Espanhòu — Wikipèdia

Espanhòu — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Espanhòu
Español/Castellano
Parlat en
Espanha
America latina
Region
Euròpa
America
Africa
Locutors
L1
: 330 milions
L2
: 90 milions
Tipologia
SVO
VSO
Classificacion lingüistica
Lengas indoeuropèas
Lengas italicas
Lengas romanicas
Lengas galloibericas
Lengas iberoromanicas
Espanhòu
Estatut oficial
Oficial
de
Argentina
Bolívia
Chile
Colómbia
Còsta Rica
Cuba
Eqüator
Espanha
Puerto Rico
Nòu Mexic
Guatemala
Guinèa Eqüatoriala
Mexic
Honduras
Panamà
Paraguai
Lo Salvador
Peró
Republica Dominicana
Sahara Occidental
Uruguai
Veneçuèla
ONU
Union Europèa
Acadèmia
Asociación de Academias de la Lengua Española
(en)
Estatut de conservacion
Atudat
EX
Extinct
(Atudat)
Menaçat
CR
Critically endangered
(En dangièr critic)
SE
Severely endangered
(En dangièr sevèr)
DE
Devinitely endangered
(En dangièr definitiu)
VU
Vulnerable
(Vulnerable)
Segur
NE
Not Endangered
(Non en dangièr)
ICHEL
Red Book
Not Endangered
Classada coma lenga
segura
NE
) per l'
Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond
Còdis lingüistics
ISO 639-1
es
ISO 639-2
spa
ISO 639-3
spa
Ethnologue
spa
Glottolog
stan1288
Linguasphere
51-AAA-b
ASCL
2303
IETF
es
Mòstra
Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme en
espanhòu
Artículo 1
Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros.
Mapa
espanhòu
(var.
espanhòl
) o
castelhan
(autonim:
español, castellano
) qu'ei ua
lenga romanica
deu
grop iberoromanic
que la soa varietat estandard ei originària de la region de
Castelha
dont pòrta lo nom. Au dia de uei, que's parla en tota
Espanha
e en un sarròt de país deu
continent
american
. Que compta 330 milions de personas, 450 milions en comptant los qui'u parlan com segonda lenga.
Que hè partida deu grop de las
lengas indoeuropèas
, e a l'interior d'aqueras, de las lengas
latinas
. Per aquò, per rasons istoricas (preséncia
aràbia
musulmana
en Espanha durant sèt sègles), que possedeish ua grana quantitat d'elements arabis.
Istòria
modificar
modificar lo còdi
La lenga espanhòu que's desvolopè dens lo centre-nòrd de la
Peninsula Iberica
, a partir deu
latin vulgar
, dab l'influéncia d'un
substrat
celtic
e d'un substrat
basc
, e la d'un
superestrat
arabi
. Entermiei las caracteristicas de l'espanhòu que trobam la lenicion (latin:
vita
, castelhan:
vida
), la palatalizacion (lat
annum
, cast
año
), e la diftongacion de las vocalas bracas
deu latin vulgar (lat
terra
, cast
tierra
; lat
novum
, cast
nuevo
); dauvuns d'aqueths cambiaments fonologics que's tròban en d'autas lengas romanicas.
Durant la
Reconquesta
, aqueth dialècte deu nòrd que s'espandí de cap au sud e a d'autas regions de la Peninsula Iberica.
Lo prumèr diccionari latin-castelhan (
Gramática de la Lengua Castellana
) qu'estó publicat a Salamanca en
1492
per Elio Antonio de Nebrija. A comptar deu
sègle XVI
, dab la colonizacion espanhòu, la lenga que guanhè America e dauvuas regions de l'
Asia
. Au
sègle XX
, que s'introdusí en
Guinèa Eqüatoriau
e au
Sahara Occidentau
Distribucion geografica
modificar
modificar lo còdi
Lo domeni primitiu de l'espanhòu qu'èra lo nòrd de la
Castelha
actuau. Dab la Reconquista, que hasó recular au sud lo
mossarabi
e l'
arabi
. Atau, dempuish la fin de l'Edat Mejana, lo domeni de basa de l'espanhòu qu'ei la part mei grana e mei centrau d'
Espanha
, de
Castelha
dinc a
Andalosia
, sens las zonas perifericas on i a lengas minorizadas (çò ei:
occitan
Aran
catalan
basco
galèc
; dauvuns que pensan que l'
astrurleonés
e l'
aragonés
non son pas tanpauc integraders dens l'espanhòu).
L'espanhòu qu'ei ua de las lengas oficiaus de l'
ONU
, de l'
Union Europèa
e de l'
Union Africana
Dab mei de 100 milions d'abitants,
Mexic
que compta la mei importanta populacion de lenga espanhòu deu monde. Apuish qu'arriban las de
Colómbia
(44 milions),
Espanha
(43 milions),
Argentina
(39 milions) e los
Estats Units
(30 milions).
L'espanhòu qu'ei la lenga oficiau de 20 Estats:
Argentina
Bolívia
(cooficiau dab lo
quíchoa
e l'
aimara
),
Colómbia
, la
Còsta Rica
Cuba
Espanha
(cooficiau dab l'
occitan
en
Catalonha
, lo
catalan
, lo
basco
, e lo
galèc
), l'
Eqüator
, Lo
Salvador
, la
Guinèa Eqüatoriala
(cooficiau dab lo
francés
),
Guatemala
Honduras
Mexic
Nicaragua
Panamà
Paraguai
(cooficiau dab lo guaraní),
Peró
(cooficiau dab lo
quíchoa
e l'aimara), la
Republica Dominicana
Uruguai
Veneçuèla
Chile
Aus
Estats Units
, l'espanhòu qu'ei parlat per 40 milions de personas; qu'ei cooficiau dens l'estat deu
Nòu Mexic
e dens lo territòri de
Puerto Rico
Òrdre alfabetic
Nombre de parlaires natius
Alemanha
(410
000)
Andòrra
(40
000)
Argentina
(41
248
000)
Aruba
(105
000)
Austràlia
(150
000)
Àustria
(1970)
Belize
(130
000)
Bolívia
(7
010
000)
Bonaire
(5700)
Brasil
(19
700
000)
Canadà
(272
000)
Chile
(15
795
000)
China
(250
000)
Colómbia
(45
600
000)
Corèa del Sud
(90
000)
Còsta Rica
(4
220
000)
Cuba
(11
285
000)
Curaçao
(112
450)
Eqüator
(10
946
000)
Espanha
(44
400
000 )
Estats Units d'America
(41
000
000)
Filipinas
(2
900
000)
Finlàndia
(17
200)
França
(2
100
000)
Guatemala
(8
163
000)
Guaiana francesa
(13
000)
Guinèa Eqüatoriala
(447
000)
Guyana
(198
000)
Aïtí
(1
650
000)
Honduras
(7
267
000)
Israèl
(160
000)
Itàlia
(455
000)
Japon
(500
000)
Liban
(2300)
Mexic
(106
255
000)
Marròc
(86
000)
Nicaragua
(5
503
000)
Païses Basses
(26
100)
Panamà
(3
108
000)
Paraguai
(4
737
000)
Peró
(26
152
265)
Portugal
(1
750
000)
Puerto Rico
(4
017
000)
Reialme Unit
(900
000)
Republica Dominicana
(8
850
000)
Romania
(7000)
Russia
(1
200
000)
Sahara Occidental
(341
000)
Salvador
, Lo (6
859
000)
Suècia
(39
700)
Turquia
(29
500)
Uruguai
(3
442
000)
Veneçuèla
(26
021
000)
Mexic
(106
255
000)
Colómbia
(45
600
000)
Espanha
(44
400
000)
Argentina
(41
248
000)
Estats Units d'America
(41
000
000)
Peró
(26
152
265)
Veneçuèla
(26
021
000)
Brasil
(19
700
000)
Chile
(15
795
000)
Cuba
(11
285
000)
Eqüator
(10
946
000)
Republica Dominicana
(8
850
000)
Guatemala
(8
163
000)
Honduras
(7
267
000)
Bolívia
(7
010
000)
Salvador
, Lo (6
859
000)
Nicaragua
(5
503
000)
Paraguai
(4
737
000)
Còsta Rica
(4
220
000)
Puerto Rico
(4
017
000)
Uruguai
(3
442
000)
Panamà
(3
108
000)
Filipinas
(2
900
000)
França
(2
100
000)
Portugal
(1
750
000)
Haití
(1
650
000)
Russia
(1
200
000)
Marròc
(960
706)
Reialme Unit
(900
000)
Japon
(500
000)
Itàlia
(455
000)
Guinèa Eqüatoriala
(447
000)
Alemanha
(410
000)
Sahara Occidental
(341
000)
Canadà
(272
000)
China
(250
000)
Guyana
(198
000)
Soïssa
(172
000)
Israèl
(160
000)
Austràlia
(150
000)
Belize
(130
000)
Curaçao
(112
450)
Aruba
(105
000)
Corèa del Sud
(90
000)
Andòrra
(40
000)
Suècia
(39
700)
Trinitat e Tobago
(32
200)
Turquia
(29
500)
Nòva Zelanda
(26
100)
Païses Basses
(17
600)
Finlàndia
(17
200)
Guaiana
(13
000)
Romania
(7000)
Bonaire
(5700)
Liban
(2300)
Àustria
(1970)
Es pas de bon determinar lo nombre exacte d'ispanofòns perque totes los pòbles que demòran dins un país ont l'espanhòu es lenga oficiau lo parlan pas.
Fonologia
modificar
modificar lo còdi
Lo sistèma consonantic de l'espanhòu qu'a coneishut cambiaments deus importants qui'u separan de la rèsta de las lengas ibericas:
La /f/ iniciau qu'a evoluit de cap a ua /h/ aspirada; puish l'aspiracion que s'ei esmudida enqüèra que l'ortografia la consèrve ("facer"-->"hacer")
La consonanta
e la
qu'an lo medish son bilabiau oclusiu, la reparticion enter las duas realizacions graficas que's hè generaument segon l'etimologia.
La consonanta sonòra alveolara fricativa
(qui s'escrivè "s" enter duas vocalas, com en occitan), que prenó lo son de l'alveolara fricativa shorda /s/ (qui s'escrivè "ss" enter duas vocalas, com en occitan tanben).
L'africada pòstalveolara sonòra /δ/ (qui s'escrivè "z"), que s'eishordí en (/ts/), (com la "ç", "ce", "ci" deu castelhan ancian), e au nòrd d'Espanha aqueth son /ts/ que devienó la consonanta interdentau /θ/, (qui s'escriu uei lo dia "z", "ce", "ci"), mes au sud d'Espanha e en America latina que devienó /s/.
La fricativa pòstalveolara sonòra /ʒ/ (qui s'escrivè "j, "ge", "gi", e se prononciava com en francés o en parlars gascons que i a (Auloron, Aussau)), que s'uní dab lo de la shorda /ʃ/ (qui s'escrivè "x" e se prononciava com la x deu gascon ancian). Mai tard, qu'evoluí de cap a /x/ (qui ei lo son qui aperam a còps "de la
jota
espanhòla, e qui existeish tanben en alemand (escrivut
ch
), en breton (escrivut
c'h
), en arab (transcrivut
kh
). L'espanhòu actuau qu'a guardat las grafias "j", "ge", "gi").
Totun, la prononciacion anciana de l'espanhòu que s'ei conservada en
judeoespanhòu
, la lenga deus judius
sefarditas
, parlada peus descendents deus judius expulsats d'Espanha au
sègle XV
Sintaxi
modificar
modificar lo còdi
Entà destacar un sol trèit sintaxic originau de l'espanhòu, citem l'emplec, en cas que i a, de la preposicion
, davant un complement d'objècte dirècte. Aqueth emplec qu'existeish tanben en
gascon
mes n'i ei pas tant espandit:
¿Le conoces a aquel hombre?
, "E coneishes ad aqueth òmi?";
Veo a Pedro
, "Que vei (a) Pèir".
Alfabet
modificar
modificar lo còdi
Segon la nòrma classica del castelhan, l'alfabet espanhòl ten 27 letras dins l'òrdre seguent:
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj (Kk) Ll Mm Nn Ññ Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv (Ww) Xx Yy Zz
Las letras K, e W se considèra que son forestièras e s'emplegan sonque dins de mots d'origina forestièra
Los noms de las letras son:
Letra
Nom
Escrit en espanhol
Pronóncia occitan
A a
B b
be
ba be bi bo bu
bà be bi bò bo
C c
ce
ca que qui co cu (ce ci)
cà que qui cò co (se si)
D d
de
da de di do du
dà de di dò do
E e
F f
efe
fa fe fi fo fu
fà fe fi fò fo
G g
ge
ga gue gui go gu (ge gi)
gà gue gui gò go (khe khi)
H h
hache
muta
I i
J j
jotà
ja je ji jo ju
khà khe khi khò kho
(K k)
cà
forestièra
L l
ele
la le li lo lu
là le li lò lo
M m
eme
ma me mi mo mu
mà me mi mò mo
N n
ene
na ne ni no nu
nà ne ni nò no
Ñ ñ
eñe
ña ñe ñi ño ñu
nhà nhe nhi nhò nho
O o
P p
pe
pa pe pi po pu
pà pe pi pò po
Q q
co
Come en C
R r
ere
-ra -re -ri -ro -ru
rà re ri rò ro
S s
ese
sa se si so su
sà se si sò so
T t
te
ta te ti to tu
tà te ti tò to
U u
V v
ove
va ve vi vo vu
bà be bi bò bo
(W w)
dòble ve
forestièra
X x
equis
digraf cs (exámen=ecsamen)
Y y
ye
ya, ye, yi, yo, yu
jà je ji jò jo (En Argentina /sh/ )
Z z
setà
za, ze,, zi, zo, zu
sà se si sò so
Los Digrafs
CH | che |cha, che, chi, cho, chu | chà, che, chi, chò, cho
LL | elle |lla, lle, lli, llo, llu | jà, je, ji, jò, jo (En Argentina /sh/)
RR | erre |-rra, -rre, -rri. -rro, -rru | rrà, rre, rri, rrò, rru
Variacions dialectaus
modificar
modificar lo còdi
Qu'existeishen variacions dialectaus de las importantas dens las regions d'Espanha e d'America. La prononciacion deu nòrd-centre d'Espanha, especialament la prononciacion de la vila de
Valhadolid
, qu'ei considerada com l'estandard internacionau, e las diferéncias que son granas dab l'espanhòu d'
America Latina
, mes tanben de regions com
Andalosia
Diccionaris
modificar
modificar lo còdi
Diccionari aranés - catalan - castelhan - francés
Lexic espanhòl-occitan
Catalan 101
Learn Catalan online
Portal de las lengas
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Lenga SVO
Lenga oficiala
Lenga d'Espanha
Inventari de lengas
Lenga romanica
Lenga espanhòla
Lenga d'Andòrra
Lenga d'Argentina
Lenga de Bolívia
Lenga de Colómbia
Lenga de Guinèa Eqüatoriala
Lenga d'Uruguai
Lenga d'Eqüator
Lenga dels Estats Units d'America
Lenga de Belize
Lenga de Chile
Lenga de Còsta Rica
Lenga de Guatemala
Lenga d'Onduras
Lenga de Marròc
Lenga de Mexic
Lenga de Nicaragua
Lenga de Panamà
Lenga de Paraguai
Lenga de Peró
Lenga del Salvador
Lenga de Veneçuèla
Categorias amagadas :
Ligam a una traduccion demandada
Article de qualitat en hongrés
Article de qualitat en romanés
Article de qualitat dins una autra lenga
Bon article dins una autra lenga
Portal:Lengas/Articles ligats
Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
Espanhòu
Apondre un subjècte