Agder (Fylke) [no] - KulturNav

Agder (Fylke) [no] - KulturNav
Place
Fylke [no]
Agder (Fylke) [no]
Other languages:
Agder (norwegian bokmål)
Fylker [no]
Place type
Fylke [no]
Is Part Of
Europe (Continent) - Continent
Norway (Country) - Country
Dataset
Fylker [no]
Last changed
21/02/2022 13:35:50
18/04/2026 17:23:25
Published
Status
URI

RDF/XML
JSON-LD
GeoJSON
Facts
Linked data
Administrative
Statistics
Map
Name
Agder
Norwegian bokmål
Wikipedia (via Wikidata)
Agder
is a county (
fylke
) and traditional region in the southern part of Norway and is coextensive with the Southern Norway region. The county was established on 1 January 2020, when the old Vest-Agder and Aust-Agder counties were merged. Since the early 1900s, the term Sørlandet ("south country, south land, southland") has been commonly used for this region, sometimes with the inclusion of neighbouring Rogaland. Before that time, the area was considered a part of Western Norway.
The area was a medieval petty kingdom, and after Norway's unification became known as
Egdafylki
and later
Agdesiden
, a county within the kingdom of Norway. The name Agder was not used after 1662, when the area was split into smaller governmental units called Nedenæs, Råbyggelaget, Lister, and Mandal. The name was resurrected in 1919 when two counties of Norway that roughly corresponded to the old Agdesiden county were renamed Aust-Agder (East Agder) and Vest-Agder (West Agder). Even before the two counties joined in 2020, they cooperated in many ways; the University of Agder had sites in both Aust-Agder and Vest-Agder, as did many other institutions, such as the Diocese of Agder og Telemark, the Agder Court of Appeal, and the Agder Police District.
Read full article...
Wikipedia (via Wikidata)
18/04/2026 17:23:22
Wikipedia (via Wikidata)
Estonian
Agderi maakond
on Lõuna-Norras Sorlandeti piirkonna maakond, mis loodi 1. jaanuaril 2020 Vest-Agderi ja Aust-Agderi maakonna liitmisel.
[et]
Read full article...
Wikipedia (via Wikidata)
18/04/2026 17:23:22
Wikipedia (via Wikidata)
Finnish
Agder
on Norjan fylke eli lääni, joka muodostettiin Itä-Agderin ja Länsi-Agderin fylkeistä 1. tammikuuta 2020.. Agderin pinta-ala on 16 434,12 km² ja asukasluku 303 754 (2018).
Agder on Norjan eteläisin lääni. Valtaosa alueen asukkaista asuu rannikolla. Vuoteen 1919 saakka entinen Itä-Agder tunnettiin Nedenesin lääninä (Nedenes amt).
[fi]
Read full article...
Wikipedia (via Wikidata)
18/04/2026 17:23:23
Wikipedia (via Wikidata)
Norwegian nynorsk
Agder
er eit fylke sør i Noreg. Det blei oppretta 1. januar 2020 som ei samanslutning av fylka Aust-Agder og Vest-Agder. Administrasjonen i fylket er lagt til Kristiansand, medan fylkesmannen og fagadministrasjonane under fylkesmannsembetet har sete i Arendal.
Agder er det sørlegaste fylket i Noreg. Det består i aust av Skagerrak-kysten frå Gjernestangen aust for Risør til Lindesnes og vidare vestover Nordsjø-kysten til munningen av Sireåna. Noregs sørlegaste punkt, skjeret Pysen, ligg i Agder søraust for Mandal. Det sørlegaste punktet på fastlandet ligg ytst på Lindesnes-halvøya. Innanfor kysten er Agder prega av område med skog, dal og hei, som i nord går over i høgfjellsområde. Fylket grensar i nordaust og aust til Telemark og i nordvest og vest til Rogaland.
Namnet Agder (norrønt Agðir eller Egðafylki) har uviss tyding. Det kan vere ei avleiing av ǫgd, «vere skarp». Namnet skulle då tyde 'landet som stikk ut i havet’. Etter ei anna oppfatning heng namnet saman med norrønt agi, «sjøgang». I så fall tyder namnet «landet ved det urolege havet». Folket i Agder blir kalla egd, norrønt egð i eintal, og egder, norrønt egðir, i fleirtal.
Fylkesvåpenet er ei gullfarga eik på djup raud bakgrunn. Dette er basert på fylkesvåpena til dei to tidlegare fylka. Motivet er frå fylkesvåpenet til Vest-Agder, som hadde eit gult eiketre på grøn botn, medan fargane er frå fylkesvåpenet til Aust-Agder, som hadde to horisontale gullbjelkar på djup raud botn. Eiketreet, motivet til Vest-Agder, er eit typisk treslag i Agder, og bjelkane i fylkesvåpenet til Aust-Agder symboliserer den tradisjonelle trelasthandelen i fylket, særleg med furu.
[nn]
Read full article...
Wikipedia (via Wikidata)
18/04/2026 17:23:23
Wikipedia (via Wikidata)
Norwegian bokmål
Agder
er et norsk fylke i landsdelen Sørlandet, som ble opprettet da Aust-Agder og Vest-Agder ble slått sammen 1. januar 2020 etter vedtak i Stortinget 8. juni 2017. Agder grenser mot Rogaland i vest og mot Telemark i nord og øst. Agder fylke har et areal på 16 434 km² med 322 188  innbyggere per 1. januar 2025.
[no]
Read full article...
Wikipedia (via Wikidata)
18/04/2026 17:23:25
Wikipedia (via Wikidata)
Swedish
Agder fylke
är ett fylke och en fylkeskommun i Norge som inrättades den 1 januari 2020. Det består av de två tidigare fylkena Aust-Agder och Vest-Agder.
Agder fylke gränsar till Rogaland fylke i väster samt Telemark fylke i nordöst.
[sv]
Read full article...
Wikipedia (via Wikidata)
18/04/2026 17:23:25
Store norske leksikon
Norwegian bokmål
Agder
er eit fylke i Noreg. Det vart oppretta 1. januar 2020 ved samanslåing av Aust-Agder og Vest-Agder. Samanslåinga var del av ei landsomfattande regionreform.
Agder er det sørlegaste fylket i Noreg. Det består i søraust og sør av Skagerrak-kysten frå Gjernestangen aust for Risør til Lindesnes og herfrå vidare vestover av Nordsjø-kysten til munninga av Sireåna, grenseelva mot Rogaland. Noregs sørlegaste punkt, skjeret Pysen, ligg i Agder søraust for Mandal. Det sørlegaste punktet på fastlandet ligg ytst på Lindesnes-halvøya. Innanfor kysten blir Agder prega av område med skog, dal og hei, som i nord går over i høgfjellsområde.
Fylket grensar i aust, nordaust og nord til Telemark og i nordvest og vest til Rogaland.
Dei største byane (tettstadane) i Agder er (folketal frå 2024): Kristiansand (67 372), Arendal (45 332), Korsvik i Kristiansand kommune, aust for Topdalsfjorden (19 589), og Grimstad (14 734).
Natur
Berggrunnen i Agder fylke består av grunnfjell som ved kysten utgjer eit lågt, men likevel til dels sterkt kupert landskap, og som nordover hevar seg gradvis. Vel 100 kilometer frå kysten går det over i eit høgfjellslandskap over 1000 meter over havet. Lengst nord utgjer dette ein del av Setesdal Vesthei og Austheiane, høvesvis vest og aust for Setesdal. Høgast når fjella i nordaust med Sæbyggjenuten (1507 meter over havet) på grensa til Tokke kommune i Telemark fylke. I nordvest ligg Kaldafjellet (1452 meter over havet) på grensa til Rogaland (Suldal kommune).
Mellom kysten og høgfjellsområda blir landskapet i Agder prega av ei rekkje markerte, hovudsakleg nord-sørgåande, dalføre med skogkledde heiområde mellom. Desse er særleg tydelege i fylkets sentrale og vestlege delar, frå og med Setesdal med Otra og vestover: Mandalen, Kvinesdalen, Lyngdalen og Sirdalen. Aust i fylket er landskapet meir uoversiktleg, og her følgjer dei lengste vassdraga, Arendalsvassdraget (sjå også Nidelva (Agder) og Tovdalsvassdraget, over store strekningar ei markert forkastingslinje, den såkalla sørlandske breksjen, som spring parallelt med kysten. Dei to vassdraga har munning i høvesvis Arendal og Kristiansand.
Berggrunnen i Agder er dekt av relativt sparsame lausmassar som i aust stort sett er avgrensa til sprekkar og smådalar. I dei noko breiare dalane sentralt og vest i fylket og likeeins ut mot havet på Lista, er det nokre større område med lausavsetningar, men i fylket samla sett er likevel berre 2,2 prosent av totalarealet dyrka jord. Agder har mange, men for det meste korte fjordar.
Høgdeforskjellane i kyststrøka er størst vest for Lindesnes, og her er fjordane noko lengre enn i aust. Lengst vest, vest for Hidra, er kysten mindre innskore, og her er han, som utanfor Lindesnes og Lista, utan skjergard. Fleire av innsjøane i nedre del av hovuddalføra frå Nidelva og vestover er oppdemde av morenar avsett under eit opphald i tilbaketrekkinga av isen etter siste istid. Denne kryssar dei nord–sørgåande dalane i området; blant desse innsjøane er, rekna frå aust:
Rore (39 meter over havet)
Flakksvannet (19 meter over havet)
Venneslafjorden (41 meter over havet)
Manflåvannet (69–68 meter over havet)
Ytre Øydnavatnet (96 meter over havet)
Lygne (185 meter over havet)
Sirdalsvatnet (50–48 meter over havet)
Den marine grensa, som ligg på rundt 100 meter over havet lengst aust i fylket, fell jamt til 80 meter i Tvedestrand, 50 meter i Grovane nord for Kristiansand og 40 meter lengst i sørvest. I ei spesiell stilling i så måte står den ytste, låge delen av Lista-halvøya; her ligg den marine grensa mindre enn ti meter over dagens havnivå.
Skoggrensa i Agder når opp i 700–900 meter over havet i aust og 400–500 meter i vest. Barskoggrensa ligg rundt 100 meter lågare enn dette. Dei skiftande geologiske og topografiske forholda gir seg uttrykk i sterkt blanda skogtypar med innslag av praktisk talt alle treslaga som finst i Noreg. Ved kysten er det varmekjær lauvskog med eit sterkt innslag av eik. Av den produktive skogen i Agder er furu viktigaste treslag. I dei lågareliggjande strøka, særleg i dei austre dalføra, dominerer likevel gran.
Klima
Den austlege delen av Agder er godt skjerma mot vest og har klimatrekk felles med dei nærliggjande delane av Austlandet. Dei vestlege delane av fylket omfattar utsette, vestorienterte område; dette gjeld både store delar av kyststrøka og heiane omkring Setesdal og Sirdal. Utsette kyststrekningar ved Lindesnes og Lista har ganske stor hyppigheit av kuling, sjølv sommarstid.
Årsnedbøren på kysten er rundt 1000 millimeter, litt mindre i aust enn i vest. Nedbøren aukar til cirka 1400 millimeter i ei sone 20–30 kilometer innanfor kysten, medan indre dalstrøk kan ha ein årsnedbør på under 1000 millimeter. Om sommaren er kysten solrik, men innover land er det frå tid til annan meir vekslande skydekke med regnbyger. Om vinteren kan møtet mellom kald luft frå aust og fuktig luft frå Nordsjøen tidvis resultere i store snømengder i fylkets austlege del, medan det blir lite snø vest for Lindesnes. Vennesla har noregsrekorden for 24 timars nedbør som snø; 4. februar 1960 fall det 131,8 millimeter nedbør i form av snø, og snødjupna auka dette døgnet frå 15 til 52 centimeter. Same døgn fekk Mestad i Oddernes 128,7 millimeter nedbør, og her auka snødjupna med 77 centimeter, frå 19 til 96 centimeter.
Kysten av Agder har ei tåkehyppigheit på 3–4 prosent, mest om våren når det strøymer varmluft over det kalde sjøvatnet. Heiane har betydeleg meir tåke enn ein har i tilsvarande område langt frå kysten, især om hausten, medan kysten har mest tåke om våren.
Befolkning
Agder hadde på slutten av 1800-talet over åtte prosent av befolkninga i landet. Ved overgangen frå seglskip til dampskip oppstod ei krise i skipsfarten, ei svært viktig næring i Agder, noko som gav langvarige verknader på befolkningsutviklinga i fylket. Frå denne tida og fram til 1960-talet søkk den relative delen av Noregs befolkning busett i Agder til 5,2 prosent. Frå midten av 1960-talet har fylket hatt ein relativt sterkare befolkningsvekst enn landet samla sett og dermed ein aukande del av folketalet i landet; i 2024 låg denne på 5,8 prosent.
I tiårsperioden 2014–2024 auka folkemengda i Agder med gjennomsnittleg 0,9 prosent årleg, ein marginalt sterkare auke enn i landet samla sett som hadde ein auke på 0,8 prosent i same periode. Etter kommuneinndelinga frå 2024 var veksten i denne perioden størst i Kristiansand/Vennesla og i kystkommunane i aust (Risør, Tvedestrand, Arendal, Grimstad, Lillesand) med ein gjennomsnittleg årleg vekst på høvesvis 1,2 og 0,8 prosent. Svakast vekst i denne perioden hadde dei indre bygdene i vest (Hægebostad, Sirdal og Åseral) og Setesdal (Iveland, Evje og Hornnes, Bygland, Valle og Bykle) med ein vekst på høvesvis 0,3 og 0,6 prosent.
6 av dei 25 noverande kommunane i fylket har lågare folketal i 2024 enn i 1950. Alle desse ligg i innlandet: to i Setesdal (Bygland og Valle), to høyrer til blant dei indre skogbygdene aust i fylket (Gjerstad og Åmli), og to ligg i øvre del av dei nord-sørgåande dalstrøka i vest (Hægebostad og Åseral).
Dei områda som har svakast befolkningsutvikling, har òg stort sett den lågaste tettstadsdelen (urbaniseringsgraden) i befolkninga. Agder samla sett hadde ein tettstadsdel på 80 prosent i 2024 mot 83 prosent i landet samla sett. Tettstadsdelen er størst i Kristiansand-området (Kristiansand og Vennesla) og i kystkommunane i austre del av fylket (Risør, Tvedestrand, Arendal, Grimstad og Lillesand) der høvesvis 94 og 82 prosent av befolkninga bur i tettstader (2024). Kyststroka i vestre del av Agder (Lindesnes, Lyngdal, Kvinesdal, Farsund og Flekkefjord) har til samanlikning ein urbaniseringsgrad på 66 prosent.
Dei tre områda som utgjer dei indre stroka av Agder har ein betydeleg lågare tettstadsdel enn resten av fylket; det gjeld Setesdal (Iveland, Evje og Hornnes, Bygland, Valle og Bykle), dei indre skogbygdene aust i fylket (Gjerstad, Vegårshei, Åmli, Froland og Birkenes) og dei øvre dalstroka vest i fylket (Åseral, Hægebostad og Sirdal). Desse tre områda hadde høvesvis 47, 50 og berre 25 prosent av befolkninga busett i tettstader i 2024.
Kyststroka i den vestlege delen av Agder (Lindesnes, Kvinesdal, Lyngdal, Farsund og Flekkefjord) har etter dette ein urbaniseringsgrad som er noka lågare enn i kystkommunane fra Kristiansand og austover, men ligg klårt over den ein finn i dei indre delane av fylket.
Kommunar kommuneliste Tettstader Tettstadliste Næringsliv Jordbruk
I Agder set eit kupert terreng med små samanhengande område med lausmassar avgrensingar for jordbruket som eit gunstig klima ikkje heilt kan kompensere for. Hovudvekta i jordbruket i fylket ligg på eit allsidig husdyrhald, med særleg vekt på mjølkeproduksjon og sauehald. Dette gjeld særleg dei vestre og indre bygdene.
Gjennomsnittleg bruksstorleik i Agder ligg klart under landsgjennomsnittet. Jordbruket betyr relativt sett mest i indre strøk, men dei viktigaste jordbruksareala i fylket finst i dei nedre delane av dei nord-sørgåande dalane, på Lista og i kyststrøka i aust der dei klimatiske forholda har gitt moglegheit for ein meir allsidig planteproduksjon med eit monaleg innslag av hagebruk. Dette gjeld særleg dyrking av grønsaker og bær.
Skogbruk
Det meste av skogen finst i dei nedre dalane og i heiane mellom desse. Nærare kysten søkk skoggrensa, og lengst i sør er det nokså sparsamt med skog. Skogarealet i Agder utgjer i alt 8791 kvadratkilometer eller 53 prosent av totalarealet i fylket (2024). Av dette er 40 prosent produktiv skog (vurdert etter landsskogtakseringa i 2019–2023).
I 2024 var skogavverknaden for sal i Agder 874 000 kubikkmeter eller 7,4 prosent av den samla av avverknaden i landet. I fylket er det framleis relativt vanleg at jord- og skogbruk blir drive i kombinasjon.
Fiske
Fisket i Agder blir i stor grad drive til havs etter torsk og makrell-liknande artar som utgjer dei viktigaste fangstslaga. Ein vesentleg del av fangsten blir ilandført utanfor fylket. Skaldyr (særleg reker) utgjer ein dominerande del av fangsten som vert ilandført i fylket. Agder har 468 registrerte fiskarar, noko som utgjer 4,4 prosent av det samla talet på registrerte fiskarar i heile landet (2024). Agder hadde same året 211 registrerte fiskefartøy eller 3,9 prosent av talet på fiskefartøy i heile landet.
Havbruk er ei næring i vekst, særleg i dei vestre delane av fylket. Dette blir mellom anna spegla i at det frå 2019 er oppretta eit tilbod i «blått naturbruk» ved Flekkefjord vidaregåande skule med fokus på mellom anna akvakultur.
Industri og bergverk
Agder er nummer 8 av dei 15 fylka i landet etter sysselsetjinga innan industri/bergverk inkludert petroleumsverksemda. Jamvel om industrien i fylket i landsmålestokk er relativt beskjeden, har den likevel vesentleg betydning innanfor nokre bransjar. Dei viktigaste industribransjane i Agder er verkstadsindustrien (produksjon av metallvarer, maskiner, elektrisk materiell, transportmiddel med vidare), med i alt 43 prosent av sysselsetjinga i industrien (2024); same året hadde produksjon av maskiner og utstyr/maskinreparasjonar og -installasjonar åleine 24 prosent av industrisysselsetjinga. Andre viktige industribransjar i fylket er (prosentdelen av industrisysselsetjinga i 2024): trelast-/trevareindustri (11), primær jern- og metallindustri (9), gummi-, plast- og mineralsk industri (7) og kjemisk og farmasøytisk industri (5).
Industrien i Agder er for ein stor del konsentrert til tettstadene langs kysten og dei nærliggjande områda innafor; særleg dominerer Kristiansand-området (Kristiansand og Vennesla) med heile 44 prosent av industrisysselsetjinga i fylket (2024). Same året hadde kystkommunane både i den vestre delen av Agder (Lindesnes, Lyngdal, Kvinesdal, Farsund og Flekkefjord) og i den austre (Risør, Tvedestrand, Arendal, Grimstad og Lillesand) 24 prosent av industrisysselsetjinga i fylket. Dette gjev dei andre 13 kommunane i fylket, som alle ligg i innlandet, til saman berre 8 prosent av den samla industrisysselsetjinga i fylket.
Energi
Det er i 2023 utbygd 113 vasskraftverk i Agder med ein samla maskininstallasjon på 3523 MW og ein gjennomsnittleg årleg produksjon på 14 698 gigawatt-timar (GWh), noko som dette året utgjer høvesvis 10,5 og 10,7 prosent av den utbygde vasskrafta i landet. Vassdraga Sira og Kvina (Sira-Kvina-utbygginga) i vest og Otra sentralt i fylket står for ein dominerande del av vasskraftproduksjonen og har til saman nær på tre firedelar av den gjennomsnittlege årsproduksjonen av vasskraft i fylket (2023). Tonstad kraftverk i Sirdal er det største vasskraftverket i landet målt etter gjennomsnittleg årsproduksjon (4058 GWh).
Agder har per 2023 fire vindkraftanlegg i drift: Tonstad, Buheii i Kvinesdal, Lindesnes og Lista vindparkar. Dei har ein samla installasjon på 366,6 megawatt (MW) og ein gjennomsnittleg årsproduksjon på 1228 GWh, noko som dette året utgjorde 7,3 prosent av samla vindkraftproduksjon i Noreg.
Elektrisitetsforsyninga i fylket blir formidla gjennom eit distribusjonsnett som er eigd av Agder Energi AS. Overføringsnettet og hovudfordelingsnettet i fylket er eigd av Statnett SF og Agder Energi AS.
Tenesteytande næringar
Turisme er ei viktig næring i Agder. Fylket har stor tilstrøyming av turistar til kystområda i sommarhalvåret, og etter kvart også atskilleg vinterturisme, særleg nord i Setesdal (Hovden), i Sirdal, øvst i Kvinesdal (Knaben) og i Åseral. Framleis er likevel Agder først og fremst eit sommarferiefylke. Skjergarden i Agder er tettbygd med hytter og ferieanlegg, og i fjellområda er det også bygd ut hytteområde og anlegg som alpinanlegg og turløyper som gir vinterturistane eit godt tilbod. I fleire kommunar har ein på grunn av den auka turiststraumen måtta treffe tiltak for å avgrense hyttebygginga.
Samferdsel
Europavegen E18/E39 (E18 aust for og E39 vest for Kristiansand) går gjennom fylket like innanfor kysten. Vegen passerer alle dei største tettstadene i fylket bortsett frå Farsund og Vennesla. E39 går frå E45 i Aalborg i Danmark via ferja Hirtshals–Kristiansand, og vidare herfrå nordover dels langs og dels litt innafor vestlandskysten heilt til E6 på Klett like sør for Trondheim.
Lenger nord og på tvers av dei mange nord-sørgåande dalføra i Agder fører fylkesveg 42 frå Arendal vestover til Egersund. I fleire av desse dalane går riks- og fylkesvegar som bind dei indre strøka saman med kystområda. Viktigast i så måte er Setesdalsveien (riksveg 9 Kristiansand–Haukeligrend) og riksveg 41 gjennom dei indre skogbygdene aust i fylket (Kristiansand–Birkeland–Treungen–Brunkeberg; dei to siste av desse stadene i Telemark). Riksvegane 9 og 41 knyter E18/E39 ved kysten til E134 over Haukeli (E6 i Vassum i Frogn–Drammen–Haukeligrend–Haugesund). Om sommaren er Suleskarvegen open gjennom fylket. Den går nord for fylkesveg 42 og representerer det kortaste, om enn ikkje raskaste, vegsambandet mellom Oslo og Stavanger.
Sørlandsbana går aust–vest gjennom Agder eit stykke innafor kysten. På grunn av dei mange nord–sørgåande dalføra, er det ei rekkje lange tunnelar mellom Kristiansand og grensa mot Rogaland, mellom anna Noregs sjette og sjuande lengste jernbanetunnelar; Kvinesheitunnelen (9065 meter) og Hægebostadtunnelen (8474 meter). Einaste sidelinja til Sørlandsbana med regulær persontrafikk i Agder er strekninga Nelaug–Arendal (Arendalsbana).
Det er fast, lokal rutefart på kysten til og frå hamnene i tettstadene i fylket (Arendal, Grimstad, Lillesand, Kristiansand, Mandal, Lyngdal, Farsund, Kvinesdal og Flekkefjord). Kristiansand er den dominerande hamnebyen i Agder og den einaste med fast ferjetransport til kontinentet (Kristiansand–Hirtshals).
Fylkets einaste stamflyplass er Kristiansand lufthamn, Kjevik. Denne har fast bussamband med Lillesand, Grimstad og Arendal. Kristiansand lufthamn Kjevik har i tillegg til ei rekkje innanlandske samband også internasjonal trafikk. Farsund lufthamn, Lista har ikkje regulær rutetrafikk, berre charter- og godstrafikk.
Administrasjon
I samband med regionreforma vart kommunetalet i Agder redusert frå 34 til 25 kommunar. Heile denne reduksjonen skjedde i det tidlegare Vest-Agder.
Statsforvaltaren i Agder og fagadministrasjonane under statsforvaltarembetet (det tidlegare fylkesmannsembetet) er lokalisert til Arendal (Arendal tettstad), medan Agder fylkeskommunes administrasjon ligg i Kristiansand.
Agder omfattar seks av dei i alt ni prostia i Agder og Telemark bispedømme i Den norske kyrkja. Prostia i Agder er, rekna frå aust: Aust-Nedenes, Arendal, Vest-Nedenes, Kristiansand (domprosti), Otredal, samt Lister og Mandal. Desse prostia har i alt 67 sokn (2024).
Agder fylke utgjer eitt tingrettsdistrikt som svarar til fylket med unntak av Sirdal kommune som er lagt til Sør-Rogaland tingrett. Vidare høyrer fylket, også det med unntak av Sirdal, til Agder politidistrikt med hovudsete i Kristiansand; Sirdal høyrer til Sør-Vest politidistrikt som har hovudsete i Stavanger. Agder politidistrikt har 19 lensmannskontor og 7 politistasjonar fordelte på 4 geografiske driftseiningar, høvesvis Austre, Midtre, Vestre og Setesdal driftseining.
Agder har eit godt utbygd vidaregåande skuleverk med i alt 18 fylkeskommunale og 6 private vidaregåande skular fordelt på 15 av dei 25 kommunane i fylket (skuleåret 2023/2024). Fylket har dessutan 7 folkehøgskular.
Universitetet i Agder vart formelt opna i 2007. Hovudadministrasjonen ligg på Gimlemoen i Kristiansand. Verksemda ved universitetet er samla på to større område, i høvesvis Kristiansand (Gimlemoen) og Grimstad (Teknologisenteret). Det er oppretta fem fakultet (for høvesvis helse- og idrettsvitskap, humaniora og pedagogikk, samfunnsvitskap, teknologi og realfag og kunstfag), og dessutan ein handelshøgskule og ei avdeling for lærarutdanning.
I Flødevigen på Hisøy i Arendal ligg Statens marinbiologiske forsøksstasjon. Sørlandet sjukehus HF har sjukehus i Kristiansand, Arendal og Flekkefjord.
I fylket kjem ut i alt 15 papiraviser (2022), og dei fleste er små med eit avgrensa nedslagsfelt. Dei mest betydelege dagsavisene er Fædrelandsvennen (Kristiansand) og Agderposten (Arendal); Fædrelandsvennen har aukande utbreiing som avis for heile landsdelen.
NRK har distriktskontor i Kristiansand. Kilden Teater og Konserthus i Kristiansand husar Kilden Teater, Kristiansand Symfoniorkester og Opera Sør.
Kultur og historie
Agder var frå 500-talet evt. namnet på kyststrekninga frå munninga av elva Sira (Åna-Sira), som dannar grensa mot Rogaland i vest til Rygjarbit, dagens Gjernestangen, i aust. Folket i Agder vart kalla egdar (
egðir
).
I vikingtid og mellomalder vart Agder kalla Egðafylki, og høyrde inn under Gulatingslova. Dei indre strøka av Agder vart frå seinmellomalderen kalla Råbyggjelaget. På 1600-talet vart Agdesiden len oppretta, som i all hovudsak tilsvara dagens Agder fylke. Rundt 1700 vart lenet delt i Lister og Mandals Amt i vest og Nedenes amt i aust. Amta svara til dei seinare Vest-Agder og Aust-Agder fylker.
Nokre viktige turistattraksjonar i fylket er Merdøgaard Skjærgårdsmuseum, Knut Hamsuns heim Nørholm like sørvest for Grimstad, Næs Jernverksmuseum i Holt ved Tvedestrand, Sørlandsparken og Kristiansand Dyrepark med mellom anna Kardemomme by, Vest-Agdermuseet og Aust-Agdermuseet i høvesvis Kristiansand og Arendal, begge med elleve avdelingar rundt om i fylket, fyra på Lista (sjå Lista fyr) og Lindesnes (sjå Lindesnes fyr), dei gamle bygningsmiljøa i Loshavn i Farsund og Svinør i Lindesnes, dei nedlagde gruvene i Knaben i Kvinesdal og det svært godt bevarte bygningsmiljøet i Lyngør i Tvedestrand.
Namn og fylkesvåpen
Namnet Agder (på norrønt
Agðir
eller
Egðafylki
) har usikker tolking. Det kan vere ei avleiing av
ǫgd
, «vere skarp» og i så måte bety «landet som stikk ut i havet». Ei anna oppfatning er at namnet hengjer saman med norrønt
agi
, «sjøgang». I så fall betyr namnet «landet ved det urolege havet». Folka i Agder blir kalla egd eller egde, norrønt
egð
i eintal, og høvesvis egder og egdar, norrønt
egðir
, i fleirtal.
Agder blir òg brukt som nemning på landsdelen som svarar til fylket og blir ofte brukt synonymt med Sørlandet, eit namn som først vart lansert av Vilhelm Krag i 1902 som nemning på kyststrøka i Agder. Seinare har Sørlandet etter kvart også vorte teke i bruk som nemning på heile Agder, inkludert dei indre strøka.
Fylkesvåpenet er ei gullfarga eik på djup raud bakgrunn. Dette er basert på dei to tidlegare fylkesvåpena i fylka. Motivet er frå Vest-Agders fylkesvåpen som hadde eit gult eiketre på grøn botn, medan fargane er frå Aust-Agders fylkesvåpen som hadde to horisontale gullbjelkar på djup raud botn. Vest-Agders motiv, eiketreet, er eit typisk treslag i Agder, og bjelkane i Aust-Agders fylkesvåpen symboliserer den tradisjonelle trelasthandelen i fylket, særleg med furu.
Les meir i Store norske leksikon
Agder – landsdel
fylke
regionreformen
Sørlandet
Litteratur
Agders historie
, utgitt av Agder historielag, 1991–, fire bind, isbn 82-90575-21-1
Kristiansen, Alv, red. (1977):
Agder,
isbn 82-05-06463-6
Vest-Agder fylke 1837–1937
, (1937)
Kaastrup, Sølvi & Kaastrup, Per (1986–1997):
Agder-bibliografien, bind 2
og
Vevstad, Jens, red. (1943):
Aust-Agder fylke gjennom 100 år
[no]
Store norske leksikon
18/04/2026 17:23:25
Code
42
Place type
Fylke
Norwegian bokmål
Fylke
Swedish
Coordinates
58.146694, 7.995611, -
WGS 84 (EPSG:4326)
-Reference system
WGS 84 (EPSG:4326)
WGS 84 (EPSG:4326)
Norwegian bokmål
WGS 84 (EPSG:4326)
Swedish
-Latitude (Northing)
58.146694
-Longitude (Easting)
7.995611
Is Part Of
Europe (Continent) - Continent
Norway (Country) - Country
Has Part
25 References in KulturNav,
showing the 5 first:
Åmli (Kommune) [no]
Arendal (Kommune) [no]
Åseral (Kommune) [no]
Birkenes (Kommune) [no]
Bygland (Kommune) [no]
Show all 25
Preceded by
Aust-Agder (Historisk fylke)
Norwegian bokmål
Vest-Agder (Historisk fylke)
Norwegian bokmål
Time
01/01/2020
-Earliest time
01/01/2020
Same As
See also
Links from KulturNav (147)
Uuid
e1de5a9f-78d7-4de5-a500-b9387e44baa9
ACL (permissions)
SYSTEM
Status
Published
Status
Saved by
Time
Published
Ulf Bodin (KulturIT[no])
31/08/2020 16:46:44
New
Ulf Bodin (KulturIT[no])
31/08/2020 16:39:09
Dataset
Fylker
Norwegian bokmål
Fylken
Swedish
Place holder
No
Created by
Ulf Bodin (KulturIT[no])
KulturIT [no]
31/08/2020 16:39:09
Contributions from
Ulf Bodin (KulturIT[no])
KulturIT [no]
21/02/2022 13:35:50
Approved suggestions
Ulf Bodin (KulturIT[no])
KulturIT [no]
Use by (Primus/Digitalt Museum)
Use by (subscriptions)
Anno museum (Museum) [no]
Stedsnavn i Norge (Anno museum) [no]
Shared in lists
Work in progress...
Error
An error has occurred in the ongoing operation
OK
Cancel
OBS! KulturNav is not fully supported by your web browser. Recent versions of Chrome, Firefox, Safari or Internet Explorer 10 or later are recommended for good function.