Brits-Ingels - Wikipedia

Brits-Ingels - Wikipedia
Naar inhoud springen
Van Wikipedia
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't
Mestreechs
. Laes
hie
wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
't
Brits-Ingels
(otoniem:
British English
) is de naom veur de variante vaan 't
Ingels
wie ze gesproke weure in 't
Vereineg Keuninkriek
, en daan veural in
Ingeland
. Me bedoelt hei zoewel de standaardtaol es de spreektaol (substandaardtaol) en de dialekte mèt. Brits-Ingels versjèlt op 'n aontal punte vaan beveurbeeld
Amerikaans-Ingels
Australisch-Ingels
en
Iers-Ingels
. De versjèlle ligke op 't gebeed vaan
spèlling
vocabulair
oetspraok
en in beperkde maote ouch
grammatica
. Allewel tot 't Ingels oet Ingeland, en dus 't Vereineg Keuninkriek, aofkumsteg is, heet 't Amerikaans-Ingels mie sprekers; de vreuger oonumstreje positie vaan 't Brits es Ingelse taolnorm steit daorum oonder drök.
Situatie en taollandsjap
bewirk
brón bewèrke
Ingeland
bewirk
brón bewèrke
't Ingels is, wie de naom al zeet, de inheimse taol vaan gans Ingeland. Allein in
Cornwall
, wat pas later woort ingelief, heet ziech nog iewelaank 'n Keltische taol ('t
Cornisch
) kinne hawwe. De Germaanse kolonisatie vaan Brittannië kaom in de
viefden iew
op geng. De
Angele
Sakse
en
Jutte
spraoke toen al versjèllende taole; sommege dialekversjèlle in Ingeland (en Zuidoos-Sjotland, zuug oonder) goon nog dao-op trök. Later woort de taol oonder mie gevörmp door de Deense invasie vaan 't noordooste, de Normandische euverheersing, de vörming vaan graofsjappe, de tegestèlling tössen 't Zuidooste en de Periferie, de Industrieel Revolutie (explosieve greuj vaan de stei) en de ziech oontwikkelende standaardtaol. Me deilt de dialekte in Ingeland gemeinelek in zès hoofgróppe in:
Noord-Ingels
Wes-Midlandsingels
Oos-Midlandsingels
Oos-Anglisch
Zuidwestelek Ingels
en
Zuidoostelek Ingels
. Noord-Ingels en Oos-Midlandsingels zien geteikend door 'ne groeten invlood vaan 't
Aajdnoords
, dewijl dezen invlood in 't Zuidwestelek Ingels 't kleinste is. 't Zuidooste kinmerk ziech veural door diverse taolvernuiinge, die ziech deils wel meh dèks ouch neet euver de res vaan Ingeland höbbe verspreid.
De standaardtaol is in de ierste plaots gebaseerd op 't Zuidoostelek Ingels, umtot Londe in dit gebeed ligk. De perceis historie is evels neet zoe sumpel. In de loup vaan de iewe woort de taolnorm strenger, um in de loup vaan de iewe oet te kristallisere in 'n
Received Pronunciation
. Oonderzeuk heet aongetuind tot deze norm neet oonveraanderlek waor: begin twintegsten iew kloonk ze alweer aanders es in de negentienden iew, en roond 1950 waore weer diverse veraanderinge opgetrooje. Traditioneel waor 't gebruuk vaan de RP 'ne sterke sociaole markeerder; in de gelaogde Britse maotsjappij kós 'n regionaol gekleurde oetspraok, nog mie es in aander taole, iemes zien reputatie en carrièr hendeg sjaoje. De lèste decennia is de taolnorm evels minder streng gewore; de RP klink väöl lui, veural joongere, zelfs pretentieus en stief in de oere. In plaots daovaan wint 't
Estuariumingels
aon belaank, 'ne spraokvariant dee gebaseerd is op de dialekte vaan Londe en umgeving meh ziech wel aon de standaardtaol heet aongepas. In Ingeland besteit zoedoende e
verticaol continuüm
tösse de aw dialekte en de zuver standaardtaol.
Wales
bewirk
brón bewèrke
Naotot in 1282 d'n Ingelse keuning de prins vaan
Wales
versloog, woort dit prinsdom al gaw bij Ingeland ingelief. Toch kraog de Ingelse taol dao neet zoe gemekelek veuj aon de groond. Zelfs roond 1800 woort in Wales nog algemein
Welsh
en mer wieneg Ingels gesproke. Allein roond de oosgrens begós 't Ingels ingaank te vinde.
Dit veraanderde mèt de Industrieel Revolutie. Aon de zuidkös immigreerde massa's Ingelse (en Iere) nao opkoumende industriecentra wie
Cardiff
en
Newport
, en de veurtaol woort Ingels. Later voont 't Ingels ouch ummer mie ingaank in de res vaan 't prinsdom, meh dat góng mer laankzaam: zelfs 'n stad wie
Llanelli
bleef tot 1950 euverwegend Welshtaoleg.
De diverse Ingelse dialekte in Wales versjèlle oonderein sterk. In de vocaole huurt me 'ne zekeren invlood vaan 't Welsh, meh veur de res basere ziech de Welsh-Ingelse accente op dialekte oet diverse deile vaan Ingeland.
Sjotland
bewirk
brón bewèrke
In
Sjotland
is de situatie complex en gans aanders es in Ingeland. In dit landsdeil woort al in de vreug middeliewe
Aajdingels
gesproke, zij 't ouch allein mer in 't uterste zuidooste. Later, veural naotot 't hoof op 't Ingels euvergóng, won de Ingelse taol ummer mie terrein op 't
Sjots-Gaelisch
, wat ziech in euzen tied in 't noordweste heet trökgetrokke en zelfs dao bedreig is. Umtot Sjotland evels 'nen oonaofhenkeleke staot waor, baseerde ziech de taolnorm op de noordeleke dialekte. Zoe oontstoont 't
Sjots
Scots
), 'n gróp sterk vaan 't Standaardingels aofwiekende dialekte mèt versjèlle die veur e deil al in 't Aajdingels bestoonte. Sjots weurt nog ummer gesproke, en wel in de
Uplands
, de
Lowlands
, de
Shetland
- en
Orkneyeilen
en in 't oostelek rendsje vaan de
Highlands
. Allein in 't gebeed boe roond 1900 nog Gaelic woort gesproke, is 't Sjots neet inheims.
Naotot Sjotland en Ingeland in personeel unie kaome (1603) en in ei keuninkriek woorte vereineg (1707), voont 't zuielek Ingels ingaank in Sjotland. Sommege gelierde en hoeggeplaotsde Sjotte gónge noe 't Ingels vaan Ingeland spreke. Hun oetspraok woort evels weer zier sterk door hun eige Sjots beïnvleujd. Zoe oontstoont 't
Sjots-Ingels
, wat in feite neerkump op Standaardingels door 'ne Sjotse moond. Ouch allewijl weurt dit nog väöl gesproke. Sommege Sjotte gebruke wel de Received Pronunciation, meh dit accent heet in Sjotland veur väöl lui negatief connotaties. Dèks gief 't e verticaol continuüm vaan Received Pronunciation euver min of mie Sjots gekleurd Ingels tot ech Scots.
Noord-Ierland
bewirk
brón bewèrke
In
Noord-Ierland
weurt
Ulster-Ingels
gesproke. Dit heet ziech gevörmp oonder invlood vaan 't Scots, wat hei door groetsjaolege immigratie in de zeventienden iew is ingeveurd. Dit
Ulstersjots
weurt allewijl nog in e paar enclaves door 'n (klein) minderheid gesproke. Wat de mierderheid vaan de Noord-Iere sprik, is ieder 'n accent vaan 't Ingels, zij 't wel e hendeg aofwiekend accent. Gemeinelek weurt 't Ulster-Ingels tot 't
Iers-Ingels
gerekend; de versjèlle mèt 't Ingels oet de res vaan 't eiland zien evels dujeleker es de euvereinkomste.
Isle of Man en de Kenaaleilen
bewirk
brón bewèrke
't
Eiland Man
en de
Kenaaleilen
hure formeel neet bij 't Vereineg Keuninkriek. Toch is 't zinvol veur hei vaan Brits-Ingels te spreke, umtot de taolnorm Brits is. Op al dees eilen is 't Ingels rillatief recintelek ingeveurd; 't heet de plaots ingenome vaan 't
Manx
en 't
Normandisch
. 't Manx-Ingels is sterk beïnvleujd door de kortbij dialekte op 't vasteland, d.w.z. Liverpool en umgeving. 't Ingels vaan de Kenaaleilen versjèlt in 't gemein neet zoe sterk vaan 't Standaardingels; bij sommege bewoeners mèt 'nen inheimsen achtergroond kin d'n invlood vaan 't Normandisch doorklinke in 't vocabulair en de woordkeus (
gallicismes
).
In 't boeteland
bewirk
brón bewèrke
Brits-Ingels is in de regel de norm in de len vaan 't
Brits Gemeinebès
. Dat gelt veural veur len boe 't Ingels gein inheimse taol is (beveurbeeld
India
en de mieste Afrikaanse len), en in zekere zin ouch veur
Australië
Nui-Zieland
en
Zuid-Afrika
. Allein
Canada
riech ziech sterker op 't Amerikaans-Ingels. In spellingskwesties volge de Gemeinebèslen ofwel gans ofwel deils de Britse spèlling; veural in Canada kin me compromisse tösse Britse en Amerikaanse spellinge vinde.
In väöl neet-Ingelstaolege len, beveurbeeld Nederland en 't Belsj, weurt 't Brits-Ingels es taolnorm op sjaol gelierd. In de praktijk evels riechte ziech väöl lui nao sjaol op 't Amerikaans-Ingels, umtot ze dao (door de oetgebreide Amerikaanse popcultuur) väöl mie mèt te make höbbe.
Kinmerke
bewirk
brón bewèrke
Spelling
bewirk
brón bewèrke
't Ingels, n'importe wat veur variant, heet gein officieel vasgelagte spelling. In plaots daovaan riech me ziech op gewuunte, zoewie op gezaghöbbende
dictionaire
. 't Ingels kraog veur 't iers vastegheid in spelling in 1755, wie d'n dictionair vaan
Samuel Johnson
versjeen. In 1828 versjeen in de Vereinegde Staote 'nen aanderen dictionair, dee vaan
Noah Webster
, dee 'n 'vereinvajdegde' spelling gebruukde. Sindsdeen höbbe 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote versjèllende spellinge.
In Romaanse wäörd mèt 'nen oetgaank dee trökgeit op 't
Latijns
-or
gebruuk 't Brits-Ingels de spelling
-our
colour
humour
labour
. Dezen oetgaank geit trök op 't
Aajdfrans
. 't
Amerikaans-Ingels
gebruuk hei
-or
. Dit versjèl treujt ouch bij de Germaanse erfwäörd
neighbo(u)r
en
harbo(u)r
op.
In väöl oet of via 't (Aajd-)Frans geliende wäörd die in de oetspraok indege op /-ə(r)/ spelt 't Brits-Ingels
-re
centre
lustre
mitre
. 't Amerikaans-Ingels heet dao
-er
. Britte spelle intösse in väöl wäörd ouch
-er
boe etymologisch get veur
-re
te zègke vèlt (en boe dat vreuger ouch dèks woort gedoon):
chapter
enter
proper
en de maondnaome vaanaof
September
't Brits-Ingels heet 'n
-c-
in wäörd wie
defence
offence
pretence
. 't Amerikaans-Ingels heet dao 'n
-s-
Oet 't Latien of
Grieks
aofkumstege werkwäörd op /-aiz/ höbbe in 't Brits-Ingels miestens de spelling
-ise/-yse
advertise
analyse
), allewel tot de 'Amerikaanse' spelling mèt
-z-
advertize
analyze
) ouch väöl veurkump.
Es e werkwoord op
-l
indeg, weurt die
in aofleiing ummer verdobbeld, ouch wienie de syllaab die ze aofslut neet de klemtoen heet:
travel - travelling - traveller
. In 't Amerikaans-Ingels weurt die lètter allein verdobbeld wienie de klemtoen op de lèste stamsyllaab ligk (
control - controller
), in lijn mèt wie dat bij aander lètters geit.
In väöl Gemeinebèslen, veural in Australië en Canada, weure soms mingvörm tösse de twie spellinge gebruuk. Ouch dao bestoon dictionaire die hun eige regele vaslègke.
Vocabulair
bewirk
brón bewèrke
De versjèlle in
vocabulair
tösse 't Brits Ingels en de aander variante, in 't bezunder Amerikaans-Ingels, zien talriek en trejje in alle rezjisters op, vaan de wetensjap (Brits
trapezium
tegeneuver Amerikaans
trapezoid
; Brits
aluminium
tegeneuver Amerikaans
aluminum
) tot op straottaol-niveau (Brits
poof
tegeneuver Amerikaans
fag(got)
'homo, zjanet'; Brits
wank
of
toss
tegeneuver Amerikaans
jerk off
'wikse'). Zeker bij wäörd veur alledaogse dinger, die ziech neet zoe gemekelek euver de media verspreie, kinne zoe'n versjèlle in stand blieve (
green/red pepper
'paprika' tegeneuver Amerikaans
bell pepper
en Australisch
capiscum
; Brits
pavement
'stóp' tegeneuver Amerikaans
sidewalk
en Australisch
footpath
, wat in 't Brits- en Amerikaans-Ingels iejer weurt verstande es 'wandelpaad').
't Kump ouch dèks veur tot wäörd in twie versjèllende Ingelse taolnorme aander beteikenisse höbbe, wie bove al bleek oet 't veurbeeld vaan
footpath
. Zoe weurt oonder
football
in Brits-Ingels ummer 'voetbal' verstande; in de VS evels miestens
American football
en in Australië
Australian football
(de sport die veer 'voetbal' neume, steit dao es
soccer
bekind). Ouch bij
hockey
besteit soortgelieke verwarring: Britte verstoon dao, wie Nederlanders en Belzje, 'veldhockey' oonder; Amerikaone en Canadeze dinke daobij direk aon
ieshockey
Sick
weurt in 't Brits-Ingels, wienie predicatief gebruuk, verstande es 'misselek' (
I'm sick
); wèlt me zègke tot me kraank is, daan gebruuk me dao
ill
, dewijl 't Amerikaans-Ingels dat neet deit.
Shorts
weurt in 't Vereineg Keuninkriek verstande es 'korte brook', in de VS es 'oonderbrook'.
Fanny
is Brits-Ingels veur 'kut', meh beteikent in 't Amerikaans-Ingels 'vot'. 't Werkwoord
to table
weurt in 't Brits-Ingels verstande es 't'r taofel bringe', in de VS iejer es 'oonder de taofel sjuive'. Nao me zeet leide dit in d'n Twiede Wereldoorlog tot verwarring wie Churchill veurstèlde um e bepaold oonderwerp te bespreke. De versjèlle kinne zier subtiel zien: 't woord veur 'verkaantie' is in 't VK
holiday
en in de VS
vacation
, meh de twie wäörd koume in allebei de dialekte veur (
holiday
in de VS es 'opebare fiesdaag',
vacation
in 't VK es 'recès vaan de universiteit').
De mieste Amerikaanse wäörd weure in 't Vereineg Keuninkriek wel verstande, door de dominantie vaan de Amerikaanse massamedia. Umgekierd is dat neet ummer 't geval.
Klaanklier
bewirk
brón bewèrke
Algemein
bewirk
brón bewèrke
't Gief miejer Britse accente, die neet allemaol dezelfde foneme deile. Vreuger waor de norm hendeg streng: in alle formeel situaties woort me geach
Received Pronunciation
te spreke, en lui oet de hoeger klasse hele ziech ouch privé aon dee norm. De lèste decennia weurt dee norm get losser. Veural 't
Estuariumingels
, de oetspraok beïnvleujd door 't dialek vaan Londe en umgeving, wint snel terrein. Diverse klaanke oet dit accent weure allewijl al in de standaardtaol geaccepteerd.
Algemein veur Standaardingels is de splitsing tösse
trap
en
bath
. In 't Amerikaans- en Canadees-Ingels is dat ei foneem (/æ/), meh in 't Brits-Ingels zien die gesplits in twie foneme, /æ/ en /ɑ/. De splitsing kin mer deils op basis vaan de umligkende lètters weure veurspäöld; dat maak ze dus fonemisch.
Opvallend aon Brits-Ingels is ouch tot de /r/ ewegvèlt wienie ze neet door 'ne vocaol weurt gevolg. Langen tied waor dit typisch veur 't zuidooste, meh nao d'n Twiede Wereldoorlog woort dit vrij algemein in Ingeland.
De
zaachte
th
klink in 't Brits-Ingels dèks es 'ne
stumhöbbenden detaole plosief
[d̪]. 't Insegs versjèl mèt d'n awwe /d/ zit daan in de plaots vaan articulatie: de /d/ is
alveolair
, weurt dus e klei bitteke wijer nao achter in de moond gemaak.
In oet 't Frans geliende wäörd mèt
, die in die taol kloonk es /y/, en e deil inheimse wäörd, wie
new
, höbbe in 't Brits-Ingels ummer /juː/, dewijl dit in 't Amerikaons-Ingels neet ummer 't geval is (neet nao dentaole naomelek). E woord wie
dune
klink wie /djuːn/.
'nen Tiedlaank waore nog twie fonemische versjèlle bepaolend. Historisch bestoont e versjèl tösse
horse
en
hoarse
, en tösse
morning
en
mourning
. In Ingeland stoont dit versjèl al iewe oonder drök, meh in Amerika kaom 't tot in d'n twintegsten iew väöl veur. (De perceizen aard vaan 't versjèl leep en löp oeterein.) In gans awwerwèts en correk Standaardingels kaom 't vreuger ouch nog veur, meh algemein waor dat zeker neet. Allewijl is dit versjèl in de VS evels ouch dialectisch gewore: zoewel in 't Brits- es in 't Amerikaans-Ingels weure ze allebei oongeveer es /ɔː/ oetgesproke.
Ouch 't versjèl tösse
wine
en
whine
waor 'nen tiedlaank typisch Amerikaans. De
wh-
wäörd woorte daan mèt /ʍ/ oetgesproke. Allewijl is dit versjèl ouch in de VS zeldzaom aon 't weure. In Ingeland kump 't al gaaroet neet veur, mèt oetzundering vaan gans awwerwètse RP. Me kin 't veural nog hure in Sjots- en Iers-Ingels.
Received pronunciation
bewirk
brón bewèrke
Monoftonge in de Received Pronunciation
Received Pronunciation
is de vörm vaan Brits-Ingels die me kin hure op de
nationaol tv en radio
(veural in 't nuits), in 't oonderwies en oet de moond vaan politici en aander peblieke figure. Sommege lui höbben 't es moojertaol.
Sinds de twiede hèlf vaan de negentienden iew weurt de spreeknorm vrij perceis bijgehawwe, en opnaome bestoon ouch al mie es hoonderd jaor. Dao-oet kin me opmake tot de norm in deen tied wel veraanderd is. De bove besjreve versjèlle tösse
horse/hoarse
en
wine/whine
woorte vreuger wel gemaak. De /r/, dee allewijl algemein es approximant [ɹ] weurt gemaak, woort vreuger dèkser gerold ([r], allewijl nog wunselek in klassieke zaank). De /ou/ kloonk vreuger oongeveer zoe wie noe nog in 't Amerikaans-Ingels, es gans gerunde, stijgenden twieklaank. Allewijl is de realisatie mie [əu], wat ouch de gebrukeleke transcriptie in dictionaire e.d. is gewore. 't Foneem /ʌ/, wat vreuger ouch ech zoe kloonk, weurt allewijl wijer nao väöre gebrach en klink wie [ɐ]. 't Foneem /e/ is hendeg umlieg gegaange en kump allewijl mie euverein mèt [ɛ]. 't Versjèl mèt de /æ/ weurt daodoor kleinder; dee klaank kin de kant vaan [a] opgoon um 't contras dujelek te hawwe. In e woord wie
there
klink vaanajds 'nen twieklaank (/ðeə/), meh allewijl is dee ouch gemonoftongiseerd tot [ðɛː ~ d̪ɛː].
De situatie die heibove en op 't pleetsje heineve weurt weergegeve, is de klassieke vörm vaan de Received Pronunciation. Allewijl weure diverse variante vaan de Ingelse diftonge, aofkumsteg oet 't Estuarium-Ingels, ouch es standaard geaccepteerd. Ouch de
glottisslaag
es vervaanging vaan /t/, vreuger absoluut verboje, is allewijl touwgelaote.
Regionaol gekleurd Ingels
bewirk
brón bewèrke
Väöl Britte spreke mèt regionaol accente. Alderiers doen dat de Sjotte, Noord-Iere en Welshmen (zuug bove). Binnen Ingeland waor dat langen tied min of mie taboe. 'n Belaankrieke oetzundering waor in d'n Twiede Wereldoorlog, wie de BBC 't nuits expres in regionaol gekleurd Ingels góng geve (umtot de Pruse propaganda-bulletins oetzoonde in de RP). Sinds 1970 is de taolnorm evels get losser gewore en kin me väöl regionaol gekleurd Ingels hure.
't Bekindste veurbeeld is 't
Estuariumingels
, 'ne regiolectische vörm vaan 't Londes (
Cockney
). Dezen taolvörm heet de mieste kinmerke vaan 't Cockney euvergepak, mèt naome de aofwiekende oetspraok vaan diftonge (zoe kin /əu/ wie [ɑːɪ̯̈] klinke, en /ei/ wie [ɛɪ]) en de
t-glottalisering
, algemein aon 't woordind (
but
/bʌt/ weurt [bɐʔ]), in volkser variante ouch middenin 't woord (
better
/betə/ weurt [bɛʔə]).
L-vocalisering
is ouch vrij gewoen. In get volkser Estuariumingels kin ouch de
th
nao väöre weure gebrach (
thing
/θɪŋ/ weurt [fɪŋ]); dit waor tot veur kort beperk tot 'ech' Cockney meh verspreit ziech wie laanger wie mie euver 't Estuariumingels. Dat gelt neet veur de
h-deletie
: dit kinmerk kós vreuger algemein gehuurd weure, meh allewijl liekent de
algemein te weure heringeveurd.
Allewel tot dit accent mèt Londe en (wij) umgeving geassocieerd weurt en blijf, heet 't Estuariumingels groeten invlood op de spreektaol vaan lui in gans 't land. Dao huurt me evels ouch dèks accente die beter aonslete bij de traditioneel dialekte vaan de regio. In 't Zuidweste en Noorde kump de /r/ dèks nog veur op plaotse boe ze in 't Zuidooste en de standaardtaol neet veurkump. Ouch de
trap-bath
-splitsing is dao neet algemein. Heidoor kin zuidwestelek Ingels aon Amerikaans-Ingels rappelere. In 't noorde is ouch de korte
neet opgesplits, zoetot
put
en
cut
opein rieme (/pʊt/ en /kʊt/, tegeneuver standaardtaol /pʊt/ en /kʌt/).
Grammatica
bewirk
brón bewèrke
De grammaticaol versjèlle tössen 't Brits-Ingels en aander vörm vaan Ingels zien beperk. Werkwäörd höbbe soms aander verveuginge. De werkwäörd
to burn, to learn, to spell
en
to spill
, regelmaoteg in 't Amerikaans, höbbe respectievelek
burnt, learnt, spelt
en
spilt
(verleien tied es voltoejd deilwoord) in 't Brits-Ingels.
To dive
is in 't Brits-Ingels ummer regelmaoteg, neet sterk wie soms in Amerika. 't Voltoejd deilwoord vaan
to get
is
got
, neet
gotten
wie in Amerika.
Bronne
bewirk
brón bewèrke
Dit artikel is deils gebaseerd op
en:British English
en:Received Pronunciation
en:Estuary English
en
en:American and British English spelling differences
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "
Categorieë
Gesjreve in 't Mestreechs
Ingels
Tale in Vereinig Keuninkriek
Man (eiland)
Brits-Ingels
Voog köpke toe