Ans 1970 — Wikipèdia

1970
: en
Polonha
, decision de
Gomulka
d'aumentar lei pretz en causa dei dificultats financieras dau país. Pasmens, aquò entraïnèt de manifestacions a
Gdansk
(èx-Dantzig) e dins d'autrei vilas importantas. L'armada e la polícia tirèron sus de manifestants causant la mòrt d'un centenau de personas entraïnant la partença de Gomulka remplaçat per
Edward Gierek
. Gierek abandonèt la politica de son predecessor e assaièt de dinamizar l'economia polonesa gràcias a d'emprunts auprès dei país occidentaus. Dins aquò, coma per lei temptativas de reformas precedentas, aquò mau capitèt e la crisi polonesa s'agravèt a cha pauc dins lo corrent deis ans 1970 e 1980.
1970
: en
Sodan
, gràcias au sostèn d'
Egipte
que mandèt un grop d'
avions
dins lo país, l'armada sodanesa ataquèt l'illa d'Aba onte s'èran gropats un nombre important de madistas que contestavan l'autoritat dau coronèu
Gaafar Nimeiry
. L'assaut s'acabèt per una victòria totala dei militars que massacrèron seis adversaris (
12 000
mòrts). Aquò neutralizèt una partida de l'oposicion islamista mai suscitèt una ostilitat persistenta dins l'opinion.
1970
: en
Chile
, victòria dau candidat
socialista
Salvador Allende
, a l'eleccion presidenciala.
1970
: importantei manifestacions còntra la
Guèrra de Vietnam
ais
Estats Units
1970
: independéncia dei
Fiji
(10 d'octòbre).
Imatge satellit dau
ciclòn de Bhola
1970
: en novembre, arribada dau
ciclòn de Bhola
en
Paquistan Orientau
. Mau detectat en causa de l'abséncia de sistèma de deteccion ciclonica dins l'
Ocean Indian
, entraïnèt una catastròfa, agravada per la manca de reaccion rapida deis autoritats paquistanesas, que s'acabèt per la mòrt d'au mens
500 000
abitants. En mai dei victimas, aquela ineficacitat renforcèt lei movements independentistas en
Paquistan Orientau
1970
: en
Siria
, còp d'Estat d'
Hafez al-Assad
1971
: adopcion dau drech de vòte femenin en
Soïssa
(7 de febrier).
1971
: legalizacion de l'
avortament
en
Índia
1971
: intrada en servici dau
Redoutable
(bastit en
1967
), premier
sosmarin nuclear lançaire d'engenhs
francés.
1971
: en
Sodan
, temptativa de còp d'Estat comunista còntra lo regim militar de
Gaafar Nimeiry
1972
: dins lo nòrd-oèst d'
Iran
4 000
mòrts e destruccion de 200 vilatges dins una tempèsta de
ventnèu
1972
: en
França
procès de Bobigny
. Una victima de
viòl
, menora a l'epòca dei fachs, e plusors fremas que l'avián ajudada i èran jutjadas per
avortament
. Lo procès se centrèt rapidament sus la question de l'avortament e leis acusats foguèron innocentadas. Après aquela decision, lo Ministèri de la Justícia ordonèt d'arrestar lei perseguidas còntra lei personas sospichadas d'avortament (→
1975
).
1972
: signatura de l'acòrdi
SALT I
entre leis
Estats Units
e l'
Union Sovietica
per una limitation deis armaments estrategics e dei sistèmas anti-missils.
1972
: en
Botswana
, dubertura de la premiera
mina
de
diamants
. Aquò favorizèt pauc a pauc lo desvolopament economic dau país e li permetèt de quitar lo grop dei país paures – segon lei critèris de l'
ONU
– en
1994
1972
: en
Sodan
, signatura d'un acòrdi de pate amb la guerilha Anya Nya. Aquò marquèt la fin de la
Premiera Guèrra Civila Sodanesa
e un foguèt succès important per
Gaafar Nimeiry
. Divèrsei mesuras foguèron adoptadas per protegir lo sud còntra lei mesuras d'islamizacion e d'arabizacion a l'origina de la guèrra, especialament la creacion d'una region autonòma. Pasmens, lei destruccions causadas per lei combats (
100 000
combatents e
400 000
civius mòrts) conjugadas ai dificultats economicas dau rèsta de Sodan anavan rapidament entraïnar de tensions novèlas dins lo sud e dins lei vilas principalas.
Signatura deis
Acòrdis de París
marcant la fin de l'intervencion dei tropas terrèstras estatsunidencas en
Vietnam
1973
: minat per d'annadas de contestacion intèrna e de blocatges militars sus lo terren,
Washington
acceptèt de signar un accòrdi de retirament de sei tropas estacionadas en
Vietnam
(27 de genier). Aqueu tractat, signat a
París
, èra l'acabament de la politica de «
vietnamizacion
» de la guèrra que contunièt entre lo
Vietnam dau Sud
e la guerilha comunista sostenguda per son
vesin dau Nòrd
. Lo regim de
Saigon
gardava lo sostèn economic e logistic estatsunidenc mai la qualitat febla de sei tropas permetèt pauc a pauc ais tropas comunistas de prendre l'avantatge (→
1975
).
1973
: a l'eissida d'una decision de la
Cort Suprèma
, totei lei
lèis
estatsunidencas
enebissent l'avortament dins lei tres premiers
mes
de la
grossessa
son declaradas
inconstitucionalas
1973
: en
Libia
nacionalizacion
de 51
% de l'industria
petroliera
dau país per lo govèrn de
Moammar al-Gaddafi
. Aquò creèt de tensions amb sei partenaris de l'
Union dei Republicas Aràbias
e, en decembre, l'union èra subretot venguda simbolica. Pasmens, permetèt au govèrn revolucionari d'obtenir mai de mejans per perseguir sa politica.
Bombardament dau palais presidenciau dins lo corrent dau còp d'estat d'
Augusto Pinochet
lo 11 de setembre.
1973
: en
Chile
, perseguida de la crisi economica fomentada per leis organizacions politicas ostilas au president
Salvador Allende
amb lo sostèn deis
Estats Units d'America
. Lo 29 de junh, una temptativa de còp d'Estat mau capitèt en causa de la resisténcia d'unitats de soudats fidèus a la
constitucion
menats per lo generau
Carlos Prats
. Pasmens, aqueu generau intrèt au
govèrn
dins lo corrent dau mes d'aost e foguèt remplaçat per son luòctenent
Augusto Pinochet
. Òr, Pinochet se raprochèt rapidament de l'oposicion e deis Estatsunidencs. Organizèt un segond còp d'Estat e alunchèt lei soudats fidèus au govèrn de la
capitala
. Ansin, lo 11 de setembre, lei partisans dau president foguèron rapidament vencuts e
Salvador Allende
se suicidiguèt pendent l'assaut dau palais presidenciau. Una junta militara presidida per Pinochet foguèt creada per dirigir lo país.
1973
: independéncia de
Guinèa Bissau
lo 24 de setembre.
Esquèma generau deis operacions militars de la Guèrra de Kippur.
1973
: en
Orient Mejan
, lo 6 d'octòbre, ataca d'
Israèl
per una coalicion de país arabis (principalament
Egipte
Siria
Iraq
Jordania
). Au contrari de la
guèrra de 1967
, l'armada israeliana foguèt suspresa e enregistrèt plusors desfachas. Pasmens, poguèt organizar un ensemble de còntra-atacas sus lei frònts egipcian e sirian. Lo 24 d'octòbre, lei dos camps acceptèron una alta-au-fuòc negociada per leis
Estats Units
e l'
URSS
. Lo bilanç dei combats es generalament considerat coma una victòria israeliana mai, dins lei fachs, la situacion èra relativament indecisa, çò que menèt a la dubertura de negociacions dirèctas entre
Egipte
Israèl
a la fin dau decenni (→
1977
1978
).
1975
: legalizacion de l'
avortament
en
França
1976
: legalizacion de l'
avortament
en
RFA
1977
: darrier cas conegut de
variòla
naturala en
Somalia
(26 d'octòbre). L'eradicion mondiala foguèt certificada dins leis
ans 1980
per l'
OMS
. Dempuei aquela data, lo
virüs
de la
malautiá
es oficialament conservat dins un nombre reduch de
laboratòris
. Totei leis autrei mòstras son estadas destruchas per empedir una resurgéncia.
1978
: legalizacion de l'
avortament
en
Itàlia
1970
: capitada de la mesa en orbita dau satellit
Uhuru
(SAS A) per la
NASA
. Èra destinat a l'estudi dei raionaments X e èra lo premier exemplar d'una tièra de pichons satellits scientifics
estatsunidencs
(SAS B en
1972
e C en
1975
) destinats a l'observacion dei fònts X.
Imatge de la superficia luna enregistrat per
Lunokhod 1
1970
: aterratge sus la
Luna
d'un veïcul teleguidat d'exploracion
sovietica
dich
Lunokhod 1
. Durant quasi 9 mes, viatjèt de 10,54 km a la superficia.
1970
: depaus dau premier brevet depintant lo foncionament e l'estructura d'un
microprocessor
per l'engenhaire
estatsunidenc
Gilbert Hyatt
1970
: premier aterratge capitat a la superficia d'una autra
planeta
amb lo succès de la mission sovietica
Venera 7
. La sonda capitèt de transmettre d'informacions pendent 55 mn avans d'èstre destrucha per lei condicions climaticas fòrça duras de
Vènus
1970
: desvolopament de la premiera memòria viva per leis engenhaires
estatsunidencs
Bob Abbott
Les Vadasz
1971
: capitada de la mesa en orbita de la premiera estacion espaciala (
Saliut 1
) per lei
Sovietics
. Après la revirada de
Soiuz
10 lei 23 e 25 abriu,
Soiuz 11
capitèt de s'arrimar a l'estacion que foguèt abitada per tres cosmonautas durant 23 jorns. Pasmens, lo 30 de junh, dins lo corrent dau viatge de retorn, un defalhiment dau module Soiuz causèt l'asfixia e la mòrt de l'equipatge.
Fotografia dau rover lunar utilizada per la mission
Apollo 15
1971
: capitada dei missions
lunaras
Apollo 14
(31 de genier - 9 de febrier) dins la region de
Fra Mauro
Apollo 15
(26 de julhet - 7 d'aost) dins la region dau
cratèr Béla
. La segonda mission utilizèt per lo premier còp lo rover lunar de la
NASA
que permetèt ais astronautas de la
NASA
per se desplaçar sus de distàncias grandas a la superficia lunara.
1971
: en decembre, la mission sovietica
Mars 3
capitèt lo premier atteratge d'una sonda a la superficia de
Mart
mai lo contact foguèt rapidament perdut belèu en causa d'una tempèsta d'arena. Dins aquò, permetèt divèrsei descubèrtas coma l'existéncia de
montanhas
de mai de 22 km d'
altitud
1972
: descubèrta dei proprietats de l'
artemisina
, basa dei medicaments antipaludics modèrnes, per un grop scientific chinés dirigit per
Tu Youyou
. Recebèt lo
Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina
2015
per aquela descubèrta.
1972
: capitada dei missions
estatsunidencas
Apollo 16
(16-27 d'abriu) e
Apollo 17
(7-19 de decembre) que se pausèron sus la
Luna
dins lei regions dei Monts Descartes e de la Vau Taurus-Littrow. Permetèron d'estudiar la
geologia
e l'atmosfèra lunaras.
1972
: concepcion dau
lengatge de programacion
per lei
Laboratòris Bell
(principalament l'informatician
Dennis Ritchie
1941
2011
)). Foguèt lo premier lengatge que conoguèt una difusion importanta.
1972
: desvolopament dau premier escanèr medicau per lo
Britanic
Godfrey Newbold Hounsfield
1919
2004
), engenhaire de la companhiá
Electronical Musical Instrument
(EMI), a partir dei trabalhs precursors dau fisician
sud-african
Allan McLeod Cormack
1924
1998
).
1972
: desvolopament de la premiera
IRM
Imajariá per resonància magnetica
) per lo quimista
estatsunidenc
Paul Lauterbur
1929
2007
). Aquel instrument es basat sus lo principi de la
resonància magnetica nucleara
descubèrt en
1946
e es vengut un aparelh important dins leis espitaus actuaus.
Fotografia de
Jupitèr
realizada per
Pioneer 10
1973
: arribada de la sonda espaciala
Pioneer 10
dins lo sistèma de
Jupitèr
. Poguèt realizar de
fotografias
de la planeta e de sei quatre satellits principaus.
1977
: descubèrta per azard d'un sistèma d'anèus a l'entorn d'
Uranus
per d'astronòms
estatsunidencs
1977
: descubèrta de
Quiron
, premier asteroïde descubèrt en delà de l'orbita d'
Uranus
(→
1988
).
1977
: intrada en servici dau
telescòpi
infraroge
britanic
UKIRT
(dubertura 3,8
mètres
) ais
Observatòris dau Mauna Kea
. Èra alora lo
telescòpi
infraroge
pus grand en servici.
Shmuel Yosef Agnon
, escrivan israelian.
Louis Armstrong
, cantaire estatsunidenc.
Ettore Bastico
manescau
italian
Max Born
, fisician alemand.
William Lawrence Bragg
, fisician britanic.
Heinrich Brüning
, cancelier d'Alemanha.
Ralph Bunche
, diplomata estatsunidenc.
Hans Busch
, fisician alemand.
Lázaro Cárdenas del Río
, president de
Mexic
James Chadwick
, fisician anglés.
Ernst Boris Chain
, biologista germanobritanic.
Sydney Chapman
, astronòm anglés.
William Coolidge
fisician
estatsunidenc
Édouard Daladier
, president dau Conseu francés.
John Dos Passos
, escrivan estatsunidenc.
François Duvalier
, dictator d'
Haití
René Maurice Fréchet
matematician
francés
Charles de Gaulle
, generau e president de
França
Bruce C. Heezen
, geològ estatsunidenc.
Jimi Hendrix
, musician estatsunidenc.
Bernardo Houssay
, mètge e biologista argentin.
Janis Joplin
, cantaira estatsunidenca.
Paul Karrer
, quimista soís.
Aleksandr Kerenski
, premier ministre de
Russia
Nikita Khrushchov
, dirigent sovietic.
Harold Clayton Lloyd
, actor american.
Georg Lukács
, filosòf ongrés.
Francés Mauriac
, escrivan francés.
Jim Morrison
, cantaire estatsunidenc.
Gamal Abdèl Nassèr
, president d'
Egipte
Richard Joseph Neutra
, arquitècte estatsunidenc.
John Boyd Orr
, fisician e biologista escocés.
Chandrasekhara Venkata Raman
, fisician indian.
Erich Maria Remarque
, escrivan alemand.
Bertrand Russell
, filosòf e logician anglés.
Nelly Sachs
, escrivana estatsunidenca.
António de Oliveira Salazar
, president dau Conseu de
Portugau
Giorgos Seferis
, poèta grèc.
Igor Sikorsky
, engenhaire estatsunidenc.
Wendell Meredith Stanley
, bioquimista estatsunidenc.
Igor Stravinskii
, compositor rus.
Sukarno
, president d'
Indonesia
Theodor Svedberg
, quimista suedés.
Arne Tiselius
, bioquimista suedés.
Sin-Itiro Tomonaga
fisician
japonés
Gene Vincent
, cantaire estatsunidenc.
Otto Heinrich Warburg
, biologista alemand.
Alexander Solomon Wiener
, biologista estatsunidenc.
Rupert Wildt
, astronòm germanoestatsunidenc.
Fritz Zwicky
, fisician estatsunidenc.