Arroz fritido, unha especialidade común na cociña asiática.

O arroz [1] (do árabe, الروز ar-rūz; á súa vez do grego, ὄρυζα oryza[2]) ([aˈrɔθ]; en gran parte do territorio galego pronunciado con seseo como [aˈrɔs] (arrós)[3]) é a semente da planta Oryza sativa (arroz asiático ou simplemente arroz) ou da Oryza glaberrima (arroz africano). Trátase dun cereal considerado alimento básico en moitas gastronomías do mundo.[4]

O arroz é o segundo cereal máis producido no mundo (741,5 millóns de toneladas), por detrás do millo (1000 millóns de toneladas) e por diante do trigo (713 millóns de toneladas).[5][6] Debido a que o millo é producido con outros moitos propósitos á parte do consumo humano, pódese dicir que o arroz é o cereal máis importante na alimentación humana e que contribúe de forma moi efectiva ao achegue calórico da dieta humana actual; é fonte dunha quinta parte das calorías consumidas no mundo.[7] Desde 2008, realizouse un racionamento nalgúns países debido á carestía do arroz.[8] En países como Bangladesh e Camboxa pode chegar a representar case as tres cuartas partes da alimentación da poboación.[9] Dedícanse moitas hectáreas ao cultivo do arroz no mundo. Sábese que o 95 % deste cultivo esténdese entre os paralelos 53° latitude norte, e 35° latitude sur.

O método tradicional de cultivo do arroz é a inundación dos campos, durante ou despois da plantación da implantación das plántulas. Este método sinxelo require unha planificación coidadosa, pero reduce o crecemento de malas herbas menos robustas que non crecen cando están mergulladas e tamén impide as infestacións. Aínda que a inundación non é obrigatoria para o cultivo do arroz, todos os demais métodos de irrigación requiren maiores esforzos no control das malas herbas e outras pragas durante os períodos de crecementos e un enfoque diferente en canto á fertilización do chan.

O arroz, que é unha planta monocotiledónea, cultívase normalmente como planta anual, aínda que nas áreas tropicais pode sobrevivir como planta perenne e pode producir colleita a partir de fillos ata durante 30 anos.[10] O cultivo do arroz está ben adaptado a países e rexións con custos de man de obra baixos e alto réxime de choivas, xa que se trata dun cultivo con altos requirimentos tanto de man de obra como de auga. Aínda que as súas especies ancestrais son nativas de Asia e certas partes de África, séculos de comercio e exportación fixérono común en moitas culturas en todo o mundo.

A orixe do arroz é obxecto de controversia entre os investigadores; discútese se foi na China ou na India.[Cómpre referencia]

O arroz é un cereal pertencente á familia Poaceae. A planta do arroz pode crecer ata máis de 1 m de altura; se está en augas profundas, pode alcanzar unha lonxitude de 5 m. Unha soa planta pode ter varios talos frondosos. O talo ergueito está articulado con caules ao longo da súa lonxitude; de cada caule xorde unha folla longa e delgada.[11] As flores autofértiles prodúcense nunha panícula, unha inflorescencia ramificada que xorde do último entrenó do talo. Pode haber ata 350 espículas nunha panícula, cada unha das cales contén partes florais masculinas e femininas (antera e óvulo). O óvulo fecundado dá lugar ao gran comestible ou cariópside.[12]

Como cultivo tropical, pode cultivarse durante as dúas estacións diferenciadas (seca e húmida) do ano sempre que se dispoña de auga suficiente.[13] Normalmente é anual, pero nos trópicos pode sobrevivir como perenne, producindo unha colleita de fillos.[14]

  • Anatomía das flores do arroz:

    espícula

    (esquerda), planta con talos frondosos (centro),

    cariópside

    (arriba á dereita),

    panícula

    (dereita).

  • Detalle dunha planta de arroz que mostra flores agrupadas en panículas. As

    anteras

    masculinas sobresaen no aire onde poden dispersar o seu

    pole

    .

Como todos os cultivos, o arroz depende para o seu crecemento de factores ambientais tanto bióticos como abióticos. Os principais factores bióticos son a variedade do cultivo, as pragas e as enfermidades das plantas. Os factores abióticos inclúen o tipo de chan, xa sexa de terras baixas ou altas, a cantidade de choiva ou auga de rega, a temperatura, ou a duración do día e a intensidade da luz solar.[15]

Os grans de arroz pódense sementar directamente no campo onde crecerán, ou pódense cultivar plántulas nun sementeiro e transplantalas ao campo. A semente directa necesita entre 60 e 80 kg de gran por hectárea, mentres que o transplante necesita menos, uns 40 kg por hectárea, pero require moita máis man de obra.[16] En Asia, a maior parte do arroz transplantase a man. O transplante mecánico leva menos tempo, pero require un campo coidadosamente preparado e plántulas criadas en esteiras ou en bandexas que se adapten á máquina.[17] O arroz non prospera se se mergulla continuamente.[18] O arroz pode cultivarse en distintas contornas, dependendo da dispoñibilidade de auga. O habitual é rodear os campos das terras baixas con muros de contención e asolagalos ata uns poucos centímetros de profundidade ata unha semana antes da colleita, o que require unha gran cantidade de auga. A técnica do "mollado e secado alternos" utiliza menos auga. Unha forma desta técnica consiste en asolagar o campo ata unha profundidade de 5 cm, logo deixar que o nivel da auga descenda ata 15 cm por baixo do nivel da superficie, medido a través dun tubo perforado afundido no chan, e logo repetir o ciclo.[19] As variedades de arroz de augas profundas toleran inundacións de máis de 50 centímetros de profundidade durante polo menos un mes.[20] O arroz de secaño cultívase sen inundación, en rexións accidentadas ou montañosas; é de secaño como o trigo ou o millo.[21]

En toda Asia, o arroz sen moer ou "paddy" (indonesio e malaio padi), era tradicionalmente o produto da agricultura minifundista, con colleita manual. As explotacións máis grandes utilizan máquinas como colleitadoras para reducir a man de obra.[22] O gran está listo para a colleita cando o contido de humidade é do 20-25%. A colleita consiste en segar, empillar os talos cortados, mallar para separar o gran e limpalo mediante aventar ou peneiralo.[23] O gran de arroz sécase canto antes para reducir o contido de humidade a un nivel seguro fronte aos fungos do mofo. O secado tradicional baséase na calor do sol, co gran estendido sobre esteiras ou sobre o pavimento.[24]

As especies de arroz comestible son membros do clado BOP dentro da familia das gramíneas, as Poaceae. A subfamilia do arroz, Oryzoideae, é irmá dos bambús, Bambusoideae, e da subfamilia dos cereais Pooideae. O xénero do arroz Oryza é un do once das Oryzeae; é irmá das Phyllorachideae. As especies de arroz comestible O. sativa e O. glaberrima son algunhas das 300 especies ou subespecies do xénero.[25]

Arroz con bacallau e espárragos
Utagawa Hiroshige ,Campo de arroz na provincia de Oki, vista de O-Yama.
Baixorelevo do século IX de Borobudur en Indonesia describe celeiros de arroz e plantas de arroz infestados por ratos

.

O arroz (Oryza sativa) domesticouse por primeira vez na China fai 9.000 anos,[26] por pobos de culturas neolíticas do Yangtzé Superior e Inferior, asociadas a falantes de linguas hmong-mien e pobos austronesios, respectivamente.[27][28][29][30] O alelo funcional para a dispersión das sementes dun cultivo, o indicador crítico de domesticación nos cereais, así como outros cinco polimorfismos dun só nucleótido, son idénticos tanto en indica como no japonica. Isto implica un único evento de domesticación para O. sativa.[31] As formas indica e japonica do arroz asiático xurdiron dun único evento de domesticación na China a partir do arroz silvestre Oryza rufipogon'.[32][31] A pesar destas probas, parece que o arroz índica xurdiu cando o japonica chegou á India fai uns 4.500 anos e se hibridou con outro arroz, xa fose un proto-índica non domesticado ou un O. nivara silvestre.[33]

O arroz introduciuse tempranamente nas culturas sino-tibetanas do norte da China hai entre 6000 e 5600 anos,[34][35][28] e á península de Corea e o Xapón hai entre 5500 e 3200 anos.[36][37] Tamén foi introducida en Taiwán pola cultura de Dapenkeng fai entre 5500 e 4000 anos, antes de estenderse cara ao sur a través das migracións austronesias a as illas do sueste asiático, Madagascar e Guam, pero non sobreviviu á viaxe ao resto do Pacífico.[27][38][39] Chegou aos falantes do austroasiático e do kra-dai no sueste asiático continental e no sur da China fai 5.000 anos.[27][40]

O arroz estendeuse polo resto do mundo a través do cultivo, a migración e o comercio, chegando finalmente a América como parte do intercambio colombiano despois de 1492.[41] O agora menos común Oryza glaberrima (arroz africano) foi domesticado de forma independente en África fai uns 3.000 anos,[41] e introducida en América polos españois.[42] Na Norteamérica británica, ao comezo da guerra de independencia estadounidense, o arroz converteuse no cuarto produto de exportación máis valioso, só por detrás do tabaco, o trigo e o peixe.[43]

O cultivo de secaño introduciuse no Xapón e Corea aproximadamente no 1000 a. C. O posterior arroz de alagamento en agricultura intensiva foi en Corea entre 850 a 500 a. C., e pasou ao Xapón polos Yayoi arredor do 300.

O. sativa adaptouse no medio-leste europeo e o Mediterráneo contra o 800. Os árabes levárono á Península Ibérica cando a conquistaron no 711. Despois da metade do século XV, o arroz chega a toda Italia e despois a Francia, espallándose a todo o continente durante as grandes exploracións europeas. En 1694, o arroz arribou a Carolina do Sur, probabelmente orixinario de Madagascar. Os españois levaron o arroz a América do Sur a principios do século XVIII. Nunca foi un cultivo moi común en Galiza, porén como alimento é esencial na gastronomía galega[44].

Na época colonial dos Estados Unidos, especialmente en Carolina do Sur e Xeorxia medrou moito o cultivo de arroz en parte pola man de obra dos escravos vidos de Senegambia (África occidental). Polo porto de Charleston entraron o 40% de todos os escravos norteamericanos. Os escravos desa rexión de África tiñan o prezo máis alto, xa que coñecían ben o cultivo do arroz; traballaron en plantacións de Georgetown, Charleston, e Savannah. Os escravos aprendéronlles aos donos dos campos a choer e alagar as leiras. Ao principio, o arroz apañábase a man con fouciños de madeira e deitábase en queipos. A invención da colleitadora e a nova hidráulica dos muíños (inventada en 1787 por Jonathan Lucas) incrementaron a produtividade da cultura e supuxeron un grande avance. O cultivo de arroz no suroeste dos Estados Unidos fíxose menos rendíbel coa ilegalización da escravitude despois da Guerra Civil Norteamericana.

A produción mundial de arroz [46] foi subindo nas últimas décadas, dende os 200 millóns de Tm. en 1960 até os 600 millóns de Tm. en 2004. O arroz refinado (branco) supón o 68 % do arroz moreno en peso. En 2004, os tres produtores máis importantes foron China (31 % da produción mundial), India (20 %), e Indonesia (9 %). Porén só o 6 % do arroz é comercializado internacionalmente; os tres principais países exportadores son Tailandia (26 %), Vietnam (15 %), e os Estados Unidos (11 %), mentres que os tres importadores máis importantes son: Indonesia (14 %), Bangladesh (4 %), e o Brasil (3 %).

O 2006 producíronse 420 millóns de toneladas de arroz a nivel mundial, mais só 25 millóns foron exportados.

No 2021, a produción mundial de arroz foi de 787 millóns de toneladas, liderada pola China e a India, cun 52 % do total combinado.[47] Isto situou ao arroz no cuarto posto da lista de cultivos por produción, despois da cana de azucre, o millo e o trigo.[48] Outros produtores importantes foron Bangladesh, Indonesia e Vietnam.[48] O 90 % da produción mundial procede de Asia.[49]

O rendemento medio mundial de arroz foi de 4,7 toneladas métricas por hectárea en 2022.[50] Yuan Longping, do Centro Nacional de Investigación e Desenvolvemento do Arroz Híbrido de China, estableceu unha marca mundial de rendemento do arroz en 1999.con 17,1 toneladas métricas por hectárea nunha parcela de demostración. Para iso, empregouse, unha innovación no cultivo de arroz, un arroz híbrido especialmente desenvolvido polo sistema de intensificación do arroz (SRI).[51]

O arroz é un alimento básico importante en Asia, América Latina e algunhas partes de África.[52] alimentando a máis da metade da poboación mundial.[49] Con todo, unha parte importante da colleita pode perderse despois da recolección debido a un transporte, almacenamento e moenda ineficaces. En Nixeria pérdese unha cuarta parte da colleita despois da recolección. As perdas durante o almacenamento inclúen os danos causados por fungos mofos se o arroz non se seca o suficiente. Na China, as perdas nos modernos silos metálicos foron só do 0,2 %, en comparación co 7-13 % cando o arroz almacenábase nos fogares rurais.[53]

O gran seco moese para eliminar as capas externas, é dicir, a casca e o farelo. Estas poden eliminarse nun só paso, en dous pasos ou, como na moenda comercial, nun proceso de varios pasos que inclúe limpeza, descascarillado, separación, pulido, clasificación e pesada.[54] Ao arroz integral só se lle quita a casca non comestible.[55] Unha moenda adicional elimina o farelo e o xerme para crear produtos sucesivamente máis brancos.[55] O arroz vaporizado sométese a un proceso de vaporización antes de ser moído. Isto endurece o gran e traslada algunhas das vitaminas e minerais do gran á parte branca do arroz, de modo que se conservan tras o moenda.[55] O arroz non contén glute, polo que é axeitado para persoas que seguen unha dieta sen glute.[56] O arroz é unha boa fonte de proteínas e un alimento básico en moitas partes do mundo, pero non é unha proteína completa xa que non contén todos os aminoácidos esenciais en cantidades suficientes para unha boa saúde.[57]

As cifras do comercio mundial son moito menores que as da produción, xa que menos do 8 % do arroz producido comercialízase a nivel internacional. China, exportador de arroz a principios da década de 2000, converteuse no maior importador mundial de arroz en 2013.[58] Os países en desenvolvemento son os principais actores do comercio mundial de arroz; en 2012, a India era o maior exportador de arroz, seguido de Tailandia e Vietnam.[59]

En 2016, os países que consumían máis arroz eran a China (29 % do total), India e Indonesia.[60] En 2020, Bangladesh ocupara o terceiro lugar por detrás de Indonesia. De media anual entre 2020 e 2023, China consumiu 154 millóns de toneladas de arroz, India 109 millóns de toneladas e Bangladesh e Indonesia uns 36 millóns de toneladas cada unha. En todo o mundo, o consumo de arroz per cápita diminuíu no século XXI, xa que a poboación de Asia e noutros lugares consumiu menos cereais e máis carne. Unha excepción é a África subsahariana, onde tanto o consumo de arroz per cápita como a poboación están a aumentar. [ 55 ][61]

O arroz é un alimento moi consumido en todo o mundo. As variedades de arroz clasifícanse normalmente en gran curto, medio e longo. As variedades Oryza sativa indica adoitan ser de gran longo, mentres que as variedades Oryza sativa japonica adoitan ser de gran curto ou medio. O arroz de gran curto, coa excepción do bomba español, adoita ser pegañento cando se cociña e é axeitado para pudins. O arroz xasmín tailandés é aromático e, aínda que é infrecuente nun arroz de gran longo, ten certa pegaxosidade e unha textura suave. O arroz basmati indio é de gran moi longo e aromático. O arroz arborio italiano, utilizado para o rissotto, é de lonxitude media, ovalado e bastante pegañento. O arroz xaponés para suxi é unha variedade pegañenta de gran curto..[62]

Aínda que se están a realizar novo sistemas de procesamento industrial do arroz común sen casca que preservan gran parte dos nutrientes mediante un tratamento previo con vapor de auga, e tamén novas especies transxénicas que engaden nutrientes (por exemplo desde 2000 existe arroz transxénico amarelo, arroz dourado, chamado así por posuír caroteno nos seus grans)

O arroz dourado é unha variedade producida mediante enxeñaría xenética para sintetizar beta-caroteno, un precursor da vitamina A, no endosperma do gran de arroz. Está destinado a ser cultivado e consumido en partes do mundo onde prevalece a deficiencia de vitamina A.[66][67] O arroz dourado foi rexeitado por activistas contrarios aos transxénicos, como nas Filipinas.[68] En 2016, máis de 100 premios Nobel animaron a usar organismos modificados xeneticamente, como o arroz dourado, polos beneficios que poderían traer.[69]

A meirande parte das vitaminas do arroz adóitanse perder en gran proporción (até un -85% das vitaminas) cos procesos de refinado e puído. O consumo do arroz convencional branco (non enriquecido), provoca un déficit de gran parte do complexo vitamínico B que pode dar lugar á doenza chamada beriberi. Por outra banda o consumo moi frecuente de arroz refinado ou branco (sen casca) adoite comportar o estrinximento pola falla de contido en fibras se esta non se subministra con outros alimentos. O arroz é, logo, moi útil en caso de diarreas porque, formando parte de axeitadas formulacións con auga e electrólitos, axuda a que se reduza esta e mellora a absorción de líquido.

Principios activos: Amidón (75%): composto basicamente por amilopectina (alfa-milosa) e beta-amilosa, albuminoides, vitaminas (B1 na casca), proteínas (0,7%), graxas, glutina, celulosa.[70]

Indicacións antidiarreico, demulcente, antiinflamatorio. En uso tópico empregado como vehículo de calor, é antiinfloxístico, analxésico e facilita a drenaxe de furúnculos e abscesos. O arroz moreno, pola súa riqueza en fibra, compórtase como laxante e hipolipemiante. Arroz branco, fariña: Gastrite, diarreas, síndrome do intestino irritábel, úlceras gastroduodenais, colite ulcerosas, enfermidade de Crohn. Afeccións cutáneas, inflamacións osteoarticulares, contracturas musculares, traumatismos, furúnculos, abscesos. Arroz moreno: estrinximento, hiperlipidemias, prevención da arteriosclerose.[70]

Úsanse os froitos (grans de arroz). Uso tópico: aplicado en forma de emplastos quentes.

Científicos medindo as emisións de gases de efecto invernadoiro do arroz

En 2022, as emisións de gases de efecto invernadoiro procedentes do cultivo de arroz estimáronse en 5700 millóns de toneladas equivalentes de CO2, o que representa o 1,2 % do total de emisións.[71] Dentro do sector agrícola, o arroz produce case a metade das emisións de gases de efecto invernadoiro procedentes de terras de cultivo,[72] ao redor do 30 % das emisións de metano agrícolas e o 11 % das emisións agrícolas de óxido nitroso.[73] O metano libérase dos arrozais sometidos a inundacións prolongadas, xa que estas impiden que o solo absorba o osíxeno atmosférico, o que provoca a fermentación anaeróbica da materia orgánica do solo.[74] As emisións poden limitarse plantando novas variedades, evitando a rega continua e retirando a palla.[75]

O arroz é un ingrediente fundamental da cociña de moitísimas culturas incluídas a mediterránea e a atlántica (galega). No País Valenciano, as Illas Baleares e Murcia existen numerosas variantes deste prato, popularmente coñecidos como paella. Así temos o arroz de lagosta, o arroz negro, o arroz a banda, o arròs brut' (arroz con codia), arròs amb fesols i naps, arroz no forno, arrossejat, arroz huertano, arroz en caldero (típico do Mar Menor) etc. O arroz con lebre é típico da cociña castelá.

Noutras cociñas mediterráneas o arroz é moi importante: o rissotto italiano (feito con arroz arborio ou carnaroli), o arroz turco, e os arroces con carnes do Cáucaso; tamén son de salientar as variantes hispanoamericanas de pratos de arroz como o arroz á cubana ou o arroz con polo.

Inevitabelmente presente na cociña asiática (innumerábeis receitas de arroz orientais: arroz fritido (tres delicias), arroz glutinoso) e árabe. Son coñecidos os arroces pilaf da India, ou o arroz fervido coma acompañante básico nos xantares chineses. No Xapón fanse con arroz os diferentes rolos e coma soporte do suxi (arroz fervido adubado con vinagre de arroz, sal e azucre).

O arroz doce é tamén unha sobremesa común en Europa (arroz con leite) e Asia.

Aínda que o arroz non se cultiva en Galiza, o seu consumo no país é grande, pois constitúe unha base da alimentación, o mesmo que en gran parte do globo, polos suculentos e variadísimos pratos que con el se fan, algúns dos cales son clásicos nas festas das aldeas (arroz caldoso, arroz con chícharos, arroz con lumbrigante, arroces con carnes...). A cociña galega utiliza o arroz nos diversos guisos e condimentacións que son comúns na vida ordinaria, pero ademais constitúe unha sobremesa de obriga e nutritiva, coma as papas de arroz (arroz con leite) e outros, nas datas máis sinaladas[76].

  • Arroz e galo morto, pondera festivamente a esplendidez dunha comida, aludindo aos xantares extraordinarios de aldea; úsase precedido dos verbos haber e ter[76].
  1. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para arroz.
  2. ↑ https://www.etymonline.com/word/rice
  3. ↑ Real Academia Galega (1913-1928): Diccionario gallego-castellano
  4. ↑ Kiple, Kenneth F; Kriemhild Conee Ornelas (2000). Cambridge World Encyclopaedia of Food, Volume I, Animal, Marine and Vegetable Oils. Cambridge University Press:, Cambridge, England. pp. 375–379. 
  5. ↑ "ProdSTAT". FAOSTAT. Arquivado dende o orixinal o 10 de febreiro de 2012. Consultado o 19 de febreiro do 2024. 
  6. ↑ "Sustainable rice production for food security". Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2003. 
  7. ↑ Smith, Bruce D. (1998). The Emergence of Agriculture (1.ª ed.). Nova York: W H Freeman & Co. ISBN 0716750554. 
  8. ↑ BBC World Service - News - Global rice shortage
  9. ↑ McGee, Harold (2004). On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen (en inglés) (ed. rev. ed.). Nova York: Scribner. pp. 472. ISBN 0684800012. 
  10. ↑ "The Rice Plant and How it Grows". International Rice Research Institute. Arquivado dende o orixinal o 2009-01-06. 
  11. ↑ "Oryza sativa L.". Xardíns botánicos reais de Kew. Consultado o 19 de febreiro do 2024. 
  12. ↑ "The Rice Plant". Rice Hub. Arquivado dende o orixinal o 05 de decembro de 2023. Consultado o 19 de febreiro do 2024. 
  13. ↑ Kawure, S.; Garba, Aa; Fagam, As; Shuaibu, Ym; Sabo, Mu; Bala, Ra (31 de decembro de 2022). "Performance of Lowland Rice (Oryza sativa L.) as Influenced by Combine Effect of Season and Sowing Pattern in Zigau". Journal of Rice Research and Developments 5 (2). doi:10.36959/973/440. 
  14. ↑ "The Rice Plant and How it Grows". International Rice Research Institute. Arquivado dende o orixinal o 6 de xaneiro de 2009. 
  15. ↑ Beighley, Donn H. (2010). "Growth and Production of Rice". En Verheye, Willy H. Soils, Plant Growth and Crop Production Volume II. EOLSS Publishers. p. 49. ISBN 978-1-84826-368-0. 
  16. ↑ "How to plant rice". Istituto Internacional de Investigación do Arroz. Arquivado dende o orixinal o 29 de decembro de 2023. Consultado o 20 de febreiro do 2024. 
  17. ↑ "Transplanting". Instituto Internacional de Investigación do Arroz. Arquivado dende o orixinal o 29 de decembro de 2023. Consultado o 20 de febreiro do 2024. 
  18. ↑ Uphoff, Norman. "More rice with less water through SRI - the System of Rice Intensification" (PDF). Cornell University. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 26 de decembro de 2011. Consultado o 20 de febreiro do 2024. 
  19. ↑ "Water Management". Instituto Internacional de Investigación do Arroz. Arquivado dende o orixinal o 04 de novembro de 2023. Consultado o 20 de febreiro do 2024. 
  20. ↑ Catling, David (1992). "Deepwater Rice Cultures in the Ganges-Brahmaputra Basin". Rice in Deep Water. Instituto Internacional de Investigación do Arroz. p. 2. ISBN 978-971-22-0005-2. 
  21. ↑ Gupta, Phool Chand; O'Toole, J. C. O'Toole (1986). Upland Rice: A Global Perspective. Instituto Internacional de Investigación do Arroz. ISBN 978-971-10-4172-4. 
  22. ↑ "Harvesting systems". Instituto Internacional de Investigación do Arroz. Arquivado dende o orixinal o 03 de xaneiro de 2024. Consultado o 11 de marzo do 2024. 
  23. ↑ "Harvesting". Instituto Internacional de Investigación do Arroz. Arquivado dende o orixinal o 06 de decembro de 2023. Consultado o 11 de marzo do 2024. 
  24. ↑ "Drying". Instituto Internacional de Investigación do Arroz. Arquivado dende o orixinal o 06 de decembro de 2023. Consultado o 11 de marzo do 2024. 
  25. ↑ Soreng, Robert J.; Peterson, Paul M.; Romaschenko, Konstantin; Davidse, Gerrit; Teisher, Jordan K.; Clark, Lynn G.; Barberá, Patricia; Gillespie, Lynn J.; Zuloaga, Fernando O. (2017). "A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae) II: An update and a comparison of two 2015 classifications". Journal of Systematics and Evolution 55 (4). pp. 259–290. ISSN 1674-4918. doi:10.1111/jse.12262. hdl:10261/240149. 
  26. ↑ Fornasiero, Alice; Wing, Rod A.; Ronald, Pamela (2022). "Rice domestication". Current Biology 32 (1). pp. R20–R24. Bibcode:2022CBio...32..R20F. ISSN 0960-9822. PMID 35015986. doi:10.1016/j.cub.2021.11.025. 
  27. 1 2 3 Bellwood, Peter (9 de decembro de 2011). "The Checkered Prehistory of Rice Movement Southwards as a Domesticated Cereal—from the Yangzi to the Equator" (PDF). Rice 4 (3–4). pp. 93–103. Bibcode:2011Rice....4...93B. doi:10.1007/s12284-011-9068-9. Arquivado dende o orixinal (PDF) o January 24, 2019 data-acceso=23 de xullo do 2024. 
  28. 1 2 He, Keyang; Lu, Houyuan; Zhang, Jianping; Wang, Can; Huan, Xiujia (June 7, 2017). "Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China". The Holocene 27 (12). pp. 1885–1898. Bibcode:2017Holoc..27.1885H. doi:10.1177/0959683617708455. Arquivado dende o orixinal o 20 de novembro de 2021. Consultado o 23 de xullo do 2024. 
  29. ↑ Hsieh, Jaw-shu; Hsing, Yue-ie Caroline; Hsu, Tze-fu; Li, Paul Jen-kuei; Li, Kuang-ti; Tsang, Cheng-hwa (24 de decembro de 2011). "Studies on Ancient Rice—Where Botanists, Agronomists, Archeologists, Linguists, and Ethnologists Meet". Rice 4 (3–4). pp. 178–183. Bibcode:2011Rice....4..178H. doi:10.1007/s12284-011-9075-x. 
  30. ↑ Zhang, Chi; Hung, Hsiao-Chun (2008). "The Neolithic of Southern China – Origin, Development, and Dispersal" (PDF). Asian Perspectives 47 (2). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 25 de xaneiro de 2019. 
  31. 1 2 Vaughan, Duncan A.; Lu, Bao-Rong; Tomooka, Norihiko (abrilde 2008). "The evolving story of rice evolution". Plant Science 174 (4). pp. 394–408. doi:10.1016/j.plantsci.2008.01.016. 
  32. ↑ Molina, J.; Sikora, M.; Garud, N.; Flowers, J. M.; Rubinstein, S.; et al. (2011). "Molecular evidence for a single evolutionary origin of domesticated rice". Proceedings of the National Academy of Sciences 108 (20). pp. 8351–8356. Bibcode:2011PNAS..108.8351M. PMC 3101000. PMID 21536870. doi:10.1073/pnas.1104686108. 
  33. ↑ Choi, Jae; et al. (2017). "The Rice Paradox: Multiple Origins but Single Domestication in Asian Rice". Molecular Biology and Evolution 34 (4). pp. 969–979. PMC 5400379. PMID 28087768. doi:10.1093/molbev/msx049. 
  34. ↑ Zhang, Jianping; Lu, Houyuan; Gu, Wanfa; Wu, Naiqin; Zhou, Kunshu; et al. (17 de decembro de 2012). "Early Mixed Farming of Millet and Rice 7800 Years Ago in the Middle Yellow River Region, China". PLOS ONE 7 (12). pp. e52146. Bibcode:2012PLoSO...752146Z. PMC 3524165. PMID 23284907. doi:10.1371/journal.pone.0052146. 
  35. ↑ Fuller, Dorian Q. (decembro de 2011). "Pathways to Asian Civilizations: Tracing the Origins and Spread of Rice and Rice Cultures". Rice 4 (3–4). pp. 78–92. Bibcode:2011Rice....4...78F. doi:10.1007/s12284-011-9078-7. 
  36. ↑ Crawford; Shen (1998). "The Origins of rice agriculture: recent progress in East Asia". Antiquity 72 (278). pp. 858–866. doi:10.1017/S0003598X00087494. 
  37. ↑ Crawford, G. W.; Lee, G.-A. (marzo de 2003). "Agricultural Origins in the Korean Peninsula". Antiquity 77 (295). pp. 87–95. doi:10.1017/s0003598x00061378. 
  38. ↑ Beaujard, Philippe (agosto de 2011). "The first migrants to Madagascar and their introduction of plants: linguistic and ethnological evidence" (PDF). Azania: Archaeological Research in Africa 46 (2). pp. 169–189. doi:10.1080/0067270X.2011.580142. 
  39. ↑ Carson, Mike T. (2012). "An overview of latte period archaeology" (PDF). Micronesica 42 (1/2). pp. 1–79. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 12 de abril de 2019. Consultado o 2 de decembro do 2024. 
  40. ↑ Higham, Charles F. W.; Douka, Katerina; Higham, Thomas F. G.; Hart, John P. (18 de setembro de 2015). "A New Chronology for the Bronze Age of Northeastern Thailand and Its Implications for Southeast Asian Prehistory". PLOS ONE 10 (9). pp. e0137542. Bibcode:2015PLoSO..1037542H. PMC 4575132. PMID 26384011. doi:10.1371/journal.pone.0137542. 
  41. 1 2 Choi, Jae Young (7 de marzo de 2019). "The complex geography of domestication of the African rice Oryza glaberrima". PLOS Genetics 15 (3). pp. e1007414. PMC 6424484. PMID 30845217. doi:10.1371/journal.pgen.1007414. 
  42. ↑ National Research Council (1996). "African Rice". Lost Crops of Africa: Volume I: Grains 1. National Academies Press. ISBN 978-0-309-04990-0. doi:10.17226/2305. Arquivado dende o orixinal o 22 de xaneiro de 2009. Consultado o 2 de decembro do 2024. 
  43. ↑ Morgan, Kenneth (xullo de 1995). "The Organization of the Colonial American Rice Trade". The William and Mary Quarterly 52 (3). pp. 433–452. JSTOR 2947294. doi:10.2307/2947294. 
  44. ↑ Eladio Rodríguez González na súa obra Diccionario enciclopédico gallego-castellano (Galaxia, Vigo (1958-1961) fala da relación deste alimento con Galiza: Aínda que o arroz non se cultiva en Galiza, o seu consumo no país é grande, pois constitúe unha base da alimentación, o mesmo que en gran parte do globo, polos suculentos e variadísimos pratos que con el se fan, algúns dos cales son clásicos nas festas das aldeas. A cociña galega utiliza o arroz nos diversos guisos e condimentacións que son comúns na vida ordinaria, pero ademais constitúe unha sobremesa de obriga e nutritiva, coma as papas de arroz e outros, nas datas máis sinaladas
  45. ↑ Arquivado 19 de xuño de 2006 en Wayback Machine.
  46. ↑ todas as cifras UNTAD 1998-2002 International Rice Research Institute Arquivado 11 de xullo de 2006 en Wayback Machine. (setembro de 2005)
  47. ↑ "Rice production in 2023; Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (from pick lists)". FAOSTAT, UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database. 2023. Arquivado dende o orixinal o 12 de novembro de 2016. Consultado o 24 de maio de 2025. 
  48. 1 2 3 World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2021. United Nations Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura. 2021. ISBN 978-92-5-134332-6. doi:10.4060/cb4477en. Consultado o December 10, 2021. 
  49. 1 2 Fukagawa, Naomi K.; Ziska, Lewis H. (11 de outubro de 2019). "Rice: Importance for Global Nutrition". Journal of Nutritional Science and Vitaminology 65 (Supplement). pp. S2–S3. PMID 31619630. doi:10.3177/jnsv.65.S2. 
  50. ↑ "FAOSTAT: Production-Crops, 2022 data". United Nations Food and Agriculture Organization. 2022. Arquivado dende o orixinal o 19 de xuño de 2012. Consultado o 30 de abril do 2025. 
  51. ↑ Yuan, Longping (2010). "A Scientist's Perspective on Experience with SRI in China for Raising the Yields of Super Hybrid Rice" (PDF). Cornell University. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 20 de novembro de 2011. 
  52. ↑ "Food Staple". National Geographic Society Education. Arquivado dende o orixinal o 31 de agosto de 2023. Consultado o 5 de maio do 2025. 
  53. ↑ Kumar, Deepak; Kalita, Prasanta (15 de xaneiro de 2017). "Reducing Postharvest Losses during Storage of Grain Crops to Strengthen Food Security in Developing Countries". Foods 6 (1). p. 8. PMC 5296677. PMID 28231087. doi:10.3390/foods6010008. 
  54. ↑ "Milling". International Rice Research Institute. Arquivado dende o orixinal o December 15, 2023. Consultado o January 4, 2024. 
  55. 1 2 3 "Types of rice". Rice Association. Arquivado dende o orixinal o 2 de agosto de 2018. Consultado o August 2, 2018. 
  56. ↑ Penagini, Francesca; Dilillo, Dario; Meneghin, Fabio; Mameli, Chiara; Fabiano, Valentina; Zuccotti, Gian (18 de novembro de 2013). "Gluten-Free Diet in Children: An Approach to a Nutritionally Adequate and Balanced Diet". Nutrients 5 (11) (MDPI AG). pp. 4553–4565. PMC 3847748. PMID 24253052. doi:10.3390/nu5114553. 
  57. 1 2 3 Wu, Jianguo G.; Shi, Chunhai; Zhang, Xiaoming (March 2002). "Estimating the amino acid composition in milled rice by near-infrared reflectance spectroscopy". Field Crops Research 75 (1). pp. 1–7. Bibcode:2002FCrRe..75....1W. doi:10.1016/s0378-4290(02)00006-0. 
  58. ↑ Cendrowski, Scott (25 de xullo de 2013). "The Rice Rush". Fortune. Arquivado dende o orixinal o 4 de xaneiro de 2024. Consultado o 26 de xullo do 2025. 
  59. ↑ Chilkoti, A. (30 de outubro de 2012). "India and the Price of Rice". Financial Times (Londres). Arquivado dende o orixinal o 20 de xaneiro de 2013. 
  60. ↑ "Global rice consumption continues to grow". Grain Central. 26 de marzo de 2018. Consultado o 10 de agosto do 2025. 
  61. ↑ "Rice Sector at a Glance". Economic Research Service, US Department of Agriculture. 27 de setembro de 2023. Arquivado dende o orixinal o 4 de decembro de 2023. Consultado o 10 de agosto do 2025. 
  62. ↑ "Types of rice". The Rice Association. Arquivado dende o orixinal o 24 de marzo de 2024. Consultado o 28 de agosto do 2025. 
  63. ↑ Niewinski, Mary M. (abril de 2008). "Advances in Celiac Disease and Gluten-Free Diet". Journal of the American Dietetic Association 108 (4). pp. 661–672. PMID 18375224. doi:10.1016/j.jada.2008.01.011. 
  64. ↑ L. M., De-Regil; J. P., Peña-Rosas; A., Laillou; R., Moench-Pfanner; L. A., Mejia; et al. (2018). Guideline: Fortification of Rice with Vitamins and Minerals as a Public Health Strategy. Organización Mundial da Saúde. ISBN 978-92-4-155029-1. PMID 30307723. Arquivado dende o orixinal o 21 de marzo de 2021. Consultado o 25 de decembro do 2025. 
  65. ↑ Niewinski, Mary M. (abril de 2008). "Advances in Celiac Disease and Gluten-Free Diet". Journal of the American Dietetic Association 108 (4). pp. 661–672. PMID 18375224. doi:10.1016/j.jada.2008.01.011. 
  66. ↑ "Golden Rice Q&A". Golden Rice Project. Arquivado dende o orixinal o 14 de febreiro de 2022. Consultado o 11 de febreiro do 2026. 
  67. ↑ Ye, Xudong; Al-Babili, Salim; Klöti, Andreas; Zhang, Jing; Lucca, Paola; et al. (January 14, 2000). "Engineering the Provitamin A (β-Carotene) Biosynthetic Pathway into (Carotenoid-Free) Rice Endosperm". Science 287 (5451). pp. 303–305. Bibcode:2000Sci...287..303Y. PMID 10634784. doi:10.1126/science.287.5451.303. 
  68. ↑ Lynas, Mark (August 26, 2013). "Anti-GMO Activists Lie About Attack on Rice Crop (and About So Many Other Things)". Slate Magazine. Arquivado dende o orixinal o 1 de setembro de 2021. Consultado o 11 de febreiro do 2026. 
  69. ↑ Roberts, Richard J. (2018). "The Nobel Laureates' Campaign Supporting GMOs". Journal of Innovation & Knowledge 3 (2). pp. 61–65. doi:10.1016/j.jik.2017.12.006. hdl:10419/190730. 
  70. 1 2 "Arroz". Plantas útiles: Linneo. Arquivado dende o orixinal o 01 de decembro de 2009. Consultado o 10 de marzo de 2010. 
  71. ↑ "Sectors: Rice cultivation". climatetrace.org. Arquivado dende o orixinal o 6 de decembro de 2023. Consultado o 18 de febreiro do 2026. 
  72. ↑ Qian, Haoyu; Zhu, Xiangchen; Huang, Shan; Linquist, Bruce; Kuzyakov, Yakov; et al. (outubro de 2023). "Greenhouse gas emissions and mitigation in rice agriculture". Nature Reviews Earth & Environment 4 (10). pp. 716–732. Bibcode:2023NRvEE...4..716Q. doi:10.1038/s43017-023-00482-1. hdl:20.500.12327/2431. Os arrozales... representan aproximadamente o 48 % das emisións de gases de efecto invernadoiro (GEI) procedentes das terras de cultivo. 
  73. ↑ Gupta, Khushboo; Kumar, Raushan; Baruah, Kushal Kumar; Hazarika, Samarendra; Karmakar, Susmita; Bordoloi, Nirmali (xuño de 2021). "Greenhouse gas emission from rice fields: a review from Indian context". Environmental Science and Pollution Research International 28 (24). pp. 30551–30572. Bibcode:2021ESPR...2830551G. PMID 33905059. doi:10.1007/s11356-021-13935-1. 
  74. ↑ Neue, Heinz-Ulrich (1993). "Methane Emission from Rice Fields". BioScience 43 (7). pp. 466–474. JSTOR 1311906. doi:10.2307/1311906. 
  75. ↑ Qian, Haoyu; Zhu, Xiangchen; Huang, Shan; Linquist, Bruce; Kuzyakov, Yakov; et al. (outubro de 2023). "Greenhouse gas emissions and mitigation in rice agriculture". Nature Reviews Earth & Environment 4 (10). pp. 716–732. Bibcode:2023NRvEE...4..716Q. doi:10.1038/s43017-023-00482-1. hdl:20.500.12327/2431. 
  76. 1 2 Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo
  • Liu, Wende; Liu, Jinling; Triplett, Lindsay; Leach, Jan E.; Wang, Guo-Liang (4 de agosto de 2014). "Novel insights into rice innate immunity against bacterial and fungal pathogens". Annual Review of Phytopathology 52 (1) (Annual Reviews). pp. 213–241. PMID 24906128. doi:10.1146/annurev-phyto-102313-045926. 
  • Deb, D. (outubro de 2019). "Restoring Rice Biodiversity". Scientific American 321 (4). pp. 54–61. India posuía orixinalmente unhas 110.000 variedades autóctonas de arroz con diversas e valiosas propiedades. Entre elas, o enriquecemento en nutrientes vitais e a capacidade de resistir inundacións, secas, salinidade ou pragas. A Revolución verde cubriu os campos cunhas poucas variedades de alto rendemento, de modo que aproximadamente o 90% das variedades autóctonas desapareceron das coleccións dos agricultores. As variedades de alto rendemento requiren insumos caros. O seu rendemento é pésimo en explotacións marxinais ou en condicións ambientais adversas, o que obriga aos agricultores pobres a endebedarse. 
  • Singh, B. N. (2018). Global Rice Cultivation & Cultivars. Nova Delhi: Studium Press. ISBN 978-1-62699-107-1. Arquivado dende o orixinal o 14 de marzo de 2018. Consultado o 20 de febreiro do 2024.