Algeria – Wikipedia
Njuškii siskáldâsân
Wikipedia:st
Algeria demokraatlâš aalmugtäsiväldi
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
arabiakielân
lippu
vaakun
Staatâhäämi
täsiväldi
President
Abdelmadjid Tebboune
Uáiviminister
Sifi Ghrieb
Uáivikaavpug
Alger
Eres kaavpugeh
Oran
Constantine
Vijđodâh
2 381 741 km²
– sisčääci
1,1
Ässeeloho
2020
43,8 miljovn
– ässeesaahâdvuotâ
15,9 ässed/km²
– aalmugstuárrum
1,85
2020
Virgáliih kielah
arabiakielâ
já
berberkielâ
Vaaluut
Algeria dinaar
DZD
– ohtsis
277 400 miljovn USD
– per ässee
7 600 USD
Äigi
UTC+1
– kesiäigi
ij kiävtust
Jiečânâsvuotâ
Ranskaast
5. syeinimáánu 1962
Uánádâs
DZ
Sundenummeer
+213
Aalmuglâšlaavlâ
Kassaman
Algeria
, virgálávt
Algeria demokraatlâš aalmugtäsiväldi
, lii
staatâ
Afrikist
. Ton uáivikaavpug lii
Alger
Historjá
mute
mute käldee
Algeria lii ain lamaš kiäinu
Euroop
Afrik
já
Aldanuortâ
koskâsii kaavpâšmist. Nuuvtpa Algeria aalmugist kávnojeh maaŋgah eres tuávááh. Vuosmuuh, kiäh Algeria kuávlun láá asâttum aassâđ, láá
berbereh
, mutâ 600-lovvoost arabeh väldidii kuávlu. Ko 1500-lovvoost
espanjaliih
irâttii väldidiđ Algeria, te pottii Ottomaaneh algerialij išán, já nuuvt Algeriast šoodâi uási Ottomaan väldikode.
Algeria saje lii kuittâg tommit vaigâd, ete tot ij lah kuássin lamaš älkkee haldâšiđ. Algeria viestârpele lâi eenâb ohtâvuođâst
Marokkon
já nuorttiipele
Tunisian
. Tobbeen assii meid tommit ennuv berberkielâ (teikâ tamazight) sárnooh, ete arabisaatio ij luhostum nuuvt älkkest ko maaŋgâin eres enâmijn Algeria nuorttiibeln. Ton tááhust 1800-lovo aalgâst Algeria ij meidgin lamaš nuuvt herkki ovdediđ politiiklâš nationalism ko ovdâmerkkân
Tunisia
Ive 1830
Ranska
väldidij uási Algeriast já haldâšij tom. 18 ihheed maŋeláá, ive 1848, Algeriast šoodâi Ranska eennâmkodde.
Puoh aalgij ive 1827, ko
Husayn Dey
čooskij Ranska tallaa konsul
Pierre Deval
muáđoid kiärpášfááškuin, ko sunnust lâi vižže Ranska mävsihánnáá lemin veelgist Algerian. Siämmáá ive minister Ranskaast čaalij, ete Algeria väldidem išedičij adeliđ pargo
Napoleon soođij
veteraanáid. Nuuvtpa kulmâ ive maŋeláá aalgij paijeel ihečyeđe paje, ko Algeria lâi Ranska vääldi vyelni.
Jiečânâsvuođâsuáti Ranska vuástá aalgij ive 1954. Ráávhusopâmuš šoodâi käävci ive maŋeláá, já nuuvtpa
syeinimáánu 5.
peeivi
1962
Algeria finnij jiečânâsvuođâs.
Eennâmtieđâ
mute
mute käldee
Algeria vijđodâh lii 2 381 740 miljovn km², mast 0 km² lii čääci.
Vijđoduv mield Algeria lii maailm 11. stuárráámus staatâ já Afrik stuárráámus staatâ, mutâ paijeel nelji viiđâduási tast kuleh
Sahara ävđinenâmân
Sajadâh já rääjih
mute
mute käldee
Algeria lii
staatâ
Tave-Afrikist
. Ton ránnjástaatah láá tavenuorttân
Tunisia
, nuorttân
Libya
, maadânuorttân
Niger
, maadâviestârist
Mali
já
Mauritania
sehe uárjin
Marokko
Toos lasseen uárjin lii
Viestâr-Sahara
. Algeriast staatârääjih láá ohtsis 6 734 km.
Kuhemus rääji lii rääji
Marokkoin
, mii lii 1 941 km.
Uánihumos rääji vist lii 460 km rääji
Mauritaniain
Algeria rájášuvá tavveen
Koskâmeerân
. Merâriddo lii ohtsis 998 km
Ránnjástaatâ
Rääji kukkodâh
Kárttá
Tunisia
1 034 km
Libya
989 km
Niger
951 km
Mali
1 359 km
Mauritania
460 km
Marokko
1 941 km
Morfologia
mute
mute käldee
Tahat
lii Algeria alemus vääri.
Algeria alemus saje lii
Tahat
, mii paijaan 2 908 meetter alodâhân.
Ton čohe alne lii koskâttuvvâi muotâ. Algeria vyeligumos saje vist lii sälttijävri
Chott Melrhir
(-40 m). Tast ij lah
juvvâdâh
Šoŋŋâdâh
mute
mute käldee
Ävđinenâmist já
Atlasváráduvâst
šoŋŋâdâh lii kume já koške. Riddokuávlust, kost luáháh já váráduvah haldâšeh enâduv, lii koskâmerâšoŋŋâdâh. Várádâhkuávluin täälvih pyehtih leđe hirmâd kolmâseh. Keessiv láá távjá piegah, moi fáárust joteh kume kovjâ já čunoi.
Biodiversiteet
mute
mute käldee
Ävđineennâm
Tassili n’Ajjer
pirrâsist
Algeriast láá maaŋgah aalmuglâšmeecih, main
Tassili n’Ajjer
lii
Unesco
maailmärbičuosâttâh. Unesco luvâttâlmist láá ohtsis čiččâm čuosâttâhhâd, moh láá Algeriast.
Ekonomia
mute
mute käldee
Iäláttâsah
mute
mute käldee
Tuše kulmâ prooseent Algeria vijđoduvvâst heivee viljâlmân. Merhâšitteemuuh eennâmtuálu pyevtittâsah láá niisu, ohra, haavvâr, oliiveh, sitrusheđâlmeh já šivettijn kussâ já savzâ.
Viehâdâh
mute
mute käldee
Eenâb ko kulmâ niäljáduási algerialijn láá etnisávt
arabeh
. Maaŋgâi madduuh láá kuittâg tovláin
berberijn
, moh láá talle tuše siävuttum
Aldanuortâ
arabijguin, maadâeurooplijguin já
Sahara máddáápiälái afriklijguin
Ässeeloho
mute
mute käldee
Algeriast ääsih ohtsis paijeel 43,8 miljovn olmožid já mediaaniahe tobbeen lii 28,9 ihheed. Algeria olmoošloho šadda suulân 1,85
% jyehi ive. Tot lii kuittâg ohtâ maailm härvimusávt asâiduttum staatâin – oovtâ neljihâškilomeetter siste ääsih suulân tuše 15,9 olmožid. Kuittâg ton uáivikaavpugist
Algerist
ääsih ain oovtâ neljihâškilomeetter siste suulân 10 150 olmožid. Kulmâ niäljáduási algerialijn ääsih-uv kaavpugkuávluin.
Algeria olmoošloho pyramid 2016
Kielah
mute
mute käldee
Virgáliih kielah Algeriast láá kyehti:
arabiakielâ
já
berberkielâ
. Toi lasseen
ranskakielâ
lii ennuv kiävtust.
Arabiakielâ
lii Algeria stuárráámus kielâ. Stuárráámus uási berberijn láá kuittâg kyevtkielâliih já mättih sehe berber- já arabiakielâ.
Oskoldâh
mute
mute käldee
Staatâ stuárráámus oskoldâh lii
islam
, já 99
% algerialijn láá
sunnimuslimeh
Fáádást eres soojijn
mute
mute käldee
Wikimedia Commonsist
láá koveh teikkâ eres tiätuvuárháh fáádást
Algeria
Käldeeh
mute
mute käldee
Algeria
Globalis
(suomâkielân)
Algeria
Britannica
(eŋgâlâskielân)
Algeria
The World Factbook
. Čujottum 15.6.2025.
(eŋgâlâskielân)
Algeria
aventura.fi
Algeria Population 2020
World Population Review
Algeria Population
worldometer
Algeria country profile
BBC News
(eŋgâlâskielân)
The World Factbook
: Algeria
CIA
Afrik staatah
Tave
Algeria
Egypt
Libya
Marokko
Mauritania
Sudan
Tunisia
Viestâr
Benin
Burkina Faso
Gabon
Gambia
Ghana
Guinea
Guinea-Bissau
Kap Verde
Kongo täsiväldi
Liberia
Mali
Elefanttähtiriddo
Niger
Nigeria
Peeivitäsideijee Guinea
São Tomé já Príncipe
Senegal
Sierra Leone
Togo
Koskâ
Burundi
Kamerun
Koskâ-Afrik täsiväldi
Kongo demokraatlâš täsiväldi
Tšad
Nuorttâ
Djibouti
Eritrea
Maadâ-Sudan
Etiopia
Kenia
Ruanda
Seychelleh
Somalia
Tansania
Uganda
Máddáápiälááš
Angola
Botswana
Eswatini
Maadâ-Afrik
Komoreh
Lesotho
Madagaskar
Malawi
Mauritius
Mosambik
Namibia
Sambia
Zimbabwe
Epijiečânâs kuávluh:
Viestâr-Sahara
(vižževuálásâš kuávlu)
Mayotte
Réunion
Saint Helena
Viežžum saajeest "
Luokka
Algeria
Algeria
Lasseet fáádá