Berlin - Wikipedia

Berlin - Wikipedia
Mont d’an endalc’had
Eus Wikipedia
Ur pennad
Berlin (disheñvelout)
zo ivez.
Berlin
Lec'hiadur
Daveennoù :
52°31′07″N,
13°24′30″E
Gwerzhid-eur :
UTC+1
/ Hañv
UTC+2
Banniel
Ardamez
Banniel Berlin
Ardamez Berlin
Titouroù
Gorread
891.82  km²
5 370  km²
(meurgêr)
Poblañs
3 769 495
(kêr), (12/2020)
4 429 847
(meurgêr)
Stankted
4 108 annezad/km²
Uhelder
34 – 115 m
Kod post
10001-14199
Evit pellgomz
+49-30
Politikerezh
NUTS
DE3
Bro
Alamagn
Land
Berlin
Karterioù
12 Bezirke (arondisamant)
Bourc'hvestr
Kai Wegner
abaoe 2021
Strollad politikel
CDU
SPD
Kenaozadenn al
Abgeordnetenhaus
(159 dileuriad, sifroù 2023)
CDU
52
SPD
34
Die Grünen
34
Die Linke
22
AfD
17
Lec'hienn
www.berlin.de
Berlin
(distagañ :
/bɛɐ̯ˈliːn/
[4]
) eo kêrbenn
Alamagn
. E biz Alamagn emañ. Ur gêr hag ul
Land
eo. Brasoc'h evit al Land eo tolead kêr Berlin, ennañ ouzhpenn 5 milion a dud a orin eus 190 broad disheñvel. E-touez 10 meurgêr bobletañ
Unvaniezh Europa
emañ
. En
XII
vet
kantved eo bet krouet ha bet eo Berlin kêr-benn
Rouantelezh Prusia
(1701-1871), hini an
Impalaeriezh alaman
(1871-1918), hini
Republik Weimar
(1919-1933) ha hini an
Trede Reich
(1933-1945). Goude
1945
ha betek diskar
moger Berlin
1989
e voe rannet e pevar zachad-aloubiñ. E-pad ar
Brezel yen
e teuas
Berlin ar Reter
da vezañ kêr-benn
DDR
tra ma oa stag
Berlin ar C'hornôg
ouzh
BRD
. Adlakaet eo bet Berlin da gêr-benn Alamagn e 1990 goude adunvaniñ ar vro.
Ur gêr a-bouez bras a-fet arz ha sevenadur eo. Enni e kaver 165 mirdi, 146 levraoueg ha 60 c'hoariva
. E
2008
e voe gweladennet Berlin gant war-dro 8 milion a douristed
Istor
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Krouet eo bet Berlin e-tro ar bloavezh 1200. Hec'h anv en dije ur gerdarzh
slavek
hag a zeufe sur-mat eus ar
Sorabeg
barlen
pe
berlén
, hag a dalvez "kloued koad", a veze gwechall lakaet war vord ar
Spree
gant ar besketaerien. E
1308
e voe brasaet kêr gant unvaniezh Berlin ha
Cölln
. Kozh a-walc'h eo Berlin, memes ma ne vez ket santet kement-se pa vezer eno.
Roudoù an amzer-se a zo da welet memestra, evel
Nikolaiviertel
, e-kichen an ti-kêr.
Berlin er Grennamzer
kemmañ
kemmañ ar vammenn
En XIII
vet
kantved e voe savet div stal-werzh gant kenwerzhourien, e Berlin ha Cölln (e-lec’h m’emañ bremañ
Nikolaiviertel
). Ur lec’h a-feson e oa, e-kreiz un ahel kenwerzh a-bouez-bras, etre div gêr greñvaet :
Köpenick
ha
Spandau
. A-drugarez da skoazell ar gouarnour lec’hel (Askanian Brandenburg) e reas berzh an div stal-werzh. E
1307
e voent kendeuzet, dre ma oa boutin o falioù a-fet surentez ha strategiezh. Mont a reas plaen an traoù betek marv Askanian (
1319
). Met goude-se e voe preizhet ar gêr gant baroned ar vro. Dizalc’h e chomas memestra, ha mont a reas er C’hevre Hanseatek e
1359
. Kemend-se a zisplijas da Friedrich Hohenzollern, bet anvet Dilennour Brandenburg gant an impalaer Sigismond e
1417
. Pa voe sikouret ar bobl gant Friedrich evit en em zizober diouzh ar varoned, e profitas Friedrich evit krennañ ar frankizoù politikel hag armerzhel. Chom a reas ar familh Hohenzollern e penn an traoù betek
1918
, hep tamm troc’h ebet.
Berlin da vare an Disivoud protestant ha Brezel Tregont Vloaz
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Lusket e voe an Disivoud protestant gant
Martin Luther
Wittenberg
1517
. Tamm-ha-tamm e tizhas ar Brandenburg ha Berlin ivez, hag e rankas ar priñs-dilennour Joachim II (ren :
1535
1571
) distreiñ da brotestant. D’ar 1
añ
a viz Du
1539
e voe azoet an oferenn luterian gentañ e iliz Sant-Nikolaz
Spandau
. Hiziz an deiz c’hoazh e vez lidet an darvoud el land (nemet e kêr Verlin) hag un devezh vak eo.
Diorren a reas Berlin betek
Brezel Tregont Vloaz
1618
1648
) etre protestanted ha katoliked. Pa glaskas ar priñs-dilennour Georg-Wilhelm chom neptu e-pad e ren (
1620
1640
) e voe preizhet Berlin gant preizhataerien an daou du. E dibenn ar brezel e oa distrujet Berlin, hag ar boblañs a oa peuzflastret abalamour d’ar muntroù, d’an naonidigezh ha d’ar c’hleñvedoù-red.
Kêr-benn ur rouantelezh nevez
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Steuñv Berlin ha Cölln gant
Johann Gregor Memhardt
, 1652
Berlin e 1688 (Tresadenn savet e 1835)
Sioul e chomas an traoù e-pad ren Friedrich-Wilhelm (
1640
1688
). Meur a ziviz a gemeras-eñ (bet lesanvet Dilennour-Meur) a-benn lakaat ar Brandenburg da vezañ kevatal ouzh galloudoù pennañ
Europa
. Lakaat a reas krenvaat ar gêr. Gant argant an tailhoù e teuas a-benn da lakaat sevel tri c’harter nevez : Friedrichswerder, Dorotheenstadt ha Friedrichstadt. Unvanet e voe ar
Spree
hag an
Oder
gant ur ganol, kreñvaet e voe ar c’henwerzh war un dro. Krouet e voe ivez Lustgarten ha bali Unter den Linden. Dont a reas a-benn ivez da boblañ Berlin en-dro, dre zegemer repuidi : e
1671
e teuas 50 familh yuzev a
Vienna
, e
1685
e teuas hugunoded a dec’he abalamour da heskinerezh
Loeiz XIV
. E
1700
e oa ur berlinad diwar pemp a orin eus
Bro-C’hall
. Levezon an hugunoded a c’haller gwelout c’hoazh hiziv an deiz :
Französischer Dom
(iliz c’hall) hag anvioù-lec’h evel
Gendarmenmarkt
. Etre
1680
ha
1710
e voe lieskementet poblañs Berlin dre dri, hag en holl e oa 56 000 annezad.
Gant Friedrich III hag e wreg Sophie Charlotte, hag int dedennet-bras gant an arzoù hag ar skiantoù, e voe krouet Akademiezh an arzoù e
1696
hag Akademiezh ar skiantoù e
1700
. Bloaz war-lerc’h e teuas da vezañ roue
Prusia
(gantañ e-unan e voe divizet) gant an anv Friedrich I
añ
(Dilennour etre
1688
ha
1701
, roue etre
1701
ha
1713
). Dont a reas Berlin da vezañ annez ar roue ha kêr-benn ur stad nevez anvet Brandenburg-Prusia.
Berlin da vare Prusia
kemmañ
kemmañ ar vammenn
War-lerc’h Friedrich I
añ
e renas e vab, Friedrich-Wilhelm Iañ (ren :
1713
1740
). Dindan e ren e chomas ar vuhez kefredel a-sav. Ar roue nevez, lesanvet ar Roue-Serjant, a voe kentoc’h dedennet gant an aferioù arme, ha lakaat a reas da bal kaout un arme 80 000 den enni. Met ken rust e oa ken e lakaas ur bern paotred da dec’hout kuit rak an enrolladur, asambles gant o ziegezhioù. Neuze e voe gorrekaet an armerzh, betek ma vefe echu gant an enrolladur ret e
1730
Prest e oa an arme memestra pa vo kemeret e lec’h gant e vab, Friedrich II (ren :
1740
1786
), lesanvet Friedrich Meur. Dedennet e oa gant Silesia (ur rannvro eus
Polonia
hiziv an deiz), ha neuze e krogas da vrezeliñ a-enep
Aostria
ha
Rusia
. Dont a reas a-benn e
1763
. Ouzhpenn brezeliñ e lakaas sevel Opera Broadel Berlin, iliz-veur Santez Edwij ha skol-veur Humboldt. Ur raktres kemmañ Unter den Linden en doa ivez, met ne voe ket kaset da benn. A-du e savas ivez ar roue gant mennozhioù ar Gouleier : lakaat a reas un termen d’ar jahinañ, frankiz a-fet relijion a voe, ha kemmet mont en-dro ar barnerezh. Meur a gefredour en em gavas e Berlin dindan e ren : ar prederour
Moses Mendelssohn
, ar barzh
Gotthold Ephraim Lessing
, ar vreudeur Wilhelm hag
Alexander von Humboldt
. Ur greizenn bouezus a-fet sevenadur e teuas Berlin da vezañ, lesanvet e voe Athena ar Spree.
Steuñv Berlin gant Abraham Guibert Dusableau, 1737
Brandenburger Tor
, 1832
Berlin, Charlottenburg ha Spandau, 1842
Da vare Napoleon
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Goude marv Friedrich Meur ez eas
Prusia
war ziskar. E
1806
e voe trec’het e
Iena
(400 km eus Berlin, war-du mervent) gant arme
Napoleon
. D’ar
27 a viz Here
1806
e oa
Napoleon
dindan
Dor Brandeburg
, an aloubadeg c’hall a badas tri bloaz. Ouzhpenn bezañ rediet da baeañ evit an dispignoù-brezel e rankas ar Verliniz reiñ bod d’ar soudarded c’hall. Gant ar C’hallaoued e voe degaset ur mont en-dro nevez, diazezet war ur melestradur-kêr dilennet.
Ur wech aet kuit ar C’hallaoued e seblantas dibosupl distreiñ d’ur mont en-dro diamzeriet. Gant ar fonksionerien, ar skolveuridi hag ar genwerzherien e voe abeget galloud an noblañs. Rankout a reas neuze Friedrich-Wilhelm II (ren :
1797
1840
) adreizhañ meur a dra, en o zouez torridigezh al labour ret ha strishadur galloud ar c’horfuniadoù. Kevatalded keodedel a voe roet d’ar yuzevien ivez. Met a-fet bonreizh e chomas treut an adreizhadennoù, hag e chomas ar galloud etre daouarn ar Stad prusian. Ma chomas stanket an traoù war dachenn ar politikerezh ez eas war-raok ar vuhez kefredel, dreist-holl tro-dro da Universität zu Berlin (skol-veur Humboldt hiziv an deiz), gant tud evel
Hegel
pe Ranke. D’ar mare-se e voe ivez kemmoù a-fet kêraozañ (Neue Wache, Mirdi Kozh) gant Friedrich Schinkel. Al lec’hioù-se a c’haller gwelout c’hoazh hiziv an deiz.
Dispac’h(ioù)
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Spi o doa an dud e cheñchfe an traoù pa voe lakaet Friedrich-Wilhelm IV (ren :
1840
1861
) da roue, met ne c’hoarvezas ket. E
1848
e krogas dispac’h ar vourc’hizien, o fal kaout ur stad alaman ha gwirioù diazez da geñver demokratelezh. Rankout a reas ar roue plegañ, ha kemmoù a voe war dachenn ar gwir d’en em vodañ ha gwirioù ar c’hazetennoù. An deiz goude ma vefe bet asantet ar cheñchamantoù-se e tennas an arme war an 10 000 manifester strollet a-benn lidañ ar c’hemmoù-se. Un nozvezh e padas an emgann, 200 den a voe lazhet. Rankout a reas ar roue goulenn digant an arme chom a-sav, hag ec’h embannas e save a-du gant ar frankizouriezh hag ar vroadelouriezh. Ur vodadeg vroadel prusian dilennet en em vodas d’ar
1añ a viz Mae
1848
. Met divodet e voe e miz Kerzu, rak gwan e oa abalamour d’an diemglevioù etre ar strolladoù : c’hwitet e oa bet an dispac’h war dachenn ar politikerezh.
Er c’hontrol ez eas war gresk armerzh Berlin, an dispac’h greantel a voe. Abaoe an XVIII
vet
kantved e oa deuet Berlin da vezañ ul lec’h a-bouez e-keñver labouradegoù. Gant diorren an hentoù-houarn (digoret e voe linenn Berlin-
Potsdam
1838
) e tiorrenas al labouradegoù war un dro, en o zouez re dredan evel
Siemens
pe
AEG
Ganedigezh un impalaeriezh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Klañv e oa
Friedrich-Wilhelm IV
, hag e vreur Wihelm a gemeras e lec'h e
1857
. E
1861
e teuas da vezañ
Wilhelm Iañ
, hag e renas betek
1888
. Degemer a reas ar cheñchamantoù, ha gantañ e voe anvet
Otto von Bismarck
da gentañ ministr
Prusia
1872
. Pal
Bismarck
a oa implijout
Prusia
evit dont a-benn da unvaniñ
Alamagn
. Asambles gant
Aostria
e tapas proviñs Schleswig-Holstein digant
Danmark
1864
, hag e
1866
e troas a-enep Aostria a-benn sevel Kengevread Alamagn an Norzh er bloaz goude. Goude-se e troas e selloù war-du ar Su. Dont a reas a-benn da zisrannañ
Bro-C’hall
hag e teuas a-benn da lakaat anezhi da vrezeliñ a-enep da Brusia (
1870
). Dont a reas a-benn, hag e tapas Elzas-Loren digant
Bro-C’hall
. Holl stadoù Alamagn a voe bodet, ha Berlin lakaet da gêr-benn. Anvet e voe Wilhelm I
añ
da Gaiser d’an
18 a viz Genver
1871
. Krouet e oa bet an Impalaerezh
Alaman
E-pad bloavezhioù kentañ an Impalaerezh («Gründerzeit», bloavezhioù diazez) e kreskas an armerzh, gant sikour
Bro-C’hall
dre ma ranke paeañ evit an dispignoù-brezel, kreskiñ a reas ar boblañs ivez. Lakaet e voe sevel tiez e-leizh, anvet
Mietkasernen
: holl anezho diazezet war ranndioù bihan savet tro-dro d’ur porzh diabarzh.
Strolladoù politikel nevez a voe savet a-benn sikour ar broleterien, evel
SPD
(Sozialdemokratische Partei Deutschlands). E
1875
e voe savet, hag e
1877
e tapas 40% eus ar mouezhioù da geñver votadegoù e Berlin. Bismarck a lakaas tremen ul lezenn evit ma vefe divodet ar strollad. Daoust ma oa
Bismarck
ur c’hilstourmer ec’h aozas ur sistem leveoù ha surentez sokial, evit chom hep ober adreizhadennoù all. Diemglev a voe etrezañ hag ar C’haiser Wilhelm II e
1888
, pa fellas d’ar C’haizer e vefe astennet ar sistem surentez sokial. Ken bras e oa an diemglev ken e kuitaas
Bismarck
bed ar politikerezh e
1890
Berlin en XX
vet
kantved
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Ar Brezel-bed Kentañ hag an dispac’h
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Gant muntr arc’hdug
Aostria
e krogas ar
Brezel-bed Kentañ
. Eus tu Aostria-Hungaria e oa
Alamagn
. Goude trec’h
Bro-C’hall
e voe diskaret monarkiezh
Alamagn
dres goude fin ar brezel, e
1918
. D’an
9 a viz Du
e tilezas Wilhelm II, hag er memes deiz ec’h embannas Philipp Scheidemann (SPD), eus prinistri ar
Reichstag
, ganedigezh Republik Alamagn. Un nebeud eurvezhioù goude, e kastell Berlin, ec’h embannas
Karl Liebknecht
e oa ganet Republik Sokialour Dieub Alamagn. Gant o
C’hevre spartakour
e klaskas
Karl Liebknecht
ha
Rosa Luxemburg
lakaat e pleustr damkanoù
Karl Marx
. A-benn stourm a-enep
SPD
e voe kendeuzet ar C’hevre spartakour gant strolladoù all, ha krouet e voe Strollad Komunour Alamagn (
Komunistische Partei Deutschlands
, KPD) e dibenn
1918
. E miz Genver
1919
e klaskjont aozañ un taol-dispac’h, hag a voe mouget krenn-ha-krak. Lazhet e voe
Karl Liebknecht
ha
Rosa Luxemburg
, ha taolet o c’horfoù el Landwehrkanal.
Republik Weimar
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Degemeret e voe ar Vonreizh nevez e miz Gouere
1919
e kêr
Weimar
, dre ma oa re a reuz e Berlin. Gant ar Vonreizh nevez-se e c’helle ar merc’hed votiñ, hag e voe roe gwirioù diazez d’ar geodedourien dre vras. Met galloudus-tre e teue ivez ar prezidant da vezañ, ha gouest e oa da ren dre zekredoù ma oa ret.
Hitler
a brofitfe eus an dra-se un nebeud bloavezhioù goude.
Gouarnamant
Republik Weimar
(1920-1933) a voe ur c’hengevredad kreiz-tu kleiz, Friedrich Eibert (
SPD
) a voe prezidant.
SPD
a voe strollad politikel brasañ Alamagn betek
1932
. Met bec’h a savas, peogwir ne blije ket ar gouarnamant-se na d’ar gomunisted, na d’an unpennelourien. Reuz a savas ken abred hag e miz Meurzh
1920
: stourmerien an tu dehou ha re ar strolladoù frank, kaset gant Wolfgang Kapp, a aloubas karterioù ar gouarnamant e Berlin. Rankout a reas ar gouarnamant tec’hout betek
Dresden
, hag un
harz-labour hollek
a viras ouzh Kapp da gas e
butsch
da benn.
Oad aour ar bloavezhioù 1920
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Er bloavezhioù 1920 e teuas Berlin da vezañ ar gêr vras a anavezer hiziv an deiz. E 1920 e tivizas ar gouarnamant bodañ ar c’harterioù hag ar c’hêriadennoù tro-war-dro (
Charlottenburg
Schöneberg
Spandau
) dindan ur melestradur boutin. A-daol-trumm e teuas neuze Berlin da vezañ unan eus kêrioù brasañ ar bed, gant war-dro 3,8 milion a annezidi. Koulskoude ne voe ke ken brav-se ar vuhez : flastret e oa bet ar vro e
1918
, distabil e oa ar vuhez politikel, kleñvedoù-red ha naonedigezh a oa, ha war-dro 235 000 den dilabour. A-hed an amzer e voe harzoù-labour, manifestadegoù ha taolioù-dispac’h. Tamm-ha-tamm e stabilaas an ekonomiezh pa voe degemeret ur moneiz nevez, Rentenmark e anv e
1923
. E
1924
voe lakaet e pleustr steuñv Dawes, da grennañ pouez an dleoù a oa bet rediet
Alamagn
da asañtiñ goude ar
Brezel-bed Kentañ
Er bloavezhioù da-heul e teuas Berlin da vezañ ur gêr enni kalz a virvilh a-fed sevenadur rakward :
jazz
dada
, sonerezh kabaret. E-touez an arzourien a roas brud da vBerlin e c’haller menegiñ an disavourien Bruno Taut, Martin Wagner, Hans Scharoum ha
Walter Gropius
. A-fed arzoù-kaer e voe
George Grosz
ha
Max Beckmann
. War dachenn al lennegezh e voe
Bertolt Brecht
ha
Kurt Tucholsky
War dachenn an deknologiezh e voe lañs ivez : an abadenn skingomz kentañ a voe skignet e Berlin e
1923
, hag an abadenn skinwel kentañ e
1931
. E dibenn an dekvloaziad e teuas ar c’hudennoù en-dro, goude krach ar Bours d’ar
24 a viz Here
1929
. Dindan un nebeud sizhunvezhioù en em gavas 500 000 berlinad dilabour. Ar manifestadegoù hag an taolioù-dispac’h a grogas en-dro. Ar fallaenn ekonomikel a zeuas da-heul, hag an demokratelezh a voe gwanaet.
Paul von Hindenburg
, hag en doa kemeret plas Ebert e
1925
, a implijas ar galloudoù en doa a-drugarez d’ar vonreizh hag e voe anvet Heinrich Brüning (strollad : kreiz katolik) da gañseller. Pa voe o paouez en em gavout e krogas an digresk-moneiz, digresket e voe ivez ar goproù hag an espern a voe kaset d’an traoñ. Diaesoc’h-diaesañ e teuas an traoù da vezañ a-fet politikerezh, ha muioc’h-mui a reuz a savas etre ar gomunisted hag izili ur strollad politikel nevez,
NSDAP
(Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) e anv.
Hitler e penn an traoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
18% a dapas
NSDAP
e votadegoù
1930
. Heligentañ a voe da vat e
1932
etre Hindenburg ha
Hitler
, dre me felle dezhañ tapout ar galloud.
NSDAP
a dapas 37% eus ar mouezhioù e-pad an eil tro (25% e Berlin). Da-heul e voe dilennadegoù ar
Reichstag
, hag e teuas
NSDAP
da vezañ strollad politikel pouezusañ
Alamagn
, gant 230 kannad.
Klask a reas von Schleicher adlañsañ an armerzh dre zispign arc’hant foran, ar pezh a spontas perc’henned an douaroù ha pennoù bras an embregerezhioù. O welout ne yae ket en-dro an adreizhadennoù ekonomikel hag o vezañ bountet gant kuzulierien an tu dehoue tivizas von Hindenburg kas von Schleicher kuit. D’an
30 a viz Genver
1933
e voe anvet
Hitler
da gañseller ar Reich (Reichskanzler). Diouzh an noz e voe lidet an darvoud gant izili
NSDAP
, ha dibuniñ a rejont gant pennoù-gouloù dindan
dor Brandenburg
Hitler
a aozas e strollad-ministred, ennañ nazied ha broadelourien eus tu von Papen. Daoust ma ne oa ket ar brasañ niver gantañ, e teuas
NSDAP
da vezañ strollad politikel kreñvañ
Alamagn
Dilennadegoù «dieub» a voe aozet e miz Meurzh
1933
. Daoust da dan-gwall ar
Reichstag
ha da sikour paotred Stourmabteilung (
SA
) ne zeuas ket a-benn
NSDAP
da gaout ar brasañ niver a vouezhioù. E Berlin e tapas
NSDAP
31% eus ar mouezhioù, ar pezh a oa izel keñveriet gant an disoc’hoù er peurrest eus
Alamagn
. Koulskoude e teuas a-benn
Hitler
da gendrec’hiñ von Hindenburg da reiñ muioc’h a c’halloud dezhañ, war zigarez «gwareziñ ar Stad hag ar bobl». D’ar
24 a viz Meurzh
e voe bodet ar parlamant en opera Kroll (distrujet e voe e-pad an
Eil Brezel-bed
) e Berlin hag e voe roet an holl c’halloudoù da
Hitler
: dic’halloud en em gavas neuze ar parlamant.
Berlin dindan beli an nazied
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Diouzhtu e voe sañtet an efed e Berlin. Digarget e voe strolladoù politikel an tu kleiz,
SPD
hag ar strolladoù komunour en o zouez, hag ar sindikadoù ivez. Gawsket e voe ivez ar c’hazetennoù. Izili SA a harzas, a jahinas hag a lazhas a re na oant ket a-du gant politikerezh
Hitler
. Ar c’hampoù-kreizennañ kentañ a voe savet, en o zouez hini kastell-dour
Prenzlauer Berg
ha hini
Sachsenhausen
. E-pad «sizhunvezh wadek Köpenick» (miz Even
1933
) e voe lazhet 100 den. D’an
10 a viz Mae
e tevas studierien levrioù «enepalaman» e Bebelplatz. An arzourien hag an dud desket a grogas da guitaat ar vro. E miz Ebrel
1933
e voe anvet
Joseph Goebbels
da vinistr ar propaganda.
Gauleiter
(penn pastell-vro Berlin) a oa dija. Kemenn a reas boykott ar stalioù yuzev. E-pad an diskar-amzer e vo serr ouzhpenn an hanter eus an 40 sinagogenn a oa e Berlin, hag ar gelennerien yuzev a voe lakaet dilabour. E
1935
e tremenas lezennoù
Nürnberg
a embanne ne c’helle ket ar yuzevien kaout ar vroadelezh alaman, hag a embanne ivez e oa difennet an euredoù etre yuzevien hag aryaned.
Adalek
1934
e krogas
SA
da dapout re a bouez, ar pezh a zisplijas da
Hitler
. Lod brasañ pennoù
SA
Ernst Röhm
en o zouez, a voe bac’het ha lazhet e savadurioù perc'hennet gant
SS
(Schutzstaffel) e
Lichtenberg
. Anavezet eo an darvoud-se gant an anv
Nozvezh ar c’hontilli hir
. Pa varvas von Hindenburg e
1934
e teuas
Hitler
da vezañ prezidant, ouzhpenn bezañ kañseller. Embann a reas e oa Führer (sturier) nemetañ ar vro. Ne seblantas ket pennoù-bras ar broioù all bezañ gwall chalet gant ar pezh a c’hoarveze e
Alamagn
, re'zo a seblante laouen zoken e vefe urzh en-dro. Dont a reas a-benn Hitler da stabilaat an armerzh dre reiñ lañs d’ur programm saverezh, dre vroadelaat an embregrezhioù hag dre rediañ an dud da labourat. A-fet proganda e voe ivez C’hoarioù olimpek Berlin un trec’h evit an nazied. Aozet e voent adalek ar 1
añ
a viz Eost e sportva
Charlottenburg
Alamagn
a rastellas 42 vedalenn. A-boan echu ar c’hoarioù olimpek e krogas an heskinerezh en-dro. E-kerzh nozvezh an
9 a viz Du
1938
e voe aozet ar Reichspogromnacht (nozvezh ar strink) : miliadoù a stalioù yuzev hag a sinagogennoù e Berlin hag er peurrest eus ar vro a voe distrujet. Kroget e oa ar yuzevien da guitaat
Alamagn
adalek
1933
. Kreñvaet e voe an divroañ goude an
9 a viz Du
, hag ez eas ar yuzevien da repuiñ d'ar
Rouantelezh-Unanet
ha dreist-holl d'ar
Stadoù-Unanet
. War-dro 60 000 anezho a chomas e Berlin, tost hini ebet a voe adkavet bev e
1945
Berlin e-pad an Eil Brezel-bed
kemmañ
kemmañ ar vammenn
D’ar
1añ a viz Gwengolo
1939
e voe taget
Polonia
gant
Alamagn
: kregiñ a reas an
Eil brezel bed
. Ne voe ket gwall entanet poblañs Berlin gant an darvoud, rak soñj he doa eus ar vizer a oa bet e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Boued a vankas, an heskinerezh ne chomas ket a-sav avat.
E miz Genver
1942
e voe aozet ur guzuliadeg e-kichen lenn Wannsee e Berlin. E-pad ar guzuliadeg-se e voe aozet ar
Shoah
. Ouzhpenn ar yuzevien a voe divizet tagañ : tziganed, tud heñvelreizh, beleien (jezuited dreist-holl) hag enebourien bolitikel. En holl e varvas 6 milion a dud. Hiziv an deiz e c’haller gwelout Eñvoradur ar
Shoah
e Berlin.
Ne voe den ebet evit herzel ouzh
Hitler
Claus Schenk von Stauffenberg
a glaskas lazhañ
Hitler
d’an
20 a viz Gouere
1944
: lakaat a reas ur vombezenn er Wolfschanze (unan eus lojeizoù arme
Hitler
, nepell diouzh
Görlitz
, 215 km e reter Berlin). Tarzhañ a reas ar vombezenn e-pad un emvod, met a-boan ma voe gloazet
Hitler
. En noz da-heul e voe fuzulhiet von Stauffenberg hag e vignoned e Bendlerblock e Berlin. Kantadoù a dud, zoken ma n’o doa liamm ebet gant an istor-se, a voe lazhet e toull-bac’h Plötzensee. En daou lec’h-se ez eus bremañ eñvoriadurioù.
Emgann Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Emgann Berlin a grogas d’ar
16 a viz Ebrel
1945
. D’an 21 en em gavas ur milion hanter a soudarded soviedel e reter ar gêr-benn. Enkelc’hiet e voe a-benn ar 25. Daou zevezh goude en em gavas ar sovieded e kreiz-kêr, ha stourm a rejont a-enep d’an nebeud stourmerien a chome : soudarded
SS
, tud yaouank-tre pe re gozh. D’an 30 a viz Ebrel ec’h en em ganne an dud tro-dro da garter ar gouarnamant. Mont a reas
Hitler
da repuiñ d'e vunker, staliet a-dreñv ar c’hañsellerdi. Gantañ e oa
Eva Braun
. Euredet e oant bet an deiz a-raok. D’an 30 goude kreisteiz en em zistrujjont. Daou zevezh war-lerc’h e voe tapet Berlin gant soudarded an
Arme Ruz
. Ganto e voe sezizet ha devet ar
Reichstag
. Kodianañ a reas
Alamagn
d’a 7 a viz Mae. An arsav-brezel a voe sinet e
Reims
hag e lojeizoù an
Arme Ruz
e Berlin-Karlshorst (deuet da vezañ ur mirdi hiziv an deiz).
Goude an Eil Brezel-bed
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Ar boblañs a c’houzañvas dreist-holl. War-dro 125 000 den a varvas. Karterioù'zo a voe peurzistrujet, ouzhpenn an hanter eus ar savadurioù ivez, hag un drederenn eus an embregerezhioù. War-dro ur milion a vaouezed hag a vugale o doe ranket mont kuit, neuze ne chome nemet 2,5 milion a annezidi (div drederenn anezho a oa maouezed) e miz Mae
1945
, padal e oant 4,3 milion e
1939
Ar maouezed dreist-holl a gempennas ar gêr. Graet e veze
Trümmerfrauen
(merc’hed an dismantroù) anezho. Kement a zismantroù a oa ken e voe savet menezioù (Trümmerberge : menezioù dismantroù) ganto, evel an Teufelsberg e koad Grunewald.
Tamm-ha-tamm ez eas gwelloc’h an traoù : ar metro a yas en-dro adalek ar
14 a viz Mae
1945
, ar gelaouenn gentañ a voe embannet d’ar 15 hag ur sonadeg a voe aozet gant ar Berliner Philarmonie d’ar 26.
Potsdamer Platz e 1945
Berlin rannet
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Goude kuzuliadeg
Yalta
(miz C’hwevrer 1945) e voe rannet
Alamagn
e pevar zakad, ha Berlin e ugent takad melestradurel. Gant ar Saozon e voe
Charlottenburg
Tiergarten
ha
Spandau
Wedding
ha
Reinickendorf
a voe roet d’ar C’hallaoued, ha
Zehlendorf
Steglitz
Wilmersdorf
Tempelhof
Kreuzberg
ha
Neukölln
d’an Amerikaned. An takadoù-se a zeufe da vezañ Berlin ar C’hornôg. Eizh takad a voe aloubet gant an Arme Ruz :
Mitte
Prenzlauer Berg
Friedrichshain
Treptow
ha
Köpenick
. Ar c’harterioù-se a zeufe da vezañ Berlin ar Reter. An tachadoù tro-dro da Verlin a voe ivez aloubet ganti, da lavaret eo e oa enklozet Berlin ar C’hornôg.
Berlin : takadoù-aloubiñ goude an Eil Brezel-bed
En em vodiñ a reas an drec’herien e kastell Cecilienhof (
Potsdam
) e miz Gouere hag e miz Eost
1945
a-benn eskemm diwar-benn dazont
Alamagn
, dizemglev a savas buan etre Saozon, Amerikaned ha Gallaoued diouzh un tu, hag ar Rusianed diouzh an tu all. Evit ar re gentañ e oa pouezus adreiñ lañs buan da armerzh
Alamagn
, padal e felle d’ar Rusianed pouezañ war an digoll. Buan e krogjont ivez da lakaat gwask war an dud a oa o chom war o zachad : kantadoù a baotred yac’h hag a brizonidi a voe kaset da gampoù-labour en
Unvaniezh Soviedel
. En tachadoù all e voe aozet dilennadegoù e 1946-1947.
Muioc’h a vec’h a savas c’hoazh e miz Even
1948
pa voe adksignet an Deutschmark en tachadoù amerikan, saoz ha gall, hep ma ne vefe bet kelaouet ar Sovieded. Int a grouas neuze an Ostmark, hag a gemeras ivez an arguzenn-se evit aozañ kaeladur Berlin ar C’hornôg. O fal a oa dont a-benn da gontrolliñ Berlin en he fezh. Neuze e voe aozet ar pont dre aer gant ar Gevredidi : e-pad 11 miz e voe kaset boued, pourvezadurioù ha
glaou
ganto. En holl e voe kaset 2,5 milion a donennoù traoù hag e voe aozet 278 000 nijadenn. Ar Soviediz a chomas a-sav gant ar c’haeladur e miz Mae
1949
Div stad
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Rann Berlin hag
Alamagn
a voe ofisiel e
1949
. Tachad ar c’hornôg a zeuas da vezañ Bundesrepublik Deutschland (
BRD
),
Konrad Adenauer
a voe kañseller, ha
Bonn
a voe lakaet da gêrbenn. Buan e wellaas stad an traoù a-drugarez da
Steuñv Marshall
. Diouzh an tu all e teuas an tachad soviedel da vezañ Deutsche Demokratische Republik (
DDR
), lakaet e voe
Berlin ar Reter
da gêrbenn ha Willem Pieck a voe lakaet da brezidant. Met e gwirionez e voe renet ar vro gant ar strollad sokialour unvan alaman (
SED
, Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) renet gant Walter Ulbricht. A-benn stourm ouzh an enebourien e voe aozet ar Surentez Stad (
STASI
, Staatssicherheit) e
1950
, staliet e
Lichtenberg
. An enebourien a voe bac’het en un toull-bac’h nepell.
E-pad ur pennad e voe gouest an dud da bourmen etre
Berlin ar C’hornôg
ha
Berlin ar Reter
. Cheñch a reas an traoù adalek
1951
, pa rankas tud ar C’hornôg kaout un aotre evit mont da welout o familh a oa eus tu ar Reter.
Emsavadeg 1953
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Reuz a savas er Reter e 1953. Re a bouez a oa bet lakaet war an industriezh, ha re nebeud war ar produiñ madoù. Aet e oa skuizh ivez ar vicherourien pa rankent obe rmuioc’h-mui strivoù. Spi a voe pa varvas Stalin e miz Meurzh, met ne voe kemm politikel ebet e
DDR
. Er c’hontrol e c’houlennas
SED
ma’z afe war gresk ar produiñ en industriezhioù.
Galvoù a voe d’ober harz-labour ha da adreizhañ ar politikerezh. D’ar
17 a viz Even
1953
e savas reuz goude ar manifestadegoù aozet gant micherourien Karl-Marx Allee (Berlin). Dont a rejont a-benn da vodañ 10% eus micherourien
DDR
. Ne zeuas ket a-benn ar gouarnamant da lakaat paouez ar reuz, neuze e voe galvet an
Arme Ruz
: ur bern manifesterien a voe lazhet, 4000 den a voe harzet, ul lodenn vat anezho o vezañ kaset d’an toull-bac’h da viken.
Ar Voger
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Labourioù war ar Voger, 1980
An diouer a frankiz a lakaas muioc’h-mui a dud da dec’hout kuit evit mont war-du ar C’hornôg. E
1953
ez eas kuit 330 000 den, en o zouez kalz tud yaouank ha desket, ar pezh a lakaas armerzh
DDR
da vezañ gwanaet. Kement a dud a felle dezho mont kuit ken e voe toullet fozoù ha staliet orjal dreinek etre div lodenn Berlin e-pad nozvezh an
13 a viz Eost
1961
. Kement-se a voe graet gant asant broioù Feur-Emglev Varsovia. Tri devezh war-lerc’h e krogas labourioù sevel ar Voger. Manifestadegoù bras a voe aozet e Berlin ar C’hornôg, met re ziwezhat e oa. Stegnoc’h e voe an traoù c’hoazh d’ar
25 a viz Here
1961
, pa nac’has re ar Reter leuskel ofiserien amerikan da dremen : tankoù amerikan ha rusian en em gavas neuze tal ouzh tal e
Checkpoint Charlie
. Da c’houde e klaskas kalz tud tec’hout kuit eus
DDR
, kement-se a c’haller gwelout er mirdi bet savet e
Checkpoint Charlie
Haus am Checkpoint Charlie
). Etre
1961
ha diskar ar Voger d’an
9 a viz Du
1989
e varvas 200 den en ur glask tremen anezhi. E
1963
e teuas ar prezidant amerikan
John F. Kennedy
da vBerlin, hag e tistagas e frazenn hollvrudet : « Ich bin ein Berliner » (Ur berlinad a zo ac’hanon).
An dostidigezh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
1971
e voe anvet
Erich Honecker
(1912-1994) da sekretour meur
SED
, e plas Walter Ulbricht. Neuze e soñjas d’an dud e vefe aesoc’h klask tostaat
DDR
ouzh
BRD
. E miz Gwengolo 1971 e vo sinet un emglev e lez-varn Schöneberg. Pal an emglev a oa lakaat an daou c’houarnamant da genlabourat a-benn aesaat an treuziñ etre Berlin ar C’hornôg ha peurrest
BRD
, hag ivez aesaat an traoù evit ar re a feel dezho tremen eus Berlin ar C’hornôg da vBerlin ar Reter pe da
DDR
. E
1972
e voe sinet un emglev tremen a roe aotre da dud
DDR
mont d’ar C’hornôg ma oa un degouezh familh a-bouez. Rankout a rae tud ar C’hornôg asantiñ ivez ur feur eskemm 1 Deutschmark evit 1 Ostmark, padal e oa kalz gwanoc’h moneiz ar Reter. Un emglev Unvaniezh all a voe sinet e miz Kerzu 1972 : an div Stad a anavezas eben, he dishualded hag he riegezh hag an harzoù a voe degemeret evel ma oant.
Stourmoù ar studierien ha sponterezh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
1966
e voe savet un emglev bras etre daou strollad politikel brasañ
BRD
CDU
(tu dehou) ha
SPD
(tu kleiz). Ne chome mui enebiezh bet er parlamant, neuze e savas enebiezh e skol-veur frank Berlin. E-touez pennaennoù ar studierien e oa brezel ar
Viet-Nam
hag ar programmoù skol-veur, blaz ar c’hozh ganto hervez ar studierien. Alies e voe moustret o manifestadegoù gant ar gouarnamant rak displijet e oa ganto.
D’an
2 a viz Even
1967
e voe lazhet ur studier anvet Benno Ohnesorg gant ar polis, nepell diouzh an Deutsche Oper (
Charlottenburg
), da-geñver ur vanifesadeg a-enep donedigezh shah
Iran
Alamagn
. Ar wech kentañ e oa da Ohnesorg kemer perzh en ur vanifestadeg, e varv a roas neuze kalz nerzh da emsavadeg ar studierien. D’an
11 a viz Ebrel
1968
e voe tennet war Rudi Dutschke (unan eus ar re a oa e penn emsavadeg ar studierien) pa’z ae kuit eus burev e gevredigezh studierien e Kurfürstendamm. Tennet e voe gant ur micherour yaouank. Ne varvas ket Dutschke, met ar studierien a lakaas bec’h war embannadurioù Axel Springer, dre ma oa bet embannet gantañ kazetennoù a embanne : « Harzit Dutschke bremañ ! »
Emsavadeg ar studierien a chomas a-sav e 1970, met merket e voe ar gevredigezh : tostoc’h ouzh ar politikerezh e oa ar re yaouank, kemmet e voe mont en-dro ar skolioù-meur, muioc’h a wirioù a voe evit ar merc’hed. Ur strollad tud a felle dezho kenderc’hel da stourm a grouas ar
Rote Armee Fraktion
(RAF) e Berlin. E penn ar strollad e oa
Andreas Baader
Ulrike Meinhof
ha
Gudrun Ensslin
. E-kerzh ar bloavezhioù 1970 e tapjont ha lazhjont tud a oa e penn embregerezhioù ha politikourien. Baader ha Meinhof en em zistrujas pa oant en toull-bac’h. Ar re all a guzhas e
DDR
betek ma kouezhfe ar Voger e 1989.
Diskar ar Voger
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Gwelout :
Moger Berlin
Ar C’hemm (alamaneg :
die Wende
) hirc’hortozet a c’hoarvezas e miz Mae
1989
. Gouarnamant
Hungaria
a embannas e laoskfe tud
DDR
da vont d’ar C’hornôg dre dremen dre
Hungaria
. Kemend-se ne blijas ket da
SED
, hag a zivizas strishaat ar reolennoù beajiñ. Met annezidi
DDR
a glaskas tec’hout dre dremen dre gannatioù
BRD
e Berlin ar Reter,
Praha
Varsovia
ha
Budapest
. D’an
10 a viz Gwengolo
ec’h embannas Gyula Horn, ministr aferioù diavaez
Hungaria
, e tigore an harzoù etre e vro hag
Aostria
. Kemend-se a dalveze e c’halle tud
DDR
tizhout
BRD
E diabarzh
DDR
e voe savet ur strollad anvet
Neues Forum
(forom nevez), gant skoazell an Iliz. Pal ar strollad a oa stourm evit gwirioù mab-den ha lakaat
SED
da cheñch politikerezh. Egon Krenz a gemeras plas
Erich Honecker
. D’ar
4 a viz Du
voe bodet 500 000 den war
Alexanderplatz
, goulenn a raent ma vefe adreizhet ar politikerezh. D’ar mare-se e oa war-dro 10 000 den o kuitaat
DDR
bemdez.
Rankout a reas Politbüro
DDR
asañtiñ leuskel an dud da vont da vBDR. Embannet e vo an dra-se gant Günter Schabowski d’an
9 a viz Du
, e-kerzh un abadenn skinwel. Pa voe goulennet outañ pevare e teufe da wir an diviz, e valbouzas hag e lavaras : «Diouzhtu.» Kerkent e profitas tud ar Reter hag e krogjont da dreuziñ ah harz etre div lodenn ar gêr. Ne oa bet roet urzh ebet d’ar warded, setu ma laoskjont anezho d’hen ober.
Unvanidigezh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Dilennadegoù dieub kentañ
DDR
abaoe
1949
a c’hoarvezas e miz Meurzh
1990
, trec’h e voe ar c’hengevredad savet tro-dro
CDU
, ha kaset gant
Lothar de Maizière
. A-boan ma oa bet unvanet Alamagn e teuas Berlin da vezañ ur gêr-stad. An emglev unvanidigzh a voe sinet e palez ar prinz hêr (straed Unter den Linden) e miz Eost 1990. E miz Gwengolo en em vodas kannaded ar
Stadoù-Unanet
, re Vro-C’hall, re Vro-Saoz ha re eus
Rusia
: sinañ a rejont an emglev 2+4, a dalveze e oa echu gant aloubadeg
Alamagn
1991
e votas (338 mouezh a-du, 320 a-enep) kannaded parlamant
Alamagn
Bundestag
) evit ma vefe kaset ar gouarnamant da Verlin en-dro. D’an 8 a viz Gwengolo
1994
e voe aozet lidoù pa’z ae kuit ar soudarded kornôg diwezhañ bet chomet e Berlin.
Restoù ar Voger, e-kichen Potsdamer Platz
Republik Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Parlamant
Alamagn
a guitaas
Bonn
e 1999, ha d’an 19 a viz Ebrel en em stalias er
Reichstag
nevesaet. Tamm-ha-tamm e voe aozet ar vuhez politikel hag armerzhel er c’harter (Regierungsviertel : karter ar gouarnamant) tro-dro d’ar parlamant.
Kalz cheñchamantoù a zo bet abaoe m’eo bet adunvanet Berlin. Lod brasañ ar c’harterioù a zo bet nevesaet, ha
Mitte
a zo deuet da vezañ kreiz ar gêr en-dro.
Mirdioù Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Kastell Charlottenburg
Mirdi yuzev
, savet gant
Daniel Libeskind
Mirdi an Teknologiezhioù (
Kreuzberg
Neue Nationalgalerie
, unan eus savadurioù diwezhañ
Ludwig Mies van der Rohe
Bauhaus-Archiv
Berlinische Galerie
Bröhan-Museum
Brücke-Museum
Ethnologische Museum
Gemäldegalerie
Jagdschloss Grunewald
Kulturforum
Museum Berggruen
Museum Europäischer Kulturen
Museum für Gegenwart (Berlin)
Museum für Indische Kunst
Museum für Ostasiatische Kunst
Musikinstrumenten-Museum
Museum für Naturkunde der Humboldt-Universität zu Berlin
Mirdi DDR
Da weladenniñ
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Karter ar gouarnamant (
Regierungsviertel
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Diazezet eo ar c’harter-se tro-dro d’ar
Reichstag
, (ennañ e vez bodet ar Bundestag). A-gozh eo bet gouestlet al lodenn-se eus Berlin d’ar politikerezh ha d’an diplomatiezh.
Ennañ e kaver :
Ar
Reichstag
, kambr izel parlamant
Alamagn
Ar C’hañsellerdi
Wilhelmstrasse (ministrerezh an arc’hant, kannaddi ar
Rouantelezh-Unanet
ha hini
Bro-C’hall
Karter ar c’hannaddioù (
Botschaftsviertel
) tost eus
Tiergarten
Karterioù all
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Kastell bihan Humboldt (Humboldt-Schlösschen) e
Tegel
Kastell
Biesdorf
Marzahn
Tierpark ha kastell Friedrichsfelde
Kastell
Köpenick
, deuet da vezañ ur mirdi arz an
Azginivelezh
arz barok
ha rokoko
Pennti chase Grunewald
Pennti chase Glienicke
Ar pont a-us ar stêr
Glienicke
, deuet da vezañ brudet dre ma oa lec’h eskemm ar spierien da vare ar brezel yen
Pfaueninsel (enezenn ar paoned) ;
East Side Gallery (ul lodenn eus ar Voger) e karter
Friedrichshain
Checkpoint Charlie
: al lec’h tremen etre
Berlin ar C’hornôg
ha
Berlin ar Reter
Berlin nevez (Potsdamer Platz)
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Adsavet penn-da-benn eo bet ar c’harter. Pa oa rannet Berlin ne oa nemet un
no man's land
anezhañ. E-touez ar savourien o deus labouret a-benn nevesaat ar c’harter emañ Richard Rogers, Rafael Moneo, Renzo Piano hag Arata Isozaki.
Savadurioù :
Sony Center
, ennañ Mirdi ar Film
Savadur Daimler, ennañ ur greizenn genwerzh (Arkaden), meur a sal sinema hag ur c’hoariva
Kulturforum
Berliner Philharmonie
, ur sal sonerezh gouestel da laz-seniñ Berlin, lesanvet « Sirk Karajan » gant ar Verliniz, a-benn enoriñ an den a oa en e benn etre
1954
ha
1989
Neue Nationalgalerie
Maen-koun ar yuzevien bet lazhet e-pad an eil brezel-bed, bet digoret e miz Mae
2005
. (gwelout
Monumant da Yuzevien Europa drouklazhet
).
Savet e vo un greizenn ditouriñ diwar-benn mont en-dro ar stad nazi nepell eus Potsdamer Platz. Kroget eo al labourioù d’an 2 a viz Du
2007
. Staliet e vo e-lec’h ma oa burevioù
Gestapo
ha re
SS
E kreiz-kêr reter
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Museumsinsel :
Enezenn ar mirdioù
Berliner Dom
: iliz-veur Berlin
Lustgarten
: liorzh en enezenn ar mirdioù
Unter den Linden
Die Neue Wache : evit holl c’houzañverien an holl vrezelioù. Enni un eilad eus delwenn ar Vamm hag he mab marv (
Käthe Kollwitz
An arsanailh kozh (
Zeughaus
) : ennañ emañ an Deutsches Historisches Museum
Staatsoper Unter den Linden, bravañ opera Berlin (en holl ez eus tri anezho)
Friedrichstadt-Palast Berlin
Iliz-veur Santez-Hedwige (katolik) er Bebelplatz, enni ur monumant da zerc’hel soñj eus al levrioù bet devet eno (e-kreiz ar blasenn ez eus ur prenestr a ziskouez estajerennoù goullo ul levraoueg)
Alte Bibliothek, stag ouzh skol-veur Humboldt
Skol-veur Humboldt (Humboldt-Universität)
Staatsbibliothek zu Berlin (levraoueg stad)
Brandenburger Tor
: unan eus arouezioù brudetañ Berlin eo
Pariser Platz
, enni kannaddi
Bro-C’hall
ha leti Adlon, unan eus ostalerioù brudetañ Berlin
Alexanderplatz
ha
Nikolaiviertel
Fernsehturm
(tour ar skinwel) : savadur uhelañ Berlin eo (368 m)
Rotes Rathaus
("ti-kêr ruz" abalamour da liv ar brik : ti-kêr istorel ar gêr eo)
Marienkirche
Nikolaikirche
, anavezet aes abalamour d' he daou dour
Gendarmenmarkt
, plasenn an archerien, marteze bravañ plasenn Berlin
Konzerthaus Berlin (bet Schauspielhaus)
Deutscher Dom
(iliz-veur alaman,e su ar blasenn) ha
Französischer Dom
(iliz-veur c’hall): enno mirdi istor parlamant Alamagn ha hini an hugunoded
Hackesche Höfe
: un hollad savadurioù aozet tro-dro da borzhioù boutin ("Mietcaserne")
E kreiz-kêr kornôg
kemmañ
kemmañ ar vammenn
En
Tiergarten
Siegessäule
(kolonenn an trec’h): arouez Berlin ha hini al
Love Parade
eo
Kastell Bellevue (annez ar Prezidant)
Hansaviertel
e Moabit, ur c’harter bet dibabet e
1953
evit ur genstrivadeg savouriezh. Ennañ 35 savadur bet ijinet gant 53 savour eus ar bed a-bezh : Alvar Aalto, Egon Eiermann,
Walter Gropius
, Arne Jacobsen, Wassili Luckhardt,
Oscar Niemeyer
, Sep Ruf, Paul Schneider-Esleben, Hans Schwippert ha Max Taut.
E-kichen
Kurfürstendamm
Berlin Zoologischer Garten
Knut 24.03.2007
Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche
(iliz an eñvor) : distrujet e voe e-pad an eil brezel-bed, ha miret eo bet evel ma oa e
1945
a-benn derc’hel soñj.
Europa-Center
Kranzler-Eck
Theater des Westens
Zoologischer Garten
, zoo brasañ
Europa
eo
Deutsche Oper Berlin (e Bismarckstraße, karter
Charlottenburg
Kaufhaus des Westens
(KaDeWe) : stal vrasañ
Europa
eo
Funkturm (tour ar skingomz)
Kastell Charlottenburg
Luisenstädtischer Kanal
Ar c'harterioù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Gwelout ivez :
Karterioù Berlin
D'an
10 a viz Even
1998
, e voe tremenet ul lezenn da nevesaat an traoù (
Bezirke
en alamaneg). D'ar
añ
a viz Genver
2001
, an niver a garterioù a dremenas eus 23 da 12 :
Anvioù an
arondisamantoù nevez
Anvioù ar
c'harterioù kozh
Gorread
e km²
Poblañs
Mitte
Mitte,
Tiergarten
Wedding
39,74
320,420
II
Friedrichshain-Kreuzberg
Friedrichshain
Kreuzberg
20,16
256,419
III
Pankow
Prenzlauer Berg
Weißensee
, Pankow
103,07
348,412
IV
Charlottenburg-Wilmersdorf
Charlottenburg
Wilmersdorf
64,72
315,054
Spandau
Spandau
91,91
225,856
VI
Steglitz-Zehlendorf
Steglitz
Zehlendorf
102,50
288,285
VII
Tempelhof-Schöneberg
Tempelhof
Schöneberg
53,09
335,171
VIII
Neukölln
Neukölln
44,93
306,214
IX
Treptow-Köpenick
Treptow
Köpenick
168,43
233,923
Marzahn-Hellersdorf
Marzahn
Hellersdorf
61,74
252,602
XI
Lichtenberg
Lichtenberg
Alt-Hohenschönhausen
52,29
258,455
XII
Reinickendorf
Reinickendorf
89,45
246,118
Hin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Kevandirel eo hin Berlin, ha bras eo an diforc'h temperadurioù etre ar goañv (yen ha sec'h) hag an hañv (kentoc'h tomm hag arnevek). E-pad an hañv eo e vez ar muiañ a c'hlav. D'an
11 a viz Gouere
1959
e voe an devezh tommañ (38.1 °C) ha d'an
11 a viz C'hwevrer
1929
e voe an devezh yenañ (-26 °C). Keidenn-bloaz : 9.7 °C.
Poblañs
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Eil kêr bobletañ
Unvaniezh Europa
eo Berlin ma kemerer da ziazez gorread ar gêr (ha n'eo ket hini ar veurgêr).
Dasparzh ar boblañs er c'harterioù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Berliniz e Kreuzberg
Berliniz en Tiergarten
Karter
Poblañs
(30 a viz Du 2005)
Gorread
e km²
Charlottenburg-Wilmersdorf
315 473
64,72
Friedrichshain-Kreuzberg
261 734
20,16
Lichtenberg
258 926
52, 29
Marzahn-Hellersdorf
250 547
61, 74
Mitte
323 187
39, 47
Neukölln
305 940
44, 93
Pankow
354 053
103, 01
Reinickendorf
244 430
89, 46
Spandau
225 097
91, 91
Steglitz-Zehlendorf
288 862
102, 50
Tempelhof-Schöneberg
333 330
53, 09
Treptow-Köpenick
235 411
168, 42
Berlin
3 396 990
891, 82
Emdroadur poblañs Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Emdroadur poblañs Berlin etre 1880 ha 2012
Bloavezh
Poblañs
1250
1 200
1307
7 000
1400
8 500
1576
12 000
1600
9 000
1631
8 100
1648
6 000
1685
17 500
1709
57 000
1750
113 289
1775
136 137
1800
172 132
1825
219 968
3 a viz Kerzu 1840
322 626
3 a viz Kerzu 1846
408 500
3 a viz Kerzu 1849
418 733
Bloavezh
Poblañs
3 a viz Kerzu 1852
426 600
3 a viz Kerzu 1855
442 500
3 a viz Kerzu 1858
463 600
3 a viz Kerzu 1861
524 900
3 a viz Kerzu 1864
632 700
3 a viz Kerzu 1867
702 400
1añ a viz Kerzu 1871
826 341
1añ a viz Kerzu 1875
969 050
1añ a viz Kerzu 1880
1 122 330
1añ a viz Kerzu 1885
1 315 287
1añ a viz Kerzu 1890
1 578 794
1añ a viz Kerzu 1895
1 678 924
1añ a viz Kerzu 1900
1 888 848
1añ a viz Kerzu 1905
2 042 402
1añ a viz Kerzu 1910
2 071 257
1añ a viz Kerzu 1916
1 712 679
Bloavezh
Poblañs
5 a viz Kerzu 1917
1 681 916
8 a viz Here 1919
1 902 509
16 a viz Even 1925
4 024 286
16 a viz Even 1933
4 242 501
17 a viz Mae 1939
4 338 756
12 a viz Eost 1945
2 807 405
29 a viz Here 1946
3 170 832
31 a viz Kerzu 1950
3 336 026
31 a viz Kerzu 1960
3 274 016
31 a viz Kerzu 1970
3 208 719
31 a viz Kerzu 1980
3 048 759
31 a viz Kerzu 1990
3 433 695
31 a viz Kerzu 2000
3 382 169
30 a viz Gwengolo 2005
3 394 000
25 a viz Genver 2008
3 431 473
30 a viz Du 2009
3 443 570
Poblañs ha broadelezhioù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
E Berlin e kaver ivez annezidi a orin eus
Turkia
(113 779),
Polonia
(44 400),
Serbia
(23 370),
Rusia
(14 615),
Italia
(14 446),
Stadoù-Unanet
(13 761),
Bro-C'hall
(12,611),
Vietnam
(12 165),
Kroatia
(11 029),
Bosnia ha Herzegovina
(10 576),
Rouantelezh Unanet
(9 797),
Gres
(9 749),
Aostria
(8 813),
Ukraina
(8 709),
Liban
(7 691),
Spagn
(6 637),
Sina
(6 013),
Bulgaria
(6 621) ha
Thailand
(5 878).
Armerzh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
2007 EUROSTAT
Gorread
Poblañs
produadur diabarzh kriz (PDK) e bilion
produadur diabarzh kriz (PDK) dre zen
Berlin
892 km²
3 420 000
€ 85
€ 24 900
Alamagn
357 050 km²
82 000 000
€ 2 482
€ 29 500
UE 27
4 325 675 km²
498 000 000
€ 12 363
€ 24 900
Treuzdougen
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Berlin Hauptbahnhof
: ti-gar brasañ Europa. Digoret eo abaoe 2006
E Berlin ez eus bet savet meur a rouedad treuzdougen a-benn aesaat an tremen e kêr
En holl ez eus 979 pont savet a-us 197 km hent-dour, ha 5334 km a hentoù (73 km anezho o vezañ gourhentoù, "
Autobahn
"). E
2006
e oa 1 milion 416 karr (dre geflusker) enrollet e kêr
. Gant 358 karr evit 1000 annezad e 2008 (570/1000 en Alamagn) ez eo Berlin at stad alaman hag ar gêr europat gant an nebeutañ a girri dre annezad
E Berlin e c'haller tapout trenioù da vont da gêrioù all, en Alamagn koulz hag e broioù all en Europa. Trenioù rannvrole a gas an dud d'ar Brandenburg ha d'ar
Mor Baltel
Berlin Hauptbahnhof
eo ti-gar brasañ Europa
. Ennañ e c'haller tapout trenioù da vont da
Nürnberg
Hamburg
Freiburg
Moskva
Vienna
, ha
Salzburg
Brudet eo Berlin evit an niver a hentoù gouestlet d'an dud war varc'h-houarn (en holl ez eus 620 km a  roudennoù divrodegoù)
Bez eus war-dro 710 marc'h-houarn evit 1000 annezad. War-dro 500 000 den a ya war varc'h-houarn bemdez, da lavaret eo 13% eus an tremen e Berlin e
2008
ha tizhout 15% e
2010
eo ar pezh a oa bet embannet gant Sened Berlin
10
Berliner Verkehrsbetriebe
ha Deutsche Bahn eo an daou embregerezh a ra war-dro an treuzdougen e Berlin
11
Sistem
Arsavioù/ Linennoù/ Hirder ar rouedad
Tremenidi (dre vloavezh)
Oberataer/ Notennoù
S-Bahn
166 / 15 / 331 km
376 milion
DB
/ trenioù
U-Bahn
173 / 10 / 147 km
457 milion
BVG
/ Dreist-holl dindan douar. Servij 24e/24 war an dibenn-sizhun
Tramway
398 / 22 / 192 km
171 milion
BVG/ E karterioù ar reter dreist-holl
Karr-boutin
2627 / 147 / 1626 km
407 milion
BVG/ En holl garterioù, 46 linenn e-pad an noz.
Lestr-treizh
6 linenn
BVG/ Ar memes tiked a c'hall bezañ implijet, forzh pe zoare da veajiñ a vefe dibabet.
S-Bahn : al linennoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Logo S-Bahn Berlin
Ti-gar S-Bahn e Friedrichstraße
15 linenn S-Bahn a zo :
Linenn
Penn-linenn
Hent
Penn-linenn
Wannsee
Nord-Süd-Tunnel
Oranienburg
Blankenfelde
Nord-Süd-Tunnel
Bernau
Teltow Stadt
Nord-Süd-Tunnel
Hennigsdorf
Erkner
Stadtbahn
Spandau
Südkreuz
Ringbahn
Südkreuz (evel un horolaj)
Südkreuz
Ringbahn
Südkreuz (tu kontrol un horolaj)
✈ Berlin-Schönefeld
Ringbahn
Südkreuz (↔ Bundesplatz)
Königs Wusterhausen
Ringbahn
Westend
Spindlersfeld
Ringbahn
Hermannstraße (↔ Südkreuz)
Strausberg Nord
Stadtbahn
Westkreuz
Ahrensfelde
Stadtbahn
Potsdam Hauptbahnhof
Wartenberg
Stadtbahn
Spandau
Zeuthen ↔Grünau
Ringbahn
Hohen Neuendorf
Grünau ↔Schöneweide
Ringbahn
Waidmannslust
✈ Berlin-Schönefeld
Ringbahn
Blankenburg
U-Bahn : al linennoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
10 linenn U-Bahn a zo :
Logo U-Bahn Berlin
U-Bahn en arsav Osloer Straße
Linenn
Penn-linenn
Savet e
Hirder
Arsavioù
Uhlandstraße ↔ Warschauer Straße
1902 - 1926
8,81 km
13
Pankow ↔ Ruhleben
1902 - 2000
20,39 km
29
Nollendorfplatz ↔ Krumme Lanke
1913 - 1929
12,10 km
15
Nollendorfplatz ↔ Innsbrucker Platz
1910
2,86 km
Alexanderplatz ↔ Hönow
1930 - 1989
18,35 km
20
Berlin Hauptbahnhof ↔ Brandenburger Tor
2006 - 2009
1,47 km
Alt-Tegel ↔ Alt-Mariendorf
1923 - 1966
19,88 km
29
Rathaus Spandau ↔ Rudow
1924 - 1984
31,76 km
40
Wittenau ↔ Hermannstraße
1927 - 1996
18,04 km
24
Rathaus Steglitz ↔ Osloer Straße
1961 - 1976
12,52 km
18
Aerborzh etrebroadel Tegel
E Berlin ez eus daou aerborzh etrebroadel :
Tegel
(TXL) ha
Schönefeld
(SXF), ma tremenas ouzhpenn 21 milion a veajourien e
2009
. Gan an daou aerborzh-se e c'haller mont da 166 lec'h disheñvel(123 anezho en Europa) e 50 bro (hañv 2010)
12
Lakaet eo bet da bal ez afe an holl girri-nij d'un aerborzh nevez savet e Schönefeld a-benn miz Even 2012, hag anvet e vo an aerborzh-se
Aerborzh Berlin Brandenburg
13
Skolioù-meur
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Skol-veur Humboldt
Freie Universität Berlin
Humboldt-Universität zu Berlin
Technische Universität Berlin
Universität der Künste
Re all a denn da skolioù kenwerzh :
Hochschule für Wirtschaft und Recht
ESCP Business School
- Campus Berlin
International Business School Berlin
Re all heñvel ouzh skolioù ijinourien :
Hochschule für Technik und Wirtschaft
Beuth Hochschule für Technik
Re all heñvel ouzh skolioù-meur an teknikoù :
Alice-Salomon-Fachhochschule für Sozialarbeit/-pädagogik
Evangelische Fachhochschule
Hertie School of Governance
Hochschule für Musik Hanns Eisler
Sportoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Ar C’hoarioù Olimpek a zo bet azoet e Berlin e
1936
Berlin a zo bet ivez e-touez ar c’hêrioù o deus degemeret Kib ar Bed mell-droad e
2006
. Ar gourfenn a zo bet aozet en
Olympiastadion
. E
2009
e voe aozet kampionadoù bed atleterezh er memes lec’h.
Bep bloaz e vez aozet
Maraton Berlin
, hag ar genstrivadeg atleterezh ISTAF, hag a gont evit ar
Golden League
. Ul lodenn eus WTA Tour (tournamantoù c’hoarierezed tennis) eo Open Berlin, aozet eno abaoe
1979
. Diwar atiz
FIVB World Tour
e vez aozet un tournamant volley bep bloaz, nepell diouzh
Alexanderplatz
Skipailh mell-droad Berlin a zo anvet
Hertha BSC Berlin
. Ur skipailh mell-baner a zo ivez, anvet eo
ALBA Berlin
. Aet eo ar maout gant ar skipailh-se e-pad an holl gampionadoù broadel etre
1997
ha
2003
E Berlin e kaver ivez ur skipailh hockey war skorn, anvet
Eisbären Berlin
. Ar skipailh-se a zo bet krouet da vare
DDR
Kleub
Sport
Krouidigezh
Kevre
Sportva
Gourdoner
Hertha BSC
14
Mell-droad
1892
2. Bundesliga
Olympiastadion
M. Babbel
1. FC Union Berlin
15
Mell-droad
1966
2. Bundesliga
Alte Försterei
U. Neuhaus
ALBA Berlin
16
Basketball
1991
BBL
World
L. Pavicevic
Eisbären Berlin
17
Hockey war skorn
1954
DEL
World
D. Jackson
Füchse Berlin
18
Handball
1891
HBL
Max-Schmeling-Halle
D. Sigurdsson
SCC Berlin
19
Volleyball
1911
DVL
20
Sporthalle Charlottenburg
A. Urnaut
Köpenicker SC Berlin
21
Volleyball
1991
DVL
22
Sporthalle Hämmerlingstraße
Jürgen Treppner
Tud vrudet a Verlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Tud vrudet bet ganet e Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Albert Lortzing
1801
1851
), sonaozour, aktour ha kaner
Max Liebermann
1847
1935
), livour
Kurt Tucholsky
1890
1935
), skrivagner ha kazetenner
Marlene Dietrich
1902
1992
), kanerez hag aktourez
Joseph Weizenbaum
1923
- ), prederour
Hildegard Knef
1925
2002
), aktourez, kanerez ha sonazourez
Suzanne Roquette
1942
- ), aktourez
Klaus Wowereit
1953
- ), maer Berlin
Stefan Beinlich
1972
– ), c'hoarier mell-droad
Guido Buchwald
1961
– ), c'hoarier mell-droad
Judith Holofernes
1976
- ), kanerez
Julia Jentsch
1978
- ), aktourez
Niko Kovač
1971
– ), c'hoarier mell-droad
Robert Kovač
1974
– ), c'hoarier mell-droad
Erik Zabel
1970
– ), marc'houarner
Alexandra Neldel
1976
-), aktourez
Jeanette Biedermann
1981
-), kanerez hag aktourez
Leni Riefenstahl
1902
2003
), filmaozerez
Tud vrudet bet marvet e Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Karl Abraham
1877
1925
), mezeg ha bredoniour
Herluf Bidstrup
1912
1988
), flemmtresour danat
Bertolt Brecht
1898
1956
), skrivagner ha leurennier pezhioù-c'hoari
Friedrich Ebert
1871
1925
), prezidant kentañ
Republik Weimar
Adolf Hitler
1889
1945
), diktatour
Karl Liebknecht
1871
1919
), politikour
Lupu-Pick
1886
1931
), filmaozour
Anthony Mann
1906
1967
), filmaozour
Rosa Luxemburg
1870
1919
), damkanourez varksour
Mestrc'hoarierion
echedoù
bet ganet ha marvet e Berlin
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Curt von Bardeleben
1861
1924
) .
Friedrich Sämisch
1896
1975
).
Sevenadur
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Friedrichshain
Goude ma voe bet diskaret moger Berlin (
1989
), e verzas an dud e oa ur bern tiez dilezet e kreiz-kêr Berlin. Lod brasañ anezho a oa e
Mitte
. En tiez-se e teuas arzourien liesseurt d’en em staliañ, sonerien en o zouez : evel-se e voe krouet ur seurt sevenadur underground, hag eno e tispakas ar sevenadur tekno, gant toulloù-noz brudet evel Tresor. Hiziv an deiz ez eo brudet c’hoazh ar c’hlubbing e Berlin, gant toulloù-noz evel
Kitkatclub
pe c’hoazh
Berghain
. Menegiñ a c’haller ivez
Tacheles
Hiziv an deiz e kendalc’h ar vuhez sevenadurel da vont, daoust d’ar c’hudennoù a-fet arc’hant. Darvoudoù evel CSD (
Christopher Street Day
) pe
Love Parade
a laka ur bern tud da vont betek Berlin.
Daoust ma’z a war zigresk poblañs Berlin ha ma’z a war gresk an niver a dud dilabour e kendalc’h ur bern tud, studierien koul hag arzourien, da zont da Verlin : a-fet sevenadur ivez ez eo Berlin kêrbenn Alamagn.
Sinema
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Ur gouel sinema eo ar
Berlinale
, aozet e vez bep bloaz e miz C’hwevrer
Filmoù a c’hoarvez e Berlin :
Berlin: Die Sinfonie der Großstadt
1927
), film digomz gant
Walter Ruttmann
Legende von Paul und Paula
gant
Heiner Carow
1972
Himmel über Berlin
gant
Wim Wenders
1987
Lola rennt
gant
Tom Tykwer
1998
Sonnenallee
gant
Leander Haußmann
1999
Good Bye, Lenin!
gant
Wolfgang Becker
2002
Herr Lehmann
2003
) gant
Leander Haußmann
, diwar-benn
Kreuzberg
Die Fetten Jahre sind vorbei
gant
Hans Weingartner
2005
Der Untergang
, gant
Oliver Hirschbiegel
2004
Sommer vorm Balkon
gant
Andreas Dresen
2005
Das Leben der Anderen
, gant Florian Henckel von Donnersmarck,
2007
Gevellerezh
kemmañ
kemmañ ar vammenn
E-pad ar
brezel yen
e oa kevelerezhioù Berlin ar c'hornog gant kerioù-penn broioù ar c'hornog ha kevelerezhioù Berlin ar reter gant kerioù-penn broioù
Feur-emglev Varsovia
dreist-holl.
Berlin he deus hiziv kevelerezhioù gant 18 kêr
23
Los Angeles
Stadoù-Unanet
(1967)
Pariz
Bro-C'hall
(1987)
Madrid
Spagn
(1988)
Istanbul
Turkia
(1989)
Moskov
Rusia
(1990)
Varsovia
Polonia
(1991)
Budapest
Hungaria
(1991)
Brusel
Belgia
(1992)
Jakarta
Indonezia
(1993)
Tashkent
Ouzbekistan
(1993)
Kêr-Vec'hiko
Mec'hiko
(1993)
Beijing
Sina
(1994)
Tokyo
Japan
(1994)
Brasília
Brazil
(1994)
Buenos Aires
Arc'hantina
(1994)
Praha
Republik Tchek
(1995)
Windhoek
Namibia
(2000)
Londrez
Rouantelezh-Unanet
(2000)
Daveoù
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Indicators for larger urban zones 1999 - 2003
, Eurostat.
PDF, Regional GDP per inhabitant in the EU 27, Eurostat
Broke but dynamic, Berlin seeks new identityIHT
Kraftfahrzeuge und Schienenbestand, Destatis
Die Hauptstadt des umweltfreundlichen Verkehrs, Berliner Zeitung
Berlin Hauptbahnhof, Deutsche Bahn
Bike City Berlin, Treehugger
Bicycle Routes and Facilities Bicycle Paths Senate Department of urban development
Amt für Statistik Berlin-Brandenburg,
Die kleine Berlin-Statistik
n 2009 nei 3 scali berlinesi sono transitati 21 mln passeggeri, notizie.virgilio.it
Airport Berlin Brandenburg International, Airports Berlin
Hertha BSC
, www.herthabsc.de/
Union Berlin
, www.fc-union-berlin.de/
ALBA Berlin
, www.albaberlin.de
Eisbären Berlin
, www.eisbaeren.de
Füchse Berlin
, www.fuechse-berlin.de
SCC Berlin
, www.scc-berlin.de
[1]
[2]
, www.k-sc.de
[3]
Darempredoù kêrioù etrevroadel Berlin
. Der Regierende Bürgermeister von Berlin, Referat IV B.
Liammoù diavaez
kemmañ
kemmañ ar vammenn
Istor Berlin, en alamaneg
Berlin City Panoramas
Lec'hienn ofisiel Berlin.de
Lec'hienn ofisiel tolead kêr Berlin-Brandenburg
Lec'hienn Berlin-Regional
Lec'hiennBerlin Tourist Information
Museumsportal Berlin: holl virdioù, kounlec'hioù ha kestell Berlin
Commons
Muioc'h a restroù diwar-benn
Berlin
a vo kavet e
Wikimedia Commons
ka
ke
Kêrioù
Kevre Hansa
dre dachennoù
Kêrioù-penn e lizherennoù tev • Kêrioù dieub an Impalaeriezh santel roman german e lizherennoù stouet
Wend ha
Pomerania
Greifswald
Hamburg
Kiel
Lübeck
Lüneburg
Rostock
Stade
Stargard
Stettin
Stralsund
Wismar
Saks, Thüringen,
Brandenburg
Berlin
Brandenburg
Bremen
Braunschweig
Erfurt
Frankfurt
Goslar
Halle
Magdeburg
Bohemia, Polonia, Prusia,
Livonia, Sveden
Breslau
Danzig
Dorpat (Tartu)
Fellin (Viljandi)
Elbing (Elbląg)
Königsberg
Kaliningrad
) •
Krakow
Pernau (Pärnu)
Reval (Tallinn)
Riga
Stockholm
Thorn (Toruń)
Visby
Roen, Westfalia,
Izelvroioù
Bochum
Breckerfeld
Köln
Deventer
Dortmund
Duisburg
Groningen
Haltern
Hamm
Harderwijk
Hattem
Hasselt
Kampen
Münster
Nijmegen
Oldenzaal
Osnabrück
Recklinghausen
Roermond
Soest
Tiel
Unna
Werl
Zutphen
Zwolle
Kontore
pennañ
Bryggen
Bergen
• Hansakontor
Brugge
Steelyard
Londrez
• Peterhof
Novgorod
Eil
Kontore
Antwerpen
Berwick
Boston
Damme
Leith
Hull
Ipswich
King's Lynn
Kaunas
Newcastle
Polotsk
Pskov
Yarmouth
York
Länder Alamagn
Baden-Württemberg
Bavaria
Berlin
Brandenburg
Bremen
Hamburg
Hessen
Mecklenburg-Pomerania ar C'hornaoueg
Nordrhein-Westfalen
Rheinland-Pfalz
Saarland
Saks
Saks-Anhalt
Saks-Izel
Schleswig‑Holstein
Thüringen
ka
ke
Kêrioù
Alamagn
renket hervez an niver a annezidi
1 milion pe ouzhpenn
Berlin
Hamburg
Köln
München
500 000 pe ouzhpenn
Bremen
Dortmund
Dresden
Düsseldorf
Essen
Frankfurt
Hannover
Leipzig
Nürnberg
Stuttgart
200 000 pe ouzhpenn
Aachen
Augsburg
Bielefeld
Bochum
Bonn
Braunschweig
Chemnitz
Duisburg
Erfurt
Freiburg im Breisgau
Gelsenkirchen
Halle an der Saale
Karlsruhe
Kiel
Krefeld
Lübeck
Magdeburg
Mannheim
Münster
Mönchengladbach
Oberhausen
Rostock
Wiesbaden
Wuppertal
100 000 pe ouzhpenn
Bergisch Gladbach
Bottrop
Bremerhaven
Cottbus
Darmstadt
Erlangen
Fürth
Göttingen
Hagen
Hamm
Heidelberg
Heilbronn
Herne
Ingolstadt
Jena
Kassel
Koblenz
Leverkusen
Ludwigshafen
Mainz
Moers
Mülheim an der Ruhr
Neuss
Offenbach am Main
Oldenburg
Osnabrück
Paderborn
Pforzheim
Potsdam
Recklinghausen
Regensburg
Remscheid
Reutlingen
Saarbrücken
Siegen
Solingen
Trier
Ulm
Wolfsburg
Würzburg
Porched Alamagn
– Adkavit pennadoù ha rummadoù Wikipedia a denn da Alamagn.
Anvet eo bet ar pennad-mañ da
bennad mat
dre ma tegas brud vat da
Wikipedia
, an holloueziadur frank, hollvedel ha digoust.
Evit gouzout hiroc'h, sellit ouzh
roll ar pennadoù mat
Adtapet diwar «
Rummadoù
Berlin
Kêrioù Alamagn
Kêrioù-penn Europa
Kêrioù distrujet gant ur brezel
Pennadoù mat
Berlin
Rannbennad nevez