Esperanto – Wikipedia, wolna encyklopedia

Esperanto – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ten artykuł dotyczy języka. Zobacz też:
inne znaczenia tego słowa
Esperanto
Obszar
(cały świat)
Pismo
alfabet
zmodyfikowane
łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Języki sztuczne
Esperanto
Status oficjalny
Organ regulujący
Akademio de Esperanto
Ethnologue
3 środek szerszej komunikacji
Kody języka
ISO 639-1
eo
ISO 639-2
epo
ISO 639-3
epo
IETF
eo
Glottolog
espe1235
Ethnologue
epo
GOST 7.75–97
эсп 845
Linguist List
epo
SIL
ESP
W Wikipedii
Zobacz też:
język
języki świata
Wikipedia w języku esperanto
Słownik języka esperanto
Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne
MAF
Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków
Unikodu
Flaga esperancka
Ludwik Zamenhof
Lingva Komitato
(Komitet Językowy), poprzednik
Akademio de Esperanto
, 1907 r.
Esperanto
(esperanto:
osoba mająca nadzieję
, pierwotnie
Lingvo Internacia
, w tłum.
język międzynarodowy
) – najbardziej rozpowszechniony na świecie międzynarodowy
język pomocniczy
. Jego nazwa pochodzi od pseudonimu „Dr. Esperanto” (
doktor mający nadzieję
), pod którym
Ludwik Zamenhof
opublikował w 1887 podstawy języka w książce
Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny
. Jego celem było stworzenie neutralnego i łatwego do nauki języka, przydatnego do międzynarodowej komunikacji
, nie zastępującego jednak innych języków narodowych.
Pomimo że żadne
państwo
nie uznaje esperanto za swój
język urzędowy
, jest ono używane przez międzynarodową wspólnotę, której wielkość, według różnych źródeł, szacowana jest na od stu tysięcy do dwóch milionów użytkowników (zależnie od poziomu opanowania języka); dla około tysiąca z nich esperanto jest
pierwszym językiem
Esperanto doczekało się także międzynarodowego uznania, w postaci dwóch rezolucji
UNESCO
, a także wsparcia ze strony znanych osobistości życia publicznego. W setną rocznicę powstania
Światowego Związku Esperantystów
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej
podjął uchwałę, w której złożył wyrazy uznania dla kontynuatorów dzieła dr. Ludwika Zamenhofa
. W 2014 roku z inicjatywy polskich esperantystów język esperanto został wpisany na
krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego
. Współcześnie używa się tego języka w podróży,
korespondencji
, podczas międzynarodowych spotkań,
kongresów
, dyskusji
naukowych
(np. w działalności
Międzynarodowej Akademii Nauk San Marino
), tworzenia oryginalnej literatury oraz jej tłumaczenia, w
muzyce
teatrze
kinie
, reportażu
internetowym
mediach prasowych
oraz do tworzenia audycji
radiowych
telewizyjnych
. Przesłanką wskazującą na popularność języka esperanto jest liczba krajowych organizacji esperantystów
(np.
Czeski Związek Esperantystów
Polski Związek Esperantystów
), jak również duża liczba i różnorodność organizacji tematycznych grupujących esperantystów
– zwolenników jakiegoś światopoglądu, ideologii, religii, zawodów, hobby itd. (np.
Esperancki Związek Prawniczy
Międzynarodowa Liga Nauczycieli Esperantystów
). O popularności esperanto świadczą też liczne i bardzo różnorodne
ZEOj
(obiekty upamiętniające esperanto i postać Ludwika Zamenhofa) na całym świecie.
Zdecydowana większość słownictwa w esperanto pochodzi z języków zachodnioeuropejskich, jednocześnie ukazując wpływy
języków słowiańskich
poprzez swoją
syntaktykę
morfologię
. Morfemy nie podlegają zmianom i można tworzyć z nich ogromną liczbę kombinacji, tworząc zróżnicowane znaczeniowo wyrazy; esperanto ma więc wiele wspólnego z
językami analitycznymi
, do których zalicza się między innymi
chiński
. Z drugiej jednak strony, struktura wewnętrzna esperanto w pewnym stopniu odzwierciedla
języki aglutynacyjne
, takie jak
japoński
suahili
czy
turecki
Historia
edytuj
edytuj kod
Młodość Zamenhofa
edytuj
edytuj kod
Pierwsza książka do nauki esperanta wydana w Warszawie w 1887
Powstanie esperanta jest dziełem
Ludwika Zamenhofa
, lekarza okulisty żydowskiego pochodzenia, zamieszkującego zajęte przez Rosję ziemie polskie, urodzonego w
Białymstoku
. Dzieciństwo spędzone w tym wielokulturowym mieście było dla niego okazją do obserwowania nieprzyjaznych stosunków pomiędzy przedstawicielami zamieszkujących je narodów:
Rosjanami
Polakami
Niemcami
Żydami
. Za główną przyczynę konfliktów Zamenhof uznał brak wspólnego języka, dlatego też już jako uczeń rozpoczął prace nad projektem nowego języka wspólnego dla wszystkich ludzi. W przeciwieństwie do języków narodowych miał to być w jego zamyśle język neutralny i łatwy do nauczenia, tak aby mógł być przyjęty przez wszystkich jako drugi język, nauczany równolegle do języka narodowego i używany w sytuacjach wymagających międzynarodowego porozumienia
Pierwsze pomysły
edytuj
edytuj kod
Zamenhof początkowo brał pod uwagę wskrzeszenie
łaciny
, której uczył się w szkole, jednak uznał, że jest ona zbyt skomplikowana do codziennej komunikacji. Ucząc się
języka angielskiego
zauważył, że odmiana czasownika przez rodzaj i liczbę nie jest koniecznością, a system gramatyczny języka może być o wiele prostszy niż mu się wcześniej wydawało. Wciąż nie udało mu się za to rozwiązać problemu zbyt dużego zasobu słownictwa do nauczenia, aż pewnego razu zauważył dwa szyldy
po rosyjsku
: швейцарская (‘portiernia’, od швейцар, ‘portier’) i кондитерская (‘cukiernia’, od кондитер, ‘cukiernik’). Te słowa z identycznym
przyrostkiem
podsunęły mu pomysł, by poprzez regularny system
derywacji
zmniejszyć liczbę
morfemów
należących do języka. Aby uzyskać jak najbardziej międzynarodowe słownictwo, Zamenhof zdecydował się zapożyczyć je głównie z języków
romańskich
germańskich
, nauczanych wówczas powszechnie na całym świecie
10
Wersja ostateczna
edytuj
edytuj kod
Plakat promujący kursy nauki esperanto, 1934
Pierwszy projekt Zamenhofa nazwany
Lingwe uniwersala
był już niemal gotowy w 1878, gdy ojciec Ludwika, uznawszy pomysł syna za daremny i nierealny, zniszczył jego notatki. W latach 1879–1885 Zamenhof studiował medycynę w
Moskwie
Warszawie
i wtedy również rozpoczął ponowne prace nad językiem międzynarodowym. W 1879 roku nauczył swoich przyjaciół pierwszej odnowionej wersji języka. Po kilku latach tłumaczył już poezję, chcąc w ten sposób ulepszyć projekt. W 1895 wspominał: „Przez sześć lat pracowałem nad ulepszaniem i testowaniem języka, choć w roku 1878 wydało mi się, że był już całkowicie gotowy”
11
Gdy publikacja projektu była już przygotowana, została wstrzymana przez carską cenzurę. Zamenhof, rozczarowany tym faktem, wykorzystał wolny czas na tłumaczenie m.in.
Starego Testamentu
i kilku sztuk
Szekspira
. Wreszcie w 1887 udało mu się wydać pierwszy podręcznik zatytułowany
Международный языкъ
Język międzynarodowy
), który będzie znany później wśród esperantystów jako
Unua Libro
Pierwsza Książka
). Zaprezentowany w nim język jest tym samym, którego używa się do dziś. Pseudonim Zamenhofa
Doktoro Esperanto
, pod którym książka została wydana, wkrótce stał się określeniem języka – początkowo jako
Język doktora Esperanto
, a następnie w skrócie jako
Esperanto
10
12
13
Pierwsze lata języka
edytuj
edytuj kod
Zamenhof otrzymał wiele pełnych entuzjazmu listów, często zawierających propozycje różnych zmian w języku. Wszystkie sugestie zapisywał, a następnie zaczął publikować w gazecie „
La Esperantisto
” wydawanej wówczas w
Norymberdze
. Wśród czytelników gazety dwukrotnie przeprowadzono głosowanie na temat reform, jednak większość była im przeciwna. Po tych głosowaniach na pewien czas ucichły głosy postulujące zmiany, a język zaczął się rozpowszechniać. Najwięcej abonentów „La Esperantisto” miała w Rosji, toteż wielkim ciosem był zakaz rozpowszechniania czasopisma wydany w 1895 przez carską cenzurę z powodu tłumaczenia tekstu
Lwa Tołstoja
. Gazeta niebawem została zamknięta, lecz niedługo potem zastąpiła ją nowa pod tytułem „Lingvo Internacia”. Była ona początkowo wydawana w
Uppsali
, następnie na
Węgrzech
i wreszcie w
Paryżu
, gdzie publikację przerwała dopiero
I wojna światowa
14
15
16
17
La Esperantisto
, pierwsze esperanckie czasopismo wydawane od 1889 r. w Norymberdze
Zamenhof pragnął podarować nowemu językowi
korpus literatury
, który służyłby jako wzór dla innych twórców. Z tego powodu wydał w 1903 roku zbiór modelowych tekstów w esperanto pod tytułem
Fundamenta Krestomatio
. Książka zawiera artykuły z różnych dziedzin, literaturę tłumaczoną oraz oryginalną opublikowaną w poprzednich latach w La Esperantisto i w innych źródłach autorstwa zarówno samego Zamenhofa, jak i innych autorów i zredagowaną przez Zamenhofa. Fragmenty Fundamenta Krestomatio zostały 2 lata później w 1905 przedrukowane w
Fundamento de Esperanto
i ogłoszone oficjalnie obowiązującymi.
Rozrost społeczności
edytuj
edytuj kod
Pierwszy
Światowy Kongres Esperanto
Boulogne-sur-Mer
Ogólnopolski Kongres Esperantystów w
Krakowie
, 1928
Nowego języka międzynarodowego zaczęto również używać do organizowania współpracy zawodowej i hobbystycznej na poziomie międzynarodowym. W pierwszych dziesięcioleciach komunikacja w esperanto odbywała się niemal wyłącznie na piśmie, lecz po niespodziewanie popularnym
Światowym Kongresie
w 1905 w
Boulogne-sur-Mer
, który udowodnił możliwość używania języka także w mowie, szybko zaczęły się rozwijać również kontakty osobiste i spotkania między esperantystami. W Boulogne-sur-Mer uchwalono także oficjalny i nienaruszalny zbiór zasad języka pod nazwą
Fundamento de Esperanto
Już podczas Światowego Kongresu w
Barcelonie
w 1909 miało miejsce kilka spotkań wśród biorących udział katolików, którzy w końcu postanowili zorganizować w następnym roku, 1910, osobny kongres katolickich esperantystów. Podczas niego założono Międzynarodowy Katolicki Związek Esperantystów (Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista), którego główny organ, gazeta „Espero Katolika”, był wydawany już w 1903 i jest najstarszym do dziś ukazującym się czasopismem esperanckim
18
W roku 1912, w czasie uroczystej przysięgi podczas ósmego Światowego Kongresu w
Krakowie
, Zamenhof zrzekł się swojej oficjalnej roli w ruchu esperanckim. Na dziesiąty Światowy Kongres mający odbyć się w
Paryżu
w 1914 zapisało się ponad 4000 osób, jednak przez
I wojnę światową
nie doszedł on do skutku, a Zamenhof był zmuszony wracać do domu przez
Skandynawię
Dążenie do pokoju i harmonii po I wojnie światowej obudziło nowe nadzieje, dzięki czemu esperanto szybko się rozpowszechniało. Pierwszy Światowy Kongres po wojnie miał miejsce w 1920 w
Hadze
, kolejny w 1921 w
Pradze
. W 1927 w
Wiedniu
, w pałacu
Hofburg
założono muzeum esperanta,
Internacia Esperanto-Muzeo
, które w 1929 związało się z
Austriacką Biblioteką Narodową
i dziś mieści się w osobnym budynku
19
W okresie międzywojennym i podczas
II wojny światowej
miały miejsce prześladowania esperantystów, między innymi w
nazistowskich
Niemczech
stalinowskim
Związku Radzieckim
Po drugiej wojnie światowej
edytuj
edytuj kod
Rotterdam, 2008: 93. Światowy Kongres Esperanto z 1845 uczestnikami
Starania o uznanie esperanta za
język światowy
spotykały się z pozytywnymi reakcjami: petycje na jego rzecz skierowane do
ONZ
podpisało ponad 80 mln osób, w
Czechosłowacji
na przykład m.in. noblista prof.
Jaroslav Heyrovský
20
Zgromadzenie Ogólne
UNESCO
przyjęło rezolucje odnośnie do esperanta w
Montevideo
10 grudnia 1954 i w
Sofii
8 listopada 1985. Wyraziło w nich uznanie dla
osiągnięć esperanta na polu międzynarodowej wymiany intelektualnej i na rzecz zbliżania do siebie narodów świata
, wezwało państwa członkowskie do
zachęcania do włączenia w programy nauczania szkół i uczelni zagadnienia problemów językowych i esperanta
oraz zarekomendowało międzynarodowym organizacjom pozarządowym
włączyć się do świętowania 100-lecia esperanta i przeanalizować możliwość używania języka do przekazywania wszelkiego rodzaju informacji między swoimi członkami, także tych dotyczących działalności UNESCO
21
Poparcie dla esperanta wyrażały również władze
Polskiej Akademii Nauk
. Jubileuszowy, 72. Światowy Kongres w 1987 w
Warszawie
(stulecie publikacji języka) skupił prawie sześć tysięcy osób 60 narodowości.
Również Międzynarodowy Katolicki Związek Esperantystów osiągnął ważny postęp, gdy w roku 1990 wydany został dokument
Norme per la celebrazione della Messa in esperanto
, w którym
Stolica Apostolska
zezwala na odprawianie
mszy
w esperanto bez specjalnych zezwoleń. Tym sposobem esperanto stało się jedynym uznanym
sztucznym
językiem liturgicznym
Kościoła katolickiego
22
23
24
Początkiem obchodów 150. rocznicy urodzin Ludwika Zamenhofa było sympozjum w siedzibie
UNESCO
w grudniu 2008, ich kulminacją był
Światowy Kongres Esperanto
w lipcu 2009, w rodzinnym mieście Zamenhofa,
Białymstoku
, a zakończeniem – sympozjum z udziałem dyplomatów
ONZ
Nowym Jorku
Fakt, że wiele celów ruchu esperanckiego nie zostało osiągniętych, jest przypisywany między innymi technologicznej i kulturowej hegemonii
Wielkiej Brytanii
Stanów Zjednoczonych
, zwłaszcza w okresie po drugiej wojnie światowej, co poskutkowało dzisiejszą rolą
języka angielskiego
jako narzędzia komunikacji w większości międzynarodowych działań
25
Współczesność
edytuj
edytuj kod
Pamiątka kongresu esperantystów w Sopocie
Mapa pokazująca kraje z działającymi organizacjami esperanckimi, Według
Universala Esperanto-Asocio
Esperanto jest dziś w pełni rozwiniętym językiem z tysiącami użytkowników na całym świecie i dużą liczbą wydawnictw. Do znanych na świecie esperantystów należą noblista w dziedzinie ekonomii
Reinhard Selten
, mistrzyni świata w szachach
Zsuzsa Polgár
czy
Tivadar Soros
, ojciec finansisty
George’a Sorosa
Użytkownicy
edytuj
edytuj kod
Język esperanto jest jak na razie najbardziej znanym i rozpowszechnionym projektem języka międzynarodowego. Względem liczby użytkowników esperanta istnieje znaczna rozbieżność szacunków. Szacunku na poziomie 1,5 miliona dokonał w latach osiemdziesiątych XX wieku prof.
Sidney Culbert
(inne języki)
z uniwersytetu w
Waszyngtonie
w swoim opracowaniu dotyczącym najczęściej używanych języków.
Esperantyści zrzeszają się w stowarzyszeniach krajowych, na wszystkich zamieszkanych kontynentach i w większości państw świata. Zrzeszają się również w stowarzyszeniach tematycznych grupujący zwolenników danego światopoglądu, ideologii, religii, zawodów, hobby itd. Informacje
26
o stowarzyszeniach esperanckich udostępnia
Światowy Związek Esperantystów
. Ze względu na rozpowszechnienie esperanta
Światowe Kongresy Esperanta
odbywają się corocznie (począwszy od roku 1905), w różnych krajach świata, na wszystkich kontynentach (dotychczas z wyjątkiem Afryki).
W roku 1908 główny lekarz kopalni rudy cynku w kondominium
Neutralny Moresnet
, Wilhelm Molly, próbował na terytorium tego kraju ustanowić pierwsze państwo esperantystów „Amikejo” (amikejo = miejsce wielkiej przyjaźni), co jednak nie zakończyło się sukcesem
27
Język taki chciał już utworzyć esperancki poeta
Kálmán Kalocsay
, wprowadzając człony łacińskie. Esperantem eksperymentował także
Julian Tuwim
, który przetłumaczył na esperanto wiersze Leopolda Staffa, a także np. swój debiutancki wiersz „Prośbę”, „Kwiaty polskie” czy „Bal w operze”
28
Oficjalny status i uznanie
edytuj
edytuj kod
Universala Esperanto-Asocio
(Światowy Związek Esperantystów, UEA) utrzymuje oficjalne stosunki z UNESCO, ONZ, UNICEF,
Radą Europy
Organizacją Państw Amerykańskich
oraz
Międzynarodową Organizacją Normalizacyjną
(ISO). Podejmowano starania o przyznanie jej nagrody Nobla w 2009, poparte m.in. ustawą przez
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej
29
. W 2009 Mongola Esperanto-Societo (Mongolskie Stowarzyszenie Esperantystów) stało się 70. krajową organizacją esperancką zrzeszoną z UEA. Krajowe związki esperantystów działają w 19 państwach afrykańskich
30
i 21 azjatyckich
31
Nauczanie
edytuj
edytuj kod
Niektóre szkoły wyższe włączają esperanto do programów studiów lingwistycznych, inne oferują naukę esperanta jako osobny przedmiot. Na
Uniwersytecie Adama Mickiewicza
Poznaniu
prowadzone są 3-letnie studia na kierunku
interlingwistyka
skupiające się na esperancie i używające go jako języka wykładowego
32
Podobnie jak z językami naturalnymi również w odniesieniu do esperanta można otrzymać
certyfikat językowy
. Certyfikat językowy dla znajomości esperanto wydaje Państwowe Centrum Egzaminów Językowych działające pod auspicjami
Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa
. Certyfikaty wydawane są zgodnie z systemem
poziomów biegłości językowej
przyjętej przez Radę Europy
33
. Certyfikaty językowe wydaje również
Uniwersytet Jagielloński
34
oraz Francuski Instytut Esperanto
35
Pionierem nauczania esperanto w Polsce był
Mieczysław Sygnarski
, autor łącznie 16 opracowań i podręczników do nauki esperanto, w tym pierwszego podręcznika do nauki języka esperanto dla szkół średnich
36
37
38
Uczestnicy
Międzynarodowego Kongresu Młodzieży
Wiesbaden
(2015)
Esperanto w praktyce
edytuj
edytuj kod
Spotkania i podróże
edytuj
edytuj kod
Co roku esperantyści organizują setki międzynarodowych konferencji i spotkań – bez
tłumaczy
. Do największych należy
Światowy Kongres Esperanto
Universala Kongreso de Esperanto
), którego 104 edycja gościła w 2019 roku w
Lahti
39
. Z powodu
pandemii COVID-19
Kongresy w latach 2020–2021 odbyły się w
Internecie
40
41
. Od 1938 organizowane są
Międzynarodowe Kongresy Młodzieży
Internacia Junulara Kongreso
) – ostatnio w
Liptowskim Gródku
w 2019 roku
42
oraz w Internecie w 2020 roku
43
. W 2017 roku powstał serwis zbierający informacje o wydarzeniach związanych ze społecznością esperanto
Eventa Servo
44
Celem ułatwienia podróży za pośrednictwem esperanta powstała sieć
Pasporta Servo
, którą opiekuje się
Światowa Esperancka Organizacja Młodzieżowa
. Od założenia w 1974 aż do 2008 roku podstawą jej działania była wydawana rokrocznie książeczka z adresami ok. 1100 osób z 90 krajów (2011) gotowych bezpłatnie gościć podróżujących esperantystów
45
. Od 2009 roku sieć działa przede wszystkim w oparciu o Internet.
Biblioteki i badania naukowe
edytuj
edytuj kod
Biblioteka hiszpańskiego
Muzeum Esperanta
(inne języki)
Biblioteka
Internacia Esperanto-Muzeo
(Międzynarodowego Muzeum Esperanta) w
Wiedniu
w swojej kolekcji posiada ponad 35 000 woluminów w 500 językach sztucznych, z czego najwięcej w esperanto. Jest tym samym największą biblioteką esperancką na świecie
46
. Do innych dużych bibliotek (z ponad 20 000 woluminów) zaliczają się
Biblioteka Hectora Hodlera
w biurze UEA w
Rotterdamie
, Biblioteka Bultera przy Esperanto-Asocio de Britio (Brytyjskim Związku Esperantystów) w
Stoke-on-Trent
, Germana Esperanto-Biblioteko (Niemiecka Biblioteka Esperancka) w
Aalen
oraz biblioteka Japana Esperanto-Instituto (Japońskiego Instytutu Esperanta) w
Tokio
Język esperanto jest przedmiotem badań w
szkołach wyższych
. W Polsce studia nad językami międzynarodowymi (m.in. nad esperanto) prowadzone są w Instytucie Językoznawstwa
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
. Studia skupiają się na esperancie, jako obecnie jedynym języku planowym, upowszechnionym na świecie oraz zajmują się jego lingwistyczną analizą, literaturą i historią. Ważnym elementem studiów jest komunikacja międzykulturowa. Celem studiów jest również kształcenie
nauczycieli
języka esperanto w ramach specjalizacji: dydaktyka esperanta
47
Literatura
edytuj
edytuj kod
Polscy poeci esperanccy, 1921 r. W środku:
Antoni Grabowski
, autor m.in. tłumaczenia
Pana Tadeusza
Księgarnia w ramach kongresu w
Rotterdamie
Komiksy w esperanto
Osobny artykuł:
Literatura esperancka
W esperancie istnieje zarówno oryginalna literatura, jak i przekłady. O uznaniu dla tradycji literackiej esperanta świadczy przyjęcie
Esperanta PEN-Centro
do międzynarodowego
PEN Clubu
w 1993
48
Do istotnych współczesnych pisarzy esperanckich należą powieściopisarze
Trevor Steele
(Australia),
István Nemere
(Węgry),
Spomenka Štimec
(Chorwacja) i
Manuel de Seabra
(Katalonia); poeci
Mauro Nervi
(Włochy),
Mao Zifu
(Chiny),
Michaił Giszpling
(Izrael) i
Abel Montagut
(Katalonia); eseiści i tłumacze
Probal Dasgupta
(Indie, USA),
Humphrey Tonkin
(USA),
Kurisu Kei
(Japonia). Szkocki poeta
William Auld
za swoją twórczość w esperanto był kilkukrotnie nominowany do literackiej
Nagrody Nobla
, m.in. w 2004 i 2006 roku. Podobne nominacje otrzymali również
Marjorie Boulton
Baldur Ragnarsson
49
. W katologu internetowej księgarni Universala Esperanto-Asocio widnieje ok. 6700 książek
50
Do wydanych ostatnio przekładów znanych dzieł na esperanto należą na przykład
Stary człowiek i morze
Hemingwaya
Władca Pierścieni
Tolkiena
Sto lat samotności
Garcíi Márqueza
rubajjaty
Omara Chajjama
Blaszany bębenek
Güntera Grassa
Opisanie świata
Marco Polo
Lalka
Bolesława Prusa
czy wielka rodzinna saga
Sen czerwonego pawilonu
Cao Xueqina
. Spośród książek dla dzieci, oprócz
Asteriksa
Kubusia Puchatka
Tintina
, przełożono również na przykład
Pippi Pończoszankę
i wszystkie książki z serii o
Muminkach
fińskiej pisarki
Tove Jansson
. Teksty niektórych przekładów można znaleźć w Internecie.
Muzyka
edytuj
edytuj kod
Muzyka wykonywana w esperanto obejmuje różne gatunki takie jak
pieśni ludowe
rock
reggae
piosenki kabaretowe
, utwory
solowe
chóralne
, a także
operę
. Do aktywnych wykonawców należą np.
szwedzki
zespół
La Perdita Generacio
oksytański
piosenkarz
JoMo
fiński
zespół
Dolchamar
kazachski
duet
Ĵomart kaj Nataŝa
fryzyjska
grupa
Kajto
czy polski bard
Georgo Handzlik
. Również niektórzy sławni kompozytorzy i artyści, tacy jak
Elvis Costello
czy
Michael Jackson
, nagrywali w esperanto, komponowali utwory inspirowane tym językiem lub używali go w swoich materiałach promocyjnych
49
. Popularny w latach 80. w
Czechosłowacji
zespół
Team
po wielkim sukcesie swojego pierwszego albumu (250 tys. sprzedanych egzemplarzy) nagrał również jego esperancką wersję
51
. Do klasycznych dzieł na orkiestrę i chór z esperanckimi tekstami należą
La Koro Sutro
Lou Harrisona
czy też pierwsza symfonia w esperanto autorstwa
Davida Gainesa
49
. We francuskiej
Tuluzie
działa wytwórnia muzyczna
Vinilkosmo
, która specjalizuje się w produkcji esperanckiej muzyki. Główny internetowy zbiór tekstów piosenek w esperanto KantarViki przekroczył w kwietniu 2013 liczbę 3000 utworów, w tym zarówno oryginalnych, jak i zaadaptowanych z innych języków
52
JoMo
Dolchamar
Ĵomart kaj Nataŝa
Kajto
Martin Wiese
Płyty z esperancką muzyką na kongresie w
Rotterdamie
Teatr i kino
edytuj
edytuj kod
Przedstawienie
Dziesięć dni kapitana Postnikowa
na
Światowym Kongresie
w Kopenhadze w 2011 r.
Sztuki teatralne tak różnorodnych autorów jak
Goldoni
Ionesco
Szekspir
czy
Alan Ayckbourn
są w ostatnich latach wystawiane również w esperanto. W filmach esperanto pojawia się niekiedy jako tło – np. w
Dyktatorze
Charliego Chaplina
pojawiają się napisy i plakaty w tym języku – lub jako przedstawienie przyszłości, np. w filmie akcji
Blade: Mroczna trójca
czy w serialu komediowym science-fiction
Czerwony karzeł
. Esperanckie dialogi pojawiają się np. w
Idiot’s Delight
Clarkiem Gable
czy w japońskim filmie
Jan Arima no shūgeki
49
. Filmy pełnometrażowe są jednak rzadkością. Mimo to istnieje ok. 25 filmów pełnometrażowych, w których pojawia się esperanto
53
. Istotnymi wyjątkami są tu
Angoroj
, pierwszy całkowicie esperancki film pełnometrażowy czy kultowy
Incubus
(w głównej roli
William Shatner
). Na esperanto przekładane są również napisy do filmów; organizacją i gromadzeniem przekładów zajmuje się strona internetowa Verda Filmejo
54
. Z Verda Filmejo wyłoniła się grupa Filmoj sen Limoj (
Filmy bez granic
). Ostatnio pojawiły się również amatorskie esperanckie projekty i społeczności tworzące krótkie filmy całkowicie w esperanto. Ich długość zazwyczaj nie przekracza kilkudziesięciu minut. Przykładem jest tu brazylijska spółka Imagu Filmoj, która wyprodukowała m.in. pełnometrażowy film
Gerda Malaperis
oparty na powieści
Claude Pirona
55
Czasopisma
edytuj
edytuj kod
Esperanto
z listopada 2015 r.
Ponad 100 gazet i czasopism ukazuje się regularnie w esperanto, wśród nich poświęcone aktualnościom
Monato
, czasopismo literackie
Beletra Almanako
czy też oficjalne organy
TEJO
UEA
– odp.
Kontakto
Esperanto
. Prenumeratorzy uzyskują również elektroniczny dostęp do wielu innych ważnych czasopism, w tym do numerów archiwalnych. Istnieją periodyki poświęcone medycynie, nauce, młodzieży, religii, czasopisma edukacyjne i pedagogiczne, literackie i tematyczne
49
. Gazeta
Heroldo de Esperanto
jest wydawana od niemal stu lat (od 1920), a nowy właściciel, Sociala Grupo Lexus, planuje w 2017 sześciokrotnie zwiększyć liczbę prenumeratorów i już w 2018 wydawać
Heroldo
dwa razy w miesiącu, na 24 stronach
56
Niezależnym komentowaniem wydarzeń w ruchu esperanckim zajmuje się internetowy magazyn
Libera folio
57
Radio i telewizja
edytuj
edytuj kod
Redakcja esperancka
Polskiego Radia
Rozgłośnie radiowe w
Brazylii
Radio Boa Nova
58
Chinach
Chińskie Radio Międzynarodowe
59
Australii
Melbourne Ethnic Community Radio
60
, na
Kubie
Radio Habana Cuba
61
, i w
Watykanie
Radio Watykańskie
62
nadają aktualnie (wrzesień 2016) regularne audycje w esperanto. Rośnie również liczba programów dostępnych przez Internet, kolejne stacje (profesjonalne i amatorskie) działają głównie lub wyłącznie w sieci. Do popularnych esperanckich podkastów należą np. Varsovia Vento, Kern.punkto, Esperanta Retradio czy Radio Verda (do 2013). Podkast Pola Retradio stanowi kontynuację dla zlikwidowanych w 2011 roku esperanckich audycji
Polskiego Radia
63
. W 2011 powstało internetowe radio
Muzaiko
, pierwsze nadające programy w esperanto przez 24 godziny na dobę. Aplikacja Muzaiko na
smartfony
umożliwia również odsłuchiwanie podkastów z innych stacji radiowych, m.in. wymienionych wyżej krajowych rozgłośni. Regularne programy w esperanto nadawała
Telewizja Białystok
49
Internet
edytuj
edytuj kod
Rozwój i upowszechnienie nowych technologii stało się motorem napędowym dla esperanta, dzięki czemu można mówić o swoistym odrodzeniu języka. W Internecie dostępne są w esperanto strony, kursy, fora, czaty, blogi, grupy dyskusyjne, filmy, prasa, podkasty i kanały radiowe (np.
Muzaiko
). Sytuację języka w internecie obrazuje również objętość
esperanckiej Wikipedii
, która we wrześniu 2016 liczyła ponad 230 000 haseł i prawie 400 aktywnych użytkowników.
W Internecie dostępne są esperanckie słowniki, m.in. elektroniczna wersja najobszerniejszego słownika definicyjnego
Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto
, Reta Vortaro,
Wikisłownik
. Od 2002 roku działa poświęcony nauce esperanta portal
Lernu!
, dostępny w 37 językach. W 2015 roku ruszył anglojęzyczny kurs esperanta w popularnej aplikacji
Duolingo
, który znacznie przyczynił się do popularyzacji esperanta w sieci. Po roku od uruchomienia przekroczył on próg 400 tysięcy zarejestrowanych użytkowników, z których kończyło kurs codziennie 30 osób. Wkrótce (lato 2016) zostanie uruchomiony kolejny kurs w języku hiszpańskim
64
W serwisie
dostępne są liczne nagrania wideo w esperanto i na temat esperanta: muzyka, filmy, wideoblogi, wywiady, relacje z esperanckich imprez, wykłady, kursy, sztuki teatralne, przewodniki turystyczne, audiobooki itd. Najpopularniejszym
youtuberem
esperanckim jest
Richard Delamore
Australii
, tworzący pod pseudonimem Evildea
65
. W trakcie pandemii popularność zdobyła również Chelsea Rae Moses
66
USA
Esperanto jest szeroko używane w komunikatorach internetowych
ICQ
IRC
MSN
Skype
49
. Wśród użytkowników kursu esperanta w
Duolingo
popularność zdobywa komunikator
Telegram
67
. Programy komputerowe takie jak
LibreOffice
Firefox
IrfanView
, środowisko graficzne
KDE
i systemy operacyjne
Ubuntu
Mandriva
są dostępne w esperanto. Popularne strony internetowe takie jak
Google
Wikipedia
czy
Ipernity
(inne języki)
posiadają również esperanckie wersje
49
. W 2017 roku została uruchomiona aplikacja społecznościowa
Amikumu
(inne języki)
umożliwiająca użytkownikom
smartfonów
wyszukanie esperantystów znajdujących się w pobliżu w oparciu o GPS
68
. Pod koniec 2018 roku Johannes Genberg ze
Szwecji
stworzył serwis społecznościowy dla esperantystów
Nubo.re
, strona nie działała jednak poprawnie i została w 2020 zamknięta, a jej twórca otworzył nowy serwis o nazwie MiaVivo.net, który bazuje na programie PeepSo.
Religia
edytuj
edytuj kod
Podczas I Światowego Kongresu Esperanta (1905) ks. Peltier przygotował mszę świętą w języku esperanto, a podczas II Światowego Kongresu Esperanta w Genewie w roku 1906 wygłosił pierwsze w historii kazanie w języku esperanto. Od roku 1990 esperanto jest oficjalnie zaliczone do liturgicznych języków Kościoła katolickiego. Na esperanto jest przetłumaczona także
Biblia
, a
Stary Testament
jest pierwszym dziełem literackim wydanym w esperanto z tłumaczeniem dokonanym przez samego Ludwika Zamenhofa. W Polsce pierwszą mszę w języku esperanto odprawił biskup
Jan Maria Michał Sitek
zwierzchnik
Kościoła Starokatolickiego Mariawitów
. Było to 2 sierpnia 1959 roku w
kościele ewangelicko-augsburskim pw. Świętej Trójcy w Warszawie
. Śpiewy liturgiczne przygotował chór
parafii mariawickiej z Leszna
. Okazją do dokonania przekładu tekstów liturgii był XLIV
Światowy Kongres Esperanto
, który obradował wówczas w Warszawie. Inicjatywa nabożeństwa
ekumenicznego
w języku esperanto wyszła od
Polskiej Rady Ekumenicznej
. Zdecydowano również, że nabożeństwo zostanie odprawione w obrządku mariawickim, najbliższym
rzymskokatolickiemu
, a tym samym większości uczestników Kongresu. Przekład liturgii powierzono bp. Janowi Marii Michałowi Sitkowi, zaś opiekę merytoryczną
kapłanom mariawitom
Mariawici
aktywnie uczestniczyli w międzynarodowym ruchu esperanckim od 1906 roku. Papież
Jan Paweł II
znał esperanto i również w tym języku udzielał błogosławieństwa „Urbi et Orbi”
69
70
71
72
73
Audycje religijne w języku esperanto nadaje
Radio Watykańskie
74
Charakterystyka językoznawcza
edytuj
edytuj kod
Klasyfikacja
edytuj
edytuj kod
Esperanto jest
językiem sztucznym
, w związku z czym nie jest genealogicznie powiązane z żadnym językiem etnicznym. Można je opisać jako
język o wybitnie
łacińskim
germańskim
słownictwie. Z punktu widzenia
morfologii
jest językiem przeważnie
aglutynacyjnym
z niewielką tendencją
analityczną
75
Fonologia
gramatyka
leksyka
semantyka
są zasadniczo oparte na
językach indoeuropejskich
Europy
. Aspekty
pragmatyczne
i inne nie zostały zdefiniowane w oryginalnych pismach Zamenhofa.
Typologicznie esperanto jest
językiem postpozycyjnym
, a domyślny szyk zdania to
SVO
. Przymiotniki mogą być dowolnie umieszczane przed lub po rzeczownikach, które określają, jednak częściej stawia się je przed rzeczownikiem. Nowe wyrazy tworzy się poprzez rozbudowaną prefiksację i sufiksację.
Fonetyka i fonologia
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Wymowa w języku esperanto
Esperanto liczy 23
fonemy
spółgłoskowe i 5 samogłoskowych
76
Półsamogłoski
/j/ i /w/ zostały poniżej zaliczone do spółgłosek. Mimo że ich wymowa przypomina wymowę samogłosek, funkcjonują one jako spółgłoski
76
Norma wymowy esperanta nie przewiduje obowiązkowych
alofonów
, jednak istnieje tendencja do minimalizowania wariacji alofonicznej
77
. Przykładowo nie istnieje reguła nakazująca wymowę /n/ przed /ɡ/ i /k/ jako [ŋ] – wymowa jako [n] jest również dozwolona i stosowana przez niektórych użytkowników przy starannej wymowie. Podobnie dla fonemów samogłoskowych /e/ i /o/ dopuszczalne są wszystkie realizacje odpowiednio pomiędzy [e] i [ɛ] oraz [o] i [ɔ], a wymowa
średnia
[e̞] i [o̞] jest postrzegana jako najbardziej modelowa.
Spółgłoski
edytuj
edytuj kod
Typ
Wargowe
Dziąsłowe
Zadziąsłowe
Podniebienne
Miękkopodniebienne
Krtaniowe
Nosowe
Zwarte
bezdźwięczne
dźwięczne
Zwarto-szczelinowe
bezdźwięczne
t͡s
t͡ʃ
dźwięczne
d͡ʒ
Szczelinowe
bezdźwięczne
dźwięczne
Drżące
Półotwarte
Samogłoski
edytuj
edytuj kod
Typ
Przednie
Centralne
Tylne
Przymknięte
Średnie
Otwarte
Esperanckie
dyftongi
/aj/
/oj/
/uj/
/ej/
/aw/
/ew/
nie są uznawane za osobne fonemy, lecz za kombinacje dwóch fonemów, tj. samogłoski i półsamogłoski
78
Procesy fonetyczne
edytuj
edytuj kod
Norma wymowy esperanckiej nie przewiduje reguł dotyczących
procesów fonetycznych
, a te spotykane u niektórych użytkowników są postrzegane jako niepożądany wpływ języków narodowych
79
. Przykładowo nie występuje upodobnienie spółgłosek w zbitkach pod względem
dźwięczności
, chociaż
wymowa
niezgodna z tą zasadą jest tolerowana w praktyce, o ile nie jest źródłem nieporozumień. Podobnie toleruje się
epentezę
półsamogłoski
pomiędzy dwoma różnymi samogłoskami, zwłaszcza
przymkniętymi
, np. [ˈmija]
mia
i [ˈpluwa]
plua
oraz
zwarcia krtaniowego
pomiędzy różnymi lub (zwłaszcza) identycznymi samogłoskami, np. [praˈʔavo]
praavo
Od samego początku istnieje tendencja do eliminowania z pisowni i wymowy rzadkiej spółgłoski /x/
i zastępowania jej w wyrazach przez /k/, co sugerował już sam Zamenhof
80
81
. Słowniki z reguły podają równolegle formy z
, jedynie sekwencja
rĥ
(np.
arĥeologio
arĥitekto
monarĥo
) została tak dalece zastąpiona przez
rk
(np.
arkeologio
arkitekto
monarko
) już we wczesnym XX wieku, że współcześnie niewiele słowników podaje
rĥ
jako opcję. Inne wyrazy, takie jak
ĥirurgo
ĥaoso
monaĥo
teĥniko
, wciąż występują w obu wersjach, jednak częściej z
kirurgo
kaoso
monako
tekniko
). Tylko w niektórych przypadkach zamiana
na
spowodowałaby dublowanie już istniejących wyrazów, dlatego zastąpiono je w nich przez
ĉilo
ĉino
) lub
hamida
Harbino
i inne chińskie nazwy geograficzne) lub zmieniono całkowicie ich formę (
ĥoro
koruso
ĥolero
kolerao
). Tylko w dwóch słowach wciąż używa się niemal wyłącznie
ĉeĥo
eĥo
(niekiedy spotyka się formę
ekoo
).
Przyjmuje się, że oba wyrazy są pełnoprawne, zarówno starsza forma, zawierająca
, jak i nowsza, bez tej litery. Wybór zależy od gustu konkretnego użytkownika języka esperanto. Jedynie w kilku przypadkach forma zawierająca
zanikła całkowicie (np.
ĥino
) i używana jest jedynie jako środek stylistyczny –
archaizm
Prozodia
edytuj
edytuj kod
Akcent
pada zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu (np.
ra
di
matema
ti
ko
mal
graŭ
mal
graŭ
du
dek
du
de
ka
), z wyjątkiem przypadków
elizji
końcówki
-o
, która nie zmienia pozycji akcentu:
ra
di
matema
tik
. Akcentowana sylaba jest wymawiana głośniej i często także dłużej niż pozostałe, może mieć również inny ton, zwłaszcza wyższy. Nie istnieją jednak precyzyjne reguły dotyczące sposobu wyróżniania akcentowanej sylaby
82
Długość samogłosek
nie jest fonemiczna w esperanto.
Gramatyka esperanta
Gramatyka
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Gramatyka języka esperanto
Słownictwo
edytuj
edytuj kod
Leksykalny fundament esperanta został określony przez Zamenhofa w książce
Język międzynarodowy
w 1887 Słownik w niej zawarty zawierał 900 rdzeni leksykalnych. Reguły esperanta umożliwiają w razie potrzeby zapożyczanie słów, z zastrzeżeniem by miały one możliwie najbardziej międzynarodowy charakter. Możliwa jest również
derywacja
nowych wyrazów z użyciem już istniejących rdzeni i afiksów. W 1894 Zamenhof opublikował pierwszy słownik esperanta,
Universala vortaro
, który zawierał większy zasób wyrazów. Od tego czasu zapożyczono do esperanta wiele słów z innych języków, zwłaszcza zachodnioeuropejskich.
Etymologia
edytuj
edytuj kod
Słownictwo języka esperanto pochodzi w większości z istniejących języków europejskich. Są to głównie słowa o pochodzeniu
romańskim
oraz
wyrazy międzynarodowe
(typu
radio
), w mniejszym stopniu słowa o pochodzeniu germańskim (np.
hundo
– pies), rzadko słowiańskim (np.
bulko
– bułka). Słowa z innych języków weszły do słownictwa esperanckiego wyłącznie wtedy, gdy były powszechnie używane w językach, z których Zamenhof czerpał leksykę. W późniejszych latach do esperanto trafiały specyficznie regionalne pojęcia w językach oryginalnych, np.
haŝio
(pol. pałeczki) z
japońskiego
lub
boaco
(pol. renifer) z
saami
. Niektóre słowa esperantyści celowo wprowadzali do użycia ze swoich języków narodowych.
Przykłady etymologii:
łaciny
języków romańskich
łaciny
abio
pol.
jodła),
sed
(pol. ale, lecz),
tamen
(pol. jednak),
okulo
(pol. oko),
akvo
(pol. woda)
francuskiego
dimanĉo
(pol. niedziela),
fermi
(pol. zamykać),
ĉe
(pol. przy, u),
frapi
(pol. uderzać, kołatać),
ĉevalo
(pol. koń),
butiko
(pol.
butik
włoskiego
ĉielo
(pol. niebo),
fari
(pol. robić),
voĉo
(pol. głos)
portugalskiego
saŭdado
(pol.
saudade
z kilku języków:
facila
(pol. łatwy),
fero
(pol. żelazo),
tra
(pol. przez, wskroś),
verda
(pol. zielony)
języków germańskich
niemieckiego
baldaŭ
(pol. wkrótce, niebawem),
bedaŭri
(pol. żałować),
haŭto
(pol. skóra),
hundo
(pol. pies),
jaro
(pol. rok),
nur
(pol. tylko)
angielskiego
birdo
(pol. ptak),
mitingo
(pol.
mityng
),
spite
(pol. na przekór),
suno
(pol. słońce),
ŝarko
(pol. rekin),
teamo
(pol. drużyna)
z kilku języków:
bildo
(pol. obraz),
fiŝo
(pol. ryba),
fremda
(pol. obcy),
grundo
(pol. gleba, grunt),
halti
(pol. zatrzymać się),
hasti
(pol. śpieszyć się),
hundo
(pol. pies),
ofta
(pol. częsty),
somero
(pol. lato),
ŝipo
(pol. statek),
vintro
(pol. zima)
języków słowiańskich
polskiego
ĉapo
(pol. czapka)
ĉu
(pol. czy),
krado
(pol. krata),
moŝto
(pol. mość)
rosyjskiego
barakti
(pol. szamotać się, borykać się),
serpo
(pol. sierp),
vosto
(pol. ogonek, ogon, kolejka)
z kilku języków:
klopodi
(pol. starać się, fatygować się),
krom
(pol. oprócz),
prava
(pol. sprawiedliwy, prawy, słuszny)
Z innych
języków indoeuropejskich
greckiego
hepato
(pol. wątroba),
kaj
(pol. i, a),
biologio
(pol. biologia),
politiko
(pol. polityka)
litewskiego
tuj
(pol. natychmiast)
sanskrytu
budho
(pol.
budda
),
nirvano
(pol.
nirwana
języków ugrofińskich
lapońskiego
samea
(pol. lapoński),
boaco
(pol.
renifer
),
jojko
(pol.
joik
fińskiego
lirli
(pol. pluskać),
saŭno
(pol.
sauna
węgierskiego
ĉako
(pol.
czako
),
ĉardo
(pol. węgierska karczma polowa),
ĉardaŝo
(pol.
czardasz
),
ĉuro
(pol. wulgarne określenie
spermy
języków semickich
hebrajskiego
kabalo
(pol.
kabała
arabskiego
kadio
(pol.
kadi
),
kaido
(pol.
kaid
),
magazeno
(pol. sklep, magazyn, skład),
matraco
(pol. materac),
admiralo
(pol. admirał),
surao
(pol.
sura
),
Korano
(pol.
Koran
Z innych języków:
japońskiego
cunamo
(pol.
tsunami
),
haŝio
(pol.
chińskie pałeczki
),
hajko
(pol.
haikai
),
ĵudo
(pol.
dżudo
),
noo
(pol.
nogaku
),
sakeo
(pol.
sake
),
utao
(pol. uta, japońska forma poetycka),
zeno
(pol.
zen
chińskiego
maĝango
(pol.
mahjong
),
toŭfuo
(pol.
tofu
koreańskiego
kimĉio
(pol.
kimchi
),
makolio
(pol.
makgeolli
),
tekvondo
(pol.
taekwondo
hawajskiego
ukulelo
(pol.
ukulele
),
vikio
(pol.
wiki
maoryskiego
keo
(pol.
nestor
),
kivio
(pol. kiwi)
łotewskiego
: koklo (pol.
kokle
), latvo (pol.
łotysz
Słowotwórstwo
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Afiksy w języku esperanto
Esperanto jest językiem aglutynacyjnym z w większości regularnym słowotwórstwem.
Oznacza to, że słowa można tworzyć przez sklejanie morfemów. Oprócz morfemów znaczeniowych, istnieje pokaźna liczba morfermów gramatycznych (prefiksów, sufiksów), aczkolwiek współcześnie nie ma ostrego podziału na morfemy znaczeniowe i gramatyczne. Morfemy znaczeniowe w funkcji morfemów gramatycznych występują zazwyczaj na pozycji prefiksowej.
Przedrostki
edytuj
edytuj kod
Cząstka
Znaczenie
Przykłady
bo-
pokrewieństwo przez małżeństwo
patro
= ojciec –
bopatro
= teść,
frato
= brat –
bofrato
= szwagier
dis-
rozdzielenie
doni
= dawać,
disdoni
= rozdawać
duon-
połowicznie
horo
= godzina,
duonhoro
= pół godziny,
patro
= ojciec,
duonpatro
= ojczym
ek-
początek lub krótkotrwałość czynności
dormi
= spać,
ekdormi
= zasnąć, usnąć
eks-
były
eksministro
= eksminister, były minister
fi-
moralne potępienie
libro
= książka,
filibro
= zła książka
ge-
rodzaj nijaki, obojga płci
patro
= ojciec,
patrino
= matka,
gepatroj
= rodzice, ojciec i matka, ojcowie i matki,
gesinjoroj
państwo
mal-
przeciwieństwo
bono
= dobro,
malbono
= zło
mis-
błędnie
aŭdi
= słyszeć,
misaŭdi
= przesłyszeć się
pra-
dawny
avo
= dziadek,
praavo
= pradziadek
re-
powtórzenie lub powrót
skribi
= pisać,
reskribi
= przepisać
retro-
wstecz, z powrotem
iri
= iść,
retroiri
= cofać się, iść do tyłu
vir-
rodzaj męski
bovo
= krowa,
virbovo
= byk,
koko
= kura,
virkoko
= kogut
Przyrostki
edytuj
edytuj kod
Cząstka
Znaczenie
Przykłady
–aĉ-
obrzydzenie, zła jakość
domo
= dom,
domaĉo
= rudera
–ad-
długotrwałość lub powtarzalność czynności
parolo
= mowa,
parolado
= przemówienie
–aĵ-
przedmiot mający daną cechę, produkt danej czynności, potrawa
ovo
= jajko,
ovaĵo
= jajecznica
–an-
członek, mieszkaniec, wyznawca
Varsovio
= Warszawa,
varsoviano
= warszawiak
–ar-
liczba zbiorowa
arbo
= drzewo,
arbaro
= las
–ebl-
nadawanie się do
legi
= czytać,
legebla
= czytelny
–ec-
cecha
alta
= wysoki,
alteco
= wysokość
–eg-
duże natężenie
manĝi
= jeść,
manĝegi
= obżerać się
–ej-
miejsce
lerni
= uczyć się,
lernejo
= szkoła
–em-
skłonność
manĝi
= jeść,
manĝema
= łakomy
–end-
do zrobienia
pagi
= płacić,
pagenda
= płatny, konieczny do zapłacenia
–er-
część czegoś
ĉeno
= łańcuch,
ĉenero
= ogniwo
–estr-
zarządca
urbo
= miasto,
urbestro
= burmistrz
–et-
małe natężenie, zdrobnienie
plori
= płakać,
ploreti
= popłakiwać,
pordo
= drzwi,
pordeto
= drzwiczki
–id-
młody osobnik, dziecko
hundo
= pies,
hundido
= szczeniak
–ig-
zmieniać cechę czegoś
akra
= ostry,
akrigi
= ostrzyć
–iĝ-
stawać się
ruĝa
= czerwony,
ruĝiĝi
= czerwienić się
–il-
narzędzie
haki
= rąbać, siekać,
hakilo
= siekiera
–in-
rodzaj żeński
frato
= brat,
fratino
= siostra
–ind-
wart czegoś
kredi
= wierzyć,
kredinda
= wiarygodny
–ing-
nasada, pochwa
kandelo
= świeca,
kandelingo
= świecznik
–ism-
podobne do polskiego -izm
komuna
= wspólny,
komunismo
= komunizm
–ist-
zawód, hobby
scienco
= nauka,
sciencisto
= naukowiec
–obl-
krotność
duobla
= dwukrotny
–on-
ułamek
duono
= połowa
–op-
liczebnik zbiorowy
duope
= w dwójkę
–uj-
pojemnik na coś, drzewo o danych owocach
mono
= pieniądze,
monujo
= portfel
–ul-
osobnik mający daną cechę
riĉa
= bogaty,
riĉulo
= bogacz
–um-
tzw. sufiks uniwersalny, stosowany kiedy żaden inny nie pasuje
kolo
= szyja,
kolumo
= kołnierz;
plena
= pełny,
plenumi
= spełniać
Stałe końcówki
edytuj
edytuj kod
Sufiks
Znaczenie
Przykłady
–o
rzeczownik
dom/o
dom
–j
liczba mnoga
domo/j
domy
–n
biernik
domo/n, domo/j/n
(widzę) dom(y)
–a
przymiotnik
dom/a
domowe
–e
przysłówek
dom/e
w domu
–i
bezokolicznik
instru/i
uczyć
–as
czas teraźniejszy
mi instru/as
uczę
–is
czas przeszły
mi instru/is
uczył(e/a)m
–os
czas przyszły
mi instru/os
będę nauczał(a)
–u
tryb rozkazujący
instru/u
Ucz!
–us
tryb przypuszczający
mi instru/us
uczył(a)bym
Ortografia
edytuj
edytuj kod
Alfabet esperanta
Ortografia esperanta jest całkowicie fonemiczna – każda litera odpowiada dokładnie jednemu
fonemowi
i vice versa.
Do zapisu języka esperanto używa się
alfabetu
złożonego z 28 liter:
Litera
MAF
t͡s
t͡ʃ
e̞
d͡ʒ
i̯
o̞
u̯
W alfabecie języka esperanto nie występują litery
ani
W przypadku gdy nie są dostępne czcionki z odpowiednimi
znakami diakrytycznymi
(ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ oraz ŭ) stosuje się różne zastępcze systemy zapisu. Zamenhof rozwiązał ten problem, tworząc tzw.
H-system
, który polega na zastąpieniu liter z
cyrkumfleksem
poprzez dwuznak złożony z litery bez „daszka” oraz następującej po niej litery „h” (np.
ŝanĝo
shangho
), a w przypadku „ŭ” opuszczenie
brewisa
(np.
haŭto
hauto
). H system jest jedynym wymienionym w
Fundamento de Esperanto
. W dobie Internetu większą popularność zyskał jednak tzw.
X-system
, który w dwuznakach jako dookreślającą literę stosuje nieużywaną w esperancie, a jednocześnie zawsze obecną na klawiaturach komputerowych, literą „x” (np.
ŝanĝo
sxangxo
haŭto
hauxto
). Najrzadziej używaną metodą zapisu jest tzw.
^-sistemo
, w którym przy literze umieszcza się
karetę
(daszek „^”). Występuje on w dwóch odmianach: takiej, w której daszek następuje po literze (np.
ŝanĝo
s^ang^o
), oraz takiej, w której stoi on przed nią (np.
ŝanĝo
^san^go
).
Aby uzyskać znaki zaproponowane w
Unua Libro
, pierwotnie używano systemu kodowania
Latin 3
, umożliwiającego znalezienie wszystkich sześciu potrzebnych znaków, który stopniowo został wyparty przez
Unicode
Ewolucja
edytuj
edytuj kod
Choć powstał jako
język sztuczny
, w ciągu swojej historii podlegał wielu zmianom w stosunku do oryginalnej postaci tego języka. Żeby przedstawić skalę tych zmian, należy wymienić choćby:
zmiany
fonetyczne
– zanik
głoski
[x] zapisywanej przez
, najczęściej przez zmianę jej na [k] (np.:
ĥemio
kemio)
; chociaż takie słowa mogą podlegać i innym zmianom,
zmiany
morfologiczne
– powstawanie nowych
morfemów
wprowadzenie nieoficjalnego przyrostka
-i-
obok oficjalnego
-uj-
w nazwach państw pochodzących od narodowości – np. obok
Francujo
Germanujo
funkcjonują formy
Francio
Germanio
zastępowanie formy
przyimkowej
en komenco
= na początku) przez przysłówkową (
komence
) w wielu zwrotach, a także rozpowszechnienie się formy miejsca docelowego (
hejmen
= do domu); por.
allatyw
użycie morfemów niemających pierwotnie roli czasownikowej w miejsce
czasowników
bona
= dobry;
boni
= być dobrym, zamiast
esti bona
),
zmiany gramatyczne – powstanie ściągniętych
czasów
złożonych: końcówki
-antas
itp.,
ogromna rozbudowa słownictwa – zapożyczenia na szeroką skalę, szczególnie wyrazów naukowo-technicznych, zastępowanie form złożonych przez zapożyczone lub zapożyczonych przez złożone,
znaczne ograniczenie znaczenia podziału na morfemy gramatyczne i znaczeniowe – wiele morfemów gramatycznych (m.in.
-et-
-eg-
-em-
) występuje w funkcji znaczeniowej (
eta
= malutki,
ega
= olbrzymi,
ema
= skłonny), a wiele morfemów znaczeniowych w gramatycznej (m.in.
vir-
jako prefiks rodzaju męskiego)
preferowanie krótszych form słownych – np.
spontana
zamiast
spontanea
archaizacja słów (np.
pafilego
) i zastąpienie nowymi, ale znaczącymi to samo (np.
kanono
).
Żadna z tych zmian nie może jednak naruszyć podstawowej zasady:
Fundamento de Esperanto
na zawsze ma pozostać nienaruszalne. Żadna osoba ani żadne stowarzyszenie nie ma prawa samowolnego wprowadzenia do Fundamento nawet najmniejszej zmiany. Do badania, czy rozwój języka dokonuje się w zgodzie z tą podstawową zasadą, powołano międzynarodową akademię ekspertów (
Akademio de Esperanto
83
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
Zobacz hasło
esperanto
w Wikisłowniku
Zobacz publikację
Esperanto
w Wikibooks
Zobacz multimedia
związane z tematem:
Esperanto
Zobacz kolekcję cytatów
esperanto
w Wikicytatach
posłuchaj „Ojcze nasz” w esperancie
Akademio de Esperanto
Antoni Grabowski
Arcaicam Esperantom
Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku
Europa Demokracja Esperanto
kultura esperanta
Polski Związek Esperantystów
Universala Esperanto-Asocio
Unua Libro
Język międzysłowiański
Anna Elisa Tuschinski
Rodzimi użytkownicy języka esperanto
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Michael Byram:
Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning
. Routledge, 2001, s.
464
ISBN
0-4153-3286-9
Esperanto – wymyślił go polski Żyd okulista. Dziś mówią nim nawet w Japonii
[online], polsatnews.pl
[dostęp 2021-02-21]
pol.
esperanto
, [w:]
Encyklopedia PWN
[online],
Wydawnictwo Naukowe PWN
[dostęp 2021-02-21]
Raymond G., Junior Gordon:
Ethnologue : Languages of the World
. Wyd. 15.
Dallas
Texas
: SIL International, 2008-11-09.
ISBN
978-1-55671-159-6
ang.
M.P. z 2008 r. Nr 46, poz. 410
Katarzyna
K.
Sadowska-Mazur
Katarzyna
K.
Julia
J.
Włodarczyk
Julia
J.
(red.),
Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego
, 2016,
ISBN
978-83-63260-66-8
Universala Esperanto-Asocio: Esperanto vialande
[online], uea.org
[dostęp 2020-07-08]
esperanto
Universala Esperanto-Asocio: Asocioj laŭfake
[online], uea.org
[dostęp 2020-07-08]
esperanto
Zamenhof, Lazarus Ludwig. W: Joseph Jacobs, Isidore Harris:
The Jewish Encyclopedia
. 1906, s. 632–633. [dostęp 2015-10-10].
ang.
Ludwik Łazarz Zamenhof:
О происхожении эсперанто
. 1895. [dostęp 2015-10-10].
esperanto
ros.
Ludwik Łazarz Zamenhof:
Lingvaj Respondoj. Konsiloj kaj opinioj pri Esperanto.
. Wyd. 6. Marmande: Esperantaj Francaj Eldonoj, 1962. [dostęp 2015-10-10].
esperanto
Hugh R. Page Jr.:
Esperanto
. Great Barrington (Massachusetts, USA): Berkshire, 2005.
ang.
Petras Čeliauskas.
Zamenhof en Veisiejai
. „Litova Stelo”. marzec-kwiecień 1998. Litova Esperanto-Asocio.
esperanto
Drezen, E:
Zamenhof kaj reformoj en esperanto.
. [dostęp 2015-10-10].
esperanto
Enigmoj de Ludoviko Zamenhof
. [dostęp 2015-10-10].
esperanto
Kolker, Boris:
Pri la reformoj. Interpopolalingvo.inf.hu.
. [dostęp 2015-10-10].
esperanto
Kniivilä, Kalle:
Informfluoj en Esperantujo. diVERse.
. [dostęp 2015-10-10].
esperanto
IKUE:
Konciza historio de IKUE
. [dostęp 2015-10-11].
esperanto
Österreichische Nationalbibliothek:
NB online – Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo
. [dostęp 2015-10-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-12-18)].
niem.
Miroslav Malovec:
Esperantští spisovatelé a jejich díla
. [dostęp 2015-10-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2011-07-18)].
cz.
E-Euroscola: Rezolucioj de Unesko por Esperanto
. [dostęp 2015-10-11].
esperanto
IKUE:
La dekreto pri la normoj por la celebro de la Meso en esperanto
. [dostęp 2015-10-11].
esperanto
IKUE:
La dekreto por la aprobo de la Meslibro kaj Legaĵaro en Esperanto
. [dostęp 2015-10-11].
esperanto
Città del Vaticano : Agenzia Fides:
Catholic Prayers in the Languages of the World: Esperanto
. [dostęp 2015-10-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2012-10-28)].
ang.
David Graddol:
The Future of English?
. 1997. [dostęp 2015-10-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2014-06-28)].
ang.
UEA.ORG: Kiu faras kion?
[online], uea.org
[dostęp 2021-06-01]
[zarchiwizowane z
adresu
2012-11-01]
esperanto
Holandia bez tajemnic: Państwo Esperanto „Amikejo”
[data dostępu: 2016-11-11].
Wprost: Julian Tuwim w języku esperanto
[1]
Data dostępu:2016-11-11.
Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 12 czerwca 2008 roku w sprawie uczczenia 100. rocznicy powstania Światowego Związku Esperantystów,
M.P. z 2008 r. Nr 46, poz. 410
Universala Esperanto-Asocio:
Universala Esperanto-Asocio: Afriko
. [dostęp 2015-10-11].
esperanto
Universala Esperanto-Asocio:
Universala Esperanto-Asocio: Azio
. [dostęp 2015-10-11].
esperanto
UAM:
Interlingvistiko – UAM
. [dostęp 2015-10-11].
pol.
Polski Związek Esperantystów (Pola Esperanto-Asocio)
[online], esperanto.pl
[dostęp 2024-04-23]
esperanto
Oferta kursów językowych. Jagiellońskie Centrum Językowe Uniwersytetu Jagiellońskiego
[online], jcj.uj.edu.pl
[dostęp 2021-06-01]
[zarchiwizowane z
adresu
2015-08-24]
pol.
Francuski Instytut Esperanto
Książki, czasopisma
. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”, s. 611, nr 10 z 25 października 1931. Kuratorium
Okręgu Szkolnego Lwowskiego
Książki, czasopisma
. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”, s. 570, nr 12 z 25 grudnia 1935. Kuratorium
Okręgu Szkolnego Lwowskiego
Edward Zając
Szkice z dziejów Sanoka. Część druga
. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2000, s. 94–97.
ISBN
83-909787-0-9
Universala Esperanto-Asocio: Gazetaraj Komunikoj
[online], uea.org
[dostęp 2021-05-19]
Listo de aliĝintoj – Virtuala Kongreso de Esperanto 2020
[online], mondafest.net
[dostęp 2021-05-21]
esperanto
Universala Esperanto-Asocio
[online], uea.org
[dostęp 2021-05-19]
Redakcio
TEJO kun nova prezidanto kongresos en Slovakio
[online], Libera Folio, 30 stycznia 2018
[dostęp 2021-05-19]
esperanto
Statistiko
[online], IJK 2020 en la reto
[dostęp 2021-05-19]
esperanto
Eventa Servo
[online], Eventa Servo
[dostęp 2021-05-17]
esperanto
Pri ni. Pasporta Servo
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Österreichische Nationalbibliothek:
Aŭstria Nacia Biblioteko – Kolekto por Planlingvoj – Havaĵoj
. [dostęp 2015-10-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2015-02-11)].
esperanto
niem.
ang.
Uniwersytet im. Mickiewicza
. [dostęp 2014-11-12].
Esperanta PEN-Centro
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Ĝisdate pri Esperanto. UEA.
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Statistikaj informoj. UEA.ORG: Katalogo
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
TEAM: história
. [dostęp 2016-09-08].
słow.
Laste – KantarViki
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
IMDb: Most Popular Esperanto-Language Feature Films
. [dostęp 2016-09-08].
ang.
Verda Filmejo
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Imagu Filmoj
. [dostęp 2016-09-08]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-09-18)].
esperanto
Valle esperas sesobligi Heroldon de Esperanto. Libera Folio.
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Kolofono. Libera Folio.
. [dostęp 2016-09-08]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-09-02)].
esperanto
Expresso Esperanto. Rádio Boa Nova.
. [dostęp 2016-09-08]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-09-23)].
port.
CRI online esperanto
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Arkivo de 3ZZZ Radio en Esperanto.
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Radio Habano Kubo.
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Radio Vatikana.
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Pola Retradio en Esperanto | Pola RetRadio – nia komuna lingvomedio
[online], pola-retradio.org
[dostęp 2021-05-19]
strona główna serwisu
Pli ol 400.000 lernantoj ĉe jubileanta Duolingo-kurso. Libera Folio
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Evildea – YouTube
[online], youtube.com
[dostęp 2021-05-19]
Chelsea Rae Moses – YouTube
[online], youtube.com
[dostęp 2021-05-19]
Telegramo furoras inter Duolinguloj. Libera Folio.
. [dostęp 2016-09-08].
esperanto
Oftaj demandoj. Amikumu.
. [dostęp 2017-05-22].
esperanto
Globalne języki: Esperanto
. [dostęp 2016-11-12]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-11-13)].
Dziedzictwo kulturowe Ludwika Zamenhofa – idea przeszłości czy przyszłości?
, w: „Turystyka Kulturowa” Nr 6/2014 (czerwiec 2014)
, Dostęp 2016-11-12.
Stanisław Rybak:
Mariawityzm Studium historyczne
. [dostęp 2016-11-12]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-11-13)].
Kazimierz Krzyżak:
Esperanto w kościele katolickim
. [dostęp 2016-11-12]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-11-13)].
IKUE: Międzynarodowy język esperanto
na usługach chrześcijan i Kościoła
[2]
Dostęp 2016-11-13.
Radio Watykańskie
. [dostęp 2014-11-13]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2014-11-19)].
esperanto
Detlev Blank:
Internationale Plansprachen. Eine Einführung
. Akademie-Verlag, 1985.
niem.
J. Wells:
Lingvistikaj aspektoj de Esperanto
. 1978, s. 17.
esperanto
J. Wells:
Lingvistikaj aspektoj de Esperanto
. 1978, s. 26.
esperanto
J. Wells:
Lingvistikaj aspektoj de Esperanto
. 1978, s. 19.
esperanto
J. Wells:
Lingvistikaj aspektoj de Esperanto
. 1978, s. 24.
esperanto
Chris Gledhill:
Regularity and Representation in Spelling: the case of Esperanto
. 1994, s. 17–23.
R. Bartholdt, A. Christen:
H. Res. 415 „A resolution providing for the study of Esperanto as an auxiliary language”.
Hearings before the Committee on Education, House of Representatives, 63rd Congress, 2nd Session
. 1914.
Bertilo Wennergren:
Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko: Bazaj elparolaj reguloj
. [dostęp 2015-10-12].
esperanto
W ostatnich miesiącach na przykład dzięki Akademii Językowej Esperanto do słownika trafiły takie wyrazy, jak „komar”, „akupunktura”, „prezerwatywa” i „rezolucja”. Wcześniej ich nie było, więc trzeba było sobie radzić za pomocą skomplikowanych opisów, niedokładnych pojęć, a pewne tematy przemilczeć.
Malkontenta espero, czyli zawiedzione nadzieje
).
Języki sztuczne
Kategorie języków sztucznych
artystyczne
pomocnicze
naturalistyczne
schematyczne
aposterioryczne
aprioryczne
esperantydy
Międzynarodowe języki pomocnicze
adamitik
adjuvilo
Arcaicam Esperantom
Basic English
Bliss
esperanto
gestuno
glosa
idiom neutral
ido
interlingua
latino sine flexione
Lingua Franca Nova
międzysłowiański
novial
occidental
Simplified Technical English
solresol
sona
volapük
Języki logiczne i filozoficzne
isotype
láadan
lincos
loglan
lojban
ro
toki pona
Języki fikcyjnych światów i ludów
języki Śródziemia
języki północnosłowiańskie
brithenig
enochiański
klingoński
kreolski pasiarski
nadsat
na’vi
nowomowa
ptydepe
reformowany egipski
simlish
talossański
wenedyk
Zabawy językowe
louchébem
świńska łacina
verlan
Inne
damin
jazyczije
koalang
nadsat
polari
Esperanto
Język
Akademia Esperanta
alfabet
Unua Libro
Fundament
gramatyka
wymowa
afiksy
Kultura
i ruch
flaga
hymn
zielona gwiazda
Światowy Kongres Esperanto
Deklaracja Bulońska
Esperantysta Roku
muzea i centra kulturalne
rodzimi użytkownicy
muzyka
literatura
Dzień Zamenhofa
stelo
Pasporta Servo
finvenkismo
raumizm
ZEO
Drużyna Esperanto w piłce nożnej
La Esperantisto
Anacjonalizm
Pisarze
pionierzy
Ludwik Zamenhof
Julio Baghy
Kazimierz Bein
Théophile Cart
Jean Forge
Antoni Grabowski
Ba Jin
Kálmán Kalocsay
Eugène Lanti
Edmond Privat
Frederic Pujulà i Vallès
Cezaro Rossetti
René de Saussure
Raymond Schwartz
Teodoro Ŝvarc
Henri Vallienne
XX-wieczni
William Auld
Marjorie Boulton
Michel Duc-Goninaz
John Francis
Ulrich Lins
Lucien Péraire
Claude Piron
Tibor Sekelj
Teru Hasegawa
Gaston Waringhien
współcześni
Ulrich Becker
Jorge Camacho
André Cherpillod
István Ertl
Ronald Cecil Gates
Sten Johansson
Anna Löwenstein
Ulrich Matthias
Vinko Ošlak
Baldur Ragnarsson
Trevor Steele
Hori Yasuo
Organizacje
światowe
Światowy Związek Esperantystów
Światowa Esperancka Organizacja Młodzieżowa
Międzynarodowa Liga Nauczycieli Esperantystów
Sennacieca Asocio Tutmonda
Akademia Literacka
polskie
Polski Związek Esperantystów
Polska Młodzież Esperancka
Białostockie Towarzystwo Esperantystów
inne
E@I
Czeski Związek Esperantystów
Rosyjski Związek Esperantystów
Esperancki Związek Prawniczy
Europejska Unia Esperancka
Europa Demokracja Esperanto
Kontrola autorytatywna
język planowany
):
LCCN
sh85044883
GND
4015543-2
NDL
00562049
BnF
11941391w
BNCF
16274
NKC
ph114485
BNE
XX527298
J9U
987007553176405171
Encyklopedie internetowe
PWN
3898682
Britannica
topic/Esperanto
Treccani
esperanto
Universalis
esperanto
stara БРЭ
4915802
ЕСУ
18022
NE.se
esperanto
SNL
esperanto
VLE
esperanto
Catalana
0105586
DSDE
esperanto
Hrvatska enciklopedija
18392
Źródło: „
Kategoria
Esperanto
Ukryte kategorie:
Strony używające rozszerzenia Phonos
Szablon cytowania czasopisma – brak numeru strony
Szablony cytowania – problemy – cytuj – strona główna
Artykuły z propozycjami tłumaczeń
Szablon IPA do sprawdzenia
Byłe Artykuły na Medal
Esperanto
Dodaj temat