Animalia - Wikipedia, entziklopedia askea.
Edukira joan
Wikipedia, Entziklopedia askea
Animalia
Cryogeniar
gaur egun
PreЄ
Pg
Argazkia
Bideoa
Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
Superdomeinua
Cytota
Domeinua
Eukaryota
Goierreinua
Holozoa
Erreinua
Animalia
Linnaeus
1758
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuak
animal fossil
(en)
Animaliak
izaki zelulaniztun
eukariotoak
dira. Animalia ia guztiek
materia organikoa
kontsumitzen
dute (
heterotrofoak
dira),
oxigenoa
arnasten
dute,
mugi daitezke
sexualki ugaltzen
dira, eta
blastula
izeneko
zelula
esfera batetik hazten dira euren
enbrioi
fasean. 1,5 milioi animalia
espezie
bizidun
ezagutzen dira, horietatik milioi bat
intsektuak
, baina uste da 7 milioi espezie inguru existitzen direla. Animaliarik txikienek 8,5
mikroi
neurtzen ditu eta handienak 33
metrotik
gora. Animalia guztiek euren
ekosistemarekin
interakzio konplexuak dituzte,
sare trofiko
korapilotsuak sortuz. Animalien ikerketari
zoologia
deritzo.
Animalia espezie gehienak
Bilateria
taldekoak dira, gorputz-
simetria
bilaterala duten animalia
klado
bat. Bilateriaren barruan
protostomak
daude —hor
ornogabe
ugari dira, adibidez,
nematodoak
artropodoak
eta
moluskuak
— eta
deuterostomioak
ekinodermatuak
edo
kordatuak
ornodunak
barne— aurki daitezkeen. Animaliatzat hartzen diren lehen formak
Ediacarako biotakoak
dira,
Kanbriaurrearen
amaieran.
Kanbriarreko leherketan
aurki daitezke gaur egungo
filumekin
erraz identifika daitezkeen animalia itsastar gehienak, orain dela 542 milioi urte inguru. Animalia guztiek partekatzen dituzten 6.331
gene
-talde identifikatu dira; baliteke hauek
orain dela 650 milioi urte
bizi izan zen
arbaso komun
batetik
heredatu
izana.
Aristotelesek
izaki bizidun guztiak animalia eta
landaretan
bereizi zituen, eta animaliak
odola
dutenen eta ez dutenen artean.
Carolus Linnaeusekek
bere
sailkapen biologiko
hierarkikoa sortu zuen
1758an
Systema Naturae
lanean, eta
Jean-Baptiste Lamarckek
1809an lan hori hedatu zuen, 14 filum sortuz.
1874an
Ernst Haeckelek
animalien erreinua
Metazoa
eta
Protozoa
artean banatu zuen; gaur egun lehenengoak animalien sinonimotzat hartzen dira eta bigarrenak ez dira animaliatzat hartzen. Garai modernoetan animalien sailkapena egiteko teknika garatuak erabiltzen dira,
filogenia molekularra
bezala, animalien arteko
erlazio ebolutiboa
demostratzeko oso baliagarria dena.
Gizakiak
ere animaliak dira, eta beste animalia batzuk erabiltzen dituzte
janaria
eskuratzeko, tartean
haragia
esnea
edo
arrautzak
; materialak lortzeko, adibidez
larrua
eta
artilea
konpainia-animalia
gisa edo
animalia langile
gisa, trakzioa edo garraioa izateko.
Txakurrak
ehizan
erabili izan dira, eta lurreko zein itsasoko animalia asko
kirol
gisa ehizatzen dira. Gizakiak ez diren animaliak ohikoak dira
artean
mitologian
eta
erlijioan
Animalien konplexutasun-mailak eta antolakuntza-planak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Animalien ezaugarria da
enbrioia
garatzen ari denean
blastula
izeneko barrunbea sortzea.
Animalia guztiek dituzte ezaugarri batzuk beste izaki bizidunengandik bereizten dituztenak. Animaliak
eukariotoak
eta
zelulaniztunak
dira
bakterioak
ez bezala,
prokariotoak
direla, eta
protistoak
ez bezala, eukariotoak direnak baina
zelulabakarrak
Landare
eta
algek
ez bezala
, animaliak
heterotrofoak
dira
, beste izaki bizidun batzuek sortutako materia organikoaz elikatzen dira eta barne digestioa egiten dute
. Animalia gutxi batzuk kenduta,
oxigenoa
arnasten dute eta
aerobikoak
dira
. Animalia guztiek dute mugitzeko gaitasuna gutxienez euren bizi-zikloaren uneren batean
, baina animalia batzuek,
belakiek
koralek
edo
lapek
bezala mugitzeko gaitasuna galtzen dute helduak direnean. Animalien
enbrioietan
blastula
fase bat dago animalia gehienetan
organoak
eta
ehunak
sortzen dituena.
Animalien gorputzek aniztasun nabaria aurkezten dute, bai tamainari begira zein antolakuntza arkitektonikoari dagokiola. Eurotariko batzuk mikroskopikoak diren bitartean,
errotiferoak
kasu, beste zenbaitzuk metro askotako luzerara irits daitezke, esate baterako,
Architeuthis
txipiroia 13 m luze eta 30 tona pisukoa izan ahal da
. Baina, itzelezko aniztasun hori funtsezko antolakuntza-plan gutxitara laburbil daiteke, zeintzuek, oso plastikoak izanik, baldintza ekologiko desberdinetara doitzeko zinbeltasuna eduki baitute, eta espezieen eboluzio luzean zehar hainbat bizimodutara moldatu baitira. Ondokoak dira antolakuntza-planak sinpleenetik konplexuetaraino aipatuta: zelula-elkartea, “zaku” eredua eta “hodi” eredua
10
. Hala ere, animalien sailkapenak ez du zertan bat egin behar antolaketa hauekin.
Zelula-elkartearen antolakuntza-plana
aldatu
aldatu iturburu kodea
Belakien anatomia eta motak: gorriz
koanizitoak
, horiz
pinakozitoak
askanoideak
sikonoideak
leukonoideak
Espongozelea
ostioloa
: kanal erradiala;
: ganbera flageloduna;
: poro inkurrentea;
: kanal inkurrentea.
Protozooen
artean ugari samarra da; metazooetan, ostera,
mesozoo
plakozoo
eta
belakiek
dute zelula-elkartearen maila. Animalia horiek ez dute simetria bilateralik. Ziurrena da haien guztien artean belakiak izatea lehenengo eboluzionatu zuten animaliak: filumik zaharrena izan liteke
11
Ehunak
espezializatzeke daude, baina zelulak espezializatuak dira
12
. Animaliarik sinpleenak dira, hortaz
13
. Mesozooen kasuan (
ortonektidoak
eta
erronbozooak
), gutxi gorabehera 25 zelulaz osaturiko gorputza geruza bitan banatua da, kanpokoa somatikoa da, eta barnekoa ugaltzailea. Plakozooak ere zelula-geruza biz osaturiko animaliak dira. Belakien gorputza primarioki
epitelio
biz osatua da, bata barnekoa eta bestea kanpokoa (
espongiozele
izeneko barrunbe zentrala inguratzen dute); epitelio bi horiek geruza
gelatinatsu
batez bananduta egoten dira. Barne-epitelioa
koanozitoz
eratua izaten da. Belaki primitiboek kopa-itxura daukate, eta alboetako
ostioloetatik
ura
sartu eta goialdeko
oskulutik
ateratzen da; elikatzeko, ur-korronteek garraiaturiko janari-kiziak iragazten dituzte
14
. Belakiek
simetria erradiala
aurkezten dute, nahiz eta gehienak asimetrikoak izan, masa irregular eta adarkatu gisara hazita
10
. Plakozooek ez dituzte ehunak sortzen.
15
Zaku
ereduko antolakuntza-plana
aldatu
aldatu iturburu kodea
Animalien beste antolaketa eredu bat
zaku
itxurakoa da. Horrelakoetan,
digestio-barrunbea
irekiune bakar batez komunikatzen da kanpo-ingurunearekin: irekiune hori, aldi berean,
aho
eta
uzki
modura aritzen da. Eredu horren barnean, alabaina, maila bitako animaliak dira
10
Itsas anemona baten egitura: 1. Garroak. 2. Ahoa. 3. Muskuluak. 4. Gonadak. 5. Filamentu akontialak. 6. Disko pedala. 7. Ostiuma. 8. Zelenterona. 9. Esfinter muskulua. 10. Mesenterioa. 11. Zutabea. 12. Faringea.
Zaku erradial diploblastikoa
dute
knidario
eta
ktenoforoek
. Oso antolakuntza-maila xumeko animaliak dira, baina simetria erradiala dute. Kanpo-epitelioaz eta zeregin elikatzailea duen barne-epitelioaz osatuak dira,
zelenteron
izeneko barrunbearen inguruan. Epitelio bi horien artean,
mesoglea
mehea egoten da. Animaliotako ahoak polo orala definitzen du; bertatik, janaria igarotzen da zelenteronerantz, zeinaren oinarriak
polo aborala
adieraziko baitu. Ahoa da gorputzeko irekiune bakarra: zaku itsua da animalia, beraz. Ahoa eta uzkia leku berean daude
16
. Nolanahi ere, knidarioen kasuan zakuaren paraera espaziala modu bitakoa izan daiteke:
polipoen
kasuan irekiunea gorantz begira dago, eta
marmoketan
, ostera, beherantz. Ktenoforoetan ere, marmoketan bezala paratzen da, hots, beherantz
10
. Animalia horiek ehun ezberdinak badituzte, baina ez dute organorik garatzen
16
. Plakozoo nanoek ere izaera bera dute, baina ez dute liseritzeko ganberarik permanenterik eratzen
17
18
Zaku bilateral triploblastikoa
platihelminteek
aurkezten dute. Simetria bilaterala zaku itsuarekin konbinaturik dago animalia horietan. Hestea zaku bakuna izateaz gainera, espezie askotan guztiz adarkatua da. Ahoa gorputzeko alde bentralean dago; halere, phylum horretako kiderik eboluzionatuenak, hots,
zestodoak
teniak
eta),
bizkarroi
bihurtu dira, eta ahoa eta digestio-traktua guztiz ezabatuta daude, janaria gorputz-paretatik zuzenki xurgatua baita. Bestetik, azelomatuak izan arren, dagoeneko triploblastikoak dira, eta beraz, mesodermoaren garapen-gaitasun guztiez gainera,
homeostasia
irmotuz doa hortik aurrera, barne-medioa era baitaiteke
10
Hodi
ereduko antolakuntza-plana
aldatu
aldatu iturburu kodea
Malacobdella
azelomatu baten sistema baskularra (alde dortsala eta bentrala). Argi ikus daiteke hodiak ahoa eta uzkia duela.
19
Modu honetara eraikitako animalietan, ahoaz gain, digestio-traktuak bigarren irekiunea edukitzen du,
uzkia
, zeinak, tipikoki atzealde terminalean kokatua izanik, zaku itsua hodi jarrai bilakatu baitu, berau gorputz-paretak inguratzen duelarik. Hodi erako antolakuntzak zenbait abantaila ebolutibo ditu
10
Batetik, gorputza luzatzea ahalbidetu du, zeren,
ingestioa
eta
egestioa
irekiune bi desberdinetatik burutzen baitira, hau da, janariek norabide bakarra segitzen dute, eta beraz, platihelminteetan ez bezala, ahotik irteteko hondakinen itzulerarik ez dagoenez, gorputza nahi beste luza daiteke; gainera, ingestioa eta egestioa aldiberekoak izan daitezkeenez, efizientzia trofikoa emendatuko da. Bestetik, sarrera- eta irteera-irekiuneak aldenduta egoteak,
harrapaketa
mamurketa
eta irenspenerako mekanismo berezien agerpena ahalbidetu du. Modu berean, digestio-hodian zehar ere espezializazio-guneak garatu izan dira janarien metaketa, digestio kimiko eta xurgapenerako, eta bai
gorotzen
eraketa eta defekaziorako
10
Hiru eratako hodiak daude: azelomatuak, pseudozelomatuak eta zelomatuak.
Hodi azelomatuak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Nemertinoak
dira mota honetako animaliak.
Zizare
hauetan, digestio-hodia mesodermozko geruza trinkoan ezarrita dago, eta
higidura peristaltikoak
ezinezkoak dira; ondorioz, nemertinoek
zilioen
beharra edukitzen dute
janariak
garraiatzeko hestean barrena. Hau da, arestian aipaturiko abantailak ebolutiboki asmatu berriak dira, eta oraindik optimizatu gabe daude nemertinoen artean
10
Hodi pseudozelomatuak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Sakontzeko, irakurri: «
Askelminto
eta
Ecdysozoa
Antolakuntza-plan honen arabera eraikita dauden animalietan,
barrunbe peribiszerala
enbrioiaren
blastozele
pertsistentetzat jo daiteke, alegia, gorputz-barrunbe primarioa da, animalia helduraino kontserbatua.
Pseudozeloma
hori nahiko mesedegarria izango da zenbait zereginetarako. Pseudozelomatuek mesodermoak okupaturiko zati handi bat espazio irekitan transformatu dute, non likidoak errazki mugitu ahal baitira; jakina, pseudozelomak barne-garraioa erraztuko du, berori oso garrantzitsua izanik, zirkulazio- ez arnas aparaturik ez duten animalientzako. Bestalde, pseudozelomak barne-presioa mantenduko du, edo beste modu batera esanda, eskeleto hidrostatiko gisara arituko da. Maila honetakoak dira
errotiferoak
gastrotrikoak
kinorrinkoak
nematodoak
nematomorfoak
priapulidoak
akantozefaloak
entoproktoak
loriziferoak
eta
ziklioforoak
10
. Uste denez, hodi pseudozelomatudun animaliak zelomatudunetatik eboluzionatu zuten, eta ez alderantziz
20
. Animalia pseudozelomatuak ez dira talde monofiletiko bat, eta ez da sailkapen baliagarria deskribapenak egiteko ez bada
21
Animalia hauetako batzuei
Ecdysozoa
izena ere ematen zaio beste sailkapen batzuetan, baina sailkapen horretan
artropodoak
ere sartzen dira, zelomatuak direnak.
Muda
eginez hazten diren animaliak dira
22
. Ekdisozoek gorputza
segmentazio
bidez eratzen dituzte, normalki apendize bikoteekin.
Hodi zelomatuak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Sakontzeko, irakurri: «
Protostomia
eta
Deuterostomio
Anelido baten egitura eskematikoa.
Hauetan gorputz-barrunbe sekundarioa eratu da,
zeloma
alegia. Berau, espazio peribiszeral likidoz betea da, eta mesodermoz inguratua. Zelomaren agerpena oso munta handikoa izan da eboluzioan, hamaika mugapen ekologikorekiko askatu baitzituen animaliak, eta, hala berean, era aniztasuna baimendu zuen, egungo goi-animalia guztiak zelomatuak direlarik. Zelomarekin batera posibilitate berriak garatu dira. Batetik, gorputz-pareta eta
digestio-hodia
gaineztatzen dituen mesodermoaren existentziak independentzia funtzionala dakar, berau gorputz-arkitektura konplexuago eta egonkorrago batean islatu delarik. Adibidez, animalia zelomatuetako digestio-hodiak, garatu duen
muskulaturari
esker, janarien garraioa kontrola dezake; honela, bultzadaren lana animaliotan ez da gorputz osoko higiduren ardurapean egongo. Oro bat, digestio-hodiko espezializazio-guneen garapenak ez du gorputzaren luzapen neurrigabekoa ondorioztatuko, zeren, zelomari muskuluen bitartez eutsita egonik, digestio-hodia bera luzatuko eta kiribilduko baita, gorputzeko enparauaren luzera emendatu barik. Bestalde, eskeleto hidrostatikoaren zeregina beteko du,
proboszide
ebaginagarri eta antzeko mekanismoen agerpena baimenduz
10
Dena dela, animalia zelomatuak talde bitan sailkatu ohi dira, alegia animalia
protostomioak
eta animalia
deuterostomioak
, aintzat hartuz duten zeloma
eskizozeliaz
ala
enterozeliaz
eratua den, besteak beste. Protostomioen taldekoak dira
sipunkulidoak
ekiuridoak
anelidoak
onikoforoak
artropodoak
eta
moluskuak
. Bestalde, deuterostomiotzat jotzen dira
kordatuak
hemikordatuak
ekinodermatuak
ketognatuak
eta
lofoforatuak
10
Beste sailkapen batzuetan, protostomo talde asko
Spiralia
izeneko taldean sartzen dira, enbrioian duten espiral itxurako sargunea dela eta
23
. Spiraliaren filogenia eztabaidatua da, baina argi dago bertan
Lophotrochozoa
superfiluma dagoela. Lophotrochozoaren barruan sartu ohi dira
molusku
anelido
brakiopodo
nemerteo
briozoo
eta
entoproktoak
24
25
26
Bestalde, antolakuntza-plana edozein izanik ere, gorputz-arkitekturak beti edukitzen du simetria erradiala ala bilaterala.
Simetria erradialean
, osoa baldin bada, organismoa zati berdin bitan bana daiteke edozein diametrorekiko bertikala den plano batez ebaketa eginez.
Simetria bilateralean
, ostera, ebaketa soilik plano batekiko egin daiteke. Simetria bilaterala aurkezten duten animalien gehiengoak aurre- eta atze-polo ondo definituak edukitzen ditu
10
Zer esanik ez, animalia baten simetriaren eta bizimoduaren arteko zerikusiak oso estuak izaten dira. Oso higidura geldoak dituen
animalia flotatzaile
batentzat, edo bizitza osoa edo gehiena itsasoko substratuan finkaturik igaroko duen batentzat, simetria erradiala abantailos izango da, modu horretara
kinaden
errezepzioa eta babesa alde guztietatik berdin antzean burutuko baita. Simetria bilaterala normalki, baina ez soilki, bizimodu aktiboarekin erlazionaturik agertzen da, eta batetik bestera libreki mugitzeko ohiturarekin
10
Simetria bilaterala duten animaliek aurre-atze ardatzaren luzerarekiko antolatzen dute beren forma/funtzioa. Horrelakoetan bizimodua higikorra da, eta, gainera, higidura norabide preferente batean zehar egiten denez,
heteropolaritatea
areagotzen da: ingurunea lehenengoz arakatu beharko duen aurre-poloaren aldean kokatuko dira organo kinada-hartzaile eta harrapakaritzarako mekanismo gehienak, gainerakoak atzerago paratuko direlarik. Jakina, ahoa aurrean kokatua izateak baditu abantaila asko: sarritan bera izaten da organo kolektore nagusia besterik gabe; bestalde, ahoa horrela paratuta edukirik, animaliek ez dute topo egiten norberaren gorotzekin
10
Bestetik, nabaria da, jarduera biologikoa zenbat eta bizkorragoa denean, aurre-aldean garaturiko organo hartzaileen pilaketa handiagoa izaten dela: bai organo kinada-hartzaileena (kimio-, mekano-, termohartzaileak...) zein organo harrapatzaileena (
garroak
tronpak
barailak
...). Horren ondorioz, aurre-poloa nabarmendu eta garbaldu egingo da, eta
burua
itxuratu: garapen maximoa ornodun eta artropodoetan erakutsiko du. Noski, prozesu hori graduala da talderik talde, eta
zefalizazio
izenaz bataiatu da. Eboluzionatuenetan burua eta gorputza elkarrengandik aldendurik egoten dira, eta
sama
giltzadura-gune bat bailitzen ulertu behar da: sama, nolabait, higidura-ekonomiaren ondorioa izan da, zeren eta, kinada bat lokalizatzeko burua mugitzeaz nahikoa baita, eta ez gorputz osoa
10
. Gorputz-antolaketa honek
mugimendu peristaltikoak
babestek ditu,
eskeleto hidrostatikoaren
laguntzarekin.
27
Animalia zelomatu batzuk segmentaturik daude, eta, izatez, beraien gorputza segmentu seriatuen multzo bat da. Fenomeno horri
metameria
deritzo; modu berean, errepikapen seriatu horretako unitate bakoitzari,
metamero
. Antolakuntza segmentatuko eredu paradigmatikoa
anelidoena
da. Metamero guztiak gutxi gorabehera berdinak diren kasuan metameria homonomoaz mintzatzen da. Beste animalia batzuetan, modifikazioak egon daitezke errepikapen seriatuan: metameroak, forma edo funtzioaren arabera taldekatzen direnean, heteronomoa izango da metameria. Kasu honetan, espezializaturiko metamero-serie bakoitzak
tagma
izena hartuko du, eta gorputz osoa zenbait tagmaz osatua da; fenomeno orokorrari tagmatizazio deritzo, artropodoetan zeharo nabaria izanik. Segmentazio metamerikoa, antza,
trifiletikoa
da, jatorri desberdinekoak baitira anelidoen metameria, kordatuena eta platihelminte zestodoena
10
Animaliak sailkatzeko irizpideak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Animalia-erreinuaren sailkapena hiru ezaugarri hauetan oinarritzen da:
Antolakuntza-maila.
Gorputz-simetria mota (aldebikoa eta erradiala).
Enbrioi-garapenaren ezaugarriak.
Ezaugarri horien arabera, Margulisek eta Schwartzek 32 filumetan sailkatu dute animalia-erreinua; era berean, filum horiek honako bi azpierreinu hauetan bil daitezke: parazooak eta eumetazooak.
Parazooak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Parazooek zelula-espezializazio pixka bat duten arren, ez dute ehunik sortzen. Era berean, ez dute simetriarik eta enbrioi-garapen atipikoa dute, eta gainerako animalietan ikusten diren zelula-geruzak falta zaizkie.
Bi filum hauek biltzen ditu:
plakozooak
(hala nola
Trichoplax adherens
) eta
poriferoak
(belakiak).
Eumetazooak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Eumetazooek
ehunak
organoak
eta sistemak dituzte. Azpierreinu horren barruan, gainerako animalia-filum guztiak biltzen dira. Eumetazooak sailkatzeko, hiru irizpide hauek erabiltzen dira: gorputz-simetria, enbrioi-geruza kopurua (gorputz-egitura enbrioitik abiatuta garatzen da), eta barne-barrunbea izatea edo ez izatea
Gorputz-simetria
aldatu
aldatu iturburu kodea
Eumetazooak bi talde hauetan salkatzen dira:
Simetria erradiala dutenak, hala nola knidarioak (polipoak eta marmokak). Animalia batzuek simetria erradiala garatu dute modu sekundarioan aldebiko larbak garatu ondoren; adibidez: ekinodermoak (itsas izarrak, trikuak eta luzokerrak).
Aldebiko simetria dutenak, gainerako animalia-filumak.
Enbrioi-geruzak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Enbrioiaren garapenaren fase batean, zelulek bi edo hiru geruza era ditzakete. Irizpide horren arabera, eumetazooak honela sailkatzen dira:
Diploblastikoak. Bi geruzatatik abiatuta garatzen dute gorputz-egitura.
Triploblastikoak. Hiru geruzatatik abiatuta garatzen dute gorputz-egitura.
Barne-barrunbea izatea edo ez izatea
aldatu
aldatu iturburu kodea
Irizpide horren arabera, hiru mota hauek bereizten dira:
Azelomatuak. Ez dute gorputz-barrunberik.
Pseudozelomatuak. Erraietarako barrunbe bat garatzen dute, eta pseudozelomatu esaten zaio.
Zelomatuak. Likidoz beteriko barrunbe bat dute: zeloma izena du, eta gorputzaren barrunbe orokorra sortzen du. Animaliaren organo gehienak hor kokatzen dira.
Birsorkuntza eta garapena
aldatu
aldatu iturburu kodea
Bi
sorgin-orratz
ugalketa sexuala
egiten. Ia animalia guztiek egiten dute ugalketa sexuala.
Ia-ia animalia guztiek birsorkuntza
sexual
mota bat edo beste dute
28
. Birsorkuntza sexualeko kasu gehienetan
zelula sexual
espezializatuak dituzte, eta hauek
meiosiaren
bitartez txikiagoak diren
espermatozoideak
eta mugitu ezin daitekeen
obulua
sortzen dute
29
. Bi zelula sexualak elkartuta
zigotoak
sortzen dira, indibiduo berria eratuz
30
. Zigotoa hasieran esfera batean bilakatzen dira, gero
blastula
batean, honek berrantolaketa eta bereizketa ematen duelarik. Belakietan blastula honek igeri egiten du leku berri bateraino, han finkatuz
31
. Talde gehienetan, ordea, blastulak berrantolaketa ezberdin bat garatzen du
32
. Lehenengo, inbaginazio bat edukitzen du eta
gastrula
sortzen da. Hor izango da, gehienetan, digestio ganbera. Horrela, bi azal mota sortzen dira:
ektodermoa
endodermoa
eta gehienetan
mesodermoa
33
. Geruza horietatik ehunak eta organoak sortzen dira
34
Ahaide batekin begin eta berriro ugalketa sexuala izateak
ernalketa depresioa
eragiten du populazioetan, ezaugarri errezesibo kaltegarrien prebalentzia handitzearen ondorioz
35
36
. Animaliek ahaideekin
kopulazioa
ekiditeko estrategia ugari garatu dituzte
37
. Espezie batzuetan, adibidez
Malurus sprendens
, emeek ar bat baino gehiagorekin dituzte harremanak, kume gehiago sortuz aldakuntza genetiko gehiagorekin
38
Heldu gehienak
diploideak
dira, nahiz eta
poliploideak
eta
aploideak
diren hainbat izaki ere badauden. Izaki bakun batzuetan emeek eta arrek ez dute kromosoma kopuru bera eta beraz ernalkuntza sexuala emeen
klonazioz
ematen da. Hainbat animalia gai dira birsorkuntza
asexuala
izateko. Erabiltzen diren metodoak
partenogenesisa
eta
fragmentazioz
39
40
Ekologia
aldatu
aldatu iturburu kodea
Sakontzeko, irakurri: «
Ekosistema
Oro har, animalien migrazioak sexuak eta janariak eragiten dituzte.
Animalia guztiak arazo berberak konpondu beharrean aurkitzen dira bizitzan zehar, alegia,
janari
eta
oxigenoaren
lorpena,
oreka hidrikoaren
mantenua,
hondakin metabolikoen
iraizpena
eta
espeziearen
iraun eraztea,
ugalketa
alegia. Lau problema ezin atzeratuzko horiek ebazteko, gorputz-egiturak erlazio zuzena edukiko du ondoko faktoreokin: animalia bizi den
ingurunea
, tamaina eta bizimodua
10
Ingurunea
aldatu
aldatu iturburu kodea
Hiru ingurune nagusietatik, hots,
ur gazia
ur geza
eta
lurra
itsasoa
da, oro har, egonkorrena.
Mareen
ekintza ondulatorioak, eta ozeanoetako korronte horizontal eta bertikalek uraren nahasketa etengabea sortarazten dute, eta hortaz, disolbaturiko gatzen eta gasen kontzentrazioak gutxi fluktuatzen du. Bestetik, itsasoaren indar hidrostatikoak euskarritzearen arazoa leundu egitendu nabariki, eta beraz, ez da harritzekoa
ornogaberik
handienak beti itsasokoak izan badira. Bestetik, itsasoko ura ehunetako likidoekiko
isotonikoa
denez, ez da zaila
elektrolitoen
oreka gobernatzea. Ugalketa ere, erlatiboki erraza izaten da itsasoan, askaturiko gametoak uretan bertan ernaldu eta garatu ahal baitira
10
Ur geza, itsasoa baino askoz ere ez-egonkorragoa da, fluktuazioak
urtaroarekin
etor daitezkeelarik (
sikateak
kasu) edo gau eta egunaren txandaketagatik. Presio hidrostatikoak flotagarritasuna errazten du itsasoan bezala, baina, aitzitik, gatz-kontzentrazio urria edukita, eragozpenak agertzen dira gorputzeko oreka hidrikoa mantentzeko. Gorputzeko
gatz
-kontzentrazioa kanpo-ingurunekoa baino handiagoa denez, barneranzko ur-difusioaren joera egongo da, eta animaliak ur-aborokina egotzi beharko du, ponpaketa-mekanismoren baten bitartez. Bestalde, ur gezatako animalien
arrautzak
eta, hondoan finkatzen dira, bestela ur-korronteek itsasoratu egingo bailituzkete
10
Azala
tegumentuaren
organoetako bat da.
Animalia urtarretako
hondakin nitrogenatuen
iraizketa ez da iskanbilatsua izaten:
amoniako
gisara kanporatzen dituzte; amoniakoa oso toxikoa bada ere, uretan ondo disolbatzen denez, ez du normalki arazo berezirik sortzen
10
Animalia lurtarrak
ingurune nekosoago batean bizi dira: ez dute urak eragindako euskarria tente ibiltzeko; areago oraindik, problemarik latzena ur-galera izango da. Arazo horren ebazpena
tegumentua
izan da, animalia ingurunearekiko isolatu duena, zer esanik ez, lurraren konkistarako bidea erraztu zuelarik. Gorputz barnean arnas egiturak garatu dira; hondakin nitrogenatuak
urea
edo
azido uriko
gisara kanporatzen dira ur-kantitate urriagoak erabiliz. Barne-ernalketa derrigorrezko bihurtu da; arrautzek oskol babesleak behar dituzte. Lurrera ondo moldatu ez diren animaliak gautar egin dira edo toki hezeetan bizi ahal dira soil-soilik
10
Animaliak, originalki, itsasoan eboluzionatu zuten. Hainbat artropodo taldek lur lehorra kolonizatu zuten
landareek
egin zuten une antzekoak, orain dela 510-471 urte artean,
Kanbriarraren
amaieran edo
Ordoviziarraren
hasieran
41
Tiktaalik
bezalako lehen ornodunak
Devoniarrean
hasi ziren lehorreratzen, orain dela 375 milioi urte inguru
42
43
. Animaliek, geroztik, Lurreko habitat eta mikrohabitat ia guztiak kolonizatu dituzte,
hodi hidrotermalak
basoak
belardiak
basamortuak
eta
airea
barne, baina baita ere beste animalia batzuen, landareen, onddoen eta arroken barnealdea
44
. Animaliek, hala ere, ez dute beroa ondo hartzen; oso gutxik biziraun dezakete 50
°Ctik gora. Oso animalia gutxi, tartean nematodo batzuk, bizi dira
Antartika
barnealdeko basamortu hotzetan
45
Tamaina
aldatu
aldatu iturburu kodea
Balea urdina
inoiz bizi izan den animaliarik handiena da.
Animaliaren tamainari heltzen diogularik, esan dezagun, ezen, gorputzeko tamaina handitzen den heinean,
azalera/bolumen erlazioa
txikitu egiten dela, zeren, bolumena gorputzeko luzeraren kuboarekiko emendatzen baita, eta azalera karratuarekin
oh 1
. Horrela izanik, animalia txikien azalera nahikoa izaten da, dagokien bolumenerako
gas-elkartrukea
eta hondakinen kanporaketa difusioz egiteko bete-betean. Zirkulazioa ere difusioz burutzen da. Ostera, animalia gorputzuagoa den neurrian, distantziak handiegiak izatera hel daitezke, difusio bidezko zirkulazioa ezinezko bihurturik; hau da, garraio-mekanismo efikazagoak garatu behar izango dira. Aipaturiko eragozpen horiek animalia handietan
odol-sistema baskularraren
eta
zelomaren
garapena bultzatu dute. Halaber, tolestura eta biribilkapenen bidez emenda daiteke superfizieen azalera, eta horrela hobetu eskrezioa, xurgapena, gas-elkartrukea eta beste zenbait prozesu
10
Balea urdina
Balaenoptera musculus
) da munduan inoiz bizi izan den animaliarik handiena: 190 tona baino gehiago pisa ditzakete eta 33,6 metro arteko luzera eduki
46
. Lur lehorreko animaliarik handiena
Loxodonta africana
elefantea da, 12,25 tona eta 10,7 metroko altuerarekin
46
. Inoiz bizi izan den animalia lurtarrik handiena
Argentinosaurus
dinosauro
sauropodoa
izan zen, 73 tonako pisua izan zezakeena
47
. Animalia asko mikroskopikoak dira;
Myxozoa
batzuk,
Cnidariaren
parasito direnak, inoiz ez dira hazten 20
µm
baino gehiago
48
, eta espezie txikienetako bat
Myxobolus shekel
da, 8,5 µm lortzen dituena guztiz helduta dagoenean
49
Bizimodua eta elikadura
aldatu
aldatu iturburu kodea
Ekosistema oso bat dago
hodi hidrotermaletan
Kallima inachus
, harrapatua ez izateko hosto baten forma hartzen duen intsektua.
Bideo hau Ikusgela proiektuaren parte da. Bideoak dituzten artikulu guztiak ikus ditzakezu hemen klik eginez gero.
Migratzen duten animaliek
gauzak ekar ditzakete haiekin?
Ingurune eta tamainaz gainera, gorago aipatu denez, bizimodua da animaliaren egitura baldintzatuko duen hirugarren faktore nagusia. Higidura-askatasuna duten animaliak simetria bilateral polarizatudunak izaten dira.
Nerbio-sistema
eta sentimen-organoak gorputzeko aurrealdean kokatuta daude, berau baita ingurunearekin hartu-emanak zuzenki izango dituena; mota horretako metazooak
zefalizaturik
daude. Metabolismo-tasa altuak eta jokabide
etologiko
korapilotsuak aurkezten dituzte. Ostera, substratuan finkatuta bizi direnek, hots, animalia
sesilek
, eta flotatzaileak direnek, simetria erradiala erakusten dute. Berau abantailos da kasu honetan, ingurune osoko kinadei aurre egiteko posibilitatea eskaintzen baitu. Simetria erradialarekin batera, sarritan estaldurak eta hodiak edo bestelako egiturak garatu dira, harrapakari higikorretatik defendatzeko
10
Animalien elikabideek bizimoduarekiko zerikusi zuzena edukitzen dute. Igeri edo narraz egiteko gauza diren animaliak
harrapakariak
izaten dira. Higidura geldoago dituztenak
belarrez
edo
sarraskiez
elikatzen dira.
Sedimentuetan
ehortzita bizi direnek, ahoa zuzenki aplikatuz edo zenbait apendize laguntzailez substratua irensten dute:
detritu organikoa
digeritzen dute, eta harea eta substantzia inorganikoak egozten. Animalia sesilak inguruetako janariez elikatzen dira: hurbileko harrapakinez, detritu organikoez edo uretan esekitako landare eta animalia mikroskopikoez
10
Honela, animaliak sailkatu ohi dira talde ekologikoetan elikatzeko duten bidearen arabera,
haragijale
belarjale
orojale
detritiboro
50
edo
parasitoetan
51
. Animalien arteko elkarrekintza hauek sare konplexuak eratzen dituzte. Haragijale zein orojaleek
harraparitza
egiten dute elikatzeko
52
. Ondorioz, ehizatua eta ehiztariaren artean
arma-lasterketa ebolutiboa
gertatzen da, ehizatzeko eta ehizatuak ez izateko modu ezberdinak garatuz
53
. Ia harrapakari multizelular guztiak animaliak dira
54
. Kontsumitzaile batzuek metodo ezberdinak erabiltzen dituzte, adibidez
liztor
parasitoideak larba direlarik euren bizkarroitik bizi dira, prozesuan elikatzen dien izakia hilez
55
, baina helduak direnek
loreen
nektarraz
elikatzen dira
56
. Beste animalia batzuek oso dieta selektiboa dute, adibidez
belakiak
bakarrik jaten dituzten
dortokak
57
Animalia gehienek landareek
fotosintesi
bidez sortzen duten energia behar dute bizirauteko. Belarjaleek zuzenean jaten dituzte landareak, eta haragijaleek eta
maila trofiko
altuan dauden animaliek beste animalia batzuk jateko lortzen dute behar duten
karbonoa
eta
energia
Karbohidratoak
lipidoak
proteinak
eta beste
biomolekula
batzuk apurtzen dira animaliak mugitzeko, bizirauteko zein hazteko behar duen energia eskuratzeko
58
59
60
. Hodi hidrotermaletatik gertu bizi diren animaliek zein itsas-hondo abisaletan bizi direnek ez dute
eguzki argiaren
energia erabiltzen. Bertan bizi diren
arkeoek
eta bakterioek
kimiosintesia
egiten dute, askotan konposatu inorganikoak oxidatuz, eta kate-trofikoaren oinarri dira
61
Jatorria eta erregistro fosila
aldatu
aldatu iturburu kodea
Dickinsonia costata
, ezagutzen den lehen animalietako bat, orain dela 635 eta 545 milioi urte artean bizi izan zen.
Animalia izan daitezkeen lehen fosilak
Australiako
Trezona Formazioan
aurkitu dira, orain dela 665 milioi urteko arrokatan. Fosil hauek lehen belakiak izan zitezkeela uste da
62
Animaliarik zaharrenak
Ediacarar biotan
aurki daitezke,
Kanbriaurrearen
amaieran, orain dela 610 milioi urte. Eztabaida luzea egon da biota horretan animaliak egongo ote zirenaren inguruan
63
64
, baina
Dickinsonia
fosilek
kolestero
lipidoa
zutela aurkitu zenetik ez dago dudarik euren animalia izaeraren inguruan
65
66
Animalia filum asko
Kanbriarreko leherketaren
ondorioz agertu ziren erregistro fosilean, orain dela 542 milioi urte hasita,
Burgess Shale
bezalako formazioetan. Gaur egungo animalia askoren arbasoak ikus daitezke bertan,
molusku
onikoforo
tardigrado
artropodo
ekinodermo
eta
hemikordatuak
barne, eta desagertutako beste batzuk,
Anomalocaris
harrapakaria bezala
67
. Leherketaren bat-batekotasuna, ordea, erregistro fosilaren eskasiaren ondorio izan daiteke, eta baliteke denbora luze batean zehar agertu izana
68
69
Paleontologo
batzuek uste dute animaliak Kanbriarreko leherketa baino askoz lehenago sortu zirela, agian orain dela 1.000 milioi urte
70
. Hainbat fosil aurkitu dira lurrean egindako mugimendu markenak
Toniar
garaikoak, eta hau
zizare
motako animalia triploblastiko baten ondorio izan liteke. Arrasto hauek 5 milimetroko zabalera dute
71
. Hala ere, antzeko markak uzten dituzte gaur egun
Gromia sphaerica
protista
zelulabakarrek, beraz ez du zertan adierazi behar animaliak jada bazeudenik
72
. Garai berdinean ere
estromatolitoak
, mikroorganismo xaflez osatutako fosilak, gainbeheran egon ziren, eta baliteke hau animalia
belarjaleren
baten ondorioa izatea
73
Euskal Herriko
erregistro fosilean animaliek eraikitako hainbat estruktura ikusten dira, hala nola,
kareharri
gotorrak, gehienbat
koral
eta
belakiz
sortuak.
Filogenia
aldatu
aldatu iturburu kodea
Animalia guztiak
monofiletikoak
dira, hau da,
arbaso komun
bera dute. Animalien taxoi ahizpa
Choanoflagellata
da, elkarrekin
Choanozoa
sortzen dutenak
74
. Animalia basalenak
Porifera
Ctenophora
Cnidaria
eta
Placozoa
dira, simetria bilateralik gabekoak. Euren arteko harremana oraindik eztabaidagai dago; baliteke beste animalia guztien taxoi ahizpa Porifera edo Ctenophora izatea, biek faltan dutelako
hox geneak
, gorputz plan bat garatzeko garrantzitsuak
75
. Gene hauek Placozoan
76
zein beste animalia guztietan aurki daitezke,
Bilaterian
77
78
Animalia guztiek partekatzen dituzten 6.331 gene talde identifikatu dira; hauek guztiak arbaso komun batengandik sortu ziren orain dela 650 milioi urte, Kanbriaurrean. Hauetatik, 25 animalietan baino aurkitu ezin daitezkeen muineko gene taldeak dira; eta hauetatik 8
Wnt
eta
TGB-beta
seinalatze bideetakoak dira, animaliei zelulaniztun izatea ahalbidetu zutenak, gorputzari hiru dimentsioko ardatzak emanez. Beste 7 talde
homeodomeinuko proteinak
eta antzeko transkripzio faktoreak dira, garapenaren kontrola egiten dutenak
79
80
Honako
zuhaitz filogenetikoak
(leinu nagusiak baino ez dituena) orain dela zenbat milioi urte (mya) bereizi ziren adierazten du. Zuhaitz filogenetiko asko egin dira, eta ikerketak aurrera joan ahal aldaketak egon ohi dira. Honakoak onarpen zabala du gaur egun
81
82
83
84
85
Choanozoa
Choanoflagellata
Animalia
Porifera
Petalonamae
Eumetazoa
Ctenophora
ParaHoxozoa
Placozoa
Cnidaria
Bilateria
Xenacoelomorpha
Nephrozoa
Deuterostomia
Chordata
Ambulacraria
Protostomia
Ecdysozoa
Arthropoda
Nematoda
>529
mya
Spiralia
Gnathifera
Rotifera
Chaetognatha
Platytrochozoa
Platyhelminthes
Lophotrochozoa
Mollusca
Annelida
550
mya
580
mya
610
mya
650
mya
Triploblasts
680
mya
760
mya
950
mya
Sailkapenaren historia
aldatu
aldatu iturburu kodea
Sakontzeko, irakurri: «
Taxonomia
Jean-Baptiste Lamarck
ek Lineoren
Vermes
taldea bederatzi taldetan banatu zuen, animalien sailkapena modernizatuz
86
Antzinako Grezian
Aristotelesek
animaliak banatu zituen, bere behaketaren arabera,
odola
zutenen eta odola ez zutenen artean. Lehen taldean
ornodunak
zeuden, gutxi gorabehera. Animaliak eskala baten arabera antolatu zituen,
gizakiengandik
hasita goian (odola dute, bi hanka eta arima arrazionala),
beheranzko
norabidean:
erditzen
duten tetrapodoak (odola, lau hanka, arima sentsitiboa), beste talde batzuk
krustazeoak
bezala (odolik ez, hankarik ez, arima sentsitiboa)
belakietaraino
iritsi arte,
espontaneoki
sortzen ziren animaliak (odolik ez, hankarik ez, barazki arima). Aristotelesek ez zekien belakiak animaliak ziren edo ez, bere sisteman animaliek sentimenduak, jateko gogoa eta mugikortasuna zutelako, edo landareak, ez zutelako hori: bazekien belakiak ukituz gero sentikorrak zirela, eta uzkurtzen zirela arrokatik kentzerakoan, baina ezin ziren mugitu eta
sustraiak
zituzten landareen bezala
87
1758an
Lineok
izaki bizidunen lehen sailkapen hierarkikoa sortu zuen bere
Systema Naturae
lanean
88
. Bere jatorrizko eskeman, animaliak ziren hiru erreinuetako bat. Animaliak
Vermes
Insecta
Pisces
Amphibia
Aves
eta
Mammalia
taldeetan sailkatzen ziren. Azken lauak gaur egun phylum bakar batean sailkatzen dira,
Chordata
eta Insecta (non krustazeoak eta
araknidoak
sartu zituen) zein Vermes talde askotan banatu dira. Prozesu hori
1793an
hasi zen,
Jean-Baptiste Lamarckek
esan zuenean Vermes kaos mota bat zela (
un espéce de chaos
), taldea banatuz filum berrietan,
zizare
, ekinodermatu eta polipoetan. 1809an, bere
Philosophie Zoologique
liburuan 9 talde sortu zituen ornodun eta moluskuez gain:
Cirripedia
Annelida
Crustacea
Arachnida
, Insecta, zizareak,
Radiata
, polipoak eta
Infusoria
86
1817an
Georges Cuvierrek
Le Régne Animal
lana argitaratu zuen,
anatomia konparatua
erabiliz animaliak sailkatzeko lau adarretan: ornodunak, moluskuak, animalia artikulatuak (artropodo eta anelidoak) eta zoofitoak (radiata; ekinodermoak, knidarioak eta beste batzuk)
89
. Lau taldeko banaketa hau
Karl Erns von Baer
enbriologoak erabili zuen 1828an,
Louis Agassiz
zoologoak 1857an eta
Richard Owen
anatomistak 1860ean
90
1874an
Ernst Haeckelek
animaliak bi azpierreinutan banatu zituen:
Metazoa
, non bost filum zeuden (
zelentereoak
, ekinodermoak, artikulatuak, moluskuak eta ornodunak) eta
Protozoa
(zelula bakarreko animaliak), eta seigarren animalia filum bat sartu zuen, belakiena. Protozoa, beranduago,
Protistaren
barruan sartu zen, eta Metazoa Animaliaren sinonimotzat daukagu
91
Geroztik, taxonomian egindako ikerketek talde horietako batzuk bereizi eta beste batzuk elkartu dituzte:
Aristoteles
335 a.C.
92
Cuvier
1800)
93
Linneo
1735,
94
1758
95
Leuckart
1848
96
Lankester
1873, 1877
97
(Haeckel
1874)
98
Grobben
1908
99
Bütschli
1910
100
Kükenthal
1923
Hyman 1940
101
Whittaker 1969
102
Nielsen
2012
103
Brusca
et
al.
2016
104
Deskribapena
(taldeak)
Diploblastica
(Zoophyta)
Spongiaria
Parazoa
Parazoa
Diploblasta
Porifera
Anaima
(Invertebrata)
Vermes
Coelenterata
Cnidaria
Eumetazoa
Radiata
Cnidaria
Ctenophora
Ctenophora
Vermes
Triploblastica
(Bilateria)
Acoelomata
Xenacoelomorpha
Xenacoelomorpha
Protostomia
Spiralia
Platyhelminthes
Nemertea
Mesozoa
Mollusca
Coelomata
Mollusca
Vermes
Annelida
Lophophorata
Chaetognatha
Pseudocoelomata
Gnathifera
Gastrotricha
Ecdysozoa
Nematozoa
Scalidophora
Insecta
Arthropoda
Coelomata
Panarthropoda
Vermes
Echinodermata
Deuterostomia
Ambulacraria
Echinodermata
Vermes
Hemichordata
Enaima
(Vertebrata)
Pisces
Vertebrata
Chordata
arrainak
anfioxoak
Amphibia
anfibioak
narrastiak
Aves
hegaztiak
Mammalia
ugaztunak
Phyllumak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Sakontzeko, irakurri: «
Phyllum
Filumak (edo Filak) animaliak sailkatzeko talde nagusiak dira. Mota horietariko bakoitza ondo definituriko antolaketaren arabera egiten da.
Phyllum
Esanahia
Ezaugarriak
Espezie kopurua
105
106
Acanthocephala
Arantzak dituen burua
Har
parasitoak
, ebaginagarria den sudur arantzatsu batekin.
1.100
Acoelomorpha
Hesterik
gabekoak.
Zelomarik
gabeko
har
txikiak. Ez dute liseriketa tuturik.
Annelida
Eraztun txikia
Har
zelomatuak
, gorputza eraztunetan zatitua.
16.500
Arthropoda
Oin artikulatuak.
Kanpo hezurdura
kitinotsua
eta hanka artikulatuak.
1.100.000
Brachiopoda
Beso laburrak
Lofoforoak
eta bi balba dituzte.
335 (16.000 desagertuak)
Bryozoa
Goroldio
animaliak.
Lofoforoa
dute, iragazlariak dira eta ipurtzuloa tentakuloen koroaren kanpo dute.
4.500
Chaetognatha
Barail arantzatsuak
Hegalak eta bi arantza kitinotsu buruaren alde bakoitzean.
100
Chordata
Kordarekin.
Korda dortsala edo
notokordioa
dute, gutxienez
enbrioiak
direnean.
49.693
Cnidaria
Asuna
Diblastikoak
cnidocitoekin
10.000
Ctenophora
Orratzak daramatzana.
Diblastikoak
koloblastoekin
100
Cycliophora
Gurpilak daramatzana
Sasizelomatuak
zilioak
dituen aho zirkularrarekin.
Echinodermata
Azala arantzekin.
Simetria
pentaradiatua, kanpo euskarri kalkareoa.
7.000 (13.000 desagertuak)
Echiura
Arantzadun isatsa
Tronpa duten itsas
harrak
anelidoen
gertukoak.
135
Entoprocta
Barne ipurtzuloa
Lofoforoa
dute, iragazlariak dira eta ipurtzuloa tentakulo koroaren barruan dute.
150
Gastrotricha
Ilezko urdaila
Sasizelomatuak
, gorputza arantzekin eta bi tutu kaudal itsaskor.
450
Gnathostomulida
Baraila duen aho txikia
Ahoek barail berezia dute.
80
Hemichordata
Korda erdia
Deuterostomoak
ebakidura faringeokin eta estomokordarekin.
85
Kinorhyncha
Mugitzen den tronpa
Sasizelomatuak
buru sargarriarekin eta gorputz segmentatuarekin.
150
Loricifera
Kota daramana.
Sasizelomatuak
maila-kota baten itxura duen estaldura batekin.
10
Micrognathozoa
Barail txikia duen animalia
Sasizelomatuak
, barail konplexuak eta gorputza
soinu
baten eran luzagarria.
Mollusca
Biguna
Ahoak
radula
du, oin gihartsua eta
oskolak
inguruan mantu bat du.
93.000
Monoblastozoa
Myxozoa
Muki animaliak.
Parasito
mikroskopikoak,
cnidocitoen
antzeko kapsula polarrekin.
1.300
Nematoda
Hari baten antzekoa.
Har
pseudozelomatuak
, ebakidura zirkularrarekin eta estaldura kitinotsuarekin.
25.000
Nematomorpha
Hari itxura
Har
parasitoak
, Nematodoen antzekoak.
320
Nemertea
Itsasoko ninfa
Har
azelomatuak
tronpa luzagarriarekin.
900
Onychophora
Azkazalak daramatzana.
Gorputz bermiformeak, azkazal kitinotsu apikalak dituzten hankekin.
110
Orthonectida
Igerilari zuzena
Parasito
oso sinpleak, gorputz ziliatuarekin.
20
Phoronida
Zeusen
irakaslea.
Har
lofoforatu
tutukarak; hesteak U itxura du.
20
Placozoa
Xafla animaliak
Animalia oso sinpleak, narrastiak,
ameba
irregular baten antzekoak.
Platyhelminthes
Har lauak.
Har
azelomatu
, ziliatu eta ipurtzulorik gabekoak; asko parasitoak dira.
20.000
Pogonophora
(?)
Bizarra duena
Animalia bermiforme eta tutukara, burua bildu daiteke, eta baliteke anelidoak izatea.
Porifera
Poroak dituena
Belakiak,
parazoak
simetriarik
gabekoak. Gorputzean hainbat poro iragazkor.
5.500
Priapulida
Zakil txikiak
Har
sasizelomatuak
, tronpa luzagarriarekin.
16
Rhombozoa
Erronbo
animalia.
Zelula
oso gutxi dituzten
parasitoak
70
Rotifera
Gurpilak daramatzana.
Sasizelomatuak
, zilioak dituen atzeko koro batekin.
1.800
Sipuncula
Tutu txikia
Har
zelomatu
ez segmentatuak, ahoaren inguruan tentakuloak dituzte.
320
Tardigrada
Pausu geldoa
Ur-hartzak. Gorputza lau hanka parerekin segmentatua, azkazal eta bentosekin.
800
Xenoturbellida
Har lau arraroa.
Har
deuterostomo
ziliatu oso sinpleak, erlazio ezezagunarekin.
>1.300.000
Giza kulturan
aldatu
aldatu iturburu kodea
Txakur bat ahate bat ehizatzen, gizaki bati emateko.
Zaldia
Santimamiñen
Momotxorro
bat, animalia eta pertsonaren arteko nahasketa.
Gizakiek animalia kopuru handiak erabiltzen dituzte elikadurarako, bai
etxe-abereak
zein
ehizatutako
edo
arrantzatutako
espezieak, lur lehorrean zein itsasoan
107
108
. Itsasoetako arrain asko hartzen dira elikagai gisa erabiltzeko. Espezie kopuru txiki bat komertzialki erabiltzeko hazten dira etxaldeetan.
Zefalopodoak
, krustazeoak,
bibalbioak
eta gastropodoak harrapatzen edo hazten dira ere elikagai gisa
109
Oiloak
behiak
ardiak
txerriak
eta beste animalia batzuk
haragirako
hazten dira mundu osoan zehar
110
111
. Animalien ehunak erabiltzen dira ere
jantzigintzan
artilea
edo
tendoiak
bezala, eta
larrua
oso erabilia da
zapatagintzak
edo bestelako arropak egiteko. Animaliak ehizatu edo hazi dira euren larruengatik historian zehar
berokiak
edo
txanoak
egiteko
112
113
Kukurutxaren
karmina
114
115
, edo
lakak
116
117
eta
kermesa
118
119
intsektu batzuen gorputzetik atera diren pigmentuak dira.
Eztia
esnea
edo
arrautzak
animaliek sortutako beste elikagai ohiko batzuk dira.
Animalia langileak
erabili ditu gizakiak, adibidez behi edo
zaldiak
, bai
garraiorako
zein
nekazaritzan
laguntzeko. Gaur egun, animalia asko, bereziki
txakurrak
, erabiltzen dira lan batzuk egiteko, hala nola
txakur gidariak
edo
artzai txakurrak
120
Zientzian
ere animalia ugari erabiltzen dira esperimentuetako subjektu gisa, adibidez
Drosophila melanogaster
eulia
121
122
123
124
. Animaliak erabili dira
txertoak
sortzeko XVIII. mendean aurkitu zirenetik
oh 2
125
Yondelis
bezalako
minbiziaren
aurkako botikak animalia jatorriko
toxina
batzuetatik eratortzen dira
126
Pertsonek
ehiza txakurrak
erabili dituzte beste animalia batzuk ehizatzeko
127
, eta
hegazti harrapakariak
beste hegazti edo ugaztun batzuk harrapatzeko
128
, baita arrantza egiteko ere
129
Igel
batzuen
pozoia
ehiza
geziak
eta dardoak pozoitzeko erabili da
130
. Animalia kopuru handi bat
konpainia-animalia
gisa erabiltzen da,
tarantula
edo
olagarroetatik
hasita
131
mantisa
bezalako intsektuak, suge eta kameleoiak
132
kanario
perikito
eta
loroetaraino
133
. Hala ere, ugaztunak dira konpainia-animalia ohikoena, batez ere
txakur
katu
eta
untxiak
134
. Animaliak konpainia eta laguntzarako animalia erabiltzearen eta
animalien eskubideen
arteko tentsioa dago, baita
haragijale
izan eta
beganismoaren
artean ere. Ehiza eta arrantza
kirola
ere izan daiteke
135
Animaliak kirolean
erabiltzen dira, adibidez zaldiak
hipikan
edo hainbat
herri kiroletan
Animaliak artean
agertu dira
Paleolitotik
aurrera, adibidez
Santimamiñe
edo
Ekainen
, baita ondoren ere, adibidez
Antzinako Egipton
. Animalien margolan garrantzitsu batzuk
Albrecht Dürerren
Errinozeroa
edo
George Stubben
Whistlejacket
dira, baina
eskulturan
ere oso ohikoak izan dira, bereziki zaldiak. Intsektuek, hegaztiek eta ugaztunek paper garrantzitsua izan dute
literaturan
eta
zineman
136
, adibidez intsektu erraldoien filmetan
137
138
139
. Intsektu zein ugaztunak ohikoak dira
mitologian
edo
erlijioan
140
141
. Japonian zein Europan zehar
tximeletak
arimen errepresentaziotzat hartu dira
142
, eta
kakalardoak sakratuak
ziren Antzinako Egipton
143
. Ugaztunen artean,
behiak
144
oreinak
zaldiak
lehoiak
145
saguzarrak
hartzak
146
eta
otsoak
mito, gurtza eta erlijio askotan agertu ohi dira.
Euskal inauterietan
bezala, munduko beste askotan, animalien eta pertsonen arteko bateratzea gertatu ohi da
147
. Mendebaldeko zein Txinako
zodiakoa
animalietan oinarrituta daude
148
Oharrak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Har ditzagun bi animalia itxura antzekoarekin, baina tamaina ezberdinarekin. Demagun lehenengoan forma esferikoa duela eta zentimetro bateko erradioa neurtzen duela. Bigarrenak metro bateko erradioa izango du. Lehengoaren azalera 0,01256 zentimetro koadrokoa izango da, eta bigarrenarena 12,56
metro koadrokoa
. Bolumenean, ordea, lehenengoarena 0,00000419 metro kubokoa eta bigarrenarena 4,19 metro kubokoa izango da. Bi horien arteko erlazioa berdina dela ematen badu ere, azalera 1.000 aldiz handiagoa da eta bolumenarena 1.000.000. Metro bateko animalia 1.000.000 aldiz bolumen handiagoa du zentimetro batekoak baino, baina azalera 1.000 aldiz baino ez da handitu.
Bakuna
hitza
behi
hitzetik dator, horregatik.
Erreferentziak
aldatu
aldatu iturburu kodea
L.,
Avila, Vernon.
(1995).
Biology
: investigating life on earth.
(2nd ed. argitaraldia)
Jones and Bartlett
ISBN
058524667X
PMC
45729908
(kontsulta data: 2019-01-01)
«Palaeos Metazoa: Metazoa»
palaeos.com
(kontsulta data: 2019-01-01)
«Molecular Expressions Cell Biology: Animal Cell Structure»
micro.magnet.fsu.edu
(kontsulta data: 2019-01-01)
«Heterotrophs - Windows to the Universe»
www.windows2universe.org
(kontsulta data: 2019-01-01)
royalsocietypublishing.org
doi
10.1098/rstb.2002.1188
PMID
12594915
PMC
PMC1693093
(kontsulta data: 2019-01-01)
Mentel,
Marek
Martin,
William.
(2010-04-06).
«Anaerobic animals from an ancient, anoxic ecological niche»
BMC Biology
(1): 32.
doi
10.1186/1741-7007-8-32
ISSN
1741-7007
PMID
20370917
PMC
PMC2859860
(kontsulta data: 2019-01-01)
«Concepts of Biology»
employees.csbsju.edu
(kontsulta data: 2019-01-01)
C.,
Minkoff, Eli.
(2008).
Biology.
(2nd ed. argitaraldia)
Barron's
ISBN
9780764139208
PMC
226966664
(kontsulta data: 2019-01-01)
(Ingelesez)
«Giant Squid and Colossal Squid Fact Sheet»
The Octopus News Magazine Online
(kontsulta data: 2019-01-01)
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
CC-BY-SA
Altonaga,
Kepa.
«Animalia»
Zientzia eta Teknologia Hiztegi Berria
(Elhuyar Fundazioa)
(Ingelesez)
Bhamrah,
H. S.
Juneja,
Kavita.
(2003-06-01).
An Introduction to Porifera.
Anmol Publications Pvt. Ltd
ISBN
9788126106752
(kontsulta data: 2019-01-06)
1926-,
Jessop, Nancy M. (Nancy Meyer),.
([1970]).
Biosphere; a study of life.
Prentice-Hall
ISBN
0130772062
PMC
118110
(kontsulta data: 2019-01-06)
L.,
Sumich, James.
(©2009 [i.e. 2008]).
Laboratory & field investigations in marine life.
(9th ed. argitaraldia)
Jones and Barlett
ISBN
9780763757304
PMC
271871075
(kontsulta data: 2019-01-06)
S.,
Sharma, N..
(2005).
Continuity and evolution of animals.
(1. ed. argitaraldia)
International Scientific Pub. Academy
ISBN
8182930189
PMC
179886751
(kontsulta data: 2019-01-06)
Cecie.,
Starr,.
(2008).
Biology
: concepts and applications without physiology.
(7th ed. argitaraldia)
Thomson / Brooks/Cole
ISBN
9780495381501
PMC
192045455
(kontsulta data: 2019-01-01)
Lovell.,
Langstroth,.
(2000).
A living bay
: the underwater world of Monterey Bay.
University of California Press
ISBN
0520216865
PMC
43333670
(kontsulta data: 2019-01-06)
D.,
Barnes, Robert.
(1980).
Invertebrate zoology.
(4th ed. argitaraldia)
Saunders College
ISBN
0030567475
PMC
5830048
(kontsulta data: 2019-01-06)
«Introduction to Placozoa»
www.ucmp.berkeley.edu
(kontsulta data: 2019-01-06)
Annales des sciences naturelles,.
Crochard
1849
(kontsulta data: 2019-01-02)
Biology With Infotrac
: Concepts and Applications..
Brooks/Cole Pub Co
2005
ISBN
9780534462246
PMC
149095979
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Lake,
James A.
Aguinaldo,
Anna Marie A..
(1998-12-01).
«Evolution of the Multicellular Animals»
Integrative and Comparative Biology
38
(6): 878–887.
doi
10.1093/icb/38.6.878
ISSN
1540-7063
(kontsulta data: 2019-01-06)
1941-,
Dawkins, Richard,.
(2004).
The ancestor's tale
: a pilgrimage to the dawn of evolution.
Houghton Mifflin
ISBN
0618005838
PMC
56617123
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Seaver,
Elaine C.
Shankland,
Marty.
(2000-04-25).
«Evolution of the bilaterian body plan: What have we learned from annelids?»
Proceedings of the National Academy of Sciences
97
(9): 4434–4437.
doi
10.1073/pnas.97.9.4434
ISSN
1091-6490
PMID
10781038
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Hankeln,
Thomas
Herlyn,
Holger
Kück,
Patrick
Petersen,
Malte
Hausdorf,
Bernhard
Iakovenko,
Nataliia
Klebow,
Sabrina
Bleidorn,
Christoph
et al
..
(2014-07-01).
«Platyzoan Paraphyly Based on Phylogenomic Data Supports a Noncoelomate Ancestry of Spiralia»
Molecular Biology and Evolution
31
(7): 1833–1849.
doi
10.1093/molbev/msu143
ISSN
0737-4038
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Brinkmann,
Henner
Lartillot,
Nicolas
Philippe,
Hervé.
(2005-05-01).
«Multigene Analyses of Bilaterian Animals Corroborate the Monophyly of Ecdysozoa, Lophotrochozoa, and Protostomia»
Molecular Biology and Evolution
22
(5): 1246–1253.
doi
10.1093/molbev/msi111
ISSN
0737-4038
(kontsulta data: 2019-01-06)
«Introduction to the Lophotrochozoa»
www.ucmp.berkeley.edu
(kontsulta data: 2019-01-06)
C.,,
Brusca, Richard.
Invertebrates.
(Third edition. argitaraldia)
ISBN
9781605353753
PMC
928750550
(kontsulta data: 2019-01-06)
Encyclopedia of reproduction.
Academic Press
1998
ISBN
0122270215
PMC
40214174
(kontsulta data: 2019-01-02)
1957-,
Stewart, Mark A. (Mark Alan),.
(2010).
Peterson's master the GED 2011.
(25th ed. argitaraldia)
Peterson's
ISBN
9780768928853
PMC
464592106
(kontsulta data: 2019-01-02)
B.,
Hamilton, Matthew.
(2009).
Population genetics.
Wiley-Blackwell
ISBN
9781405132770
PMC
259716125
(kontsulta data: 2019-01-02)
1917-,
Villee, Claude Alvin,.
(1984).
General zoology.
(6th ed. argitaraldia)
Saunders College Pub
ISBN
0030624517
PMC
10146039
(kontsulta data: 2019-01-02)
Goldby,
F..
(1963-04).
«Human Embryology (Prenatal Development of Form and Function)»
Journal of Anatomy
97
(Pt 2): 295–296.
ISSN
0021-8782
PMC
PMC1244241
(kontsulta data: 2019-01-02)
1917-,
Phillips, Joy B.,.
(1975).
Development of vertebrate anatomy.
Mosby
ISBN
0801639271
PMC
1008211
(kontsulta data: 2019-01-02)
S.,
Romoser, William.
(1998).
The science of entomology.
(4th ed. argitaraldia)
WCB McGraw-Hill
ISBN
0697228487
PMC
37359617
(kontsulta data: 2019-01-02)
(Ingelesez)
Willis,
John H.
Charlesworth,
Deborah.
(2009-11).
«The genetics of inbreeding depression»
Nature Reviews Genetics
10
(11): 783–796.
doi
10.1038/nrg2664
ISSN
1471-0064
(kontsulta data: 2019-01-02)
(Ingelesez)
«The Molecular Basis of the Evolution of Sex»
Advances in Genetics
24: 323–370.
1987-01-01
doi
10.1016/S0065-2660(08)60012-7
ISSN
0065-2660
(kontsulta data: 2019-01-02)
(Ingelesez)
«Inbreeding avoidance in animals»
Trends in Ecology & Evolution
11
(5): 201–206.
1996-05-01
doi
10.1016/0169-5347(96)10028-8
ISSN
0169-5347
(kontsulta data: 2019-01-02)
Petrie,
Marion
Kempenaers,
Bart.
(1998-02).
«Extra-pair paternity in birds: explaining variation between species and populations»
Trends in Ecology & Evolution
13
(2): 52–58.
doi
10.1016/s0169-5347(97)01232-9
ISSN
0169-5347
(kontsulta data: 2019-01-02)
Reproductive biology of invertebrates.
Wiley
ISBN
9780471101284
PMC
7877444
(kontsulta data: 2019-01-02)
«How Animals Reproduce · Concepts of Biology»
philschatz.com
(kontsulta data: 2019-01-02)
Rota-Stabelli,
Omar
Daley,
Allison C.
Pisani,
Davide.
(2013-03).
«Molecular Timetrees Reveal a Cambrian Colonization of Land and a New Scenario for Ecdysozoan Evolution»
Current Biology
23
(5): 392–398.
doi
10.1016/j.cub.2013.01.026
ISSN
0960-9822
(kontsulta data: 2019-01-02)
(Ingelesez)
Jr,
Farish A. Jenkins
Shubin,
Neil H.
Daeschler,
Edward B..
(2006-04).
«A Devonian tetrapod-like fish and the evolution of the tetrapod body plan»
Nature
440
(7085): 757–763.
doi
10.1038/nature04639
ISSN
1476-4687
(kontsulta data: 2019-01-02)
(Ingelesez)
«Getting a Leg Up on Land»
Scientific American
(kontsulta data: 2019-01-02)
1938-2011.,
Margulis, Lynn,.
(1999).
Diversity of life
: the illustrated guide to the five kingdoms.
Jones and Bartlett Publishers
ISBN
0585303975
PMC
45731438
(kontsulta data: 2019-01-02)
(Ingelesez)
Land animals - British Antarctic Survey.
(kontsulta data: 2019-01-02)
L.,
Wood, Gerald.
(1982).
The Guinness book of animal facts and feats.
(3rd ed. argitaraldia)
Guinness Superlatives
ISBN
0851122353
PMC
9852754
(kontsulta data: 2019-01-03)
www.tandfonline.com
doi
10.1080/08912960410001715132
(kontsulta data: 2019-01-03)
«Myxozoa»
tolweb.org
(kontsulta data: 2019-01-03)
(Ingelesez)
Singh,
Ranjeet
Kaur,
Harpreet.
(2011-10-01).
«Two new species of Myxobolus (Myxozoa: Myxosporea: Bivalvulida) infecting an Indian major carp and a cat fish in wetlands of Punjab, India»
Journal of Parasitic Diseases
35
(2): 169–176.
doi
10.1007/s12639-011-0061-4
ISSN
0975-0703
PMID
23024499
PMC
PMC3235390
(kontsulta data: 2019-01-03)
Geomorphology and environmental impact assessment.
A.A. Balkema
[©2001]
ISBN
9058093441
PMC
47778942
(kontsulta data: 2019-01-02)
1924-2010.,
Levy, Charles K.,.
([1973]).
Elements of biology.
Appleton-Century-Crofts
ISBN
0390556270
PMC
613765
(kontsulta data: 2019-01-02)
Michael.,
Begon,.
(1996).
Ecology
: individuals, populations, and communities.
(3rd ed. argitaraldia)
Blackwell Science
ISBN
086542845X
PMC
32893848
(kontsulta data: 2019-01-02)
Ecology of marine fishes
: California and adjacent waters.
University of California Press
2006
ISBN
9780520932470
PMC
609849868
(kontsulta data: 2019-01-03)
Simpson,
Alastair G.B.
Roger,
Andrew J..
(2004-09).
«The real ‘kingdoms’ of eukaryotes»
Current Biology
14
(17): R693–R696.
doi
10.1016/j.cub.2004.08.038
ISSN
0960-9822
(kontsulta data: 2019-01-03)
«Predation, Herbivory, and Parasitism | Learn Science at Scitable»
www.nature.com
(kontsulta data: 2019-01-03)
(Ingelesez)
Jervis,
M. A.
Kidd,
N. a. C..
(1986).
«Host-Feeding Strategies in Hymenopteran Parasitoids»
Biological Reviews
61
(4): 395–434.
doi
10.1111/j.1469-185X.1986.tb00660.x
ISSN
1469-185X
(kontsulta data: 2019-01-03)
(Ingelesez)
Meylan,
Anne.
(1988-01-22).
«Spongivory in Hawksbill Turtles: A Diet of Glass»
Science
239
(4838): 393–395.
doi
10.1126/science.239.4838.393
ISSN
1095-9203
PMID
17836872
(kontsulta data: 2019-01-03)
M.,
Clutterbuck, Peter.
(2000).
Understanding science
: fun activities to introduce science concepts and vocabulary
: upper primary.
Blake Education
ISBN
1865091707
PMC
222987204
(kontsulta data: 2019-01-03)
1936-,
Gupta, P. K.,.
(2007).
Genetics
: classical to modern.
(1st ed. argitaraldia)
Rastogi Publications
ISBN
9781441672100
PMC
698679438
(kontsulta data: 2019-01-03)
H.,
Garrett, Reginald.
(2010).
Biochemistry.
(4th ed. argitaraldia)
Brooks/Cole, Cengage Learning
ISBN
9780495109358
PMC
297392560
(kontsulta data: 2019-01-03)
Peter.,
Castro,.
(2008).
Marine biology.
(7th ed. argitaraldia)
McGraw-Hill
ISBN
9780073028194
PMC
155128723
(kontsulta data: 2019-01-03)
(Ingelesez)
Simons,
Frederik J.
Yao,
Nan
Poirier,
Gerald R.
Erwin,
Douglas H.
Calmet,
Claire C.
Samuels,
Bradley M.
Beach,
Robert
Rose,
Catherine V.
et al
..
(2010-09).
«Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia»
Nature Geoscience
(9): 653–659.
doi
10.1038/ngeo934
ISSN
1752-0908
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Kowalewski,
Michał
Xiao,
Shuhai
Dong,
Lin
Shen,
Bing.
(2008-01-04).
«The Avalon Explosion: Evolution of Ediacara Morphospace»
Science
319
(5859): 81–84.
doi
10.1126/science.1150279
ISSN
1095-9203
PMID
18174439
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Xiao,
Shuhai
Yuan,
Xunlai
Zhou,
Chuanming
Chen,
Xiang
Chen,
Zhe.
(2018-06-01).
«Late Ediacaran trackways produced by bilaterian animals with paired appendages»
Science Advances
(6): eaao6691.
doi
10.1126/sciadv.aao6691
ISSN
2375-2548
PMID
29881773
PMC
PMC5990303
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Brocks,
Jochen J.
Hallmann,
Christian
Nettersheim,
Benjamin J.
Ivantsov,
Andrey
Hope,
Janet M.
Bobrovskiy,
Ilya.
(2018-09-21).
«Ancient steroids establish the Ediacaran fossil Dickinsonia as one of the earliest animals»
Science
361
(6408): 1246–1249.
doi
10.1126/science.aat7228
ISSN
1095-9203
PMID
30237355
(kontsulta data: 2019-01-04)
«Ediacara - Zientzia.eus»
zientzia.eus
(kontsulta data: 2019-01-04)
Gould.
(2014-02-25).
«BAI BIZI ZORAGARRIA 1»
Katakrak
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Eddy,
Michael P.
Fike,
David A.
Higgins,
John A.
Bowring,
Samuel A.
Dudás,
Frank Ö
Moore,
John L.
Porter,
Susannah M.
Maloof,
Adam C..
(2010-11-01).
«The earliest Cambrian record of animals and ocean geochemical change»
GSA Bulletin
122
(11-12): 1731–1774.
doi
10.1130/B30346.1
ISSN
0016-7606
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Conway-Morris,
Simon.
(2003-12-01).
«The Cambrian "explosion" of metazoans and molecular biology: would Darwin be satisfied?»
International Journal of Developmental Biology
47
(7-8): 505–515.
doi
10.1387/ijdb.14756326
ISSN
1696-3547
PMID
14756326
(kontsulta data: 2019-01-04)
1946-2004.,
Campbell, Neil A.,.
(2005).
Biology.
(7th ed. argitaraldia)
Pearson, Benjamin Cummings
ISBN
0805371710
PMC
57368924
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Pflüger,
Friedrich
Bose,
Pradip K.
Seilacher,
Adolf.
(1998-10-02).
«Triploblastic Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India»
Science
282
(5386): 80–83.
doi
10.1126/science.282.5386.80
ISSN
1095-9203
PMID
9756480
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Johnsen,
Sönke
Widder,
Edith A.
Marshall,
N. Justin
Frank,
Tamara M.
Matz,
Mikhail V..
(2008-12-09).
«Giant Deep-Sea Protist Produces Bilaterian-like Traces»
Current Biology
18
(23): 1849–1854.
doi
10.1016/j.cub.2008.10.028
ISSN
0960-9822
PMID
19026540
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Holtz,
Thomas R.
Farlow,
James O..
(2002/10).
«The Fossil Record of Predation in Dinosaurs»
The Paleontological Society Papers
8: 251–266.
doi
10.1017/S108933260000111X
ISSN
2399-7575
(kontsulta data: 2019-01-04)
(Ingelesez)
Budd,
Graham E.
Jensen,
Sören.
(2017).
«The origin of the animals and a ‘Savannah’ hypothesis for early bilaterian evolution»
Biological Reviews
92
(1): 446–473.
doi
10.1111/brv.12239
ISSN
1469-185X
(kontsulta data: 2019-01-05)
(Ingelesez)
Giribet,
Gonzalo.
(2016).
«Genomics and the animal tree of life: conflicts and future prospects»
Zoologica Scripta
45
(S1): 14–21.
doi
10.1111/zsc.12215
ISSN
1463-6409
(kontsulta data: 2019-01-05)
«Wayback Machine»
web.archive.org
2014-03-02
(kontsulta data: 2019-01-05)
(Ingelesez)
Schierwater,
Bernd
Kuhn,
Kerstin
Holland,
Peter
Dellaporta,
Stephen
Sagasser,
Sven
Jakob,
Wolfgang.
(2004-04-01).
«The Trox-2 Hox/ParaHox gene of Trichoplax (Placozoa) marks an epithelial boundary»
Development Genes and Evolution
214
(4): 170–175.
doi
10.1007/s00427-004-0390-8
ISSN
1432-041X
(kontsulta data: 2019-01-05)
(Ingelesez)
Wiehe,
Thomas
Heger,
Peter
Schiffer,
Philipp
Ferretti,
Luca
Kraemer-Eis,
Andrea.
(2016-04-17).
«A catalogue of Bilaterian-specific genes - their function and expression profiles in early development»
bioRxiv
: 041806.
doi
10.1101/041806
(kontsulta data: 2019-01-05)
(Ingelesez)
Zimmer,
Carl.
(2018-05-04).
«The Very First Animal Appeared Amid an Explosion of DNA»
The New York Times
ISSN
0362-4331
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Holland,
Peter W. H.
Paps,
Jordi.
(2018-04-30).
«Reconstruction of the ancestral metazoan genome reveals an increase in genomic novelty»
Nature Communications
(1): 1730.
doi
10.1038/s41467-018-04136-5
ISSN
2041-1723
PMID
29712911
PMC
PMC5928047
(kontsulta data: 2019-01-06)
royalsocietypublishing.org
doi
10.1098/rstb.2007.2233
PMID
18192191
PMC
PMC2614224
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Katz,
Laura A.
Knoll,
Andrew H.
Lahr,
Daniel J. G.
Parfrey,
Laura Wegener.
(2011-08-16).
«Estimating the timing of early eukaryotic diversification with multigene molecular clocks»
Proceedings of the National Academy of Sciences
108
(33): 13624–13629.
doi
10.1073/pnas.1110633108
ISSN
1091-6490
PMID
21810989
PMC
PMC3158185
(kontsulta data: 2019-01-06)
«Fossil Calibration Database»
fossilcalibrations.org
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Giribet,
Gonzalo
Marioni,
John C.
Riesgo,
Ana
Pearse,
Vicki B.
Hadfield,
Michael G.
Gruber-Vodicka,
Harald
Laumer,
Christopher E..
(2018-03-17).
«Placozoa and Cnidaria are sister taxa»
bioRxiv
: 200972.
doi
10.1101/200972
(kontsulta data: 2019-01-06)
(Ingelesez)
Adl,
Sina M.
Bass,
David
Lane,
Christopher E.
Lukeš,
Julius
Schoch,
Conrad L.
Smirnov,
Alexey
Agatha,
Sabine
Berney,
Cedric
et al
..
«Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes»
Journal of Eukaryotic Microbiology
(ja)
doi
10.1111/jeu.12691
ISSN
1550-7408
(kontsulta data: 2019-01-06)
Jay,,
Gould, Stephen.
The lying stones of Marrakech
: penultimate reflections in natural history.
(First Harvard University Press edition. argitaraldia)
ISBN
9780674063372
PMC
767736737
(kontsulta data: 2019-01-07)
Marie.,
Leroi, Armand.
The lagoon
: how Aristotle invented science.
ISBN
9780698170391
PMC
883341616
(kontsulta data: 2019-01-07)
Linné,
Carl von
Salvius,
Lars.
(1758).
Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis..
Impensis Direct. Laurentii Salvii,
(kontsulta data: 2019-01-07)
de.,
Wit, H. C. D..
(1994).
Histoire du développement de la biologie. Volume 3.
Presses polytechniques et universitaires romandes
ISBN
2880742641
PMC
31472684
(kontsulta data: 2019-01-07)
W.,
Valentine, James.
(2004).
On the origin of phyla.
University of Chicago Press
ISBN
0226845486
PMC
52821100
(kontsulta data: 2019-01-07)
Bernhard,
Grzimek.
(2003-2004).
Grzimek's animal life encyclopedia..
(2nd ed. argitaraldia)
Gale
ISBN
0787653624
PMC
49260053
(kontsulta data: 2019-01-07)
Aritósteles 335 a. C., Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν (
Investigación de los animales
).
Cuvier (1800) Leçons d'anatomie comparée, 1st ed., vol. 1. Paris, année VIII
Linnaeus 1735, Systema Naturae, 1st edition
Linnaeus 1758, Systema Naturae, 10th ed., vol. 1
Leuckart (1848)
Ueber die Morphologie und die Verwandtschaftsverhältnisse der wirbellosen thiere
, ver
Agassiz (1857)
Lankester, 1877,
Notes on the Embryology and classification of the Animal kingdom: comprising a revision of speculations relative to the origin and significance of the germ-layers.
artxibatua
2016 ko martxoaren 5an
Wayback Machinen
Quartely Journal of Microscopical Science (N.S.), No. 68: 399–454
Haeckel E (1874).
Die Gastrea-Theorie, die phylogenetische Classification des Tierreiches und die Homologie der Keimblatter.
Jenaische Zeitschrift fur Naturwissenschaft, 8, 1–55. [P. 32 & 52:] Zoophyta (Diblasteria = Spongie & Triblasteria = Acalephae), [P. 33:] Bilateria (Sammtlische Würmer =Vermes, Molluscken, Echinotermen, Arthropoden, Vertebraten)
Karl Grobben 1908.
Die systematische Einteilung1 des Tierreiches.
Kükenthal, W. & Krumbach, T. (eds) 1923. Handbuch der zoologie. Berlin
Hyman, L. H. The invertebrates. New York: McGraw-Hill Book. 6 vols., 1940-1967.
Whittaker, R. H. (1969).
New concepts of kingdoms or organisms
Science
163 (3863): 150–160.
Nielsen, C. Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla. 3rd ed. Oxford, UK: Oxford University Press, 2012.
Brusca, Richard C.; Wendy Moore; Stephen M. Schuster (2016).
Invertebrates.
3rd ed. Sunderland, MA: Sinauer Associates, Inc.,
Zenbaki hau gutxi gorabeherakoa da, iturri ezberdinen arabera aldakorra baita
Brusca, R. C. & Brusca, G. J., 2005.
Invertebrados
, 2ª edición. McGraw-Hill-Interamericana, Madrid (etc.), XXVI+1005 pp.
ISBN 0-87893-097-3
«FAO Fisheries & Aquaculture - Home»
www.fao.org
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Counting chickens»
The Economist
2011-07-27
ISSN
0013-0613
(kontsulta data: 2019-01-07)
«About Questia | Questia, Your Online Research Library»
www.questia.com
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Breeds of Cattle at CATTLE TODAY»
cattle-today.com
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Rabbit project development strategies in subsistence farming systems»
www.fao.org
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
«Animals Used for Clothing»
PETA
(kontsulta data: 2019-01-07)
«15 Natural fibres - International Year of Natural Fibres 2009»
www.naturalfibres2009.org
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Non-wood forest products for rural income and sustainable forestry - MAJOR COLOURANTS AND DYESTUFFS 6»
www.fao.org
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Nutrition,
Center for Food Safety and Applied.
«Laws, Regulations, and Guidance - Guidance for Industry: Cochineal Extract and Carmine: Declaration by Name on the Label of All Foods and Cosmetic Products That Contain These Color Additives; Small Entity Compliance Guide»
www.fda.gov
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Handyman in the Home by Hobby»
Mail (Adelaide, SA
: 1912 - 1954)
: 31.
1937-12-18
(kontsulta data: 2019-01-07)
www.tandfonline.com
doi
10.1081/ddc-120024188
(kontsulta data: 2019-01-07)
1940-,
Barber, E. J. W.,.
(1991).
Prehistoric textiles
: the development of cloth in the Neolithic and Bronze Ages with special reference to the Aegean.
Princeton University Press
ISBN
0691035970
PMC
19922311
(kontsulta data: 2019-01-07)
The Cambridge history of western textiles.
Cambridge University Press
2003
ISBN
0521341078
PMC
48475172
(kontsulta data: 2019-01-07)
Encyclopedia of animal science.
Marcel Dekker
2005
ISBN
0824754964
PMC
57033325
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Genetics research | Animal Health Trust»
www.aht.org.uk
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
«Drug Development | ari.info»
ari.info
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
«BBC - Ethics - Animal ethics: Experimenting on animals»
www.bbc.co.uk
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Editor.
(2013-12-12).
«EU statistics show Decline in Animal Research Numbers»
Speaking of Research
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Vaccines and animal cell technology – ACTIP.
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Medicines by Design»
www.nigms.nih.gov
(kontsulta data: 2019-01-07)
Charles.,
Fergus,.
(2002).
Gun dog breeds
: a guide to spaniels, retrievers, and pointing dogs.
Lyons Press
ISBN
1585746185
PMC
50243124
(kontsulta data: 2019-01-07)
«The Falconry Centre - Birds of Prey»
www.thefalconrycentre.co.uk
(kontsulta data: 2019-01-07)
J.,
King, Richard.
([2013]).
Devil's Cormorant
: a natural history.
University of New Hampshire Press
ISBN
9781611684742
PMC
857967967
(kontsulta data: 2019-01-07)
«AmphibiaWeb - Dendrobatidae»
amphibiaweb.org
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Other insects and invertebrates as pets | Keeping Insects.
(kontsulta data: 2019-01-07)
«So, you think you want a reptile?»
www.anapsid.org
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
«Animals»
The Humane Society of the United States
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
«Ending Pet Homelessness»
The Humane Society of the United States
(kontsulta data: 2019-01-07)
L.),
Hummel, Richard (Richard.
(1994).
Hunting and fishing for sport
: commerce, controversy, popular culture.
Bowling Green State University Popular Press
ISBN
0879726458
PMC
30642232
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
«Animals in Film and Media - Cinema and Media Studies - Oxford Bibliographies - obo»
www.oxfordbibliographies.com
doi
10.1093/obo/9780199791286-0044
(kontsulta data: 2019-01-07)
Animal horror cinema
: genre, history and criticism.
ISBN
9781137496393
PMC
927960762
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Warren,
Bill.
(2017-01-12).
Keep Watching the Skies!: American Science Fiction Movies of the Fifties, The 21st Century Edition.
McFarland
ISBN
9781476625058
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Crouse,
Richard.
(2010-12-15).
Son of the 100 Best Movies You've Never Seen.
ECW Press
ISBN
9781554903306
(kontsulta data: 2019-01-07)
1850-1904.,
Hearn, Lafcadio,.
(1968).
Kwaidan
: stories and studies of strange things.
Dover Pubs
ISBN
0486219011
PMC
277158680
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Mythology and Folklore of Deer | Trees for Life»
treesforlife.org.uk
(kontsulta data: 2019-01-07)
Louis,
chevalier de Jaucourt (biography).
(2011-01-01).
«Butterfly»
Encyclopedia of Diderot & d'Alembert - Collaborative Translation Project
(kontsulta data: 2019-01-07)
Daphna.,
Ben-Tor,.
(1989).
The scarab
: a reflection of ancient Egypt.
Israel Museum
ISBN
9652780839
PMC
20738120
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Biswas,
Soutik.
(2015-10-15).
«Why the humble cow is India's most polarising animal»
BBC News
(kontsulta data: 2019-01-07)
«Lion Depiction across Ancient and Modern Religions - ALERT | African Lion & Environmental Research Trust»
web.archive.org
2016-09-23
(kontsulta data: 2019-01-07)
(Ingelesez)
Wunn,
Ina.
(2000-01-01).
«BEGINNING OF RELIGION»
Numen
47
(4): 417–452.
doi
10.1163/156852700511612
ISSN
0029-5973
(kontsulta data: 2019-01-07)
«EUSKAL INAUTERIA ETA HARTZAREN IRATZARTZEA»
elinberri
2018-02-05
(kontsulta data: 2019-01-07)
Jim),
Tester, S. J. (S..
(1987).
A history of western astrology.
Boydell Press
ISBN
0851154468
PMC
14272163
(kontsulta data: 2019-01-07)
Ikus, gainera
aldatu
aldatu iturburu kodea
Animalien eskubideak
Eukarioto
Ugaztun
Kanpo estekak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Aitor Ortiz de Pinedo. 2025.
"Ohiko galderak animalien inguruan"
. Zenodo.
Joseba Aurkenerena: Animaliak euskal iruditerian, irainetatik abiatuta.
Joseba Aurkenerena: Animaliak euskal irainetan.
Autoritate kontrola
Wikimedia proiektuak
Datuak:
Q729
Multimedia:
Animalia
Q729
Espezieak:
Animalia
Identifikadoreak
BNF
119328694
(data)
GND
4060087-7
LCCN
sh85005249
NDL
00561523
NKC
ph136485
NARA
10637132
AAT
300249395
Hiztegiak eta entziklopediak
Britannica
url
Datu taxonomikoak
ADW
Animalia
CONABIO:
1ANIM
Dyntaxa:
5000001
EOL
Fauna Europaea
GBIF
ITIS
202423
Paleobiology Database
325038
WoRMS
uBio:
230572
Zoobank
0EA9A33B-6B31-4551-B4E2-A772AAF96231
Medikuntzako identifikadoreak
MeSH
D000818
Datuak:
Q729
Multimedia:
Animalia
Q729
Espezieak:
Animalia
Bizidunen erreinuak
Moneroak
Protistoak
Onddoak
Fungi
Landareak
Animaliak
"(e)tik eskuratuta
Kategoriak
Bideoa duten taxonak
Ikusgelako bideoak dituzten artikuluak
Animaliak
Bizidunen erreinuak
Lineok deskribatutako taxonak
Ezkutuko kategoriak:
Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluak
Artikulu nabarmenduak
Hezkuntza Programako artikuluak
Hezkuntza Programa/Biologia eta geologia
Taxonak
Wikipedia:BNF identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:GND identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:LCCN identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:AAT identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:23 elementuko autoritate kontrola duten orriak
Animalia
Gehitu atala
US