Alfabet fonetic internacionau — Wikipèdia

Alfabet fonetic internacionau — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Alfabet fonetic internacionau
Tablèu complet de l'alfabet fonetic internacionau (en anglés).
Tipe
alfabet fonetic
Creador
Alexander John Ellis
Henry Sweet
Daniel Jones
Creacion
agost 1888
Basat de
alfabet romic
alfabet latin
alfabet grèc
Descobridor
Otto Jespersen
()
Istòria
istòria de l'alfabet fonetic internacional
Site web
L'
alfabet fonetic internacionau
(var.
-al
, abreujat
AFI
[ˈafi]
; en anglés:
International Phonetic Alphabet, IPA
) es un sistèma estandardizat de notacion
fonetica
sons
) e
fonologica
fonèmas
) per representar scientificament lo lengatge parlat. Dins lo Mond, l'AFI es lo sistèma majoritari de notacion fonetica e fonologica. Se basa sus l'
alfabet latin
e es gerit per l'
Associacion Fonetica Internacionala
. Aquelei qu'utilizan l'AFI son de
lingüistas
(inclús de
lexicografs
), de terapeutas que suènhan lei patologias dau lengatge, de professors de lengas, de
cantadors
e de
traductors
Principis
modificar
modificar lo còdi
Lei principis tecnics de l'AFI son aquestei:
Lei signes son valables e identics per notar totei lei lengas dau Mond. Una utilizacion rigorosa de l'AFI garentís una transcripcion immediatament comprensibla per totei lei legeires dau Mond e ajuda la circulacion de l'informacion scientifica. Malaürosament certaneis autors fan pas encara un usatge rigorós de l'AFI.
Cada
sòn
correspònd a una letra, cada letra correspònd a un sòn. Se pòt ajustar un
signe diacritic
per precisar un sòn. Se pòt ajustar un signe
suprasegmentau
(per notar la prosodia, l'accent tonic, l'intonacion generala, lo ton, etc). Dins l'estat actuau de l'AFI dempuei 2005, i a 107 letras distintas e 56 signes diacritics o suprasegmentaus. De còps que i a, l'Associacion Fonetica Internacionala apond, lèva o adòba de simbòls.
I a ges de distincion entre minusculas e majusculas.
Lei
sòns
(notacion
fonetica
) s'escrivon entre parentèsis cairadas:
fonetica
[funeˈtikɔ]
. S'admet de gras diferents d'exactitud:
La
transcripcion larga
, pus usuala, pòt economizar lei signes e se limitar ais informacions essencialas:
fonetica
[funeˈtikɔ]
La
transcripcion sarrada
pòt èstre pus precisa e notar de fenomèns segondaris:
fonetica
[fu̹.ne̝.ˈtʲiˑ.kɔ̽]
Lei
fonèmas
(notacion
fonologica
) s'escrivon entre barras oblicas:
fonologia
/funuluˈd​͡ʒiɔ/
Letras
modificar
modificar lo còdi
L'AFI dividís sei simbòls de letras en tres categorias:
vocalas
consonantas pulmonicas
consonantas non pulmonicas
Vocalas
modificar
modificar lo còdi
Lei rais X mòstran lei vocalas
[i, u, a, ɑ]
Posicion de la lenga per prononciar lei
vocalas cardinalas
anterioras, amb una indica dau ponch pus aut
L'AFI definís una vocala coma un sòn que se tròba au centre d'una sillaba
. Çai sota lo tablèu representa lei vocalas de l'AFI, en foncion de la posicion de la lenga e dei labras.
L'ais verticau dau tablèu representa l'
autor
dei vocalas. Lei
vocalas dobèrtas
, prononciadas en abaissant la lenga, son avau. Lei
vocalas barradas
, prononciadas en auçant la lenga, son amont.
Parierament, l'ais orizontau dau tablèu representa l'
anterioritat
dei vocalas. Lei
vocalas anterioras
, que se pronóncian en botant la lenga enavans dins la boca, son a man senèstra. Lei
vocalas posterioras
, que se pronóncian en botant la lenga enrèire dins la boca, son a man drecha.
Quand i un pareu de vocalas separadas per un ponch (•), aquela de drecha representa una
vocala arredondida
(se pronóncia en arredondissent lei labras) mentre qu'aquela de senèstra es sa correspondenta
non arredondida
Vocalas
Anteriora
Quasi-
anteriora
Centrala
Quasi-
posteriora
Posteriora
Barrada
ɪ̈
ʊ̈
e̞
ø̞
ɤ̞
o̞
Quasibarrada
Semibarrada
Mejana
Semidobèrta
Quasidobèrta
Dobèrta
Nòtas
[a]
representa oficialament una vocala anteriora, mai se fai gaire de distincion entre una vocala dobèrta anteriora e una vocala dobèrta posteriora, donc
[a]
es sovent presentat coma una vocala dobèrta centrala.
[ʊ]
[ɪ]
s'escrivián respectivament
<ɷ>
<ɩ>
dins de versions ancianas de l'AFI.
Consonantas (pulmonicas)
modificar
modificar lo còdi
Una
consonanta pulmonica
obstrutz la
glòti
(l'espaci entre lei còrdas vocalas) o la
cavitat orala
(la boca) e laissa sortir l'aire dei
paumons
. La granda majoritat dei consonantas son pulmonicas. Totei lei consonantas
occitanas
o son.
Aqueste tablèu es arrengat:
en renguieras que designan lo
mòde d'articulacion
, valent a dire de quin biais se produtz lei consonantas,
en colomnas que designan lo
ponch d'articulacion
, valent a dire ont se produtz lei consonantas dins lo conduch vocau. Lo ponch d'articulacion que se tròba enavans dins la boca es a man senèstra. Lo ponch d'articulacion que se tròba enrèire dins la boca es a man drecha.
Quand lei consonantas son en pareu dins una casa, aquela de senèstra es una
consonanta sorda
non vosada
(se pronóncia sensa far vibrar lei còrdas vocalas), aquela de drecha es una
consonanta sonòra
vosada
(se pronóncia en fasent vibrar lei còrdas vocalas).
AFI
consonantas pulmonicas
Ponch d'articulation
Labialas
Coronalas
Dorsalas
Radicalas
Glotalas
Mòde d'articulacion
Bilabialas
Labiodentalas
Dentalas
Alveolaras
Pòstalveolaras
Retroflèxas
Alveolopalatalas
Palatalas
Velaras
Uvularas
Faringüalas
Epiglotalas
Glotalas
Nasalas
m̥
n̪
n̥
n̠
ɲ̊
ŋ̊
Oclusivas
p̪
b̪
t̪
d̪
t̠
d̠
Fricativas
Aproximantas
Batudas
ⱱ̟
ɢ̆
ʡ̯
Vibrantas
r̥
ɽ͡r
Lateralas
fricativas
ɭ˔̊
ɭ˔
ʎ̥˔
ʎ˔
ʟ̝̊
ʟ̝
Lateralas
aproximantas
Lateralas batudas
ɺ̢
ʎ̯
ʟ̆
Consonantas non-pulmonicas
Clics
ʘ̃
ʘ̃ˀ
ʘ͡q
ʘ͡qʼ
Implosivas
Ejectivas
pʼ
tʼ
cʼ
ʈʼ
kʼ
qʼ
fʼ
θʼ
sʼ
ɬʼ
ʂʼ
xʼ
χʼ
tsʼ
tɬʼ
cʎ̝̥ʼ
tʃʼ
ʈʂʼ
kxʼ
kʼ
ʟ̝̊ʼ
Africadas
p̪͡f
b̪͡v
t͡s
d͡z
t͡ʃ
d͡ʒ
t͡ɕ
d͡ʑ
ʈ͡ʂ
ɖ͡ʐ
t͡ɬ
d͡ɮ
c͡ç
ɟ͡ʝ
c͡ʎ̥˔
ɟ͡ʎ˔
k͡ʟ̝̊
ɡ͡ʟ̝
Consonantas coarticuladas
Aproximantas
Oclusivas
k͡p
ɡ͡b
ŋ͡m
Nòtas
Per leis
apicalas (dichas "rotladas"), quand i cau destriar la version brèva e la version lònga, i a dos usatges contradictòris dins la notacion:
Lei publicacions
occitanas
italianas
an costuma de notar ansin:
[r]
batuda ("r rotlada brèva") e
[rr]
vibranta ("r rotlada lònga").
Lei publicacions
catalanas
an costuma de notar ansin:
[ɾ]
batuda ("r rotlada brèva") e
[r]
vibranta ("r rotlada lònga").
Leis asteriscs (*) marcan de sòns qu'an pas (encara) de simbòl oficiau AFI.
Lei crotz (†) marcan lei simbòls AFI qu'an pas encara de supòrt oficiau en cò d'
Unicòde
. Es lo cas de la
batuda labiodentala
. A sa plaça utilizam aicí lo simbòl
v^
amb accent circonflèxe a drecha).
Lei casas ombradas son de consonantas qu'es impossible de lei prononciar.
Es subretot la forma de la lenga puslèu que sa posicion que destria lei pareus de fricativas
[ʃ ʒ]
[ɕ ʑ]
(çai sota) e
[ʂ ʐ]
Coarticulacion
modificar
modificar lo còdi
Una
consonanta coarticulada
implica dos
ponchs d'articulacion
simultanèus.
Coarticulacion
Aproximanta labiovelara sorda
Aproximanta labiovelara sonòra
Aproximanta labiopalatala sonòra
Fricativa alveòlopalatala sorda
Fricativa alveòlopalatala sonòra
Fricativa pòstalveòlovelara sorda
Nòta
[ɧ]
se descriu coma "simultaneament
[ʃ]
[x]
".
Africadas e articulacion dobla
modificar
modificar lo còdi
Una
consonanta africada
e una
consonanta doblament articulada
son de grops de doas oclusivas representadas per un trach de liadura subre (o sota) lei simbòls (o ben per dos simbòls soudats, pasmens l'AFI a abandonat oficialament lei simbòls soudats).
Es admés, dins la practica, de levar lo trach de liadura, quand i a ges de confusion possibla.
Africadas e articulacion dobla
Liadura amb trach
(sola notacion oficiala)
Liadura per soudatge
(notacion abandonada)
Descripcion
t͡s
africada alveolara sorda
d͡z
africada alveolara sonòra
t͡ʃ
africada pòstalveolara sorda
d͡ʒ
africada pòstalveolara sonòra
t͡ɕ
africada alveòlopalatala sorda
d͡ʑ
africada alveòlopalatala sonòra
t͡ɬ
africada alveolara laterala sorda
d͡ɮ
africada alveolara laterala sonòra
k͡p
oclusiva labiovelara sorda
ɡ͡b
oclusiva labiovelara sonòra
ŋ͡m
nasala labiovelara
Nòtas
La liadura per un trach deu aparéisser subre lei dos caractèrs a l'encòp. Un bug fa que sovent lo trach apareis solament sus lo segond caractèr (especialament amb lei navegadors qu'utilizan la poliça
Arial Unicode MS
).
Es una error frequenta de confondre lei simbòls deis oclusivas palatalas
[c ɟ]
amb aquelei deis africadas
[t͡ʃ~t͡ɕ d͡ʒ~d͡ʑ]
Consonantas (non pulmonicas)
modificar
modificar lo còdi
Lei consonantas non pulmonicas son de sòns que se fan sens lei paumons. Incluson lei clics (tipics dei
lengas khoisan
d'Africa Australa) e lei
consonantas implosivas
(tipicas de certanei lengas coma lo
swahili
) e lei
consonantas ejectivas
Consonantas non pulmonicas
Clics
Implosivas
Ejectivas
Bilabiau
Bilabiala
Per exemple:
Laminau alveolar ("dentau")
Alveolara
pʼ
Bilabiala
Apicau (pòst)alveolar ("retroflèxe")
Palatala
tʼ
Alveolara
Laminau pòstalveolar ("palatau")
Velara
kʼ
Velara
Laterau coronau ("laterau")
Uvulara
sʼ
Alveolara fricativa
Nòta
L'AFI utiliza pus lei simbòls per lei
sordas
implosivas
[ƥ, ƭ, ƈ, ƙ, ʠ]
. En luòc d'aquò l'AFI utiliza l'equivalent sonòr amb un signe diacritic de sorda:
[ɓ̥, ʛ̥]
etc
Signes diacritics
modificar
modificar lo còdi
Lei signes diacritics (o lei diacritics) son de marcas pichonas a l'entorn dei letras de l'AFI per indicar quauque alteracion o una descripcion pus especifica de la prononciacion de la letra
. Lei diacritics que se plaçan normalament dessota una letra se pòdon plaçar dessús quand lo dessenh de la letra s'espandís ja sota la linha, per exemple:
ŋ̊
L'
sens ponch,
[ı]
, s'utiliza quand lo ponch risca d'interferir amb lo diacritic.
D'autrei simbòls de l'AFI pòdon aparéisser coma diacritics per representar un detalh fonetic:
[tˢ]
(realizacion fricativa),
[bʱ]
(murmur),
[ˀa]
(ataca glotala d'una sillaba),
[ᵊ]
(schwa epentetic).
Diacritics
sillabicitat
ɹ̩ n̩
consonanta sillabica
e̯ ʊ̯
vocala non sillabica
realizacion dei consonantas
tʰ dʰ
aspirat
d̚
realizacion inaudibla
dⁿ
realizacion nasala
dˡ
realizacion laterala
fonacion
n̥ d̥
assordiment
s̬ t̬
sonorizacion
b̤ a̤
votz murmurada
b̰ a̰
laringalizacion
articulacion
t̪ d̪
consonanta dentala
t̼ d̼
consonanta linguolabiala
t̺ d̺
consonanta apicala
t̻ d̻
consonanta laminala
u̟ t̟
avançat / pus anterior
i̠ t̠
retractat / pus posterior
ë ä
centralizat
e̽ ɯ̽
semicentralizat
e̝ ɹ̝ ˔
auçat/dobèrt
ɹ̝
fricativa alveolara sonòra
e̞ β̞ ˕
abaissat/barrat
β̞
aproximanta bilabiala
coarticulacion
ɔ̹ x̹
pus
arredonit
ɔ̜ x̜ʷ
mens
arredonit
tʷ dʷ
labializat
tʲ dʲ
palatalizat
tˠ dˠ
velarizat
tˁ dˁ
faringalizat/enfatic
ɫ z̴
velarizat
faringalizat
e̘ o̘
raiç de la lenga avançada
e̙ o̙
raiç de la lenga retractada
ẽ z̃
nasalizat
ɚ ɝ
rotacizat
L'estat de la
glòti
se pòt transcriure finament amb lei diacritics. Vaicí una seria d'oclusivas alveolaras que s'escalonan d'una
fonacion
amb glòti dobèrta a una
fonacion
amb glòti barrada:
[t]
consonanta sorda
[d̤]
votz murmurada
[d̥]
assordiment
[d]
consonanta sonòra
[d̬]
sonorizacion
[d̰]
laringalizacion
[ʔ͡t]
barradura glotala
Signes suprasegmentaus
modificar
modificar lo còdi
Aquestei simbòls descrivon lei trachs dau lengatge que despassan lo nivèu dei consonantas solas o dei vocalas solas, coma la
prosodia
, lo
ton
, la
longor
e l'
accent tonic
. Agisson subre de sillabas, de mots o de sintagmas, çò es: d'elements coma l'intensitat, l'autor, la geminacion (alongament) dei sòns, lo ritme e l'intonacion dau discors.
Signes suprasegmentaus
longor, accent e ritme
ˈta
accent tonic
primari
ˌta
accent tonic
segondari
eː tː
lòng
(vocala lònga o consonanta "dobla")
eˑ
semilòng
subrebrèu
ta.fe
copadura de
sillaba
x‿x
liason (abséncia de copadura)
intonacion
copadura menora
copadura majora
montada globala
baissa globala
tons
e̋ o ˥
subreaut
descendent
é, ˦
aut
montant
ē, ˧
mejan
è, ˨
bas
ton avau
ȅ, ˩
subrebàs
ton amont
Nòta
Dins la practica, lo signe de
longor
s'utiliza mai que mai per indicar una vocala lònga:
[eː]
. Una consonanta lònga se nòta pus sovent dobla,
[tt]
, puslèu qu'amb un signe de longor,
[tː]
, e mai se la segonda notacion es teoricament pus rigorosa e pus oficiala.
L'AFI en informatica
modificar
modificar lo còdi
Poliças e claviers
modificar
modificar lo còdi
Lei signes de l'AFI son de mai en mai disponibles dins leis aisinas de tractament de tèxt, aumens amb certanei poliças, e son ben integrats dins lo sistèma
Unicòde
. Existisson de
poliças
accessiblas e (sovent) gratuitas que tenon lei signes AFI. Tanben i a de claviers adaptats a l'AFI.
La poliça
Lucida Sans Unicode
, que compren lei simbòls de l'AFI, es preïnstallada dins
Microsoft Windows
Leis utilizaires de Mac OS X pòdon consultar:
Poliças e claviers per l'AFI amb lo sistèma operatiu Mac OS X
(en anglés).
Lei poliças dau
SIL
venon d'un organisme scientificament contestable, mai son gratuitas e telecargablas:
Gentium
(quasi completa),
Charis SIL
(pron completa mai s'aficha mal amb Linux),
Doulos SIL
(pron completa),
SIL93
(pron completa).
I a de
claviers
en linha
per l'
Internet
, coma
aqueu d'aquí
Leis acorchas de clavier, per picar lei caractèrs AFI, son de bòn configurar dins
Microsoft Word
e dins leis ordenadors
MacIntosh
. Per còntra son de mau configurar amb
Linux
OpenOffice
perque demandan de faire de macros.
Adaptacion ai signes ASCII
modificar
modificar lo còdi
Bòrd que l'AFI utiliza de simbòls que son inconeguts dins lei caractèrs de basa de la majoritat deis ordenadors (caractèrs
ASCII
), s'es desvolopat de sistèmas per representar lei signes fonetics amb lei caractèrs de basa ASCII. Lei pus coneguts son l'
X-SAMPA
, lo
SAMPA
e lo
Kirschenbaum
. Son practics, en particular, per lei messatges electronics.
Pasmens, dempuei l'integracion de l'AFI dins lo sistèma
Unicòde
, e dempuei la generalizacion d'
Unicòde
, lei simbòls fonetics ASCII son de mens en mens necessaris. Ara certanei tipes de messatges electronics pòdon integrar de caractèrs AFI gràcias a
Unicòde
L'AFI en LaTeX
modificar
modificar lo còdi
Existís un modul (extension) dau logiciau
LaTeX
sonat
TIPA
TeX International Phonetic Alphabet
), que permet d'i utilizar lei signes de l'AFI.
Lo modul TIPA a per autor lo lingüista japonés Rei Fukui. Es constituit de macros, de familhas de poliças, de sei fichiers de definicion, e d'un fichier d'encodatge. Es inclús dins lei distribucions correntas de LaTeX coma
texlive
AFI estendut
modificar
modificar lo còdi
L'
AFI estendut
(en anglés
Extended IPA, extIPA
) es un grop de simbòls suplementaris de l'AFI que sèrvon per transcriure exactament lei
trebols de lengatge
. Apareguèt a l'iniciativa d'un grop de lingüistas durant la Convencion de l'AFI de
Kiel
, en
1989
. Sa publicacion oficiala definitiva se faguèt en
1994
dins lo
Journal of the International Phonetic Association
En mai de la notacion dei trebols de lengatge, l'AFI estendut s'utiliza pereu per notar de sòns particulars dins la comunicacion correnta, coma lo "chut" per far silenci, lei dents que cruississon o lei labras que petan. Tanben l'AFI estendut pòt notar lei particularitats de la votz d'un individú, coma lo nasilhament.
En mai de l'AFI estendut, un autre grop de simbòls es prepausat dempuei
1995
per indicar la
qualitat de la votz
(voice quality symbols, VoQS)
, coma lo chuchotejatge.
Istòria
modificar
modificar lo còdi
En
1886
, una còla de professors de lengas de
França
e dau
Reiaume Unit
, menats per lo lingüista francés
Paul Passy
, formèt lo grop que prenguèt de
1897
enlà lo nom d'
Associacion Fonetica Internacionala
. L'alfabet d'origina se basava sus un projècte de reforma ortografica per l'anglés, l'
alfabet Romic
, mai per fin de lo rendre utilizable dins d'autrei lengas, permetèron que lei valors dei simbòls varièsson d'una lenga a l'autra
. Per exemple, lo sòn
[ʃ]
sh
dins
Arcaishon
) se representava a l'origina per
en anglés, mai per
en francés.
Pasmens, en
1888
, revisèron l'alfabet per lo rendre unifòrme e identic dins totei lei lengas. Aqueu principi foguèt tanben la basa dei revisions ulterioras.
Dempuei la creacion de l'AFI, l'organizacion dei vocalas e dei consonantas es restada largament la meteissa. Totun l'alfabet a recebut quauquei revisions gaire nombrosas. La Convencion de l'AFI de
Kiel
de
1989
faguèt pron de cambiaments a respècte de la version precedenta de
1932
. Doas revisions menoras se faguèron encara en
1993
e en
2005
. Tanben de cambiaments pichons an consistit a renommar lei simbòls e lei categorias (en foncion dei progrès scientifics en fonetica) e a modificar un pauqueton lo dessenh dei caractèrs.
L'
AFI estendut
se creèt en 1989-1990 e se publiquèt oficialament en
1994
. Tanben, lei simbòls de
qualitat de la votz
voice quality symbols, VoQS
) son prepausats dempuei
1995
Vejatz tanben
modificar
modificar lo còdi
Liames intèrnes
modificar
modificar lo còdi
Carta lingüistica e AFI
pronóncia de l'occitan
Liames extèrnes
modificar
modificar lo còdi
en
Sit de l'Associacion Fonetica Internacionala
en
Tablèu oficiau dei signes AFI, segon l'Associacion Fonetica Internacionala
en
L'AFI subre lo sit d'Omniglot
Nòtas
modificar
modificar lo còdi
International Phonetic Association,
Handbook
, p. 6.
International Phonetic Association,
Handbook
, p. 10.
International Phonetic Association,
Handbook
, p. 14-15.
"Extensions to the IPA: An ExtIPA Chart"
in
International Phonetic Association,
Handbook
, pp 186-187.
International Phonetic Association,
Handbook
, pp 194–196
"Originally, the aim was to make available a set of phonetic symbols which would be given
different
articulatory values, if necessary, in different languages." (International Phonetic Association,
Handbook
, pp 195–196)
International Phonetic Association,
Handbook
, p. 186
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Fonetica
Fonologia
Alfabet fonetic internacionau
Apondre un subjècte