Filosofia — Wikipèdia

La filosofia occidentala es apareguda en Grècia durant lo milleni I avC. Inicialament basa dau « saber », aviá lo ròtle qu'es desenant conferit ai sciéncias e a la politica. Per aquò, prepausèt de modèls cosmologics, de sistèmas d'organizacion de la Ciutat e de règlas de conducha individuala. Lei filosòfs d'aqueu periòde aguèron una certana influéncia sus lo desvolopament deis institucions qu'adoptèron una partida de sei precèptes dins la vida vidanta de la Ciutat. Pitagòras (582-498 avC), autor d'una reflexion sus lei matematicas e la morala, Eraclit (vèrs 544-480 avC), autor d'una filosofia basada sus la nocion de movement e Democrit (460-370 avC), fondator de la premiera teoria atomica e materialista, foguèron de figuras majoras d'aqueu movement.

Durant la segonda mitat dau sègle V avC, una rompedura importanta aguèt luòc amb l'òbra de Socrates (vèrs 470-399 avC). D'efiech, a respècte de sei predecessors, organizèt sa reflexion e son ensenhament a l'entorn de metòdes estructurats dins lo quadre de la dialectica e de la maieutica. Aquò li permetèt d'adoptar un encaminament volontarista destinat a combatre dubertament leis illusions e l'ignorància qu'empachavan, segon eu, ais òmes de veire la veritat e lo sens de l'existéncia. Aquela idèa foguèt desvolopada per Platon (427-348 avC) e, mai que mai, per Aristòtel (384-322 avC) que desvolopèt la logica, l'observacion e lo metòde per definir un sistèma capable d'englobar totei lei conoissenças de son epòca (fisica, medecina, politica...). L'aristotelisme predominèt ansin en Euròpa fins a l'aparicion progressiva dau metòde scientific modèrne a la fin de l'Edat Mejana.

Après Aristòtel, la filosofia grèga foguèt marcada per l'òbra d'Epicur (341-270 avC) que s'interessèt a la morala per definir lei limits de fixar a la conducha umana per i mantenir l'existéncia dau plaser. En parallèl, amb Zenon de Cition (332-262 avC), apareguèt l'estoïcisme. Fondat sus lo racionalisme, lo materialisme e lo determinisme, aqueu corrent se difusèt fòrça dins la societat romana. S'i opausèt au desvolopament dei cultes miticistas e, dins una mendra mesura, dau cristianisme. Apareguda en Orient, aquela religion s'emparèt pauc a pauc de l'eiretatge filosofic grècoroman per li donar una forma novèla, compatibla amb lo dògma crestian. Agustin d'Ipòna (354-430 apC) foguèt una figura majora d'aquela evolucion.

Durant l'Edat Mejana, lo mond musulman foguèt lo sèti dei desvolopaments pus importants de la filosofia grèga. D'efiech, un important esfòrç de traduccion permetèt ai sabents arabis de dispausar d'una gròssa quantitat de tèxtes antics. D'òbras iranianas e indianas completèron aquel ensemble. Aquò menèt a l'emergéncia d'una filosofia que s'interessèt principalament a la teologia, a la teodicèa, a l'escatologia e a l'antropologia. Coma en Grècia, plusors filosòfs foguèron a l'origina d'avançadas scientificas de remarca. Per exemple, foguèt lo cas d'Al-Kindi (801-873), d'Al Farabi (872-950) e d'Avicena (980-1037). Aquò menèt a la formacion de quatre corrents principaus dins la filosofia aràbia : la filosofia ellenistica de l'islam (falsafa), la teologia dialectica (kalam), lei teorias esotericas de l'islam (sofisme) e leis escòlas literalistas de l'islam (atarisme). Pasmens, a partir dau sègle XII, leis Estats musulmans venguèron pus conservators, çò qu'entraïnèt lo declin dei filosofias pus especulativas.

En Euròpa, lo periòde medievau foguèt dominat per l'escolastica. Sovent criticada per son conservatisme, èra eissida de la filosofia crestiana antica, fòrça influenciada per la pensada d'Aristòtel. Pasmens, permetèt lo desvolopament de la logica e menèt a la redescubèrta progressiva deis autors de l'Antiquitat. De mai, certanei filosòfs dau periòde critiquèron lei teorias de Platon. En revènge, l'integracion de l'aristotelisme dins la teologia oficiala de la Glèisa empediguèt la remesa en causa de la pensada d'Aristòtel, compres en sciéncia. Pierre Abélard (1079-1142), Albertus Magnus (1193-1280), Tomàs d'Aquin (1225-1274) e Guilhèm d'Occam (1290-1347) foguèron de personalitats majoras d'aqueu corrent.

Enfin, au sen de l'elèit judieu, la filosofia grèga suscitèt doas reaccions opausadas : lei Judieus demorats en Judèa foguèron ostils a l'ellenizacion mentre qu'aquelei vivent dins d'autrei regions foguèron pus sensibles a l'ellenisme. Filon (20 avC - 45 apC) es lo prototipe dei pensaires qu'assaièron de conciliar judaïsme e filosofia grèga. Pus tard, son trabalh foguèt imitat per d'autrei teologians e filosòfs eissits dau judaïsme, dau gnosticisme ò dau cristianisme. Puei, durant l'Edat Mejana, la filosofia aristoteliciana aràbia influencièt tornarmai lo judaïsme. En particular, Maimonides (1138-1204) adaptèt a son torn l'aristotelisme au judaïsme en depintant un Univèrs regit per un dieu impossible de comprendre amb una intelligéncia umana mai organizat segon de règlas accessiblas a la reflexion.

La filosofia « modèrna » designa l'ensemble dei corrents que se desvolopèron entre la fin de l'Edat Mejana e la Revolucion Francesa. Compren dos movements principaus que son l'umanisme e la filosofia dei Lutz. Lo premier es aparegut pendent la Renaissença. Consistís a valorar l'umanitat e a la plaçar au centre de son univèrs. Dins aqueu quadre, lei filosòfs umanistas, sovent fòrça religiós, considèran que l'individú es estat dotat per Dieu de capacitats intellectualas potencialament illimitadas. Ansin, preconizèron de cercar lo saber per utilizar corrèctament aquelei facultats e contemplar la beutat de la Creacion. La vulgarizacion de totei lei conoissenças, la lucha còntra l'ignorància e lo respècte dau liure arbitre foguèron donc d'objectius majors dau movement umanista. Francesco Petrarca (1304-1374), Leonardo da Vinci (1452-1519) ò Miquèl de Montanha (1533-1592) son d'exemples de pensaires d'aqueu periòde.

Apareguda durant la segonda mitat dau sègle XVII, la filosofia dei Lutz dominèt lo sègle XVIII. Es marcada per la volontat de perseguir lo trabalh dei filosòfs antics. Pasmens, dins mai d'un cas, lei Lutz s'opausèron ais Ancians e descurbiguèron d'idèas e de concèptes novators. De mai, l'empirisme e lo racionalisme aguèron un ròtle primordiau dins lo trabalh dei Lutz^[3]. Aquò permetèt un renovelament important de la pensada politica amb la definicion de la nocion de separacion dei poders, lei recèrcas de Nicolau Maquiavèl (1469-1527^[4]) sus l'Estat ò l'emergéncia dau liberalisme. Dins lo domeni scientific, lei resultats foguèron tanben impressionants amb la difusion progressiva dau metòde scientific modèrne. Pasmens, la consequéncia pus importanta de la difusion deis idèas dei Lutz foguèt l'abandon progressiu de la feudalitat. Montesquieu (1689-1755), Voltaire (1694-1778), Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), Denis Diderot (1713-1794), Adam Smith (1723-1790) e Immanuel Kant (1724-1804) son de figuras de premiera importància dau movement dei Lutz.

La filosofia occidentala contemporanèa es l'eiretiera dau movement dei Lutz. Pasmens, tre son aparicion au sègle XIX, a conegut un procès de diversificacion qu'a menat a sa division en plusors brancas fòrça diferentas. Lei pus importantas son la filosofia romantica, l'idealisme alemand, lo positivisme, lo marxisme, l'anarquisme e lo pragmatisme. De mai, se fau nòtar, durant lo meteis periòde, l'òbra de plusors filosòfs malaisats de classar coma Arthur Schopenhauer (1788-1860), Søren Kierkegaard (1813-1855) e Friedrich Nietzsche (1844-1900).

La diversitat dei tendàncias demorèt la nòrma de la filosofia occidentala durant lo sègle XX. Dins aquò, dos corrents principaus pòdon èsser definits per aqueu periòde. Lo premier, la filosofia analitica, foguèt dominant durant la premiera mitat dau sègle. Originari d'Alemanha, se difusèt dins lo mond anglosaxon e en Euròpa Centrala. Es caracterizat per un usatge important de la logica matematica e per l'importància donada a l'estudi dau lengatge. S'interessèt fòrça a de questions tradicionalas coma la natura de l'esperit, la natura de l'accion ò l'esséncia dau lengatge formau. Sei representents pus importants son probablament Gottlob Frege (1848-1925), Bertrand Russell (1872-1970) e Ludwig Wittgenstein (1889-1951). Lo segond corrent major foguèt la fenomenologia que se definís coma l'estudi dei fenomèns, es a dire dei « viscuts ». Dominanta après la Segonda Guèrra Mondiala, se concentrèt sus la conoissença (Husserl), l'imaginacion (Sartre), la percepcion (Merleau-Ponty), la volontat (Ricœur) ò l'existéncia umana (Heidegger).

En parallèl, d'autrei movements filosofics tenguèron un ròtle important. Per exemple, la psicanalisi fondada per Sigmund Freud (1856-1939) permetèt de desvolopar una vision novèla de la consciéncia umana. Certanei corrents, coma lo poststructuralisme de Michel Foucault (1926-1984), prepausèron una critica dei concèptes utilizats per lei filosòfs occidentaus illustrant un retorn dau scepticisme. Dins lo domeni politic, lei doas guèrras mondialas e la Guèrra Freja permetèron d'estudiar la teoria e l'aplicacion de mai d'un sistèma e de tornar discutir lei nocions politicas eissidas de la pensada dei Lutz. Enfin, se fau nòtar la filosofia de l'absurd d'Albert Camus (1913-1960).