Betchfessî én — Wikipedia
Aller au contenu
Èn årtike di Wikipedia.
Mape des disfondowes di "bén" (dinêyes di l' ALW 1, notule & mape 3)
Li
betchfessî ÉN
, c' est on
betchfessî scrijha
eployî po des mots ki sont prononcîs avou
in
so
Lidje
et
Nameur
, mins avou
(naziålijhî é) après
Tchålerwè
, çou ki lzî dene on prononçaedje tipike e s' payis la, riwaitî come ene piceure idintitaire do walon.
Li betchfessî én si pout vey pa côps al tiesse d' on mot (
éndjole
), mins il est pus sovint å coron (
cawete -én
).
Ôtes prononçaedjes
candjî
candjî l’ côde wiki
Li betchfessî ÉN a eto des ôtes prononçaedjes, metans '
ègn'
el Hesbaye. Did la, des fråzes mocreces po fé "prononcî drole" les djins ki n' ont nén l' minme accint k' vos:
Mårt
én
va so s' djård
én
; i voet on lap
én
; i houke si tch
én
; li tch
én
vore sol lap
én
; vo n' la-t i n
én
k' i l' apice b
én
Les rîlêyes di mots avou l' betchfessî ÉN
candjî
candjî l’ côde wiki
Mots ki les sfwaits e francès si scrijhnut avou
ien
bén, rén, nén, tchén, i vént, dji sotén; t' î téns.
codjowas di tos les viebes ås
cåzants
et ås
rwaitants
do
Durant Indicatif Erirece
nos avéns, nos esténs, dji bouténs, nos lodjéns; il avént, il estént, ele finixhént, ele si batént.
sacwants mots ki s' achevèt pa -in e francès. Sovint, il ont on femrin avou
-ene
gamén, malén, vén, djårdén, pårén, Mårtén, lapén
(gamene, malene, mårene, Mårtene).
Mots tot seus
éndjole, djéndjole, cénk, cwénze, vénrdi, séndje, sitrénde, cossén, matén, pepén.
Disfondowes do betchfessî ÉN
candjî
candjî l’ côde wiki
Dispårdaedje des prononciåcions do betchfessî ÉN
candjî
candjî l’ côde wiki
Prononçaedje in
candjî
candjî l’ côde wiki
Tot l' corin del Walonreye (Nameur, Lidje, Dinant, Sint-Houbert, Bastogne) prononce
in
(sicrît e
Feller
bin, rin, nin, tchin, i vint
).
Prononçaedje én
candjî
candjî l’ côde wiki
Li payis d' Tchålerwè (disk’ a
Moustî
), mins eto li Hesbaye namurwesse (dj' ô bén: dedja dijh cwénze kilometes a Bijhe di Nameur), li Roman Payis, i prononcèt
(sicrît e Feller bén, rén, nén, tchén, i vént).
egzimpe di diccionaires dinant les mots avou ci accint la:
O0
C106
egzimpe di scrijheus:
Émile Gilliard
Paul Gilles
Jacques Desmet
(scrijhaedjes avou l' accint d' Melén),
Paul Moureau
egzimpes di prononçaedje: bén
aschoûtez lu
, rén
aschoûtez lu
, téns / tént / tén
aschoûtez lu
Joseph Dewez
, accint d'
Liernu
).
Prononçaedje é
candjî
candjî l’ côde wiki
Sacwants viyaedjes plik plok (
Tcheslet
Spå
Ôvîfa
), eyet l'
Payis d' Heve
, i prononcèt
(sicrît e
Feller
bé, ré, né, tché, i vét
egzimpe di diccionaires dinant les mots avou ci accint la:
E165
O0
(mins l' mwaisse intrêye est avou «én»).
egzimpe di scrijheus:
Jean-Luc Fauconnier
egzimpe di tchanteu:
Wiyam Dunker
(sicrît insi sol plake «
ça va bé
egzimpes di prononçaedje: bé (
bén
aschoûtez lu
, djanrdé (
djårdén
aschoûtez lu
, fé (
fén
aschoûtez lu
, né (
nén
aschoûtez lu
, polé (
polén
aschoûtez lu
, ré (
rén
aschoûtez lu
, tché (
tchén
aschoûtez lu
, vwèzé (
vijhén
aschoûtez lu
Manfred Lejoly
, accint d'
Ôvîfa
).
Prononçaedje iè
candjî
candjî l’ côde wiki
Li
Tchestrolet
, mins eto sacwants viyaedjes del
Bote di Djivet
, prononçnut
iè
(sicrît e Feller
biè, riè, niè, tchiè, i vièt
; egzimpe di scrijheu:
Calixte Culot
Bernard Jacob
).
Prononçaedje îⁿ
candjî
candjî l’ côde wiki
Nivele
Les Scåssenes
El Lovire
prononçnut «î» ou «îⁿ» (sicrît
bî, rî, ni, i vît
, metans pa
Julos Beaucarne
, u
bîⁿ, rîⁿ, nîⁿ, i vîⁿt
pa cåzu tos les scrijheus do
Moxhon d' Ônea
).
Prononçaedje ègn
candjî
candjî l’ côde wiki
So l' Hesbaye lidjwesse, on prononce
ègn
bègn, règn, nègn, tchègn, i vègne
). Ci accint la si va rtrover e rfondou dins li suddjonctif prezintrece des viebes "
vini
" et "tini"
: k' i vegne, ki t' tegnes.
egzimpes di prononçaedje: reûhègn (
roejhén
aschoûtez lu
Do costé d' Hanu, a
Tîne-el-Hesbaye
, li son /ɲ/
fond
ene miete; reûhè
gn
roejhén
aschoûtez lu
Ci prononçaedje la est rålmint veyåve dins les tecses e
Feller
, ca il est rsintou come «retrôclé» pa les oteurs hesbignons, ki polèt scrire åjheymint e
lidjwès standård
Crombès rimes
candjî
candjî l’ côde wiki
Li rfondaedje des
arimés
va dner sovint des mås d' tiesse, cwand gn a on mot avou l' betchfessî ÉN å coron.
A Bijhe do Hinnot, i va rimler avou
Si çki vos djhoz èn plait nén (
nî
), Vos seroz bénrade fåtchî (
faukî
).
E mitan del Walonreye, avou
in
C' est come les sapéns (
sapin
), ça pind
A cénk eures å matén (
matin
); avou deus grands tchenas so ses rins (
H. Pétrez
A Tcheslet, avou
Kimint si scrijhèt les mots avou l' betchfessî ÉN dins les ôtes lingaedjes laténs
candjî
candjî l’ côde wiki
Cåzu tos les mots avou l' francès
IEN
si scrijhèt avou l' betchfessî én.
Foû-rîles:
les
ptits nos
(Lucyin, Djuyin, Sinforin, Adriyin).
les nos d' nåcionålité (Aldjeryin, Tunizyin).
les
pronos d' apårtinance
: li minne, li tinne, li sinne.
E-n espagnol et en itålyin, on rtrouve eto des mots avou
IEN
ki respondnut a des mots avou l' betchfessî ÉN e walon.
e-n espagnol, li codjowaedje do viebe
tener
(tini) ou
venir
(vini) va rsôrti IEN al 2inme et 3inme djins del prezintrece, la kel walon rissôte ÉN: tienes, tiene = ti téns, i tén; pareymint li mot espagnol
bien
(bén) si scrît avou IEN.
e-n itålyin,
niente
ki respond a "nén".
Li betchfessî ÉN dins les nos d' djins et d' plaeces
candjî
candjî l’ côde wiki
Nos d' djins
candjî
candjî l’ côde wiki
Mårtén (vî scrijha
Martien
).
Robén (vî scrijha
Robien
).
Nos d' plaeces
candjî
candjî l’ côde wiki
Li betchfessî ÉN va aparexhe dins sacwants nos d' plaeces, ki si scrijhnut asteure avou on IN u IEN.
Viyaedjes sicrîts avou IN e francès et e walon, mins k' on rtrouve on IEN dins les vîs papîs.
Nandrin
Nandren
e 1219,
Nandrien
e 1497, motoit a cåze d' on prononçaedje
Nandrègn
).
Dins l' Bijhe do Hinnot, li prononçaedje
do betchfessî ÉN va produre des forcoridjaedjes e francès, dizo scrijha IEN, po des mots ki vnèt del
cawete flamindje
-ingen
et do mot heim (måjhon des cis + pitit no).
Weddjî
(F.
Oeudegh
ien
Eudegin
e 1180)
Inguî
(F.
Engh
ien
, Ny
Edingen
Adenghem
e 1185).
Guilinguî
(F. Ghislenghien,
Ghilenghin
e 1009,
Gislengem
e 1093).
roman payis
, li minme cawete va dner li betchfessî én, sicrît come té:
Bôvetchén
(F.
Beauvechain
Bauechin
e 1070).
Asteme, bråmint des nos d' viyaedjes ki si scrijhèt e francès avou EN respondèt a on
son IN
e walon (et nén å betchfessî ÉN).
Å Bôlin
Abolens
).
Djimbe
Gembes
).
Weyin
Weillen
).
Blehin
Blehen
).
Crehin
Crehen
).
Måyin
Maillen
).
Mélin
Mélen
).
Disk' al prumire mitan do 20inme sieke, la k' J. Feller va fé admete d' eployî seulmint "in" pol son in, c' esteut li scrijhaedje "en" li pus corant (
Grandgagnage
l' eploye tofer dins si diccionaire)
Istwere do betchfessî ÉN
candjî
candjî l’ côde wiki
Diyalectalijhaedje do betchfessî ÉN
candjî
candjî l’ côde wiki
A pårti des dates cial ådzeu po Nandrin, Inguî, Weddjî, Guilinguî, on voet bén ki, diviè 1200, ces mots la estént bén des sons IN. Les cmons nos "rén, bén, tchén" estént ddja dandjreus prononcîs come asteure a pårti di 1200–1300. Eto, a pårti di 1400, les scrijheus d' vîs papîs, ki cmincèt a cnoxhe li francès, forcoridjnut avou -IEN les nos d' djins et d' plaeces ki s' dijhèt come li prononçaedje di "rén, bén, tchén" dins leu payis. Eto, on pout dater li stramaedje des accints do betchfessî ÉN a divant 1400.
Uzaedje do scrijha én come betchfessî
candjî
candjî l’ côde wiki
Li betchfessî ÉN a stî atåvlé pa
Laurent Hendschel
pol
rifondaedje do walon
e 1994. L' idêye esteut di rprezinter on son tipike do walon. C' esteut li cénkinme betchfessî (après å, ô, xh, jh, et ea). Il a stî accepté pås
rfondeus
del
Rantoele
, dizo ene cogne disfaflotêye (
en
: ben, ren, nen, tchen, i vent).
Il a stî rfafloté e 1995 po s' raprotchî do scrijhas Feller dedja eployî ene sawice. C' est insi k' il a passé å
Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje
(1996).
Askepiaedje do betchfessî ÉN raconté dins on roman
candjî
candjî l’ côde wiki
Pu gn a èn årtisse k' aveut vnou do costé d' Couyet – dé Tchålerwè, tote ene trote – k' a volou saveur les pondants et les djondants di totes les sôres d' aclevåvès biesses
- Des pourceas, end a-t i
? Et des tchéns
Avou si accint d' après Tchålerwè, i prononcive si bén ci mot la "tchén" ki dj' a stî tot binåjhe k' èm soçon Roland Binsfele åye, å cminçmint do rfondaedje, bouxhî sol clå po k' on rprinde li scrijha "én" dins l' ortografeye do rfondou walon.
Kimint saveur s' i fåt rfonde avou on betchfessî ÉN
candjî
candjî l’ côde wiki
Sacwants mots sont ene miete målåjheys a rfonde, copurade les mots k' ont on son "-in" e coron. I s' polnut etinde e sacwantès plaeces avou "-én" (u "-ègn" el Hesbaye, metans).
Li meyeu moyén est d' aler vey dins l'
Motî d' Tchålerwè
. Les mots ki sont la dizo mwaisse disfondowe -IN ni dvèt nén esse rifondous avou avou "én". On pout eto aler vey e
Motî d' Nivele
. Les mots avou l' betchfessî ÉN s' î trouvnut dizo ene disfondowe avou -î.
Sovint, cwand on trouve li scrijha AIN e francès, u e vî walon, c' est l' son IN, si on trouve li scrijha IEN, et kécfeye EIN e francès u dins les vîs papîs, c' est sovint rfondou avou l' betchfessî ÉN.
Rifondous avou
-in
calpin
calin
pierzin
vint
(chife 20).
Rifondous avou
-én
terén
sapén
scabén
latén
cossén
lén
lénçoû
Dipus d' racsegnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Alére
candjî
candjî l’ côde wiki
L. Remacle
La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600
, p. 93 (ki n' corwaite nén l' cayet come cial).
Mapes ALW a studyî
candjî
candjî l’ côde wiki
Les mapes
ALW
shuvantes mosternut li spårdaedje des
disfondowes
do betchfessî én. Cesses-ciales, come seu foninme håyné dins les cognes coinreces.
Mape ALW 1.3 (
bén
).
Mape ALW 1.18 (
tchén
).
Mape ALW 3.126 (
vénrdi
).
Dins des ôtes, on rtrouve bråmint des disfondowes do betchfessî, mins gn des ôtès piceures do mot ki s' î vegnnut maxhî:
Mape ALW 2.110 (
nos savéns
).
Mape ALW 2.112 (
i dvént
).
Ahessantès notules ALW
candjî
candjî l’ côde wiki
Notule ALW 6.81 (
pepén
Notule ALW 3.129 (
matén
Notule ALW 4.77
cossén
Hårdêyes difoûtrinnes
candjî
candjî l’ côde wiki
Vî scrijha walon, avou l' uzaedje do scrijha "en" (pol betchfessî ÉN, u li son in)
Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî ÉN
Prezintaedje e francès do betchfessî ÉN
Mots avou l' betchfessî én dedja studyîs sol Wiccionaire
Prononçaedje di sacwants mots rifondous avou l' betchfessî én
(so les
Cmons d' Wikipedia
Sourdant
candjî
candjî l’ côde wiki
Commons
I gn a so les
cmons Wikipedia
des imådjes ou fitchîs son a vey avou
sacwants prononçaedjes do betchfessî én
André Mottet
Nosse lingaedje
, p.
(a-z aveuri)
Lucyin Mahin
Li batreye des cwate vints
, p.
(a-z aveuri)
Prin del pådje «
Categoreyes
Pådjes avou des fitchîs odios
Betchfessîs scrijhas
Sons et letes do walon
Diyalectolodjeye walone
Raspepyîs årtikes
Betchfessî én
Radjouter on sudjet