Errepublika - Wikipedia, entziklopedia askea.
Edukira joan
Wikipedia, Entziklopedia askea
Politika
Botereak
Betearazlea
Legegilea
Judiziala
Gobernu motak
Monarkia
Errepublika
Anarkia
Erregimen eta sistemak
Parlamentarismoa
Presidentzialismoa
Demokrazia
Despotismoa
Diktadura
Junta militarra
Absolutismoa
Autoritarismoa
Erregeordetza
Botere motak
Aristokrazia
Autokrazia
Burokrazia
Caudillismoa
Kazikismoa
Kleptokrazia
Koronelismoa
Korporatibismoa
Korporokrazia
Demagogia
Meritokrazia
Minarkia
Oklokrazia
Oligarkia
Plutokrazia
Soziokrazia
Teknokrazia
Teokrazia
Nepotismoa
Fisioloxismoa
Estatu motak
Hiri-estatua
Kolonia
Konfederazioa
Federazioa
Inperioa
Printzerria
Protektoratua
Monarkia
Errepublika
Errepublika federala
Kontzeptuak
Aktibismoa
Biltzarra
Ustelkeria
Dotrina
Estatua
Gobernua
Hegemonia
Ideologia
Legegintzaldia
Askatasuna
Nazioa
Alderdi politikoa
Aberria
Legebiltzarra
Subiranotasuna
Tirania
Herrialdea
Prozesuak
Hauteskundeak
Estatu-kolpea
Iraultza
Manifestazioa
Independentzia
Plebiszitua
Erreferenduma
Zentsura mozioa
Errepresioa
Lobby
-a
Banaketa administratiboa
Kantonamendua
Autonomia erkidegoa
Aldundia
Udala
Estatua
Probintzia
Departamendua
Eskualdea
Barrutia
Kargu eta postuak
Kantzelaria
Sailburua
Zinegotzia
Diputatua
Diktadorea
Alkatea
Enperadorea
Ministroa
Prefeta
Presidentea
Lehen ministroa
Erregea
Senataria
Kargu eta postuak
Zientzia politikoa
Diplomazia
Filosofia politikoa
Historia politikoa
Metapolitika
Politika internazionala
Teoria politikoa
Geopolitika
Ideologiak
Ezker politikoa
Eskuin politikoa
Karlismoa
Komunismoa
Faxismoa
Liberalismoa
Populismoa
Sozialdemokrazia
Sozialismoa
Kristau demokrazia
Libertarianismoa
Humanismoa
Zentrismoa
Jokabideak
Klientelismoa
Chauvinismoa
Kolektibismoa
Kolonialismoa
Kontserbadorismoa
Elitismoa
Inperialismoa
Neo-inperialismoa
Interbentzionismoa
Isolazionismoa
Nazionalismoa
Aurkakotasuna
Bakezaletasuna
Erradikalismoa
Separatismoa
Tradizionalismoa
Alderdi-aniztasuna
Alderdi-bitasuna
Alderdi-bakartasuna
Abstentzioa
Amnistia
Desobedientzia zibila
Disidentzia
Kultura-aniztasuna
Errepublika
bat (
latinezko
rēs pūblica
, gauza ofizial, gauza publiko edo publiko; zatiak direlarik
rēs
gauza eta
pūblica
publico) estatuaren antolamendu mota bat da, zeinaren autoritate gorena ez baita
monarka
bat edo beste agintari bat,
aristokrazian
parlamentarismoan
oligarkian
edo gisakoetan den bezala.
Aro garaikideko
errepubliketan, presidenteak ordezkatzen du estatuburuaren irudia.
Errepublika terminoa
K.a. 500.
urtean sortu zen lehen aldiz
Erroman
, baina denborarekin hitzak zenbait esanahi aldaketa izan ditu. Hasieran,
rēs pūblica
termino latinoak «demokraziaren forma partziala» adierazten zuen, Erroman, K.a. 500. urtetik K.a. 27ra ezagutu zen moduan. Erromako lehen demokrazia partzial hartan, Erromako Senatuan aulki guztiak zituen klase aristokratikoaren edo
patrizioen
boterea
kontsulatuaren
erakundeak kontrolatu zuen, herritar libreek edo
plebeak
urtero aukeratzen zituzten bi
kontsulen
bitartez. Hitzaren antzinako erromatar definizioa aski aldatua dago erabilera modernoan, non ez baita uste lidergo posizioak «klase menderatzailera» mugatu behar direnik.
Ez dira nahastu behar errepublika modernoak eta
zuzeneko demokraziaren
(grekozko δμοκρροία,
demokratía
, herriaren boterea; eta hori δñμος,
demos
, herria eta ρκάοος,
krátos
, boterea) antzinako errepublikak, zeren eta printzipio desberdinen araberakoak baitira: errepublika modernoak legearen aginte dira, eta zuzeneko demokraziak esan nahi du herriaren agintea. Hauek dira zuzeneko demokraziaren eta ordezkaritza errepublikaren arteko bi desberdintasun nagusiak: lehenik, ordezkaritza errepublika batean gobernu ahalmena herritar kopuru txiki bati eskuordetzen zaio, herriak hautatuta; bigarrenik, ordezkaritza errepublikak herritar kopuru handiagoa eta lurralde hedadura handiagoa har ditzake.
Estatu Batuetako
ingelesean, errepublikaren definizioa gobernu modu zehatz bati buruzkoa ere izan daiteke, non hautatutako pertsonek herritarren multzoa ordezkatzen baitute,
eta errepublikak
zuzenbide estatuaren
arabera boterea erabiltzen baitu, konstituzio bat aintzat hartuta,
botere banaketa
zehatz batekin, herritarrek aukeratutako
estatuburu
batekin, eta norbanakoaren eskubideak errespetatuta, hau da, errepublika konstituzional
10
edo
ordezkaritzako demokrazia
bat.
11
Ordezkapenezko lehenengo errepublika
Ameriketako Estatu Batuak
izan ziren,
independentzia gerraren
ondoren konfederazio gisa sortu zena, eta, gero, errepublika
konstituzional
federal libre eta zuzenbidezkoa gisa birformulatu zena, garaiko kontzeptu berriak ezarriz, hala nola
botere banaketa
. Printzipio hori antzinako demokrazietan inspiratzeaz gain,
Montesquieuren
teoriekin hobetu zelarik, ingeles parlamentarismoaren ordezkapen sistemarekin batera, esan daiteke Estatu Batuetan sortu zirela
konstituzio
idatzi baten ideia,
presidentzialismoa
eta
justizia
independentea.
Historia
aldatu
aldatu iturburu kodea
Errepublika K.a. 509. urtean agertu zen
Erroman
Erromatar Monarkia
deuseztatua izan zenen, erromatarrak
Tarkino Harroa
erregearen aurka altxatu zirelarik,
Erromatar Errepublika
ezartzeko. Izenaren jatorriak argitzen duen gisan, errepublika
regnum
(erresuma) edo «erregearen jabetza» ukatzen du. Estatu mota honek botere politikoaren iturri bihurtzen du
herria
, izan osorik, izan zati bat, izan gutxiengo pribilegiatu bat, gai publikoetan esku hartzeko
eskubideaz
. Hori da antzinako errepubliken kasua, non
herritartasuna
gizabanako gutxi batzuei bakarrik ematen baitzitzaien, eta boterea, sarritan, familia boteretsuek menderatzen baitzuten,
Erroman
bezala; eredu bera da
Erdi Aroan
agertu ziren
errepublika aristokratikoen
kasua (bereziki
Venezian
).
12
Errepublika klasikoak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Erromatar Errepublikaren
mapa.
Errepublika modernoa soil desberdina mundu klasikoan aurki genezakeen edozein estatu motaren aldean.
13
14
Hala ere,
antzinate klasikoko
estatu batzuei oraindik ere errepublika esaten zaie; antzinako
Atenas
eta
Erromatar Errepublika
, kasu. Estatu horien egitura eta gobernua oso desberdinak zirenez errepublika modernoen aldean, eztabaida bat sortzen da, ea zenbateraino ote dagoen jarraitasun historiko bat errepublika klasikoen, Erdi Arokoen eta modernoen artean. J. G A. Pocock historialariak argudiatu zuen tradizio errepublikano desberdin bat hedatzen dela mundu klasikotik
aro garaikideraino
15
16
Beste ikertzaile batzuk, ordea, ez daude ados. Paul Rahe
17
historialariak, adibidez, argudiatu izan du errepublika klasikoen gobernu formak ez duela ia loturarik herrialde modernoen errepublikekin.
18
Nolanahi ere, errepublika klasikoen
filosofia politikoak
eragina izan du beti pentsamendu errepublikanoan hurrengo mendeetan. Errepublikek aldezten zituzten filosofo eta politikariak, hala nola
Makiavelo
Montesquieu
John Adams
eta
James Madison
, neurri handi batean iturri klasiko greko eta erromatarren mende zeuden.
Aristotelesen
Politika
obrak zenbait gobernu mota eztabaidatzen ditu. Aristotelesek «politeia» deitu zuen forma bat, beste formen nahasketa, gobernu modu ideala zen haren aburuz.
Polibiok
ideia horietako asko zabaldu zituen, eta gobernu mistoaren ideian jarri zuen arreta berriro. Tradizio horretako erromatar obra garrantzitsuena da
Zizeronen
De re publica
Denboraren poderioz, errepublika klasikoak inperio bihurtu ziren, edo inperioen mende gelditu ziren. Greziako errepublika gehienak
Alexandro Handiaren
Mazedoniako Inperioaren
agindupean izan ziren menderatuak.
Erromatar Errepublika
izugarri zabaldu zen,
Mediterraneoko
beste estatuak konkistatuz, errepublikatzat har zitezkeenak, hala nola
Kartago
. Horrela,
Erromatar Inperioa
bihurtu zen.
Antzinako beste errepublika batzuk
aldatu
aldatu iturburu kodea
«Errepublika» terminoa ez da erabili izan hiri preklasikoak izendatzeko, batez ere Europatik kanpo eta
tradizio greko-erromatarraren
eraginpetik kanpo. Hala ere, Europatik kanpoko estatu goiztiar batzuek bazituzten errepubliken antzeko estatu antolamenduak.
Antzinako Ekialde Hurbilean
ekialdeko Mediterraneoko
zenbait hirik gobernu kolektiboa ezarri zuten.
Arwad
aipatu izan da errepublika baten lehen adibide ezagun gisa.
19
Monarkia Bateratuaren aurreko garaiko
israeldar
konfederazioa ere errepublikatzat hartua izan da.
20
Afrikan
Axumgo Erresuma
errepublika baten antzera gobernatutako konfederazio gisa antolatu zen.
21
Era berean,
Igbo
herria, orain
Nigeria
dena, errepublika gisa zegoen antolatuta.
22
Vajjian konfederazioko hiriburua zen
Vaishali
, antzinako
Indiako
errepublika bat.
Antzinako
Indiako azpikontinentean
Mahajanapadak
izeneko lehen errepublika batzuk izan ziren.
23
Mahajanapadak hamasei errepublika oligarkiko izan ziren
K.a. VI. mendetik
K.a. IV. mendera
arte.
24
K. P. Jayaswal eta beste zenbait indiar ikerlariren arabera, antzinako Indiako zenbait estatuk errepublika forma zuten.
25
26
27
Indiaren historiaren garai horretatik bizirik iraun duen konstituzio edo filosofia politikoko lanik ez dagoen arren, erlijio testuen arabera estatu batzuek
sabhā
edo
Gaira sangha
zuten, hau da, kontseiluetan oinarritutako errepublika mota bat, monarkikoaren aurkakoa. Antzinako greziar idazleek aipatzen dute
Alexandro Handiak
hiri-estatuak
aurkitu zituela, adineko kontseilu batek gobernatuak.
28
Errepublika liberalak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Europa
aldatu
aldatu iturburu kodea
Europa
modernoak
botere monarkikoaren hazkunde handia ikusi zuen.
Monarkia absolutuaren
zabalkunde garaia izan zen,
Erdi Aroan
izandako monarkia txiki eta barreiatuen ordez. Aldi berean, baina, monarkiaren kontrol osoaren aurkako erreakzioa ere ikusi zuen,
liberalismoaren
ideologia sortu baitzen.
29
Ilustrazioko
pentsalari gehienek askoz interes handiagoa zuten monarkia konstituzionalaren ideietan errepubliketan baino.
Oliver
Cromwellen
Britainiar Errepublikak guztiz itxuragabetu zuen errepublikanismoa, pentsalari gehienek uste baitzuten errepublika guztiak anarkia edo tirania bihurtzen zirela.
30
Horregatik,
Voltaire
eta beste filosofo batzuk monarkiaren alde agertu ziren, aldi berean absolutismoaren aurka egon arren.
31
Jean-Jacques Rousseau
eta
Montesquieu
errepublikaren aldekoak ziren,
Greziako
hiri-estatuak
hartzen zituzten eredutzat. Hala ere, biek pentsatzen zuten
Frantzia
bezalako herrialde bat, 20 milioi biztanlerekin, ezin izango zela errepublika gisa gobernatu.
32
Rousseauk Korsikako esperimentu errepublikanoa miretsi zuen (1755-1769) eta bere egitura politiko ideala deskribatu zuen, komuna autonomo txikien bidez.
33
Montesquieuk uste zuen hiri-estatu batek errepublika izan behar zuela idealki, baina monarkia mugatua nazio handi batentzat egokiagoa zela.
34
Frantziako Iraultza
ere ez zen errepublikanoa izan hasieratik.
Varennesko
ihesak porrot egin ondoren, erregek bere aldeko guztiak galdu zituen, errepublika deklaratu zen eta
Luis
XVI.a
gillotinara
bidali zuten. Frantziaren atzetik, Europako leku askotan errepublikak ezarri ziren armen indarrez, kontinente osoan zenbait errepublika
jakobino
ezarri ziren heinean.
Napoleonen
boterea sendotu ahala,
Frantziako Lehen Errepublika
eta haren kidekoak amaitu ziren, Napoleonek ezarritako «monarkiek» ordezkatuta. Napoleonen garaian, garaileek kontinenteko errepublika zaharrenetako asko suntsitu zituzten, besteak beste
Veneziako Errepublika
Genoako Errepublika
eta
Holandako Errepublika
. Horiek guztiak monarkia bihurtu ziren edo inguruko monarkiek xurgatu zituzten.
Suitzak
bakarrik iraun zuen errepublika gisa.
Europako estatuen bilakaera historian zehar
1815
Monarkiak (55)
Errepublikak (9)
1914
Monarkiak (22)
Errepublikak (4)
1930
Monarkiak (20)
Errepublikak (15)
1950
Monarkiak (13)
Errepublikak (21)
2015
Monarkiak (12)
Errepublikak (35)
Amerika
aldatu
aldatu iturburu kodea
Estatu Batuetako
matxinada
Britainia Handik
o Parlamentuko autoritateak kolonien gainean ezarritako agintearen gaitzespen gisa hasi zen, ez, zehazki, monarkiaren aurka. Lehenik, britainiar monarkak porrot egin zuen koloniak babesten, bere iritziz ordezkaritzako gobernu eskubideen urraketatik; bigarrenik, erregeak zigortu egin zituen ordaina eskatzen zutenak, traidore gisa; eta, azkenik, borroka tropak bidali zituen, agintea bermatzeko. Hiru faktore horien ondorioz, britainiar monarkia tiranikotzat hartua izan zen, orobat; Ameriketan.
35
Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Aldarrikapenarekin
, matxinadaren buruzagiek
monarkia
irmoki errefusatu zuten eta errepublika,
botereen banaketa
presidentzialismoa
eta
ordezkaritzako demokrazia
sortu zituzten.
36
Iraultzako buruzagiak ongi jantzita zeuden pentsalari liberal frantsesen idazkietan, baita errepublika klasikoen historian ere.
John Adamsek
liburu bat idatzi zuen errepubliken historiari buruz.
37
Gainera,
Thomas Paineren
Common Sense
idatziak ideia errepublikanoak eta independentziaren aldekoak aurkeztu zituen, modu labur eta argian publiko orokorrarentzat, oso zabaldua izan baitzen eta ozen irakurria, maiz.
Estatu Batuetako Konstituzioak
(1788) errepublika federal bat sortu zuen, batasun indartsu gisa, konfederazio ahul bat ordezteko. Konstituzioari egindako lehen hamar zuzenketak (
Bill of Rights
izenekoa) norbanakoen eskubide batzuk bermatzeko egin ziren, funtsezkoak baitziren iraultza justifikatzen zuten ideia errepublikanoentzat.
38
Gerra napoleonikoen ondorioz
Espainiako erresumaren
menpeko Amerikako estatuek independentzia lortu zutenean, errepublika multzo zabal bat sortu zen. Ideologia liberalak eragin mugatua izan zuen errepublika berri horietan.
Emantzipazioaren
sostengu nagusia bertako biztanleria
kreolea
izan zen, europar jatorrikoa izan arren Espainiak ezarritako gobernatzaileekiko gatazka larria zuena. Elite kreoleak ez zuten batere interesik
amerindiar taldeei
boterea eta ordezkaritza emateko.
Simón Bolívar
, matxinaden bultzatzaile nagusia eta teorialari garrantzitsuenetako bat,
ideal liberalekin
bat zetorren, baina uste zuen Amerika hispanoak ez zuela beharrezko gizarte kohesiorik sistema horrek funtziona zezan eta
autokraziaren
alde egiten zuen, beharrezkoa zenean.
39
Mexikon
soilik hartu zuen autokraziak, labur, monarkiaren forma
Mexikoko Lehen Inperioan
Iberiar Penintsulako Gerraren
ondorioz,
Portugalgo
gortea
Brasilera
joan zen 1808an. Brasilek independentzia lortu zuen monarkia gisa 1822ko irailaren 7an, eta
Brasilgo Inperioak
1889 arte iraun zuen. Beste estatuetan, errepublika autokratikoaren zenbait forma izan ziren, gehienak XX. mendearen amaieran liberalizatu ziren arte.
15
Errepublikanismoaren zabalkundea
aldatu
aldatu iturburu kodea
Frantziako Bigarren Errepublika
iraupen laburrekoa izan zen: 1848an sortu eta
Napoleon III.a
bere lehen presidente bakarrak indargabetu zuen, 1852an, bere burua enperadore izendatzeko.
Frantziako Hirugarren Errepublika
Frantzia-Prusia Gerraren
ostean ezarri zen, 1870-71n,
Borbondarren
oinordekoek ez baitzuten onartzen hiru koloreko bandera. Zernahi gisaz, 1880ko hamarkadaren erdialdera, Errepublika erabat finkatu zen Frantzian. Espainian,
Lehen Errepublika
eratu zen 1873-74an, baina berehala berrezarri zuten monarkia. XX. mendearen hasieran,
Frantzia
Suitza
eta
San Marino
ziren Europako errepublika bakarrak.
Portugalen
,1908an
Karlos I.a Portugalgoa
eta haren seme Luis hil zituztelarik, 1910eko urriaren 5eko iraultzak
Portugalgo Errepublika
ezarri zuen.
1920ko kartel batean, Txinako Errepublikako presidente iraunkorra,
Yuan Shikai
, eta Errepublikako behin-behineko lehendakaria,
Sun Yat-sen
, omentzen dira.
Asiako ekialdean
, XIX. mendean Txinan oso zabalduta zegoen
Qing dinastiaren
aurkako sentimendu, eta
monarkia konstituzionala
eskatzen zuten zenbait protesta mugimendu garatu ziren. Ahalegin horietako lider nagusia
Sun Yat-sen
izan zen, eta haren «Herriaren Hiru Printzipioak» konbinazio bat izan ziren, estatubatuar, europar eta txinatar ideien artean. Haren gidaritzapean,
Txinako Errepublika
aldarrikatu zuten, 1912ko urtarrilaren 1ean.
40
Errepublikanismoa nabarmen hedatu zen
Lehen Mundu Gerraren
ondoren, Europako inperio handienetako batzuk erori zirenean:
Errusiako Inperioa
(1917),
Alemaniar Inperioa
(1918),
Austro-Hungariako Inperioa
(1918) eta
Otomandar Inperioa
(1922); haien ordez, errepublikak ezarri ziren nonahi. Estatu berriek independentzia lortu zuten asaldura egoera hartan, eta horietako askok, hala nola
Irlandak
Poloniak
Finlandiak
edo
Txekoslovakiak
errepublika sistemak hobetsi zituzten.
Greko-turkiar gerran
(1919-1922) porrot egin ondoren, Bigarren Errepublika Helenikoak (1924-35) ordeztu zuen monarkia
Grezian
. Espainian, estatu kolpe batez bidez suntsitu zuten
Espainiako Bigarren Errepublika
(1931-36), eta horren ondorioz piztutako
gerraren
ostean,
diktadura
frankista
ezarri zuten 39 urtez.
Ideia errepublikazaleak zabaltzen ari ziren, batez ere
Asian
. Estatu Batuak eragin nabarmena izaten hasi ziren
ekialdeko Asian
XIX. mendearen azken zatian, eta
misiolari
protestanteek
zeregin nagusia izan zuten horretan.
Mendebaldeko
idazle
liberal
eta
errepublikanoek
ere eragina izan zuten. Horiek guztiak konbinatu ziren
konfuzianismoan
oinarritutako
filosofia politikoarekin
, denbora luzez argudiatu izan baitzuen herriak eskubidea zuela gobernu bat errefusatzeko, «zeruaren agindua» galtzen bazuen.
41
Ekialdeko Asian
, iraupen laburreko bi errepublika sortu ziren,
Formosako Errepublika
(1895) eta Filipinetako Lehen Errepublika (1899).
Definizioa
aldatu
aldatu iturburu kodea
Errepublikak seme-alabak elikatu eta hezten ditu
Honoré Daumierren
margoa (1848).
Tradizioz, honela definitu izan da errepublika: herriak boterea erabiltzeko
subiranotasuna
eta ahalmena duen herrialdeetako gobernatzeko modua, nahiz eta herri subiranoak modu batera edo bestera aukeratzen dituen gobernarien esku utzi. Praktikan, pentsatu ohi da herrialde baten estatu modua
monarkia
dela
erregea
badu, eta errepublika, berriz, erregerik ez badu. Funtsean, errepublika bat «legearen agintean» oinarritzen da, eta ez «gizakien agintean».
Mendebaldeko kulturak
errepublika
kontzeptuari buruz egin duen definizio tradizionalean parte hartzen duten elementuak dira:
42
Karguak
hautatzeko
maiztasuna.
Legearen
nagusitasuna.
Berdintasuna
legearen aurrean.
Gobernu egintzen publizitatea: estatuaren sekretua ez da posible.
Politikarien
eta
funtzionario publikoen
erantzukizuna.
Herritartasunaren
jarduna, erabakien oinarria.
Botereen arteko bereizkuntza
Begirunea
besteren ideien aurrean, ez soilik
tolerantzia
Egokitasun printzipioa, kargu publikoetan jarduteko.
Estatuak, hau da, gobernua gauzatzen duen eta legeak lurralde mugatu baten gainean subiranotasunez aplikatzen dituen erakundeen multzoak, behar du gobernuak erabiltzen duen aginte hori nolabait antolatuta egotea. Hala, oinarrizko antolamendu hori
monarkia
edo errepublika izan daiteke.
Aristotelesek
bere
Politika
obran hiru funtsezko oinarri ezartzen ditu errepublika batentzat:
43
Botereen arteko banaketa eta elkarrekiko kontrola.
Herritarren parte hartze politiko aktiboa, horrek esan nahi baitu estatuaren ekintzen publikotasuna eta herritarrak heztea zientzia juridiko eta politikoetan.
Klase sozial
guztiak ordezkatuta egotea gobernu egituretan, eskumen eta lehentasun maila berarekin.
Errepublika eta erlijioa
aldatu
aldatu iturburu kodea
Erlijioaren eremua garrantzizkoa izan zen, historikoki, monarkien gainbehera arrazoitzeko eta errepublikaren aldeko mugimenduak finkatzeko.
Izan ere, monarkia guztiek erlijio ofizial bat zuten, nahitaez aintzat hartu beharrekoa. Aldiz, errepublikak —batez ere
frantziarrak
44
eta
estatubatuarrak
45
aro modernoko
konstituzio
gehienek jasotzen duten
zuzenbidearen
oinarriak ezarri zituztenetik—,
kultu askatasuna
aldarrikatzen dute, erlijioaren alderdi hori herritarren aukera askearen mende lagata.
Errepublika laizistak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Askotan,
monarkiak
ordezteko iraultza errepublikanoak oso
laizistak
izan dira, eta horrek, batzuetan, sentimendu
antiklerikal
handi bat sorrarazi du, erlijio konfesio batzuek, bereziki
katolizismoak
Antzinako Erregimenari
emandako laguntzagatik eta sinbolismoagatik, edo
oligarkiarekin
duen lotura estuagatik, bai eta
Elizaren
hierarkiak
statu quoa
babesteko erakutsi ohi duen jarrera guztiz atzerakoiagatik ere. Herritarrek eta klase zapalduek frustrazioa eta sufrimendua urte luzez metatu izan dituzten kasu historikoetan, Elizaren aurkako oldarraldi bortitzak piztu izan dira:
elizak
erretzea,
apaizak
eta
lekaimeak
jazartzea,
arte sakroa
suntsitzea eta abar. Halakoak gertatu ziren
Frantziako Iraultzan
, edo iraultza sozialista batzuetan, hala nola
Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna
sortzeko
iraultzan
, baita
Vietnam
Ipar Korea
Txinako Herri Errepublika
Mexikon
. Halaber,
Espainiako Bigarren Errepublikaren
garaian, 1936ko estatu kolpearen ondoren,
anarkistek
eta langileriaren beste sektore politiko batzuek bultzatutako iraultza sozialaren barruan ere
Eliza katolikoaren
aurkako eraso ugari izan ziren.
46
Hala ere, monarkiak edo estatu totalitarioak ezarri izan direnean, maiz gertatu dira gutxiengo erlijiosoen aurkako oldarraldiak ―esate baterako,
judaismoaren
aurka
nazien
garaian, edo
kristauen
aurka
Edo Aroan
Japonian―
, edo boterea erlijioan legitimatu dute, hala nola
Francisco Franco
jeneralaren
diktadurak
eta haren
nazionalkatolizismoak
47
Estatu Batuetan
ez zen horrelakorik gertatu, ziurrenik,
iraultza
baino gehiago,
independentzia gerra
izan zelako batez ere, britainiar monarkiaren gehiegikeriak alde batera uzteko. Hala ere, nazio jaio berriak ez zuen estatu erlijiorik aukeratu bereziki, nahiz eta batzuetan
Biblia
edo
Jainkoa
aipatzen dituen, esate baterako bere konstituzioan.
Frantziak
, erlijioaren eta estatuaren independentzian aitzindari izaki,
XX. mendearen
hasieran onartuko zuen estatuaren laikotasuna.
Errepublika konfesionalak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Egia izan arren askotan
erlijioaren
aurkako sentimendua erabili izan dela erregimen errepublikanoa ezartzeko, beste batzuetan, alderantziz, sentimendu erlijiosoa erabili izan da (batzuetan, baita
fundamentalista
ere), helburu berarekin.
Sentimendu erlijiosoak garrantzi handia izan zuen, esate baterako,
Iranen
Xahren
erregimena eraisteko, eta haren ordez,
aiatola
edo buruzagi espiritual
islamiarrek
zuzendutako errepublika bat ezartzeko. Geroztik, Iranen izena da ofizialki
Irango Islamiar Errepublika
48
(persieraz:
جمهوری اسلامی ایران
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān
).
Herrialde batzuk errepublika gisa antolatu dira, hain zuzen ere, konstituzioan estatu erlijio bat ezartzeko. Adibiderik nabariena islamiar errepublikak dira, nahiz eta ez diren bakarrak, antzeko zerbait gertatzen baita
Israelgo Estatuan
, nahiz legez ez duen erlijio ofizialik.
49
Historikoki, errepublika asko erlijio baten arabera definitu izan dira, hala nola
Dominikar Errepublika
domingotarren
ordena
katolikoaren
presentzia nagusiari zor baitio izena; beste horrenbeste,
Irlandako Errepublika
(katolikoa)
50
edo
Herbehereetako Errepublika
protestantea
).
51
Erreferentziak
aldatu
aldatu iturburu kodea
Euskaltzaindia.
«Bilaketa >
errepublika
Euskaltzaindiaren Hiztegia
(www.euskaltzaindia.eus)
(kontsulta data: 2024-04-07)
Euskaltzaindia.
«Bilaketa >
errepublika
Lexikoaren Behatokia
(lexikoarenbehatokia.euskaltzaindia.eus)
(kontsulta data: 2024-04-07)
(Ingelesez)
Dey,
Rakesh.
(2020-07-12).
«How Democratic Was the Roman Republic and Empire?»
International Journal of Scientific and Research Publications (IJSRP)
10
(7): 514-519.
doi
10.29322/ijsrp.10.07.2020.p10355
ISSN
2250-3153
(kontsulta data: 2024-04-07)
(Ingelesez)
García-Trevijano,
Antonio.
(2009).
A pure theory of democracy.
Lanham:
University Press of America
ISBN
978-0761848561
OCLC
.435421569
(Ingelesez)
Madison,
James.
(1787).
«The Union as a Safeguard Against Domestic Faction and Insurrection»
Federalist n. 10 - The Federalist Papers: Primary Documents in American History
(Research Guides at Library of Congress (web.archive.org))
(kontsulta data: 2024-04-07)
(Ingelesez)
«Republic, definition & meaning»
Merriam-Webster
(web.archive.org)
2024-01-06
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Ingelesez)
Woodburn,
James Albert.
(1916).
American politics. The American republic and its government.
New York:
G.P. Putnam's Sons
OCLC
.2511257
(Ingelesez)
Scheb,
John M.
Sharma,
Hemant.
(2023).
An introduction to the American legal system.
Frederick:
Aspen Publishing
ISBN
978-1543858228
OCLC
.1375105443
(Ingelesez)
Allan,
Trevor R. S..
(2003).
Constitutional Justice: A Liberal Theory of the Rule of Law.
Oxford University Press
ISBN
978-0199267880
OCLC
.1261259954
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Ingelesez)
Peacock,
Anthony Arthur.
(2010).
Freedom and the Rule of Law.
Rowman & Littlefield
ISBN
978-0739136188
OCLC
.659560668
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Ingelesez)
«From Alexander Hamilton to Gouverneur Morris, 19 May 1777»
Founders Online
(web.archive.org)
2023-12-03
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Frantsesez)
«République»
Encyclopédie Larousse
(web.archive.org)
2023-03-26
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Ingelesez)
Nippel,
Wilfried
Fontana,
Biancamaria (ed.).
(1994).
«Ancient and Modern Republicanism»
The Invention of the Modern Republic
(Cambridge University Press): 6. or.
ISBN
978-0521430883
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Ingelesez)
Darity,
William A..
(2008).
International encyclopedia of the social sciences.
Detroit:
Macmillan Reference USA
ISBN
978-0028659657
OCLC
.162146038
(Ingelesez)
Horowitz,
Maryanne Cline (ed.).
(2005).
New Dictionary of the History of Ideas.
Farmington Hills:
Thomson Gale (web.archive.org)
ISBN
978-0684313774
OCLC
.55800981
(Ingelesez)
Pocock,
J. G. A.
Whatmore,
Richard.
(2016).
The Machiavellian Moment: Florentine Political Thought and the Atlantic Republican Tradition.
Princeton:
Princeton University Press
doi
10.1515/9781400883516
ISBN
978-1400883516
OCLC
.1165547370
(Ingelesez)
«Paul Rahe»
Hillsdale College
(web.archive.org)
2023-12-09
(kontsulta data: 2024-04-08)
(Ingelesez)
Rahe,
Paul Anthony.
(1994).
Republics ancient and modern.
Chapel Hill:
University of North Carolina Press
ISBN
978-0807844731
OCLC
.29877363
Bernal,
Martin.
(2001).
Black Athena Writes Back: Martin Bernal Responds to His Critics.
Duke University Press
ISBN
978-0822327066
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Everdell,
William R..
(1983).
The End of Kings: A History of Republics and Republicans.
Free Press
ISBN
978-0029099308
OCLC
.42080394
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
«Aksum»
UNESCO World Heritage Centre
(web.archive.org)
2024-01-27
(kontsulta data: 2024-04-09)
Nwauwa,
Apollos O..
(2003).
«Concepts of Democracy and Democratization in Africa Revisited»
Fourth Annual Kent State University Symposium on Democracy
(web.archive.org)
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
«Sixteen Mahajanapadas, Ancient India»
iloveindia.com
(web.archive.org)
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Singh,
Upinder.
(2008).
A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
Pearson Education India
ISBN
978-8131711200
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
«Vaishali, Ancient city»
Encyclopaedia Britannica
(web.archive.org)
2022-12-03
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Kulke,
Hermann
Rothermund,
Dietmar.
(2004).
A History of India.
Psychology Press
ISBN
978-0415329194
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Sharma,
Ram Sharan.
(1991).
Aspects of Political Ideas and Institutions in Ancient India.
Motilal Banarsidass Publ.
ISBN
978-8120808270
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Altekar,
Anant Sadashiv.
(2002-04).
State and Government in Ancient India.
Motilal Banarsidass Publ.
ISBN
978-8120810099
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Frantsesez)
Laine,
Mathieu.
(2012).
Dictionnaire du libéralisme.
Paris:
Larousse
ISBN
978-2035841858
OCLC
.1009997587
(Ingelesez)
Kors,
Alan Charles.
(2003).
Encyclopedia of the Enlightenment.
Oxford:
Oxford University Press
ISBN
978-0195104301
OCLC
.848778043
(Frantsesez)
«Il faut des romans aux peuples corrompus
: le romanesque républicain dans la Suisse des Lumières»
Voltaire Foundation
(web.archive.org)
2021-05-27
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Frantsesez)
Labro,
Catherine.
(2012).
«Le débat Rousseau/Montesquieu dans le premier Discours : réception et médiations»
Revue Française d'Histoire des Idées Politiques
35
(1): 135–145.
doi
10.3917/rfhip.035.0135
ISSN
1266-7862
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Frantsesez)
Petit,
Pauline.
(2022-03-23).
«Quand Rousseau rêvait l'autonomie politique de la Corse»
Radio France
(web.archive.org)
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Frantsesez)
Bacot,
Guillaume.
(2007).
«Montesquieu et la question de la nature monarchique de la Constitution anglaise»
Revue Française d'Histoire des Idées Politiques
25
(1): 3–31.
doi
10.3917/rfhip.025.0003
ISSN
1266-7862
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
«American Revolution | Causes, Battles, Aftermath, & Facts»
Encyclopaedia Britannica
(www.britannica.com)
2024-04-04
(kontsulta data: 2024-04-09)
Fabbrini,
Sergio.
(1999).
«The American System of Separated Government: An Historical-Institutional Interpretation»
International Political Science Review / Revue internationale de science politique
20
(1): 95-116.
ISSN
0192-5121
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Marraro,
Howard R..
(1969-12).
«President John Adams' Views on the Italian Republics»
Forum Italicum: A Journal of Italian Studies
(4): 591-594.
doi
10.1177/001458586900300406
ISSN
0014-5858
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Kyvig,
David E..
(1996).
Explicit and authentic acts
: amending the U.S. Constitution, 1776-1995.
Lawrence: University Press of Kansas (web.archive.org)
ISBN
978-0700607921
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Gaztelaniaz)
Oquendo,
Luís J. González.
(2008-11-18).
«Bolívar y la constitución del discurso nacionalista en Venezuela»
Amérique Latine Histoire et Mémoire. Les Cahiers ALHIM. Les Cahiers ALHIM
(16)
doi
10.4000/alhim.3060
ISSN
1777-5175
(kontsulta data: 2024-04-09)
(Ingelesez)
Ye,
Lang
Fei,
Zhenggang
Wang,
Tianyou.
(2007).
China: Five Thousand Years of History and Civilization.
City University of HK Press
ISBN
978-9629371401
OCLC
.1142373741
(kontsulta data: 2024-04-12)
(Ingelesez)
Gao,
Sophia
Walayat,
Aaron J..
(2021-05-11).
«Confucianism and Democracy: Four Models of Compatibility»
Journal of Chinese Humanities
(2-3): 213–234.
doi
10.1163/23521341-12340098
ISSN
2352-1333
(kontsulta data: 2024-04-12)
(Ingelesez)
Bellamy,
Richard.
(2021).
«Republicanism: Non-domination and the free state»
Routledge International Handbook of Contemporary Social and Political Theory
(Routledge)
doi
10.4324/9781003111399-12
ISBN
978-1003111399
(kontsulta data: 2024-04-12)
(Frantsesez)
Aristote,
(edizio elebiduna grezieraz eta frantsesez).
(2024-03-31).
Politique - Table des matières.
web.archive.org
(kontsulta data: 2024-04-13)
(Frantsesez)
Gaudemet,
Yves.
(2015).
«La laïcité, forme française de la liberté religieuse»
Administration & Éducation
148
(4): 111-120.
doi
10.3917/admed.148.0111
ISSN
0222-674X
(kontsulta data: 2024-04-13)
(Ingelesez)
«Thomas Jefferson and Religious Freedom»
Thomas Jefferson's Monticello
(web.archive.org)
2024-01-23
(kontsulta data: 2024-04-13)
(Gaztelaniaz)
Raguer,
Hilari.
(1977).
La Espada y la cruz: la Iglesia 1936-1939.
Barcelona:
Bruguera
OCLC
.462649765
(Gaztelaniaz)
Botti,
Alfonso.
(1993).
Cielo y dinero: el nacionalcatolicismo en España (1881-1975).
Madril:
Alianza Editorial
ISBN
978-8420627175
OCLC
.1187007355
Euskaltzaindia, 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak.
euskaltzaindia.net
(kontsulta data: 2017-2-1)
(Ingelesez)
Sharot,
Stephen
Demerath,
Jay.
(2007).
«Judaism in Israel: Public Religion, Neo-Traditionalism, Messianism, and Ethno-Religious Conflict»
The SAGE Handbook of the Sociology of Religion
(London and Thousand Oaks, California: SAGE): 671-672.
ISBN
978-1446206522
(kontsulta data: 2024-04-14)
(Ingelesez)
Kenny,
David.
(202-10-31).
«God in the Irish Constitution - Talk About: Law and Religion»
Byu Law - International Center for Law and Religious Studies
(web.archive.org)
(kontsulta data: 2024-04-14)
(Ingelesez)
Getty Trust,
J. Paul.
(2013-01-04).
«Our Lord in the Attic: A Case Study»
Netherlands Institute for Cultural Heritage
(web.archive.org)
(kontsulta data: 2024-04-14)
Ikus, gainera
aldatu
aldatu iturburu kodea
Errepublikanismoa
Errepublika parlamentarioa
Sistema parlamentarioa
Presidentzialismoa
Sistema erdipresidentzialista
Monarkia
Aristokrazia
Oligarkia
Diktadura
Banana errepublika
Nikolas Makiavelo
Kanpo estekak
aldatu
aldatu iturburu kodea
(Gaztelaniaz)
Duarte,
Ángel.
(2021).
Los significados del republicanismo histórico.
Madril:
Casa de Velázquez
doi
10.4000/books.cvz.27260
ISBN
978-8490963326
Autoritate kontrola
Wikimedia proiektuak
Datuak:
Q7270
Multimedia:
Republic
Q7270
Identifikadoreak
BNE
XX526814
BNF
133186466
(data)
GND
4177823-6
LCCN
sh85112978
NKC
ph125146
NARA
10644306
AAT
300179493
Hiztegiak eta entziklopediak
HDS
009925
Britannica
url
Datuak:
Q7270
Multimedia:
Republic
Q7270
"(e)tik eskuratuta
Kategoriak
Gobernu erak
Errepublikak
Estatu erak
Ezkutuko kategoriak:
Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluak
Testuan persiera duten artikuluak
Wikipedia:BNE identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:BNF identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:GND identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:LCCN identifikatzailea duten artikuluak
Wikipedia:AAT identifikatzailea duten artikuluak
Errepublika
Gehitu atala