Cristianisme — Wikipèdia

Cristianisme — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Cristianisme
Tipe
religion abraamica
Tèxte religiós
Bíblia
Lengas liturgicas
latin biblic, grèc biblic, aramean biblic
Fondator
Jèsus de Nazarèt
Origina
1r sègle AC
Fidèls
2,3 miliards
La
crotz
, simbòl dau cristianisme.
Lo
cristianisme
es una
religion
monoteïsta
fondada sus leis ensenhaments e la
vida
de
Jèsus de Nazaret
presentada dins lo
Nòu Testament
. Apareguda en
Orient Mejan
durant la premiera mitat dau
sègle I apC
, es una religion de sauvament etèrne que considèra
Jèsus de Nazaret
coma lo
messia
anonciat per lei
profètas
de l'
Ancian Testament
. Se difusèt dins l'
Empèri Roman
per ne'n venir la
religion oficiala
au
sègle IV apC
. A l'iniciativa deis emperaires de
Constantinòble
, conoguèt una estructuracion malaisada que menèt a un ensemble d'
esquismas
a l'origina de la formacion dau
catolicisme
, de l'
ortodoxia
e dau
protestantisme
que son lei tres brancas principalas dau cristianisme modèrne. En parallèl, gràcias a la
colonizacion
, foguèt propagat en
America
, en
Africa
e en
Oceania
Uei, lo cristianisme es la premiera
religion
mondiala amb aperaquí 2,4 miliards de fidèus. Lo
catolicisme
(1,3 miliards de fidèus) n'es lo corrent principau davant lo
protestantisme
(800 milions) e l'
ortodoxia
(280 milions). Leis autrei corrents son fòrça minoritaris ò dispareguts.
Istòria
modificar
modificar lo còdi
L'aparicion dau cristianisme
modificar
modificar lo còdi
Lo movement messianic judieu
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Judaïsme
L'aparicion dau cristianisme s'inscriu dins la pensada dau movement messianic e apocaliptic
judieu
aparegut vèrs la fin dau
sègle III avC
. D'efiech, après la pèrda de son
independéncia
, leis Ebrieus conoguèron una crisi marcada per l'emergéncia de corrents religiós novèus. Una partida s'organizèt per aprofichar lo declin dei
Seleucidas
e formar lo
Reiaume Asmonèu
dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle II avC. D'inspiracion ellenic, aquel
estat
restaurèt l'
independéncia
dau pòble ebrieu mai mau contentèt lei conservators religiós. De mai, intrèt rapidament dins l'esfèra d'influéncia de
Roma
que l'annexèt en
37 avC
. Maugrat de concessions importantas, coma l'exempcion de
servici militar
ò lo mantenement deis elèits locaus
, la preséncia
romana
foguèt pas acceptada entraïnant de violéncias recurrentas e quauquei revòutas generalas durament reprimidas (destruccion dau
Temple
en
70 apC
).
Aqueu contèxte favorizèt l'emergéncia de corrents religiós portaire d'una vision critica deis elèits judieus dau periòde. Interpretant lo declin e lei desfachas deis Ebrieus coma de signes divins, desvolopèron de teologias anonciant la venguda dau
messia
, lo darrier
profèta
cargat de revelar la version definitiva de la lèi de
Dieu
. Ansin, plusors caps religiós ò militars foguèron considerats coma aqueu messia. Aqueu fenomèn durèt au mens fins au
sègle II apC
e foguèt la basa de divèrsei sèctas ò insureccions. Per exemple, foguèt lo cas de
Joan lo Baptista
que fondèt una pichona comunautat basada sus lo
batejament
, un rituau permetent de sauvar l'
arma
dau fidèu. Remplaçant lei sacrificis au Temple, aquela practica foguèt condamnada e
Joan lo Baptista
executat en
28
ò en
29 apC
. Lo fondator dau cristianisme,
Jèsus de Nazaret
, fasiá donc partida d'un ensemble intellectuau e teologic ben establit. Pasmens, a la diferéncia deis autrei messias, capitèt de bastir un movement solid susceptible de se difusar.
Jèsus de Nazaret
modificar
modificar lo còdi
Representacion de la crucifixion de
Jèsus
realizada au sègle XVII.
Article detalhat:
Jèsus de Nazaret
Jèsus de Nazaret
5 avC
30
33 apC
) foguèt un reformator religiós que sembla de predicar a partir de
27 apC
. Se sa vida e seis accions son ben descrichas dins leis
Evangèlis
, aqueleis obratges son pas de
biografias
mai de racòntes fondators dau cristianisme. La vida vertadiera de Jèsus es en realitat mau coneguda. Pasmens, es possible de reconstituïr una partida de son existéncia e de sa pensada. Foguèt ansin un predicator itinerant portaire d'una reforma destinada a raprochar lo fidèu de
Dieu
amb una vision novèla de la Lèi onte lo ròtle centrau dau
Temple
èra contestat. Aqueu darrier ponch foguèt a l'origina de son execucion per lei
Romans
que volián gardar lo sostèn dau
clergat
superior de la region. Dins aquò, la comunautat de sei discípols capitèt de subreviure a sa mòrt, çò que li permetèt de perseguir la definicion e la difusion de la
religion
novèla.
D'efiech, la pensada religiosa de
Jèsus
introduguèt d'idèas novèlas que venguèron rapidament fòrça popularas au sen dau pòble. Son fondament principau èra de prepausar lo sauvament etèrne de l'
arma
dau fidèu. Per aquò, èra necessari de viure segon lei precèptes edictats per
Dieu
. Pasmens,
Jèsus
insistiguèt sus l'
amor
de
Dieu
per sei creaturas. Segon eu, aqueu darrier permet au fidèu d'obtenir son sauvament gràcias au perdon acordat per
Dieu
a cada individú capable de se pentir de sei fautas. Aquela inovacion li permetèt de sedurre de populacions variadas (judieus ellenizats, paures, non judieus...) que foguèron atrachas per l'accessibilitat d'un sauvament independent de l'origina sociala ò etnica. En particular,
Jèsus
capitèt de raliar una partida de la comunautat de
Joan lo Baptista
e capitèt d'estructurar un grop que lo considerèt rapidament coma lo
messia
segon una mencion primitiva datant deis
ans 40
La rompedura amb lo judaïsme
modificar
modificar lo còdi
L'execucion de
Jèsus de Nazaret
transformèt son movement e favorizèt sa difusion. D'efiech, après sa
mòrt
, sei discípols se reüniguèron a
Jerusalèm
ont anoncièron sa resureccion après la descubèrta de la dubertura de son tombèu. Aquò aumentèt l'aura dau personatge e l'ostilitat dau clergat judieu. Rapidament menaçats, lei discípols deguèron quitar
Palestina
. Se retirèron dins de regions perifericas e dins la
vila
d'
Antioquia
. Son messatge i atraiguèt de judieus e de non judieus.
Aqueu periòde es una etapa importanta dau cristianisme. Premier, sei discípols i recebèron lo nom de «
crestians
» a partir dau
mot
grèc
Christos
que designava lo concèpte de
messia
. Puei, foguèt reglada la question de l'acceptacion de personas non judievas au sen de la comunautat. Aquò entraïnèt l'abandon de la màger part de la Lèi e confiermèt lo caractèr universau e non judieu de la
religion
novèla.
La difusion dins l'Empèri Roman
modificar
modificar lo còdi
Lei premierei comunautats crestianas
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Cristianisme primitiu
Lei premierei comunautats crestianas foguèron unidas per una fe comuna dins lo messatge e la resureccion de
Jèsus
. Pasmens, rapidament, aqueu crèire foguèt l'objècte d'interpretacions diferentas amb l'aparicion d'au mens cinc corrents distints
un movement que donèt una importància particulara a la preguiera, au
batejament
e ai repàs comun en esperant un retorn de
Jèsus
una tendància que considerèt la vida e leis ensenhaments de
Jèsus
coma la basa d'una Lèi novèla. Dins la vida vidanta, sei partisans adoptèron de practicas similaras au premier movement.
un grop centrat sus
Jerusalèm
considerèt
Jèsus
coma lo Jutge de la Fin dei Temps. Abandonèron donc sei bens per venir de predicators itinerents e assaiar de convertir un maximom de fidèus per sauvar son
arma
. Aguèron un ròtle important dins l'evangelizacion de
Siria
e de
Palestina
lei crestians originaris dau
judaïsme
ellenizat donèron una gròssa importància ai simbòls de la crotz e de la resureccion. A partir d'
Antioquia
, mandèron de predicators en
Mediterranèa Orientala
lo darrier corrent major es mau conegut. Foguèt probablament influenciat per l'òbra de
Joan l'Evangelista
e se difusèt en
Asia Menora
. Es benlèu a l'origina de l'introduccion de la
gnòsi
dins lo cristianisme.
Durant aqueu procès, divèrsei caps crestians aquistèron una influéncia importanta au sen de l'ensemble dau cristianisme. Lei pus famós son probablament
Pèire
, qu'aguèt un ròtle major dins la fondacion de la comunautat crestiana de
Roma
, e
Pau de Tars
que capitèt d'implantar la religion novèla dins mai d'una comunautat ellenizada.
La difusion vèrs lei vilas e lei persecucions
modificar
modificar lo còdi
Durant lo
sègle I avC
, la propagacion dau cristianisme foguèt principalament l'òbra de predicaires itinerents e de simpatizants sedentaris e urbanizats qu'aprofichèron la
Pax romana
(ret de transpòrt, seguretat...) per difusar son messatge. Deguèron faciar una concurréncia intensa car d'autrei religions originàrias d'
Orient
prometián un sauvament etèrne a sei fidèus. Pasmens, lo cristianisme teniá d'atots per s'impausar
la natura publica de son anóncia que permèton a cada individú de se convertir. Aquò li permetèt de redurre pauc a pauc lei cultes reservats a un grop d'iniciats.
lo caractèr non nacionau dau cristianisme qu'èra una inovacion importanta a una epòca onte cada pòble aviá encara un panteon pròpri cargat de lo protegir.
la simpatia de certaneis abitants de l'
Empèri
per lo
monoteïsme
judieu.
la qualitat morala de sei predicaires.
De mai, lo cristianisme poguèt inicialament se fisar de la proteccion dau
judaïsme
per leis autoritats romanas. D'efiech, per mantenir l'unitat de l'Empèri, lo poder aviá impausat lo culte de l'emperaire coma practica comuna per cada pòble. L'exception unica foguèt acordada ai judieus car èran estats, avans son annexion, un aliat de
Roma
. Òr, aquela lèi permetèt durant una partida importanta dau sègle I avC d'entendre son influéncia sensa se preocupar deis autoritats e sensa transformar sei crèires per i integrar l'emperaire.
Aqueu contèxte favorable evolucionèt pauc a pauc vèrs la fin dau sègle I avC quand lei diferéncias entre crestians e judieus venguèron tròp visiblas. En particular, l'exempcion dau culte imperiau li foguèt pas reconeguda. Ansin, de persecucions comencèron e prenguèron un caractèr sistematic durant lo
sègle III avC
. Pasmens, empediguèron pas lo desvolopament dau cristianisme
que se difusèt dins de classes socialas novèlas fins a agantar l'elèit de la societat. En
313
, l'emperaire
Constantin
ordonèt la fin dei persecucions e, a la fin dau
sègle IV avC
, lo cristianisme venguèt la
religion oficiala
de l'Empèri.
La religion oficiala de l'Empèri
modificar
modificar lo còdi
Tre lo
sègle II avC
, lo cristianisme mostrèt de signes de division intèrna en causa de sa manca d'unitat iniciala. La consequéncia principala foguèt una multiplicacion dei corrents e deis interpretacions
teologicas
e, se la pression dei persecucions permetèt de mantenir units aquelei movements, la situacion cambièt après la reconneissença dau cristianisme.
Article detalhat:
Premier concili de Nicèa
D'efiech, lo poder aguèt rapidament la volontat d'unificar lei crèires e lei rites afin d'utilizar la religion novèla per renfòrçar l'Empèri. En
325
Constantin
reüniguèt donc un important
concili
dins la vila de
Nicèa
. Aquò li permetèt d'afiermar son autoritat sus leis
evesques
, de favorizar l'adopcion dau dògma de la Trinitat per la màger part dei crestians e de condamnar lei partisans de l'
arianisme
. Desenant considerat coma una
eresia
, aqueu corrent considerava que
Dieu
aviá engendrat
Jèsus
a un instant donat, çò qu'èra pas compatible amb l'idèa d'una Trinitat etèrna. Pasmens, aquela condamnacion empachèt pas l'
arianisme
de demorar influent fins au
sègle VIII
Article detalhat:
Concili d'Efèsa
Lo
concili d'Efèsa
se debanèt en
431
. S'acabèt per la condamnacion dau
nectorianisme
, una doctrina que considerava la coexisténcia d'una natura umana e d'una natura divina en
Jèsus
. Dins aquò, la màger part deis evesques se prononcièron en favor de l'union d'aquelei naturas dins un meteis ensemble. Lei partisans de
Nestorius
demorèron ben implantats dins certanei regions fins a la fin l'
Edat Mejana
e, per lo premier còp, una Glèisa (aquela de
Pèrsia
) chausiguèt de rompre amb la crestiantat
Article detalhat:
Concili de Calcedònia
Lo
concili de Calcedònia
foguèt convocat en
451
per condamnar lo
monofisisme
e reglar de questions de juridiccions entre lei diferents patriarcas. Lo
monofisisme
èra una doctrina ben implantada en
Egipte
e en
Siria
. Considerava que lei doas naturas dau
Crist
, divina e umana, èran mescladas per formar un ensemble unic e perfèct. Pasmens, la màger part deis evesques demorèron en acòrdi amb lo
diafisisme
que vetz una separacion entre lei doas naturas dau Crist. L'
anatèma
portat còntra lo
monofisisme
entraïnèt una crisi grèva car lei clergats egipcians e sirians refusèron lei conclusions dau concili. De mai, la
Glèisa d'Armenia
decidèt de venir independenta. Acceptèt la doctrina eissida dau concili avans d'adoptar una autra version dau
monofisisme
au sègle VI.
Lo
concili de Calcedònia
foguèt a l'origina d'un autre problema quand lo
papa
refusèt de reconóisser lo títol de «
Roma Novèla
» acordat a
Constantinòble
. D'efiech, aquò menaçava la primautat de l'evesque de
Roma
. La papautat intrèt ansin regularament en conflicte amb lei decisions dau patriarca de la capitala imperiala ò de l'emperaire eu meteis. Pauc a pauc, venguèt teologicament independenta.
Lo cristianisme medievau
modificar
modificar lo còdi
La division dei Glèisas d'Orient
modificar
modificar lo còdi
Durant la premiera mitat de l'
Edat Mejana
, lei Glèisas d'Orient contunièron de se devesir lentament maugrat lo mantenement d'una certana unitat
culturala
. Lo factor premier d'aqueu procès foguèt d'ordre
teologic
amb la perseguida dei tensions liadas a la question dau
monofisisme
. Mai d'un emperaire assaièt de trobar un compromés mai lei dos camps refusèron. Pauc a pauc, s'impausèt donc una
politica
pus repressiva que suscitèt l'ostilitat populara. Aquò afebliguèt l'unitat de l'
Empèri
e favorizèt la conquista araba d'
Egipte
e de
Siria
Una segonda crisi religiosa aguèt luòc au sen de la Glèisa de
Constantinòble
amb la
reforma iconoclasta
a partir deis
ans 730
. Aviá per projècte de suprimir l'usatge d'icònas dins la liturgia per tornar afiermar lo poder de l'emperaire. Pasmens, se turtèt dau clergat e dei fidèus. Lo conflicte minèt l'
Empèri Bizantin
durant mai d'un sègle avans l'abandon definitiu de l'
iconoclasme
Enfin, l'organizacion politica dei Glèisas Orientalas favorizèt lei divisions. D'efiech, maugrat la primautat onorific dau patriarca de
Constantinòble
e lo poder de l'emperaire, cada Glèisa èra autonòma. Ansin, après lei conquistas arabas dau sègle VII e la fondacion de Glèisas entre lei pòbles barbars, venguèt fòrça malaisat d'empedir l'adopcion d'inovacions liturgicas mai ò mens importantas.
L'emergéncia de la papautat
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Glèisa Catolica
Au contrari dei Glèisas d'Orient, la Glèisa d'Occident evolucionèt per formar una organizacion centralizada e ierarquizada. Lei causas d'aqueu fenomèn son liadas au prestigi de l'evescat de
Roma
, fondat per
Sant Pèire
, a la dominacion politica e culturala de
Roma
dins la region e ais invasions barbaras que renforcèron la papautat a respècte deis evesques locaus. En particular, lei papas s'alièron amb lei
Carolingians
. En cambi d'un important sostèn religiós e politic (sacre de
Carlesmanhe
...),
Pepin lo Brèu
e sei successors reconoguèron l'autoritat espirituala dau papa sus la Glèisa e la protegiguèron. Ansin, e mai se plusors senhors assaièron de contrarotlar lei papas, la posicion de la papautat ela meteissa foguèt gaire contestada en Occident a partir dau sègle IX.
Lo renfòrçament de la papautat aguèt de consequéncias importantas. Premier, permetèt d'accelerar l'evangelizacion d'
Euròpa
e d'implantar lo rite roman dins lo nòrd e lo centre dau
continent
. En parallèl, favorizèt l'uniformizacion de la
liturgia
e dau
dògma
. Dins aquò, maugrat divèrsei temptativas e quauquei succès, lei papas arribèron pas de limitar lei poders temporaus dei senhors.
La separacion dei Glèisas d'Occident e d'Orient
modificar
modificar lo còdi
Representacion de l'ataca de
Constantinòble
per lei Crosats en
1204
Article detalhat:
Esquisme de 1054
A partir dau
sègle VI
, la definicion de la Trinitat suscitèt de debats entre l'Occident e l'Orient. Foguèron centrats a l'entorn de questions regardant lo ròtle dei tres elements que la fondan. Se compliquèron amb la multiplicacion dei conflictes d'autoritat entre lo papa, lo patriarca de
Constantinòble
e l'emperaire, especialament a partir dau sègle IX. Après de crisis recurrentas, la rompedura definitiva se debanèt en
1054
amb l'
excomunicacion
recipròca dau
papa
e dau patriarca de
Constantinòble
Article detalhat:
Quatrena Crosada
Dins lei fachs, l'
esquisme de 1054
aguèt ges d'efiech sus la vida dei fidèus. D'eveniments similars èran ja arribats e lo dialòg foguèt mantengut entre lei doas Glèisas. Per exemple, en
1095
, foguèt a l'origina de l'organizacion de la
Premiera Crosada
per la
Glèisa Catolica
. Destinada a ajudar lei
Bizantins
contre les Turcs, permetèt a
Constantinòble
de reconquistar una partida d'
Anatolia
. Pasmens, lei
Crosadas
entraïnèron l'aparicion de tensions entre
catolics
ortodòxs
. En
1204
, aquò menèt a la presa e au pilhatge de la
capitala
imperiala per lei Crosats e a la rompedura vertadiera entre lei doas Glèisas.
L'aparicion de l'islam
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Islam
L'aparicion e l'expansion de l'
islam
ai sègles
VII
VIII
foguèt un eveniment major per lo cristianisme que deguèt desenant faciar en
Mediterranèa
una
religion
inspirat per son modèl
monoteïsta
proselita
universau
. L'
Edat Mejana
foguèt ansin marcada per de conflictes importants entre lei doas religions dins la
Peninsula Iberica
, en
Mediterranèa
, en
Orient Mejan
e dins lei
Balcans
. Pasmens, en parallèl, se metèron en plaça de cambis
scientifics
culturaus
entre lei dos espacis.
Inicialament, leis autoritats
musulmanas
demandèron pas ai populacions crestianas dei regions conquistas de se convertir
. De mai, la conquista
musulmana
permetèt d'amaisar lei relacions entre lei Glèisas d'Orient car intervenguèron pas dins lei questions religiosas entre
ortodòxs
monofisitas
Egipte
Siria
demorèron donc de regions crestianas durant plusors sègles avans l'adopcion de politicas de conversions sistematicas au
sègle XIII
, principalament per lei
Mamelocs
. Lo succès d'aquelei conversions fòrçadas foguèt pasmens pas complèt car demòra totjorn una importanta minoritat crestiana en
Egipte
. En revènge, leis autrei regions d'
Africa
adoptèron aisament l'
islam
car l'evangelizacion i èra estada tardiva e parciala.
Una consequéncia indirècta deis invasions arabomusulmanas foguèt l'isolament de la
Glèisa d'Etiopia
. Dependenta dau
Patriarcat d'Alexàndria
, aguèt de dificultats per mantenir de liames amb lo rèsta de la crestiantat (maugrat l'organizacion de quauqueis ambaissadas vèrs
Euròpa
durant l'
Edat Mejana
).
Monofisica
, lo cristianisme etiopian desvolopèt ansin de trachs particulars coma lo respècte dau
sabat
Lo cristianisme dempuei la Renaissença
modificar
modificar lo còdi
La Reforma Protestanta e lei guèrras de religion
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Reforma
Lei guèrras dei sègles
XIV
XV
Guèrra de Cent Ans
...), la
corrupcion
dau
clergat
occidentau e lei consequéncias de la
Pèsta Negra
(dificultats per remplaçar lo bas clergat decimat per la
malautiá
) foguèron a l'origina de la crisi seguenta dau cristianisme. D'efiech, au començament dau sègle XVI, lo desvolopament intellectuau liat a l'
umanisme
e lei progrès en matèria d'
estampariá
e de
traduccion
facilitèron la difusion dau tèxte de la
Bíblia
. Aquò favorizèt l'emergéncia de corrents teologicas demandant de reformas dins leis institucions e lo dògma de la
Glèisa Catolica
. Se la comprenença dau besonh de cambiaments èra largement partejada, lei diferentei temptativas se turtèron a de blocages estructuraus e a l'afebliment de la papautat, descreditada per son implicacion dins lei
guèrras italianas
. Ansin, lei reformators pus radicaus (
Luther
Zwingli
Calvin
...) precipitèron la rompedura a partir deis
ans 1520
Prepausèron divèrsei reformas centradas sus la reconoissença de la
Bíblia
coma fònt unica de la teologia crestiana, dau ròtle de
Jèsus
coma intercessor unic entre
Dieu
e l'umanitat e de la nocion de
predestinacion
. Novèla, aquela nocion èra una rompedura amb l'universalisme roman e ortodòxs car limitèt lo sauvament etèrne de l'
arma
a un ensemble reduch d'individús chausits per la volontat de
Dieu
. Refusant generalament l'establiment de clergats ierarquizats, lei Glèisas Reformats (ò Protestantas) se devesiguèron rapidement per formar de movements mai ò mens separats. Aqueu fenomèn es totjorn en cors a l'ora d'ara amb la creacion de Glèisas novèlas que pòdon desenant presentar de diferéncias importantas amb lei premiers corrents reformats (apondon de libres sacrats, organizacion centralizada...).
L'aparicion dau
protestantisme
entraïnèt una tiera de guèrras en
Euròpa
, principalament en
França
e en
Alemanha
. Permetèt tanben la reforma dau
catolicisme
que s'organizèt per restaurar son influéncia. Fòrça violents, aquelei conflictes s'acabèron per un partiment de l'èx-espaci
catolic
Anglatèrra
Escòcia
Escandinàvia
, lo nòrd d'
Alemanha
, una partida de
Soïssa
e una partida de
França
demorèron
protestants
vèrs
1600
10
L'expansion coloniala
modificar
modificar lo còdi
Iniciada a la fin dau sègle XV, la
colonizacion
europèa
foguèt un motor major per l'expansion dau
catolicisme
e dau
protestantisme
. D'efiech, l'evangelizacion dei pagans foguèt una causa frequentament avançada per la justificar, per obtenir de fons ò, pus simplament, un sostèn oficiau. Lei colonisators assaièron donc d'impausar sa
religion
ai pòbles somés. Lo succès foguèt variable car lei religions ben organizadas (
islam
indoïsme
bodisme
...) ò leis estats aguent una
cultura
prestigiosa e solida (
China
...) capitèron de resistir. En revènge, leis estats mens estructurats ò totalament anientats per la conquista (
Mesoamerica
...) foguèron pus permeables.
Ansin, l'
America Latina
e una partida d'
Africa
venguèron catolics. De son caire, lo
protestantisme
se difusèt en
America dau Nòrd
, en
Oceania
e dins una partida d'
Africa
. Pasmens, aquela evangelizacion deguèt sovent s'adaptar ai crèires precedents, çó que menèt a la mesa en plaça de rites novèus inspirats per lei religions precedentas. Un exemple caracteristic es l'importància donada au culte de la Vèrge en
America
Lo declin europèu e lo dinamisme protestant
modificar
modificar lo còdi
Dempuei la fin dau sègle XVIII, lo cristianisme conoís una crisi particulara en
Euròpa
marcat per lo desvolopament de l'
agnosticisme
e de l'
ateïsme
au sen de la populacion. Lei causas d'aquela transformacion son variadas (oposicion politica còntra lei
Glèisas
, aparicion d'
ideologias
atèas, progrès scientifics, generalizacion de l'instruccion...) e d'intensitat variabla segon l'
istòria
dau país. Ansin, dins la vida vidanta, se l'influéncia dau cristianisme demòra non negligibla, aquò mena a un abandon dei practicas religiosas per la màger part deis abitants. Au nivèu dei
dògmas
, aqueu declin favoriza, dempuei la fin dau sègle XX, l'introduccion de tematicas eissidas dei país dau Sud onte lo cristianisme es encara dinamic.
Una autra tendància dau cristianisme modèrne es lo dinamisme dau
protestantisme
. D'efiech, durant lei sègles XIX e XX, veguèt l'aparicion de Glèisas fòrça proselitas qu'assaian de difusar sei practicas gràcias a una
liturgia
joiosa, de crèires simples, una organizacion pauc centralizada e un esperit missionari. Lo movement pus actiu es probablament l'
evangelisme
que mena de campanhas de conversions dins lei regions catolicas, especialament en
America Latina
, en
Africa
e en
Asia
Basas teologicas
modificar
modificar lo còdi
Crèires comuns
modificar
modificar lo còdi
Lei brancas principalas dau cristianisme presentan de divergéncias entre elei. Pasmens, una basa comuna existís. Segon ela, l'èsser uman dèu s'engatjar per lo Ben e se fisar de
Dieu
. La
vida
, leis ensenhaments, la
mòrt
e la resureccion de
Jèsus
serián lo simbòl de l'engatjament divin en favor dau
Ben
que se manifesta per lo sauvament de l'
arma
etèrna dei fidèus aguent demandat perdon sei pecats. Aquelei darriers son un ensemble d'acccions jutjadas immoralas.
La Bíblia
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Bíblia
La
Bíblia
es lo tèxte
religiós
de referéncia per totei lei corrents dau cristianisme. Es un ensemble de tèxtes sacrats eissits de la
Bíblia
Ebraïca e d'apondons ulteriors escrichs per lei premiers crestians de la fin de la premiera mitat dau
sègle I
au començament dau
sègle II apC
. Lei tèxtes d'origina ebrieva fòrman l'
Ancian Testament
e foguèron principalament escrichs entre lei sègles
IX
III avC
. Lo rèsta constituís lo
Nòu Testament
. Pasmens, leis escrichs integrats dins la
Bíblia
, maugrat de similituds fòrça importantas, varian segon lei brancas dau cristianisme. Leis escrichs refusats son dichs apocrifs.
Au sen dau
Nòu Testament
, certanei partidas an una gròssa importància
teologicas
. Leis
Evangèlis
depintan l'ensenhament e la vida de
Jèsus
. Leis
Actes deis Apostòls
presentan la vida dei premierei comunautats crestianas après la
mòrt
de
Jèsus
. Enfin, leis
Epistòlas
tractan de questions moralas e filosoficas.
En causa de seis originas divèrsas, lo tèxte originau de la
Bíblia
es escrich dins mai d'una
lenga
. De centenaus de traduccions existisson. Entre lei versions pus importantas, se pòdon citar la
Septanta
, traduccion en grèc començada au
sègle III apC
, la
Vulgata
, traduccion en
latin
datant dei sègles IV a V apC, e la Bíblia de Luther que foguèt redigida au començament dau sègle XVI.
Autrei tèxtes e nocion de dògma
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Dògma
La
Bíblia
es generalament l'unic tèxte sacrat utilizat per lei crestians. Pasmens, i a d'excepcions coma lei
mormons
que tènon de tèxtes complementaris. De mai, certaneis escrichs apocrifs an una influéncia importanta. Per exemple, es lo cas dau
Protevangèli de Jaume
que descritz la naissença de
Jèsus
Un autre aspècte important dau cristianisme es la nocion de
dògma
e sa capacitat de crear d'institucions capablas de lo definir e de lo modificar. Lei pus importantas son lei
concilis
ò lei
sinòdes
que recampan de personalitats de remarca, generalament d'
evesques
, per examinar una question teologica. Sei conclusions son consideradas coma l'interpretacion justa, dicta
dògma
, d'adoptar per totei lei fidèus.
Aqueu sistèma es mai ò mens sople segon lei Glèisas. Dins certanei brancas, es concentrat a la cima de la ierarquia mentre que dins d'autrei, es partejat entre cada comunautat locala. Explica l'omogeneïtat dei crèires au sen d'una meteissa Glèisa. Pasmens, es tanben la causa deis esquismes que ritman l'
istòria
dau cristianisme, especialament au sen dau
protestantisme
qu'a ges d'autoritat centrala.
Rites e celebracions
modificar
modificar lo còdi
Culte
modificar
modificar lo còdi
Simbòls
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Crotz (cristianisme)
La
crotz
es lo simbòl principau dau cristianisme e de sei fidèus. Aparegut durant lo rèine de
Constantin
, representa la
crucifixion
de
Jèsus
. Un autre simbòl crestian important es l'
ichtus
qu'es una mena de peis adoptat per lei comunautats crestianas primitivas. Es de còps utilizat per de Glèisas pus recentas, generalament
estatsunidencas
Luòc de culte
modificar
modificar lo còdi
Fotografia
de la
Catedrala de la Major
de
Marselha
, luòc de culte
catolic
Article detalhat:
Glèisa
Lo luòc de culte dau
catolicisme
, de l'
ortodoxia
e de certanei movements protestants es dich
glèisa
ò, per lei pus importants,
catedrala
. Es dich
temple
dins la màger dei corrents protestants. Aqueleis edificis permèton lo recampament dei fidèus e dispausan d'un espaci permetent au prèire de celebrar lo culte. Segon lei corrents, lo bastiment tèn d'annèxs permetent de realizar certanei ceremònias ò d'assegurar lo foncionament de la comunautat (lotjament dei prèires, administracion...).
Article detalhat:
Monastèri
Dins certanei brancas, principalament lo
catolicisme
e l'
ortodoxia
, existís egalament de
monastèris
que son d'estructuras destinadas a de comunautats de
monges
. L'objectiu de la comunautat es generalament de pregar per lo sauvament collectiu de l'umanitat. Per aquò, son foncionament es regit per de règlas estrictas que dèvon assegurar sei
vertuts
moralas e religiosas.
Foncions religiosas
modificar
modificar lo còdi
Lo cristianisme tèn un nombre important de foncions ò de posicions religiosas, especialament au sen dei Glèisas ierarquizadas. La foncion de basa es aquela de prèire qu'es generalament dich
curat
per lei
catolics
pòpe
per leis
ortodòxs
pastor
per lei
protestants
. Un prèire es encargat d'una
parròquia
, un territòri que correspond a la zòna d'influéncia d'una glèisa ò d'un temple. Dèu i assegurar lo foncionament dau culte.
Dins la màger part dei Glèisas, un ensemble de
parròquia
fòrman una
diocèsi
qu'es una entitat territòriala dirigida per un
evesque
. En teoria, leis evesques son egaus entre elei e son lei caps de la Glèisa. En particular, pòdon se recampar en
concili
ò en
sinòdi
per prendre de decisions regardant lo foncionament de la Glèisa (definicion dau
dògma
, disciplina intèrna...). Pasmens, dins lei corrents pus centralizats (
catolicisme
ortodoxia
anglicanisme
...), existís un clergat superior qu'assegura lo foncionament de la Glèisa ela meteissa. Lo cas pus conegut es aqueu de la
Glèisa Catolica
qu'es dirigida per lo
papa
Rites e celebracions
modificar
modificar lo còdi
Eveniments individuaus
modificar
modificar lo còdi
La
vida
dei fidèus es marcada per un ensemble d'eveniments individuaus. Lei principaus, dichs
sacraments
ò ordenanças, son liats a d'instants importants coma la naissença, la
mòrt
ò l'intrada dins lo
clergat
. Lo
catolicisme
e l'
ortodoxia
ne'n reconoisson sèt e lei movements
protestants
un nombre sovent pus feble.
Lo pus consensuau es lo
batejament
d'
aiga
qu'es realizat per la màger part dei Glèisas. Inspirat per lei rites de purificacion
judieus
, representa l'intrada dau fidèu dins la comunautat crestiana. Pasmens, existís de debats sus sa mesa en òbra e lei batejaments realizats per una Glèisa son pas sistematicament reconeguts per leis autrei
11
. De mai, lo debanament dau rite presenta de diferéncias (aspersion, immersion...).
Un autre aspècte important dei rites individuaus liats au cristianisme regarda es liat a la nocion de pentiment. D'efiech, per obtenir lo sauvament etèrne, lo fidèu dèu reconoisser seis errors, dichas pecats, e demandar perdon a
Dieu
. Dins mai d'un cas, aquò necessita de faciar una espròva mai ò mens importanta segon la natura de la fauta, generalament un ensemble de preguieras ò una participacion a la vida de la
Glèisa
Eveniments collectius
modificar
modificar lo còdi
Leis eveniments collectius dau cristianisme celebran generalament d'actes de la vida de
Jèsus
. Lo pus important es organizat a l'entorn de l'
Eucaristia
qu'es son darrier repàs. D'efiech, maugrat de divergéncias importantas, sa celebracion ocupa una plaça centrala dins la
liturgia
de totei lei Glèisas, generalament sota la forma d'una reünion setmaniera de la comunautat locala dins un luòc de culte. Leis autrei fèstas majoras dau cristianisme son
Nadal
(naissença de
Jèsus
), lei
Pascas
(resureccion de
Jèsus
) e l'
Ascension
(ascension de
Jèsus
vèrs lo reiaume etèrne). De mai, cada Glèisa tèn de fèstas collectivas pròprias coma la
Pandecosta
(celebracion dau Sant Esperit) per lei
catolics
Conversion
modificar
modificar lo còdi
Lo cristianisme es una religion de pretencion universala que prepausa un sauvament etèrna a cada èsser uman. Per aquela rason, es donc fòrça
proselita
e la conversion au cristianisme es relativament aisada. Dins la màger part dei brancas, es realizada gràcias au
batejament
. Pasmens, lei condicions necessàrias per batejar un fidèu varian segon lei Glèisas. Son fòrça limitadas dins lei movements onte lo
batejament
deis enfants es considerat coma valid (
catolicisme
ortodoxia
...). En revènge, son pus restrictivas per lo
batejament
deis adults que necessita sovent una afiermacion clara d'integrar la comunautat de part dau futur fidèu.
Brancas e corrents principaus
modificar
modificar lo còdi
Difusion
modificar
modificar lo còdi
Lo cristianisme es la premiera
religion
mondiala amb un nombre estimat de 2,4 miliards de fidèus. Sei zònas d'implantacion pus importantas son
America
Euròpa
Oceania
e lei regions
africanas
situadas au sud de
Sahara
. Existís tanben de minoritats importantas en
Orient Mejan
Egipte
) e en
Asia
Corèa
). De mai, la creissença dau nombre de cresents es leugierament superiora a aquela de la populacion mondiala.
Lo catolicisme
modificar
modificar lo còdi
Fotografia
dau
Vatican
, sèti de la
Glèisa Catolica
Article detalhat:
Catolicisme
Lo
catolicisme
es la branca pus importanta dau cristianisme amb aperaquí 1,3 miliards de fidèus, principalament installats en
Euròpa Occidentala
, en
America Latina
e en
Africa
. Dirigit per la
Glèisa Catolica
, es un corrent fòrça ierarquizat e centralizat plaçat sota l'autoritat dau
papa
. Sa vida religiosa es organizada a l'entorn dei tèxtes sacrats, de la tradicion, dau dògma definit per lo poder pontificau (generalament amb l'ajuda deis evesques) e de sèt sacraments.
L'ortodoxia
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Ortodoxia
L'
ortodoxia
es un corrent ancian qu'es eissit dei Glèisas Crestianas d'Orient. Recampa plusors Glèisas independentas qu'an adoptat un foncionament collegiau. Son centre iniciau èra l'
Empèri Bizantin
e es totjorn presenta en
Grècia
e, d'un biais minoritari, en
Egipte
(10-15% de la populacion) e dins divèrsei regions d'
Orient Mejan
. Pasmens, après
1453
, se desvolopèt subretot dins lei regions
eslavas
(Euròpa Orientala,
Balcans
Russia
) e en
Romania
. Uei, tèn aperaquí 283 milions de fidèus. Au nivèu teologic, gropa de Glèisas aguent de practicas relativament diferentas, compres de Glèisas
monofisitas
, que s'identifican dins certanei decisions dei premiers concilis.
Lo protestantisme
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Protestantisme
Lo
protestantisme
es un ensemble de movements apareguts a partir dau sègle XVI en oposicion au
catolicisme
. Recampan aperaquí 800 milions de fidèus mai presentan de diferéncias fòrça importantas entre elei. D'efiech, a respècte dau
catolicisme
e de l'
ortodoxia
, la màger part dei Glèisas Protestantas son pauc centralizadas e ierarquizadas, çò que favoriza la creacion regulara de corrents novèus. Dins aquò, se fau mencionar certanei brancas dau protestantisme
l'
anglicanisme
qu'es una Glèisa protestanta dirigida per la corona d'
Anglatèrra
. Centralizada, foguèt fondada per lo rèi
Enric VIII
1509
1547
) que voliá se liberar de la tutèla pontificala.
lo
luterianisme
qu'es un movement fondat sus leis ensenhaments de
Martin Luther
. Es principalament present dins lei regions tradicionalament protestantas d'
Euròpa
l'
evangelisme
que gropa plusors movements caracterizats per una liturgia centrada sus la conversion individuala e l'establiment d'una relacion dirècta entre
Dieu
e lo fidèu. Fòrça dinamicas, lei Glèisas evangelicas totalizan aperaquí 660 milions de fidèus.
Autrei brancas e corrents
modificar
modificar lo còdi
En fòra dei tres brancas principalas, existís de corrents fòrça minoritaris au sen dau cristianisme. Son origina es fòrça variada. Dins certanei cas, son de Glèisas, generalament situadas dins de regions pauc cristianizadas, que foguèron precòçament separadas de la Glèisa Romana. Per aquò, an donc una teologia particulara eissida de dògmas anteriors ai concilis dei sègles III e IV apC. Dins d'autrei cas, son de movements fondats après un
esquisme
. Sovent considerats coma d'
eresias
, dèvon faciar l'ostilitat dei Glèisas majoras. Aquò entraïna sovent sa disparicion coma foguèt lo cas per de corrents coma l'
arianisme
, lo
nestorianisme
ò lo
catarisme
Annèxes
modificar
modificar lo còdi
Liames intèrnes
modificar
modificar lo còdi
Arianisme
Catolicisme
Gnòsi
Monofisisme
Nestorianisme
Ortodoxia
Protestantisme
Bibliografia
modificar
modificar lo còdi
Nòtas e referéncias
modificar
modificar lo còdi
Fahmy, Conrad Hackett, Marcin Stonawski, Yunping Tong, Stephanie Kramer, Anne Shi and Dalia.
How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020" (PDF)
».
Pew Research Center,
9 de junh de 2025.
Aquelei concessions foguèron mesas en plaça car leis
Asmonèus
èran d'aliats de
Roma
. Ansin, l'annexion de
37 avC
foguèt la consequéncia de tres ans de combats per expulsar lei
Parts
qu'avián envaït lo reiaume dins lo quadre d'un conflicte pus generau còntra lei
Romans
. Après aqueu conflicte, leis Asmonèus foguèron restaurats mai se devesiguèron pauc a pauc entre elei.
Aqueu raliment foguèt facilitat per una teologia relativament pròcha a prepaus dau sauvament etèrne. Pasmens, semblèt pas aver desvolopat l'idèa de l'
amor
de
Dieu
per sei creaturas. En plaça, aviá gardat aquela de la colèra de
Dieu
, pus caracteristica dau
judaïsme
Aquela reconeissença demorèt pasmens parciala fins au
sègle I apC
car una partida dei crestians primitius li preferiguèt
Joan lo Baptista
Lo grèc èra la lenga veïculara dei províncias orientalas de l'
Empèri Roman
, çò qu'explica son utilizacion.
Au contrari, lei persecucions foguèron exaltadas per lei crestians amb la mesa en plaça d'un martirològ.
Fòrça minotârias, lei Glèisas actualas eissidas dau
nestorianisme
reconoisson donc pas lei conclusions dau
concili d'Efèsa
e dei concilis segments.
D'efiech, se lei conversions èran encoratjadas, lei crestians e lei
judieus
devián pagar un
impòst
especiau e èran donc una fònt de revenguts importanta.
Aquela
tolerància
explica en partida la facilitat relativa de la conquista d'
Egipte
e de
Siria
, regions onte la repression còntra lo
monofisisme
aviá privat lo poder imperiau dau sostèn de la populacion, per leis Arabs.
De conflictes ulteriors reduguèron la minoritat protestanta de
França
mai permetèron l'establiment de protestants en
Ulster
En particular, mai d'una Glèisa protestanta considera invalid lo batejament deis enfants.
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Article redigit en provençau
Cristianisme
Cristianisme
Apondre un subjècte