Gjuha shqipe - Wikipedia

Gjuha shqipe - Wikipedia
Shko te përmbajtja
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
shqip / arbërisht
Pronunciation
ʃcip
ˈɟuha
ˈʃcipɛ
aɾbəˈɾiʃt
Native
to
Albania
Kosovo
Greece
Italy
Montenegro
North Macedonia
Serbia
Ethnicity
Albanians
Native speakers
7.5 million
(2017)
Language family
Indo-European
Albanoid
shqip / arbërisht
Early forms
Proto-Indo-European
Proto-Albanian
Dialects
Gheg
Arbanasi
Istrian
Upper Reka
Malsia e Madhe
Tosk
Arbëresh
Arvanitika
Cham
Lab
Writing system
Latin
Albanian alphabet
Albanian Braille
Official status
Official language
in
Albania
Kosovo
North Macedonia
(co-official)
Montenegro
(co-official)
Recognised minority
language
in
Italy
Serbia
Croatia
Romania
Regulated
by
Academy of Sciences of Albania
Academy of Sciences and Arts of Kosovo
Language codes
ISO 639-1
sq
ISO 639-2
alb
sqi
ISO 639-3
sqi
– inclusive code
Individual codes:
aae
Arbëresh
aat
Arvanitika
aln
Gheg
als
Tosk
Glottolog
alba1267
Linguasphere
to 55-AAA-ahe (25 varieties) 55-AAA-aaa to 55-AAA-ahe (25 varieties)
The
dialects
of the Albanian language in Southern Europe.
note 1
This article contains
IPA
phonetic symbols.
Without proper
rendering support
, you may see
question marks, boxes, or other symbols
instead of
Unicode
characters. For an introductory guide on IPA symbols, see
Help:IPA
Gjuha shqipe
(ose thjesht
shqipja
, historikisht
gjuha arbëreshe
arbërishtja
ose
gjuha
arbërore
) është gjuhë dhe
degë e veçantë
familjes indo-evropiane
që flitet nga rreth 15-25 milionë njerëz në botë,
Kjo gjuhë kryesisht përdoret në
Shqipëri
Kosovë
dhe
Maqedoninë e Veriut
, por edhe në zona të tjera të
Evropës Juglindore
ku ka një
popullsi shqiptare
, duke përfshirë
Malin e Zi
dhe
Luginën e Preshevës
. Shqipja është
gjuha zyrtare
Shqipërisë
dhe
Kosovës
, gjuhë bashkë-zyrtare e
Maqedonisë së Veriut
si dhe një nga gjuhët zyrtare e
Malit të Zi
Bashkësitë shekullore që flasin dialektet shqiptare mund të gjenden të shpërndara në
Kroaci
Arbëreshët në Zarë
),
Greqi
Arbëreshët në Greqi
Çamëri
dhe disa bashkësi në rajonet e
Maqedonisë Perëndimore
dhe
Trakës Perëndimore
10
Itali
Arbëreshët
në
Italinë Jugore
11
Sicili
dhe
Kalabri
) si dhe në
Rumani
dhe
Ukrainë
12
. Ndodh po ashtu edhe në
diasporën e madhe shqiptare
Shpërndarja e gjuhës shqipe
Shqipja, si gjuhë moderne, përfaqëson një degë më vete në familjen e
gjuhëve indo-evropiane
. Shkruhet me
shkronja latine
. Gjuha shqipe përfshin gjuhën standarde ose gjuhën e njësuar letrare shqipe, e cila u miratua në
Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes
në vitin 1972 në
Tiranë
, dhe të gjitha dialektet, nëndialektet e të folurat që fliten nga shqiptarët. Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore:
gegërishten
toskërishten
, dhe një kronolekt: arbërishten. Fjalori i shqipes ka huazime nga
greqishtja e lashtë
, si dhe një numër shumë të lartë nga
latinishtja
; huazimet pastaj vazhdojnë nga
gjuhët sllavo-jugore
greqishtja
dhe
osmanishtja
, si dhe nga
italishtja
frëngjishtja
dhe gjuhë të tjera.
Në kohët e fundit gjithnjë e më shumë vijnë duke u shtuar huazimet nga
anglishtja
Shpërndarja gjeografike
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Artikujt kryesorë:
Shqiptarët
dhe
Shpërndarja e shqiptarëve
Është gjuha amtare e 2,765,610 njerëzve në
Shqipëri
(v. 2011
13
), 1,644,865 në
Kosovë
(v. 2011
14
), 507,989 në
Maqedoninë e Veriut
(v. 2002
15
), 176,293 në
Zvicër
(v. 2013
16
), rreth 66,000 në
Turqi
(v. 2014
17
), 63,835 në
Serbi
(v. 2002
18
), 32,671 në
Mal të Zi
(v. 2011
19
), 23,820 në
Kanada
(v. 2011) 17,069 në
Kroaci
(v. 2011
20
), rreth 10,000 në
Rumani
(v. 2009
21
), 7,177 në Slloveni (v. 2002
22
), 4,925 në
Bosnjë dhe Hercegovinë
(v. 1991
23
), 1,740 në
Ukrainë
(v. 2001
24
) e në
vende të tjera
si dhe ka rreth 100,000 folës të
arbërishtes
në
Itali
dhe rreth 50,000 folës të
arbërishtes
në
Greqi
(v. 2007).
25
26
Ballkan
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Shqipja është
gjuha zyrtare
Shqipërisë
27
dhe e
Kosovës
28
Në
Maqedoninë e Veriut
shqipja është gjuhë zyrtare në
komunat
ku shqiptarët përbëjnë më shumë se 20% të popullsisë. Shqipja është gjuha e dytë më e folur në
Greqi
Arbërishtja
dhe
Çamërishtja
). Gjuha shqipe është në përdorim zyrtar në katër komuna në
Mal të Zi
Ulqin
29
Tuz
30
Guci
31
Plavë
32
),
33
34
dhe tre në
Serbi
Preshevë
Bujanoc
dhe
Medvegjë
).
35
Kartës Europiane mbi gjuhët rajonale ose minoritare, gjuha shqipe është e mbrojtur në
Serbi
(2006),
Mal të Zi
(2006),
Rumani
(2007),
Bosnjë dhe Hercegovinë
(2010).
36
Evropë
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Gjuha arbëreshe
është gjuha e shqiptarve të Italisë, ku është gjuhë e mbrojtur me ligj.
37
Po ashtu përafërsisht një milion
shqiptarë
nga
Kosova
janë shpërndarë në të gjithë
Gjermaninë
Zvicrën
dhe
Austrinë
. Këto janë kryesisht refugjatë nga Kosova që kanë emigruar gjatë
Luftës së Kosovës
. Në
Zvicër
, gjuha shqipe është gjuha e shtatë më e folur me 176.293 folës amë.
Amerikë
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Ka një numër të madh folësish shqiptarë në
Shtetet e Bashkuara
Argjentinë
Kili
Uruguaj
dhe
Kanada
. Disa nga shqiptarët e parë etnikë që mbërritën në Shtetet e Bashkuara ishin
Arbëreshët
. Arbëreshët kanë një ndjenjë të fortë identiteti, dhe janë unike në atë që flasin një dialekti
Tosk
arkaik të shqipes së quajtur
Arbëreshë
Në Amerikën e Veriut (Shtetet e Bashkuara dhe Kanada) ka rreth 250,000 folës shqiptarë. Shqipja flitet në zonën lindore të Shteteve të Bashkuara në qytete si
New York City
New Jersey
Boston
Filadelfia
Ohio
dhe
Detroit
Greater New Orleans
ka një komunitet të madh Arbëresh.Kudo që janë italianët, ka disa Arbëreshe të përzier me ta. Arbëreshët amerikanë,shpesh janë të padallueshëm nga amerikanët italianë për shkak të asimilimit në bashkësinë italiane amerikane.
38
Në
Argjentinë
janë pothuajse
40,000 folës shqiptarë
kryesisht në
Buenos Aires
39
Azi dhe Oqeania
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Përafërsisht 5-7 milionë njerëz me prejardhje shqiptare jetojnë në
Turqi
dhe më shumë se 500.000 njohin prejardhjen, gjuhën dhe kulturën e tyre. Ka megjithatë vlerësime të tjera që vendosin numrin e njerëzve në
Turqi
me prejardhje shqiptare dhe ose sfondin lart në 10-12 milionë. Megjithatë, shumica dërrmuese e kësaj popullate është e asimiluar dhe nuk ka më rrjedhshmëri me gjuhën, megjithëse një komunitet i gjallë shqiptar mban identitetin e saj të veçantë në
Stamboll
deri më sot.
Në
Egjipt
ekzistojnë rreth 18,000 shqiptarë, kryesisht toskërisht folës.
40
Shumë prej tyre janë pasardhës të Janezarit të
Muhammed Ali Pashës
, një shqiptar që u bë
Valiu
dhe vetëdeklaruar Khedive i Egjiptit dhe
Sudanit
. Përveç dinastisë që ai krijoi, një pjesë e madhe e ish
aristokracisë
egjiptiane dhe sudaneze ishte me origjinë shqiptare. Përveç emigrantëve të fundit, ka edhe komunitete më të vjetra diasporike në të gjithë botën.
Shqipja flitet edhe nga komunitetet e
diasporës shqiptare
që banojnë në
Australi
dhe
Zelandë të Re
Dialektet
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Shiko gjithashtu:
Gegërishtja
dhe
Toskërishtja
Dy dialektet kryesore të gjuhës shqipe janë
Gegë
në veri dhe
Toskë
në jug, të ndara afërsisht nga
Lumi Shkumbin
. Gegërishtja dhe Toskërishtja janë degëzuar për së paku një mijëvjeçar
nevojitet citimi
, dhe format e tyre më pak ekstreme janë ndërsjellash të kuptueshme. Gegërishtja ka nën-variantet më të dallueshme, prerjet të cilat janë lloje më veriore dhe lindore, që përfshinë ato të qyteteve të Shkodrës, rajonin e
Maqedonisë së Veriut
verilindore,
Kosovën
Malin e Zi
Serbin
ë, dhe fshatin e izoluar Arbanasi (jashtë Zarës) të bregut të
Kroacisë
, Dalmacisë. “Arbanasi” i themeluar në fillimin e
shekullin XVIII
nga refugjatët nga rajoni rreth qytetit bregdetar të
Malit të Zi
Tivarit
, ka rreth 17.000 folës të gjuhës shqipe.
Toskërishtja dhe Gegërishtja kanë dallime fonetike, morfologjike apo dallime në fjalor. Dallimet fonetike janë të pakta dhe disa nga to janë: â hundore e gegërishtes me ë-në e Toskërishtes (nâna — nëna; bâni — bëri) n-ja e Gegërishtes me r-në e Toskërishtes (syni — syri) etj. Ato morfologjike Tosk - Gegë: të punoj — me punue etj. Disa nga dallimet në fjalor Toskërisht- Gegërisht janë: dhelpër — skile, gjalpë — tlyn, fshat — katund etj.
Të gjitha dialektet e folura shqipe në enklavat italiane dhe greke janë variantet e toskërishtes dhe duket se janë të lidhura më së afërmi me dialektin e
Çamërisë
dhe te
Bregdetit
në jugun e
Shqipërisë
. Enklavat Italiane — rreth 50 fshatra të shpërndarë — me siguri janë gjetur nga emigrantët nga sundimi i Turqisë në Greqi. Disa dialekte të largëta dhe të izoluara të origjinës jugore të Toskërishtes fliten në Bulgari dhe Trakinë Turke por nuk ka te dhëna të sakta. Gjuha ende përdoret në Madritsa, Bulgari, në kufirin afër Edirnesë, dhe në përfundim të këtij fshati që po mbijeton në Mandres, afër Kilkis në Greqi, që daton nga Lufta Ballkanike. Një enklavë Toskërisht afër Melitopolit në Ukrainë shfaqet vendosja e fundme nga
Bullgaria
. Dialektet Shqiptare nga
Istria
, për të cilin ekziston një tekst, dhe dialekti i Sremit, për të cilin nuk ekziston asnjë tekst, konsiderohet se janë të zhdukura.
Drejtshkrimi
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Artikujt kryesorë:
Alfabeti shqip
dhe
Braj shqiptarë
Tastiera në gjuhën shqipe
Gjuha shqipe është shkruar duke përdorur shumë alfabete të ndryshme që nga regjistrimet më të hershme të shekullit të 14-të. Historia e ortografisë së gjuhës shqipe është e lidhur ngushtë me orientimin kulturor dhe njohuritë e disa gjuhëve të huaja midis shkrimtarëve shqiptarë. Të dhënat më të hershme të shkruara shqipe vijnë nga gegërishtja në alfafabete të improvizuara bazuar në karaktere italiane ose greke dhe nganjëherë në arabisht. Fillimisht, dialekti Tosk ishte shkruar në
alfabetin grek
dhe dialekti Geg u shkrua në
sciptn latin
. Të dy dialektet ishin shkruar edhe në versionin
turk të shkrimit
arab
cirilik
dhe disa alfabete lokale (
Elbasan
Vithkuqi
, Todhri, Veso Bej, Jan Vellara dhe të tjerë, shih
alfabetin origjinal shqip
). Më konkretisht, shkrimtarët nga Shqipëria e Veriut dhe nën ndikimin e Kishës Katolike përdorën letra latine, ata në Shqipërinë e Jugut dhe nën ndikimin e kishës ortodokse greke përdorën letra greke, ndërsa të tjerët në të gjithë Shqipërinë dhe nën ndikimin e Islamit përdorën shkronja arabe . Kishte përpjekje fillestare për të krijuar një alfabet origjinal shqiptar gjatë periudhës 1750-1850. Këto përpjekje u intensifikuan pas
Lidhjes së Prizrenit
dhe kulmuan me
Kongresin e Manastirit
të mbajtur nga intelektualët shqiptarë nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në
Manastir
, i cili vendosi se cili alfabet do të përdorte dhe çfarë do të ishte drejtshkrimi standard shqiptar. Kështu mbetet gjuha letrare. Alfabeti është alfabeti latin me shtimin e shkronjave <
>, <
> dhe dhjetë digraphs: dh, th, xh, gj, nj, ng, ll, rr, zh dhe sh.
Tradita shkrimore
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Artikulli kryesor:
Kongresi i Manastirit
Faqe nga
Meshari
. Libri i parë shqip 1555
Gjuha zyrtare, e shkruar me germa
latine
dhe që u përvetësua në vitin
1909
, ishte e bazuar në dialektin e Gegërishtes Jugore të qytetit të
Elbasanit
nga fillimi i shtetit të Shqipërisë deri në Luftën e dytë botërore. Deri në vitin 1968 shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe Malit të Zi përdorën gegërishten letrare si gjuhë zyrtare. Në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore gegërishtja letrare u mënjanua prej vitit
1945
, me vendim më 1952 nga tekstet
1967
dhe de-fakto prej vitit
1972
deri sot. Gjuha e sotme zyrtare shqipe jo vetëm që bazohet në toskërisht letrare, por edhe fjalët e shprehjet qe huazohen prej gegërishtes trupëzohen në morfologjinë, fonologjinë dhe sintaksën e variantit letrar. Më 1968 një konferencë studiuesish kosovarë, të mbledhur në Prishtinë, vendosën të të përqafonin gjuhën zyrtare shqipe. Këtë kosovarët e bënë për të theksuar kombësinë e tyre shqiptare në formë proteste kundër refuzimit të Federatës Jugosllave për t'i dhënë Kosovës statusin e Republikës
41
. Ky vendim politik i marrë në Prishtinë në vitin
1968
sot po sfidohet nga shkrimtarë, gazetarë dhe sidomos rinia që shkruan në internet si jo frutdhënës dhe diskriminues ndaj folësve të dialektit gegë, në veçanti ndaj kosovarëve të cilët tingëllojnë si emigrantë kur flasin gjuhën standarde shqipe.
Libri i parë në gjuhën shqipe i gjetur deri më sot është
Meshari
Gjon Buzukut
i shkruar nga data
20 mars
1554
deri më
5 janar
1555
Vetëm disa të dhëna të shkruara shkurt janë ruajtur nga shekulli i 15-të. E para ishte një formulë pagëzimi e vitit
1462
. Shpërndarja e librave të prodhuar nga shekujt 16 dhe 17 kanë buruar shumë në zonën e gegërishtes (shpesh në gegërishten Shkodrane veriore) dhe pasqyruan veprimtaritë misionare të Katolicizmit Romak. Një rrymë shumë më e vogël e literaturës në shekullin e 19-të ishte prodhuar nga mërgimtarët. Ndoshta punimet e letërsisë më të hershme dhe të pastër të çfarëdo niveli është poezia e shekullit të 18-të të
Jul Varibobës
, të enklavave në
S. Giorgio
në
Kalabri
. Disa prodhime letrare vazhduan në shekullin e 19-të në enklavat
italiane
, por asnjë veprimtari e ngjashme nuk është ruajtur në zonat e
Greqisë
. Të gjitha këto dokumente të hershme historike tregojnë për një gjuhë e cila dallon pak nga gjuha e tanishme, sepse këto dokumente nga krahina dhe kohë të ndryshme paraqesin karakteristikat e shënuara të dialektit. Sidoqoftë, ato shpesh kanë një vlerë për studimet e gjuhësisë dhe janë shumë më të rëndësishme për vlerën e tyre letrare.
Klasifikimi
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Pema e
gjuhëve indo-evropiane
Që shqipja është qartë me prejardhje
indo-evropiane
ishte e njohur nga filologu gjerman
Franz Bopp
në
1854
; hollësitë e ngjashmërive kryesore të shqipes me gjuhët indo-evropiane ishin përpunuar nga një filolog tjetër gjerman,
Gustav Meyer
, në vitet e
1880
1890
. Përmirësimet e mëtejme gjuhësore ishin paraqitur nga gjuhëtari
danez
Holger Pedersen
dhe
Norbert Jokl
nga
Austria
. Gjuha shqipe zë një degë të pavarur të pemës gjuhësore Indo-Europiane.
42
Shqipja u krahasua më parë nga disa linguistë indo-evropianë me
gjuhët gjermanike
dhe
gjuhët balto-sllave
, të cilët ndajnë të gjitha anët me
isogloss
shqiptarë.
43
Përndryshe gjuhëtarët e lidhën gjuhën shqipe me
latinishten
greqishten
dhe
armenishten
, ndërkohë që vendosnin gjuhët gjermanike dhe gjuhët balto-sllave në një degë tjetër indo-evropiane.
44
45
46
Etimologjitë
në vazhdim e ilustrojnë lidhjen e shqipes me gjuhët indo-evropiane (një yll që i paraprin fjalës
tregon të pavërtetuarat, fjala burimore indo-evropiane hipotetike):
pesë (nga Geg. i lashtë
pansë
nga *
pénkʷe
);
zjarr, zjarme (nga *
xherma
nga *
gʷʰermós
);
natë (nga *
nóktis
);
dhëndër (nga *
xandor
nga *
ǵomh₃-ter-
);
gjarpër (nga *
sérpeno
);
bjer (nga *
bʰere
);
djeg (nga *
dʰégʷʰo
);
kam (nga *
kagmi
);
pata (nga *
pót-
);
pjek (nga *
pékʷo
);
thom, thotë (nga *
cāmi
, *
cāte
nga *
ḱéh₁mi
, *
ḱéh₁te
).
Sistemi i foljes përfshin shumë tipare arkaike, si ruajtja e aktive e dallueshme dhe përfundimet mesatare personale (si në greqisht) dhe ndryshimi i zanores rrënjë "e" në të tanishmen në "o" në kohën e shkuar, një tipar i ndarë me gjuhët baltike. Për shembull, ekziston mbledh (kalimtare) dhe po ashtu mblidhet (jokalimtare), në kohën e shkuar, dhe mblodha me një "o" në të shkuarën. Për shkak të ndryshimeve sipërfaqësore në formën fonetike të gjuhës gjatë 2.000 vjetëve dhe për shkak të huazimit të fjalëve nga vendet fqinjë, vazhdimësia e trashëgimisë së indoevropianishtes në shqip ka qenë e nënvlerësuar.
Shqipja e vjetër
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Sipas hipotezës qendrore të një projekti të ndërmarrë nga
Fondi Austriak i Shkencës
, shqiptari i vjetër kishte një ndikim të rëndësishëm në zhvillimin e shumë gjuhëve në
Ballkan
. Hulumtimi intensiv tani synon të konfirmojë këtë teori. Gjuha shqipe po hulumtohet duke përdorur të gjitha tekstet në dispozicion përpara se të kryhet një krahasim me
gjuhët e tjera të Ballkanit
. Rezultati i kësaj vepre do të përfshijë përpilimin e një leksikoni duke ofruar një pasqyrë të të gjitha foljeve të vjetra shqipe.
47
Si udhëheqës i projektit Dr. Schumacher shpjegon, hulumtimi tashmë po jep fryt: "Deri më tani, puna jonë ka treguar se Shqipëria e Vjetër përmbante nivele të shumta modale që lejonin folësin të shprehte një qëndrim të veçantë për atë që u tha.Në krahasim me njohuritë ekzistuese Ne kemi zbuluar gjithashtu një numër të madh të formave verbale që tani janë të vjetruara ose janë humbur përmes ristrukturimit - deri më tani, këto forma mezi janë njohur ose, në të njëjtën kohë, më të mirë, janë klasifikuar gabimisht. " Këto forma verbale janë vendimtare për të shpjeguar historinë gjuhësore të shqiptarëve dhe përdorimin e saj të brendshëm. Megjithatë, ata gjithashtu mund të hedhin dritë mbi marrëdhëniet reciproke midis gjuhës shqipe dhe gjuhëve fqinje. Hulumtuesit po ndjekin drejtime të ndryshme që sugjerojnë se Shqipëria luajti një rol kyç në Sprachbundin e Ballkanit. Për shembull, ka të ngjarë që gjuha shqipe është burimi i artikullit të caktuar të caktuar në gjuhën rumune, bullgare dhe maqedonase, pasi kjo ka qenë një tipar i shqiptarëve që nga kohërat e lashta.
Historia
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Mendohet se përmendja e parë me shkrim në shqip ishte më 14 korrik 1284 në
Ragu
ose
Ragu
Dubrovniku
i sotshëm) në
Kroacinë
moderne kur në hetimet për një vjedhje në shtëpinë e Petro de Volcio nga Belena, një farë Matheus, biri i Markut prej Mençe, i cili ishte, siç duket, një dëshmitar i krimit, raportoi kështu: Dëgjova një zë duke thirrur në mal në gjuhën shqipe (
Latinisht
: “
Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca
”).
48
Rastin e dytë, njëzet e tre vjet më vonë, e gjejmë në një përshkim të Shqipërisë në një vepër anonime të quajtur
Anonymi Descripto Europea Orientalis
49
. Kjo vepër mesjetare latine e vitit 1308 trajton vendet dhe viset e
Europës Lindore
, veçanërisht vendet e Gadishullit Ballkanik. Mendohet se autori ishte një prift frëng i urdhrit dominikan, i cili u dërgua nga kisha në Serbi.
50
Përshkrimi Anonim ka kapituj mbi viset e ndryshme të Greqisë bizantine, mbi Rashën, Bullgarinë, Ruteninë, Hungarinë, Poloninë, Boheminë si dhe një kapitull mbi Shqipërinë, një përshkrim të rrallë të këtij vendi dhe të këtij populli në shekullin e katërmbëdhjetë.
51
Rasti i tretë, ku gjuha shqipe përmendet gjendet në një vepër të shkruar nga një shtegtar i krishterë në udhëtimin për në Tokën e Shenjtë në vitin 1322.
52
Shkrimet e shtegtarëve në rrugën për Tokën e Shenjtë përbëjnë një burim kryesor informacioni mbi vendet e Mesdheut Lindor në gjysmën e parë të mijëvjeçarit të dytë. Në këtë rast, dy shtegtarë angloirlandezë me emrat Symeon Semeonis dhe Hugo Iluminator, që mund t’i quajmë shqip Simon Simoni dhe Hugo Iluminatori, kaluan në Shqipëri në vitin 1322 dhe Simoni shkroi përshtypjet e tij në një lloj udhëpërshkrimi.
48
53
Rastin e katërt ku përmendet ekzistenca e gjuhës shqipe e kemi në vitin 1332 në veprën e një murgu frëng të urdhrit dominikan me emrin Brokard (Lat. Brocardus monacus). Në traktatin e tij latin të quajtur
Directorium ad passagiumfaciendum
(Udhëzime për kapërcimin e detit), Brokardi shënon fjalinë tashmë të njohur në letërsinë shqipe: “
Licet Albaneses aliam omnio linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in uso et in omnibus suis libris
” (Shqiptarët kanë një gjuhë tjetër krejt të ndryshme nga latinishtja, megjithatë, përdorin shkronja latine në të gjithë librat e tyre).
nevojitet citimi
48
Regjistrimi i parë audio i shqipes u bë nga
Norbert Jokl
më 4 prill 1914 në
Vienë
54
Gjatë periudhës pesë shekullore të
sundimit osman
në
Shqipëri
, qeveria osmane ndaloi që më 1881 e deri më 1908 shkrimin dhe këndimin nëpër shkolla. Ky urdhër nuk ndaloi natyrisht ata që merreshin me letërsinë shqiptare të vazhdonin në punën e tyre, por pengoi arsimimin kombëtar për gati 30 vjet.
55
Afinitetet gjuhësore
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Artikujt kryesorë:
Gjuha ilire
dhe
Gjuha Paleo-Sarde
Shqipja konsiderohet një
gjuhë e izoluar
brenda familjes indo-evropiane; asnjë gjuhë tjetër nuk është e lidhur drejtpërdrejt me
degën
e saj. Të vetmet gjuhë të tjera që janë anëtare të vetme mbijetuese të një dege të gjuhëve indo-evropiane janë
armenishtja
dhe
greqishtja
Gjuha shqipe është pjesë e
grupit gjuhësor
indo-evropian
dhe konsiderohet të ketë evoluar nga një prej gjuhëve
paleo-ballkanike
të antikitetit,
56
57
58
megjithëse ende është e paqartë se cila gjuhë e veçantë paleo-ballkanike përfaqëson paraardhësin e gjuhës shqipe ose ku në Evropën Jugore jetonte popullata.
59
Në përgjithësi nuk ka dëshmi të mjaftueshme për ta lidhur shqipen me një prej këtyre gjuhëve, qoftë një nga
gjuhët ilire
(nga të cilat historianët më së shumti e konfirmojnë), ose
trake
dhe
dake
60
Midis këtyre mundësive, ilirishtja zakonisht konsiderohet të jetë prova më e mundshme.
61
Edhe pse shqiptarët ndajnë
isogloss
leksik me
greqishten
gjuhët gjermanike
, dhe në një masë më të vogël me
balto
sllave
, fjalori i shqipes është mjaft i dallueshëm. Në vitin 1995, Taylor, Ringe dhe Warnow, duke përdorur teknika sasiore gjuhësore, gjetën se shqipja duket që përbën një "nëngrup me gjuhët gjermanike". Megjithatë, ata argumentuan se ky fakt nuk është i rëndësishëm, pasi shqipja ka humbur shumë nga fjalori dhe
morfologjia
e saj origjinale, dhe kështu kjo "lidhje që duket e ngushtë me gjuhët gjermanike mbështetet vetëm në disa ngjashmëri leksikore - pothuajse asnjë dëshmi fare"
62
Ndikimet e hershme gjuhësore
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Huazimet
më të hershme të certifikuara në gjuhën shqipe vijnë nga
Dorishtja
63
ndërsa ndikimi më i fortë erdhi nga
latinishtja
. Sipas Mateu C. Curtis, huazimet nuk tregojnë domosdoshmërisht vendndodhjen gjeografike të paraardhësit të gjuhës shqipe.
64
Megjithatë, sipas gjuhëtarëve të tjerë, fjalët e huazuara mund të ndihmojnë për të marrë një ide rreth vendit të origjinës dhe evoluimit të gjuhës shqipe.
65
66
Sipas një grupi tjetër të gjuhëtarëve, Shqipja vjen nga një zonë e vendosur në lindje të përhapjes së saj të tanishme gjeografike për shkak të disa artikujve të zakonshëm leksikor që gjenden midis gjuhës shqipe dhe asaj rumune.
67
Periudha gjatë së cilës ndërveprou proto-shqipja dhe latinishtja ishte e zgjatur dhe e tërhequr afërsisht nga shekulli i II para Krishtit deri në shekullin e 5-të.
68
Kjo mbështetet në afërsisht tre shtresa huamarrjesh, numri më i madh që i përket shtresës së dytë. E para, me huazimet më pak, ishte një kohë e ndërveprimit më pak të rëndësishëm. Periudha përfundimtare, ndoshta duke paraprirë pushtimeve sllave apo gjermane, gjithashtu ka një numër shumë më të vogël huamarrjesh. Çdo shtresë karakterizohet nga një trajtim i ndryshëm i shumicës së zanoreve, shtresa e parë që ka disa që ndjekin evolucionin e hershëm proto-shqip në gjuhën shqipe; shtresat e mëvonshme pasqyrojnë ndryshimet e zanoreve endemike në fund Latine dhe me sa duket Proto-Romance. Ndryshime të tjera formuese përfshijnë sinkretizmin e disa përfundimeve të lëndëve të emrave, veçanërisht në shumës, si dhe një palatalizim në shkallë të gjerë.
Një periudhë e shkurtër pas shekujve 7 dhe 9, e cila u karakterizua nga huazime të rënda nga sllavët jugorë, disa prej të cilave paraprijnë ndryshimin "o-a" të përbashkët në format moderne të këtij grupi gjuhësor. Duke filluar në shekullin e 9-të, ka pasur një periudhë të karakterizuar nga kontakti i zgjatur me pro-rumunët ose vllehët, edhe pse huamarrja leksikore duket të ketë qenë kryesisht e njëanshëme - nga shqipja në rumanisht. Huamarrja e tillë tregon se rumunët migruan nga një zonë ku shumica ishte sllave (dmth. Bullgaria e Mesme) në një zonë me shumicën e folësve shqiptarë (
Dardania
, ku vllehët regjistrohen në shekullin e 10-të). ndoshta lidhur me zgjerimin e Perandorisë Bullgare në Shqipëri rreth asaj kohe.
Influenca latine
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Jernej Kopitar
(1780-1844) ishte i pari që vuri në dukje ndikimin e latinishtes në gjuhën shqipe dhe pretendonte se "fjalë latine në gjuhën shqipe kishin shqiptimin e kohës së perandorit August".
69
Kopitar dha shembuj të tillë si
qiqer
shqip nga latinisht
cicer
(që do të thotë bizele),
qytet
nga
civitas
, peshk nga piscis dhe shigjetë nga sagitta . Shprehjet e ashpra të latinishtes ⟨c⟩ dhe ⟨g⟩ mbahen si ndalesa palatare dhe velare në huazimet e gjuhës shqipe. Gustav Meyer (1888)
70
dhe
Wilhelm Meyer-Lübke
(1914)
71
më vonë e vërtetuan këtë. Meyer vuri në dukje ngjashmërinë midis foljeve në gjuhën shqipe:
shqipoj
dhe
shqiptoj
dhe fjala latine excipio (që do të thotë të mirëevini). Prandaj, ai besonte se fjala
shqiptar
rrjedh nga
shqipoj
, e cila nga ana e saj rrjedh nga fjala latine excipio.
Johann Georg von Hahn
, një gjuhëtar austriak, kishte propozuar të njëjtën teori në 1854.
72
Eqrem Çabej
gjithashtu vuri re, ndër të tjera, elementet arkaike latine në shqip:
73
Latinisht / au / bëhet në gjuhën shqipe /a/ në huazimet më të hershme: aurum →
ar
gaudium
gaz
lauri
lar
. Latinisht / au / është ruajtur në huazimet e mëvonshme, por ndryshohet në një mënyrë të ngjashme me greqishten:
causa
kafshë
laud
lavd
Latinisht / ō / bëhet në gjuhën shqipe /e/ në huazimet më të vjetra latine:
pōmum
pemë
hōra
herë
. Një mutacion analog i ndodhur nga proto-indo-evropiane në shqip; PIE *
nōs
u bë shqipe, PIE *
oḱtō
suffix
ti
- u bë tetë shqipe etj.
Shprehjet e brendshme dhe fillestare të pazgjidhura latine humbasin në shqip:
cubitus
kub
medicus
mjek
paludem
> V. latine
padule
pyll
. Një mutacion analoge ka ndodhur nga proto-indo-evropiane në shqip. Në të kundërt, në huazimet e mëvonshme latine, ruhet rrokje e brendshme:
paganus
pagan
plaga
plagë
etj.
Latine / tj /, / dj /, / kj / palatalized për shqip / s /, / z /, / c /:
vitius
ves
ratio
arsye
radius
rreze
facies
faqe
socius
shoq
etj. Nga ana tjetër, latinisht  /s/ u ndryshua në / ʃ / në shqip.
Haralambie Mihăescu demonstoi se:
Rreth 85 fjalë latine kanë mbijetuar në gjuhën shqipe, por jo (si të trashëguara) në asnjë gjuhë romance. Disa shembuj janë:
bubulcus
bujk
hibernalia
mërrajë
sarcinarius
shelqëror
trifurcus
tërfurk
accipiter
skifter
chersydrus
kuçedër
spleneticum
shpretkë
solanum
shullë
74
151 fjalë shqipe me origjinë latine nuk ishin trashëguar në gjuhën rumune. Disa shembuj përfshijnë
mik
në shqip nga latinisht
amicus
, ose
armik
nga
inimicus
arsye
nga
rationem
bekoj
nga
benedicere
qelq
nga
calix
calicis
),
kështjellë
nga
castellum
cent
nga
centum
gjel
nga
gallus
gjymtyrë
nga
iunctura
mjek
nga
medicus
rrjetë
nga
rete
shpresë
nga
sperare
vullnet
nga
voluntas
voluntatis
75
Disa terminologji të kishës shqiptare kanë tipare fonetike që tregojnë huamarrjen e tyre të hershme nga latinishtja. Disa shembuj përfshijnë altarin shqiptar nga altari latin,
engjëll
nga
angelus
bekoj
nga
benedicere
i krishterë
nga
christianus
kryq
nga
crux
crucis
),
kishë
nga
ecclesia
ipeshkv
nga
episcopus
ungjill
nga
evangelium
mallkoj
nga
maledicere
meshë
nga
missa
murg
nga
monacus
pagan
nga
paganus
76
Autorët e tjerë
77
kanë zbuluar huazimet latine në gjuhën shqipe me një model të lashtë të shëndoshë që nga shekulli i 1 para Krishtit,
nevojitet citimi
për shembull,
qingëlë
shqip nga
cingula
latine dhe shqipj e
vjetër
nga latine
vetus / veteris
. Gjuhët Romance trashëguan këto fjalë nga Latinishtja Vullgare: Vulgar Latinisht *
cingla
u bë N. Chinga rumune, që do të thotë "barku i barkut, qafa e shtratit", dhe Vulgar Latinisht
vetrānus
vatrānus
u bë N. Romanisht
bătrân
, që do të thotë "
i vjetër
".
Shqip,
Baske
dhe gjuhët mbijetuese
keltike
si
Breton
dhe
Uellsisht
, janë gjuhët jo-Romance që sot kanë këtë lloj gjërësish të gjerë latine që datojnë nga kohët e lashta romake, të cilat kanë pësuar ndryshime të shëndosha të lidhura me gjuhët. Gjuhë të tjera në ose pranë zonës së dikurshme romake ose erdhën në vendin e ngjarjes më vonë (turqisht, gjuhët sllave, arabisht) ose hidheshin pak nga latinishtja pavarësisht bashkëjetesës me të (greke, gjermane), edhe pse gjermanishtja ka disa huazime latine të lashta (
Fenster
Käse
Köln
).
Studiuesit rumunë, të tillë si Vatasheku dhe Mihaesku, duke përdorur analizat leksikore të gjuhës shqipe, kanë arritur në përfundimin se shqipja u ndikua shumë nga një gjuhë romance e zhdukur, e cila ishte e dallueshme nga rumanishtja dhe
gjuha dalmate
. Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm me gjuhën rumune dhe shqipe janë dukshëm më të vogla se ato që janë të përbashkëta vetëm me romancën shqipe dhe perëndimore, Mihaesku argumenton se gjuha shqipe ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet e romances perëndimore sesa me rajonet rumune, dhe e vendosi këtë rajon në Shqipërinë e tanishme, Kosovë dhe Maqedoninë Perëndimore, që përfshin në lindje deri në
Manastir
dhe
Prishtinë
78
Prania dhe vendndodhja historike
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Vendi dhe koha kur u formua gjuha shqipe është e pasigurtë.
79
Gjuhëtari amerikan
Eric Hamp
deklaroi se gjatë një periudhe kronologjike të panjohur një popullsi para-shqiptare (e quajtur "Albanoid" nga Hamp) zona të banuara që shtrihen nga
Polonia
në Ballkanin Jugperëndimor.
80
Analiza të mëtejshme kanë sugjeruar se ajo ishte në një rajon malor dhe jo në një kodër ose bregdet:
81
ndërkohë që fjalët për bimët dhe kafshët karakteristike të rajoneve malore janë tërësisht origjinale, emrat për peshk dhe për aktivitetet bujqësore (si
lërim
) janë marrë hua nga gjuhë të tjera.
82
Një analizë më e thellë e fjalorit, megjithatë, tregon se kjo mund të jetë pasojë e një dominimi të tejzgjatur të latinishtes të zonave bregdetare dhe të thjeshtë të vendit, dhe jo dëshmi e mjedisit origjinal ku u formua gjuha shqipe. Për shembull, fjala për 'peshk' është huazuar nga latinishtja, por jo fjala për "gushat", e cila është vendase. Indigjenët janë gjithashtu fjalët për "anije", "trap", "lundrim", "raft detar" dhe disa emra të llojeve të peshkut, por jo fjalët për "vela", "radhë" dhe "port" objekte që kanë të bëjnë me vetë navigacion dhe një pjesë të madhe të faunës së detit. Kjo më tepër tregon se proto-shqiptarët u larguan nga zonat bregdetare në kohë të hershme (ndoshta pas pushtimit latin të rajonit) duke humbur kështu pjesë të mëdha (ose shumica) të leksikut të mjedisit detar. Një fenomen i ngjashëm mund të vërehet me terma bujqësorë. Ndërsa fjalët për "tokën e punueshme", "misri", "gruri", "drithërat", "vreshtin", "zgjedha", "korrja", "mbarështimi i gjedhëve" etj janë lindje, fjalët për "lërim" 'fermë' dhe 'fermeri', praktikat bujqësore dhe disa mjete të korrjes janë të huaja. Kjo, përsëri, tregon për kontakt të ngushtë me gjuhët dhe njerëzit e tjerë, në vend që të sigurojë dëshmi për një Urheimat të mundshëm.
nevojitet citimi
Qendra e vendbanimit shqiptar mbeti
lumi Mat
. Në vitin 1079, ata u regjistruan më larg në jug në luginën e
lumit Shkumbin
83
Shkumbin, një lumë sezonal që shtrihet pranë rrugës së vjetër
Egnatia
, është përafërsisht kufiri i divizionit dialektik parësor për gjuhën shqipe,
Toskërishtes
dhe
Gegërishtes
. Karakteristikat e Toskërishtes dhe Gegërishtes në trajtimin e gjuhës amtare dhe fjalëve të huaja nga gjuhë të tjera janë dëshmi se ndarja dialektale parapriu migrimin sllav në Ballkan,
84
85
86
që do të thotë se në atë periudhë (nga Shek. 5 deri në Shekulli i 6-të pas Krishtit), shqiptarët po pushtonin pothuajse të njëjtën zonë rreth lumit Shkumbin, i cili shtrihej në
linjën e Jireçekut
87
Referimet për ekzistencën e gjuhës shqipe si gjuhë të dallueshme mbijetojnë nga shekulli i 14-të, por nuk është cituar ndonjëgjë specifike. Dokumentet më të vjetra të mbijetuara të shkruara në shqip janë "
Formula e pagëzimit
",
Un'te paghesont 'pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spertit Senit
. ("Unë të pagëzoj në emër të Atit, Birit dhe Shpirtit të Shenjtë") të regjistruara nga Pal Engjelli, Peshkopi i Durrësit në vitin 1462 në dialektin gegë dhe disa vargje të
Dhiatës së Re
nga ajo periudhë.
Libri më i vjetër i njohur shqiptar i shtypur,
Meshari
, u shkrua në vitin 1555 nga
Gjon Buzuku
, një klerik
katolik
. Në 1635,
Frang Bardhi
shkroi fjalorin e parë latinisht-shqip. Besohet se shkolla e parë shqipe është hapur nga françeskanët në vitin 1638 në
Pllanë
Një nga fjalorët më të hershëm të gjuhës shqipe u shkrua në vitin 1693, i cili ishte një dorëshkrim i
gjuhës italiane
i shkruar nga kapiten i detit malazez
Julije Balović
Pratichae Schrivaneschae
dhe përmban një fjalor shumëgjuhësh me qindra fjalë të përdorura më shpesh në jetën e përditshme në italisht, Slavo-Illiririsht , Greqisht, shqipe dhe
turke
88
Karakteristikat Proto-IE
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Edhe pse shqipja është përmendur si "motra e çuditshme" për disa fjalë që nuk korrespondojnë me të afërmit e IE, ajo ka ruajtur shumë karakteristika proto-IE: për shembull, përemri demonstrative *
*ḱo-
është stërgjyshor shqiptar
ky/kjo
dhe Anglisht
he
, por jo në anglisht
this
apo rusisht
etot.
Shqipja krahasohet me gjuhët e tjera indo-evropiane më poshtë, por thekson se shqipja ka shfaqur disa raste të dukshme të domethënies semantike (si
motër
në vend të "nënës" ose kreditë latine,
gjelbër
dhe
verdhë
që janë kthyer në kuptim).
Krahasimi me gjuhët tjera indo-evropiane
Shqip
muaj
i ri / e re
nënë
motër
natë
hundë
tre
i zi /e zezë
i kuq / e kuqe
i/e gjelbër/blertë
i/e verdhë
ujk
Tjera
Gjuhë indo-evropiane
Sanskrit
māsa
nava
mātṛ
svasṛ
nakti
nasa
tri
kāla
rudhira
hari
pīta
vṛka
Persisht
māh
nou
mādar
xāhar
shab
damāg
se
siāh
sorkh
sabz
zard
gorg
Anglisht
month
new
mother
sister
night
nose
three
black
red
green
yellow
wolf
Frëngjisht
mois
nouveau
mère
sœur
nuit
nez
trois
noir
rouge
vert
jaune
loup
Latinisht
mēnsis
novus
māter
soror
nox
nasus
trēs
āter, niger
ruber
viridis
flāvus, gilvus
lupus
Rumanisht
luna
nou/noi
mamă
soră
noapte
nas
trei
negru
roşu
verde
galben
lup
Italisht
mese
nuovo
madre/mamma
sorella
notte
naso
tre
nero
rosso
verde
giallo
lupo
Irlandisht
mí
nua
máthair
deirfiúr
oiche
srón
trí
dubh
dearg
glas, uaine
buí
mac tíre, faolchú
Uellsisht
mis
newydd
mam
chwaer
nos
trwyn
tri
du (/di/)
coch, rhudd
gwyrdd, glas
melyn
blaidd
Letonisht
mēnesis
jauns
māte
māsa
nakts
deguns
trīs
melns
sarkans
zaļš
dzeltens
vilks
Greqishtja antike
μήν
mēn
νέος
néos
μήτηρ
mētēr
αδελφή
adelphē
νύξ
núx
ῥίς
rhís
τρεῖς
treĩs
μέλας
mélas
ἐρυθρός
eruthrós
χλωρός
khlōrós
ξανθός
xanthós
λύκος
lúkos
Bullgarisht
месец
mesec
нов
nov
майка
majka
сестра
sestra
нощ
nošt
нос
nos
три
tri
черен
čeren
червен
červen
зелен
zelen
жълт
žălt
вълк
vălk
Serbisht
месец
mesec
нов
nov
мајка
majka
сестра
sestra
ноћ
noć
нос
nos
три
tri
црн
crn
црвен
crven
зелен
zelen
жут
žut
вук
vuk
Kroatisht
mjesec
nov
majka
sestra
noć
nos
tri
crn
crven
zelen
žut
vuk
Lituanisht
mėnesis/mėnuo
naujas
mama
sesuo/sesė
naktis
nosis
trys
juoda
raudona
žalia
geltona
vilkas
Korrespondencat fonologjike shqiptare-PIE
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Fonologjikisht, shqipja nuk është aq konservatore. Ashtu si shumë aksione të IE, ajo ka shkrirë dy seri të ndalimeve të shprehura (p.sh., të dyja * d dhe * dʰ u bënë d). Përveç kësaj, ndalesa zanore tentojnë të zhduken midis zanoreve. Ekziston humbja pothuajse e plotë e rrokjeve përfundimtare dhe humbja shumë e gjerë e rrokjeve të tjera të padëshiruara (p.sh mik, "mik" nga Lat. Amicus). PIE * o shfaqet si (gjithashtu si e nëse një zanore e përparme e lartë vijon), ndërsa * ē dhe * ā bëhen o, dhe PIE * ō shfaqet si e. Të palatet, velaret dhe labiovelarët të gjitha mbeten të dallueshme përpara zanoreve të para, një ruajtje e gjetur ndryshe në gjuhët Luvian dhe në lidhje me Anatolinë. Kështu PIE, * k, dhe * kʷ bëhen th, q dhe s, përkatësisht (para mbrapa zanoreve * ќ bëhet th, ndërsa * k dhe * kʷ shkrihen si k) Një tjetër ruajtje e shquar është ruajtja e fillimit * h4 si Alb. h (të gjitha laringjet e tjera zhduken krejtësisht).
89
Korrespondencat e plosives bilabial Proto-Indo-Europiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*p
ékʷo
jek
*b
*sor
éi̯e/o
gjer
*bʰ
bʰ
aḱeh₂
athë
Korrespondencat e pllakave koronale Proto-Indo-Europiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Albanian
*t
úh₂
*d
iHtis
itë
dh
*pér
e/o
pjer
dh
l̥h₁gʰós
jatë
(Tosk. dial.
glatë
*dʰ
dʰ
égʷʰe/o
jeg
dh
*gʰór
dʰ
os
gar
dh
Korrespondencat e plosives palatare Proto-Indo-Europiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Albanian
*ḱ
th
éh₁mi
th
em
uk
utë
reh₂u
rah
ç/c
entro
andër
*ǵ
dh
ómbʰos
dh
ëmb
ēusnō
ua
*ǵʰ
dh
ǵʰ
edi̯e/o
dh
jes
ǵʰ
r̥sdʰi
rithë
Korrespondenca e plosive velare proto-indo-evropiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*k
ágʰmi
am
lau-ei̯e/o
aj
(Geg
qanj
, Salamis
kla
*g
*h₃lí
os
li
gj
*h₁reu
re
gj
*gʰ
gʰ
órdʰos
ardh
gj
gʰ
édni̯e/o
gj
ej
(Geg
gjêj
Korrespondencat e plosive velar labializuar Proto-Indo-Europiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*kʷ
kʷ
eh₂sleh₂
ollë
kʷ
éle/o
jell
kʷ
ṓd
*gʷ
gʷ
r̥
ur
gʷ
ērHu
or
*gʷʰ
*dʰé
gʷʰ
e/o
dje
*h
en-dʰo
gʷʰ
éi̯e/o
nde
Korrespondenca e proto-indo-evropiane * në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*s
gj
éḱstis
gj
ashtë
*no
ōm
na
sh
*bʰreu
inos
bre
sh
ër
th
*gʷé
sd
os
gje
th
sḱ
i-eh₂
ije
sp
élnom
jalë
sht
*h₂o
st
sht
th
uh₁s
th
h₁é
mi
jam
Korrespondencat e sonorantëve proto-indo-evropiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*i̯
gj
i̯
ése/o
gj
esh
i̯
uHs
*bʰér
i̯
bie(r)
*streh₂
i̯
eh₂
stro
*u̯
u̯
oséi̯e/o
esh
*m
eh₂tr-eh₂
otër
*n
ōs
nj
*e
i-h₁ói-no
nj
∅/^
*pé
kʷe
së
, Geg.
*ǵʰeime
dimë
(Geg.
dimën
*l
*h₃
ígos
igë
ll
*kʷé
e/o
sje
ll
*r
epe/o
jep
rr
*u̯
h₁ḗn
rr
unjë
*n̥
*h₁
n̥
men
mër
*m̥
*u̯iḱ
m̥
ti
një
*l̥
uj
*u̯
ĺ̥
kʷos
ujk
*r̥
ri, ir
*ǵʰ
r̥
sdom
ri
thë
Korrespondencat e laryngeals proto-indo-evropiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*h1
h₁
ésmi
jam
*h2
h₂
r̥tḱos
ari
*h3
h₃
ónr̥
ëndërr
*h4
órǵʰii̯eh₂
erdhe
Korrespondencat e zanoreve Proto-Indo-Europiane në shqip
PIE
Shqip
PIE
Shqip
*i
*s
nos
gj
*du̯
gʰeh₂
gë
*ī
*d
īH
tis
të
*e
*p
nkʷe
së
(Gheg
pês
je
*u̯
tos
je
*ē
*ǵʰ
sreh₂
rë
*a
*bʰ
ḱeh₂
thë
*h₂
lbʰit
lb
*o
*gʰ
rdʰos
rdh
*ō
*h₂oḱt
tis
të
*u
*s
pnos
gj
më
*ū
*s
uH
sos
gj
sh
*m
Shqipja standarde
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Gazeta Albania, botim i
tetor
1899
Formimi i gjuhës letrare kombëtare të njësuar (gjuha standarde), si varianti më i përpunuar i gjuhës së popullit shqiptar, ka qenë një proces i gjatë, që ka filluar që në shekujt XVI-XVIII, por përpunimi i saj hyri në një periudhë të re, në shekullin XIX, gjatë
Rilindjes Kombëtare
Në vitin 1824
Naum Veqilharxhi
filloi punën për të krijuar
alfabetin shqip
dhe në vitin
1844
dhe 1845 u botua “
Evetar
”-i. Vaqilharxhi ishte i pari që shprehu qëllimet e
Rilindjes Kombëtare Shqiptare
nëpërmjet traktatit të tij, parathënies së “Evetar”-it të parë dhe shumë shkrimeve të tjera.
90
91
Në programin e Rilindjes, mësimi dhe lëvrimi i gjuhës amtare, përpjekjet për pasurimin e saj dhe pastrimin nga fjalët e huaja dhe të panevojshme, zinin një vend qendror. Gjatë kësaj periudhe, u zhvillua një veprimtari e gjerë letrare, kulturore dhe gjuhësore.
Në vitin 1879, u krijua “
Shoqata e të shtypurit shkronja shqip
”, që i dha një shtysë të re kësaj veprimtarie.
92
U hartuan gramatikat e para me synime normative dhe u bë hapi i parë për hartimin e një fjalori kombëtar i gjuhës shqipe, që është “
Fjalori i Gjuhës Shqipe
” i
Kostandin Kristoforidhit
, i botuar pas vdekjes së autorit, më 1904.
Gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare, u përvijuan dy variante letrare të kombit shqiptar
93
, varianti letrar jugor dhe varianti letrar verior. U bënë gjithashtu, përpjekje për afrimin e këtyre varianteve dhe për njësimin e gjuhës letrare. Detyra e parë që duhej zgjidhur, ishte njësimi i alfabetit. Deri atëherë, shqipja ishte shkruar në disa alfabete:
alfabeti latin
alfabeti grek
, alfabeti turko-arab dhe alfabete të veçanta. Këtë detyrë e zgjidhi
Kongresi i Manastirit
, i mbledhur më 14 deri më 22 nëntor të vitit 1908, në qytetin e
Manastirit
, që sot ndodhet në
Maqedoninë e Veriut
. Ne këtë Kongres, pas shumë diskutimesh, u vendos që të përdorej një alfabet i ri, i mbështetur tërësisht në alfabetin latin, i plotësuar me nëntë digrame (
dh
j,
ll
nj
rr
sh
th
xh
zh
), dhe me dy shkronja me shenja diakritike (
), është alfabeti që ka edhe sot në përdorim gjuha shqipe. Kongresi e la të lire edhe përdorimin e alfabetit të Stambollit, që kishte mjaft përhapje, por koha ja lëshoi vendin alfabetit të ri, që u paraqit në Kongres, pra alfabetit të sotëm.
Një hap tjetër për njehsimin e gjuhës letrare shqipe, bëri
Komisia Letrare Shqipe
, që u mblodh në
Shkodër
në vitin 1916. Komisioni nënvizoi si detyrë themelore lëvrimin e gjuhës letrare shqipe dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare. Ky komision
gjuhëtar
ësh e
shkrimtarësh
, krijuar nën pushtim-administrimin austro-hungarez, për të ndihmuar në formimin e një gjuhe letrare të përbashkët përmes afrimit të dy varianteve letrare në përdorim, vlerësoi të adaptojë idiomën gego-jugore të Elbasanit
41
, si një urë në mes
toskërishtes
dhe
gegërishtes
dhe përcaktoi disa rregulla për drejtshkrimin e tij, të cilat ndikuan në njësimin e shqipes së shkruar.
Vendimet e Komisionit letrar shqip për gjuhën letrare e për drejtshkrimin e saj, u miratuan më vonë edhe nga Kongresi Arsimor i Lushnjës më 1920
94
dhe vijuan te zbatoheshin duke fituar terren në zyrat e shtetit dhe në shkolla (sidomos shkollat fillore - Xhuvani për një kohë të gjatë ishte sekretar i përgjithshëm i Ministrisë së Arsimit)
41
deri në
Luftën e Dytë Botërore
Pas Luftës së Dytë Botërore, puna për njësimin e gjuhës letrare kombëtare (gjuhës standarde) dhe të drejtshkrimit të saj, nisi të organizohet nga
Instituti i Shkencave
. U krijuan komisione të posaçme për hartimin e projekteve të drejtshkrimit. Kështu, u hartuan disa projekte në vitet 1948, 1951, 1953 e 1956. U organizuan gjithashtu, dy konferenca shkencore në vitin 1952, për të diskutuar për problemin e gjuhës letrare.
95
Më 1952,
Lidhja e Shkrimtarëve
e vendosi që botimet të dilnin vetëm toskërisht, duke ngushtuar qerthullin e gegërishtes letrare vetëm tek letërsia artistike.
Më
1967
, u botua nga Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, projekti i ri “
Rregullat e drejtshkrimit të shqipes
”. Ky projekt filloi të zbatohet në të gjithë hapësirën shqiptare, në
Republikën e Shqipërisë
, në
Kosovë
dhe në
Mal të Zi
. Ndërkohë, përpjekje për njehsimin e gjuhës letrare dhe për drejtshkrimn e saj bëheshin edhe në Kosovë.
Në vitin 1968, u mblodh Konsulta Gjuhësore e Prishtinës
96
, e cila, e udhëhequr nga parimi “
një komb-një gjuhë letrare
”, vendosi që projekti i ortografisë i vitit 1968, posa të miratohej e të merrte formën zyrtare në
Republikën e Shqipërisë
, do të zbatohej edhe në Kosovë. Vendimet e kësaj Konsulte kanë qenë me rëndësi të jashtëzakonshme për njësimin e gjuhës letrare kombëtare shqipe.
Projekti "
Rregullat e drejtshkrimit të shqipes" i vitit 1967
, pas një diskutimi publik, ai u paraqit për diskutim në Kongresin e Drejtshkrimit të Shqipes, që u mblodh në
Tiranë
, në vitin 1972, i cili ka hyrë në historinë e gjuhës shqipe dhe të kulturës shqiptare, si Kongresi i njësimit të gjuhës letrare kombëtare.
Kongresi i Drejtshkrimit të Shqipes, në të cilin morën pjesë delegatë nga të gjitha rrethet e Shqipërisë, nga Kosova, nga Maqedonia e Veriut dhe nga Mali i Zi dhe nga arbëreshët e Italisë, pasi analizoi të gjithë punën e bërë deri atëherë për njësimin e gjuhës letrare, miratoi një rezolutë, në të cilën përveç të tjerash, pohohet se “populli shqiptar ka tashmë një gjuhë letrare të njësuar”.
Gjuha letrare kombëtare e njësuar (gjuha standarde), mbështetej kryesisht në variantin letrar të jugut, sidomos në sistemin fonetik por në të janë integruar edhe elemente të variantit letrar të veriut.
Pas Kongresit të Drejtshkrimit, janë botuar një varg vepra të rëndësishme, që përcaktojnë normat e gjuhës standarde, siç janë "Drejtshkrimi i gjuhës shqipe" (1973), “Fjalori i gjuhës së sotme letrare" (1980), "
Fjalori i shqipes së sotme
" (1984), "
Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe
" (1976), "Gramatika e gjuhës së sotme shqipe, I Morfologjia" (1995), "Gramatika e gjuhës së sotme shqipe, II Sintaksa" (1997).
Fonologjia
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Standardi shqiptar ka 7
zanore
dhe 29
bashkëtingëllore
. Ashtu si
gjuha angleze
, shqipja ka frikative dhëmbore / θ ð /, të cilat janë të rralla ndër-gjuhësore. Ato janë shkruar si th dhe dh, dhe të ngjashme me bashkëtingëlloret në fillim të anglishtes të hollë dhe kjo.
Gegërishtja përdor zanoret e gjata dhe hundore, të cilat mungojnë në
Toskërisht
dhe zanorja e mesit qendrore është e humbur në fund të fjalës.
Theksi
është i ngulitur kryesisht në rrokjen e fundit.
Gramatika
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Kategoritë e gramatikës së shqipes janë shumë të afërme me gjuhët e tjera evropiane. Emrat tregojnë dukshëm gjininë, numrin, dhe pesë rasa. Një tipar i pazakonshëm është që emrat ndryshohen më tutje me prapashtesa për të treguar domethënien e caktuar apo pacaktuar: bukë, buka. Mbiemrat-përveç numëror dhe disa shprehje të caktuara sasie-dhe emrat e varur përcjellin emrin të cilin e modifikojnë; dhe ata janë të shquar në kërkimin e pjesëzës që i përcjell ata që pajtohen me emrin. Andaj, në “një burrë i madh, modifikohet nga i madh, i cili paraprihet nga i, i cili pajtohet me termin për “njeri”; gjithashtu në “dy burra të mëdhenj”, mëdhenj, forma mashkullore e shumësit nga i madh, përcjellë emrin burra dhe paraprihet nga një pjesëz që pajtohet me emrin.
Foljet kanë numrin dhe një llojllojshmëri të formave të gjetura në Frëngjisht apo Italisht dhe janë mjaft të parregullta në formimin e rrënjëve të tyre. Shumësat e emrit po ashtu janë të dukshëm për parregullsitë në një numër të madh të tyre. Kur të përcaktohet një emër apo një i marrur si i njohur është kundrinori i drejtë, një përemër në rastin e vërtetë që përsëritë këtë informacion po ashtu duhet të futet në shprehjen e foljes; p.sh. I-a dhashë librin atij drejtpërdrejtë është “him-it I-gave the-book to-him, e cila në anglishten standarde do të ishte “I gave the book to him.”Në përgjithësi, gramatika dhe dallimet formale të shqipes na kujtojnë greqishten moderne dhe gjuhët romane, veçanërisht atë rumune. Tingujt sugjerojnë hungarishten apo greqishten, por gegërishtja me zanoret e saj hundore tingëllon më karakteristike.
Gramatika e gjuhës shqipe është mjaft e komplikuar në krahasim me gjuhët e tjera indoevropiane. Gjuha shqipe ka 6 ose 5 rasa, emërore, gjinore, dhanore, kallëzore, rrjedhore dhe thirrore, e cila është hequr. Foljet janë mjaft të parregullta. Disa folje si "jap" e "ha", në kohën e shkuar dhe në pjesore ndryshojnë plotësisht në "dhënë" dhe "ngrënë". Foljet të cilat mbarojnë me "t" në vetën e tretë njejës, të kohës së kryer të thjeshtë, marrin dy "tt" p.sh ai "hesht" bëhet "ai heshtte", që shpesh gabimisht shkruhet "heshte".
Fjalët në gjuhën shqipe ndiqen nga nyje të shumta, gjë që e bën të komplikuar edhe për folësit e gjuhës shqipe. Ka 27 forma të shumësit. Shumësi i emrave ndiqet nga prapashtesat por, edhe nga ndryshie brenda emrit, p.sh dash-desh, kal-kuaj,djalë-djemë etj. Disa emra asnjëjës nuk ndryshojnë fare, si p.sh nxënës-nxënës, fëmijë-fëmijë etj.
Fonetika
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Artikulli kryesor:
pronunciation
Transkriptimin në pasoj të përdorimit e
Alfabetit Fonetik Ndërkombëtar
Alfabeti
DH
Gj
Ll
Nj
Rr
Sh
Th
Xh
Zh
dh
gj
ll
nj
rr
sh
th
xh
zh
Tabela nyjëtimore e bashkëtingëlloreve të gjuhës shqipe
97
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Mënyra e nyjëtimit
Vendi i nyjëtimit
Dybuzore
Buzore-dhëmbore
Ndër-dhëmbore
Dhëmbore
Alveolare
Qiellzore-alveolare
Qiellzore
Velare
Laringale
Mbylltore
të shurdhëta
të zëshme
xh
gj
Shtegore
të shurdhëta
th
sh
të zëshme
dh
zh
Hundore
nj
Anësore
ll
Dridhëse
një dridhëse
shumë dridhëse
rr
Pozicioni i majës së gjuhës
Organi nyjëtimor
Majore
(apikale)
Para-shpinore
(predorsale)
Majore
(apikale)
Shpinore
(dorsale)
Fjalori dhe kontaktet me gjuhët e tjera
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Edhe pse shqipja ka pranuar huazime nga fqinjët, po ashtu tregon jashtëzakonisht disa dëshmi të kontaktit me Greqishten e lashtë; Si e tillë është Gegërisht mokën (Toskërisht mokër), nga Greqishtja mekhane’. Kontaktet e afërta me Romakët japin shumë huazime latine — mik nga Latinishtja amicus, këndoj nga cantare. Përveç kësaj, huazimet e tilla të fjalëve në Shqip vërtetohen nga ngjashmëritë në zhvillimin e Latinishtes së folur në Ballkan dhe Rumani, një gjuhë e Romantizmit Ballkanik. Për shembull, Latinisht paludem u kthye në padulem dhe pastaj padure në Rumani dhe pastaj pyll në Shqip, të dyja me kuptim të modifikuar.
Anasjelltas, rumanishtja po ashtu i ndan disa terma vendorë jo-latinishte me Shqipen — p.sh. Rumanisht brad, Shqip bredh. Andaj këto dy gjuhë reflektojnë kontakte të veçanta historike të kohëve të hershme. Komunikimet e hershme me barbarët me sa duket kontribuuan fjalën "tirq" (nga bashkimi i vjetër “thigh-breech), përderisa huazimet me kontaktet e hershme Sllave mund të atribuojnë në kontaktet kulturore gjatë 500 viteve të kaluara me Venedikasit, Osmanët, Grekët (deri në jug), dhe Sllavët (deri në lindje).
Një numër i favorshëm i tipareve — p.sh. formimi i kohës së ardhshme dhe shprehjes së emrit – janë të ndara nga gjuhët tjera të Ballkanit por kanë një origjinë dhe zhvillim të pakuptueshëm, ku ndoshta ne te ardhmen mund të nxirët sekreti kodik i ndërtimit të tyre; Shqipja apo forma e sajë e hershme, shumë lehtë mund të jetë burimi për të zbërthyer mënyrën e ndërtimit te gjuhës se pare universale para çarjeve të mëdha dialektore dhe me vone shendrimit te tyre ne gjuhe te veçanta. Studimi i tipareve të tilla regjionale në Ballkan është bërë një rast klasik për hulumtimi mbi fenomenin e përhapjes së gjuhës.
Alfabeti
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Alfabeti shqip
ka tridhjetë e gjashtë shkronja dhe nga to shtatë zanore: A, E, Ë, I, O, U, Y, dhe 29
bashkëtingëllore
: B, C, Ç, D, Dh, F, G, Gj, H, J, K, L, Ll, M, N, Nj, P, Q, R, Rr, S, Sh, T, Th, V, X, Xh, Z, Zh.
Rreshtat e mësiperme i përkasin versionit zyrtar të përkufizimit të Alfabetit Shqip. Versioni i saktë është dhe duhet të jetë ky:
Alfabeti shqip
ka 27 shkronja dhe 9 grupshkronja (
digrafi
) bashkëtingëlluese që së bashku përbëjnë 36 tingujt e Gjuhës Shqipe të folur. Ndahen në: shtatë zanore: A, E, Ë, I, O, U, Y, në 20 bashkëtingëllore: B, C, Ç, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, X, Z, dhe në 9 tinguj: Dh, Gj, Ll, Nj, Rr, Sh, Th, Xh, Zh. Këta 36 tinguj studiohen së bashku në Shkollën Fillore dhe njihen gjithshmërisht që aty e tutje si
Alfabeti shqip
Alfabeti
modern, i vendosur në
Kongresin e Manastirit
në vitin
1908
, është i bazuar në atë
Latin
Dëgjoni shqiptimin e alfabetit
(Skedar ne formatin
Ogg Vorbis
, madhësia 146KB).
Veçori tipologjike të shqipes së sotme standarde
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Nga ana strukturore, paraqitet sot si një gjuhë sintetiko-analitike, me një mbizotërim të tipareve sintetike dhe me një prirje drejt analitizmit. Një pjesë e mirë e tipareve të saj fonetike dhe gramatikore, janë të trashëguara nga një periudhë e lashtë indoevropiane, një pjesë tjetër janë zhvillime te mëvonshme.
Shqipja ka sot një sistem fonologjik të vetin, që përbëhet nga shtatë fonema zanore dhe 29 fonema bashkëtingëllore. Shkruhet me alfabet latin të caktuar në vitin 1908 në Kongresin e Manastirit.
Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja, nga të cilat 25 janë të thjeshta (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, 9 janë bigrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh)) dhe 2 me shkronja diakritike (ë, ç).
Shqipja ka theks intensiteti dhe përgjithësisht të palëvizshëm gjate fleksionit. Në shumicën e rasteve, sidomos në sistemin emëror, theksi bie në rrokjen e parafundit.
Shqipja ka një sistem të zhvilluar (të pasur) formash gramatikore, ka një sistem lakimi binar: lakimin e shquar dhe të pashquar, ruan ende mirë format rasore (ka pesë rasa), sistemin prej tri gjinish (mashkullore, femërore dhe asnjanëse), kjo e fundit po shkon drejt zhdukjes, mbahet vetëm në një kategori të veçantë emrash foljorë, të tipit: të shkruarit, të menduarit, etj.
Sistemi emëror ka trajtë të shquar dhe të pashquar dhe për pasojë, edhe lakim të shquar e të pashquar; nyja shquese është e prapavendosur si në rumanisht dhe në bullgarisht; ka nyje të përparme te emrat në rasën gjinore (i, e malit) dhe te mbiemrat e nyjshëm (i mirë, i vogël, etj)., te emrat asnjanës të tipit të folurit, etj. Përvec fleksionit me mbaresa të veçanta, shqipja njeh edhe fleksionin e brendshëm (dash ~ desh, marr ~ merr); ka dy tipe strukturorë mbiemrash të ngjashëm (i madh, i ndershëm) dhe të panyjshëm (trim, besnik). Te numërorët përdor kryesisht sistemin decimal (dhjetë, tridhjetë, pesëdhjetë), por ruan edhe sistemin vigezimal (njëzet, dyzet); numërorët e përberë nga 11-19, formohen duke vënë numrin e njësheve përpara, parafjalën mbë dhe pastaj dhjetëshet (njëmbëdhjetë, dymbëdhjetë, etj) si në rumanisht dhe në gjuhët sllave.
Sistemi foljor paraqitet mjaft i larmishëm. Shqipja ka një sistem të pasur formash mënyrore dhe kohore, një pjesë të e cilave janë të trashëguara nga një periudhë e hershme, një pjesë janë kryer gjatë evolucionit të saj historik. Folja ka gjashtë mënyra; (dëftore, lidhore, kushtore, habitore, dëshirore, urdhërore) dhe tri forma të pashtjelluara (pjesore, paskajore dhe përcjellore). Koha e ardhshme ndërtohet në mënyre analitike, me dy forma: me do (forma e foljes dua) + lidhore (do të punoj) dhe me foljen ndihmëse kam + paskajore (kam për të punuar).
Rendi i fjalëve në fjali është përgjithësisht i lirë, por më i zakonshmi është rendi: kryefjalë + folje + objekt.
Leksiku përbëhet nga fjalë me preardhje vendase e nga fjalë të huazuara. Fjalët me burim vendas trashëgohen nga periudha e lashtë indoevropiane (ditë, natë, dimër, motër, jani, etj.), ose janë formuara më vonë, me mjete të shqipes (ditor, dimëror, i përnatshëm).
Për fjalët e huazuara qe disa mendojnë vijnë nga gjuhët e popujve me të cilët shqiptarët kanë pasur marrëdhënie gjatë shekujve, greqishtja e vjetër dhe e re, latinishtja e gjuhët romane, gjuhët sllave, turqishtja, frëngjishtja, është një proces i gjate ne diskutim dhe analizim. Kjo për arsyen e thjeshte sepse burimi i pare i tyre dyshohet se është përsëri gjuha shqipe e folur. Metodat e krahasimit ne shkencën e Entomologjisë nuk janë akoma ne nivelin e saktësisë se duhur përderisa nuk arrihet te zbërthehet ne njësinë minimale kuptimi logjik i simbolo-shkronjave te alfabetit grek dhe atij latin.
Përhapja e gjuhës shqipe
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Shqipja flitet sot nga më se gjashtë milionë vetë në Republikën e Shqipërisë, në Kosovë, në viset shqiptare të Maqedonisë së Veriut, të Malit të Zi, të Serbisë jugore, si dhe në viset e Çamërisë në Greqi. Shqipja flitet gjithashtu, në ngulimet shqiptare në Itali, në Greqi, në Bullgari, në Ukrainë, si dhe në shqiptarë të mërguar në viset e ndryshme të botës para Luftës se Dytë Botërore dhe në këtë dhjetëvjeçarin e fundit.
Gjuha shqipe mësohet dhe studiohet në disa universitete dhe qendra albanologjike në bote, si në Paris, Romë, Napoli, Kozencë, Palermo, Shën Pjetërburg (Leningrad), Pekin, München, Bukuresht, Selanik, Sofie, etj.
Studimet për gjuhën shqipe
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Gjuha dhe kultura e shqiptarëve, lashtësia dhe karakteri origjinal i tyre, kanë tërhequr prej kohësh vëmendjen e studiuesve të huaj dhe shqiptarë që në shekullin XVIII dhe më parë. Në mënyrë të veçantë, gjuha, historia dhe kultura e shqiptarëve, tërhoqi vëmendjen e botës gjermane. Me të u mor edhe një filozof i madh, siç ishte
Gotfried Leibniz
, që punoi një shekull para lindjes së gjuhësisë krahasimtare. Ai mendonte, se studimi krahasues i gjuhëve ishte themelor për të ndërtuar një histori universale të botës, për ta kuptuar dhe për ta shpjeguar atë. Në disa letra, qe ai i shkruante një bibliotekari të Bibliotekës Mbretërore të Berlinit, në fillim të shekullit XVIII, shprehet edhe për natyrën dhe prejardhjen e gjuhës shqipe dhe pas disa luhatjeve, arriti në përfundimin, se shqipja është gjuha e ilirëve të lashtë.
Megjithatë, studimet shkencore për gjuhën shqipe, si dhe për shumë gjuhë të tjera, nisën pas lindjes së gjuhësisë historike-krahasuese nga mesi i shekullit XIX. Një nga themeluesit e kësaj gjuhësie, dijetari gjerman Franz Bopp, arriti të provonte që në vitin 1854, se shqipja bënte pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane dhe se zinte një vend të veçantë në këtë familje gjuhësore. Pas tij, studiues të tjerë, si G. Meyer, H. Pedersen, N. Jokli, studiuan aspekte të ndryshme të leksikut dhe të strukturës gramatikore të gjuhës shqipe. G. Meyer do të hartonte që në vitin 1891 një Fjalor etimologjik të Gjuhës shqipe (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891), i pari fjalor i këtij lloji për shqipen. Përveç këtyre, një varg i madh gjuhëtarësh të huaj, si F. Miclosich, G. Weigand, C. Tagliavini, St. Man, E. Hamp, A. Desnickaja, H. Ölberg, H. Mihaescu, W. Fredler, O. Bucholtz, M. Huld, G. B. Pellegrini, etj. kanë dhënë kontribute të shënuara për studimin e historisë së gjuhës shqipe, të problemeve që lidhen me prejardhjen e saj, me etimologjinë, fonetikën dhe gramatikën historike, si edhe në studimin e gjendjes së sotme të shqipes.
Ndërkohë, krahas studimeve për gjuhën shqipe të albanologëve të huaj, lindi dhe u zhvillua edhe gjuhësia shqiptare. Ajo i ka fillimet e saj që në shekullin XVII, kur Frang Bardhi botoi të parin fjalor të gjuhës shqipe “Dictionarium Latino-Epiroticum” (1635). Gjatë Rilindjes Kombëtare u botuan disa gramatika të gjuhës shqipe. Kështu, në vitin 1864, Dhimitër Kamarda, nga arbëreshët e Italisë, botoi veprën “Laggio della grammatica comparata sulla lingua albanese”, Livorno 1864, vëll.II “L’Apendice al saggio dalla gramatica comparata sulla lingua albanese”, Prato 1866. Më 1882, Kostandin Kristoforidhi botoi “Gramatikën e gjuhës shqipe” dhe më 1806, Sami Frashëri botoi “Shkronjëtoren e gjuhës shqipe”, dy vepra gjuhësore të rëndësishme të shekullit XIX për gramatologjinë e gjuhës shqipe. Nga fundi i shekullit XIX, Kostandin Kristoforidhi përgatiti edhe një “Fjalor të gjuhës shqipe”, i cili u botua në vitin 1904 dhe përbën veprën më të rëndësishme të leksikografisë shqiptare, që u botua para Luftës se Dytë Botërore. Në vitin 1909, botohet Fjalori i shoqërisë “Bashkimi”.
Pas shpalljes së Pavarësisë, u botuan një varg gramatikash dhe fjalorë dygjuhësh, për të plotësuar nevojat e shkollës dhe të kulturës kombëtare. Në fushën e gramatikës u shqua sidomos Prof. Dr. Aleksandër Xhuvani. Aleksandër Xhuvani (1880-1961) kreu studimet e larta në Universitetin e Athinës. Veprimtaria e tij për studimin e gjuhës shqipe dhe arsimin kombëtar, e nisi që gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare. Bëri një punë të madhe për pajisjen e shkollës sonë me tekste të gjuhës shqipe, të letërsisë, të pedagogjisë dhe të psikologjisë. Drejtoi e punoi për hartimin e udhëzuesve drejtshkrimorë në vitet 1949, 1951, 1954, 1956.
Pati një veprimtari të gjerë në fushën e pastërtisë së gjuhës shqipe e të pasurimit të saj dhe botoi veprën “Për pastërtinë e gjuhës shqipe” (1956). Bashkëpunoi me profesorin Eqrem Çabej, për hartimin e veprave “Parashtesat” (1956) dhe “Prapashtesat e gjuhës shqipe” (1962), trajtesa themelore në fushën e fjalëformimit të gjuhës shqipe. Ai botoi gjithashtu edhe një varg punimesh monografike për pjesoren, paskajoren dhe parafjalët e gjuhës shqipe.
Ai ishte njohës i mirë dhe mbledhës i pasionuar i visarit leksikor të gjuhës së popullit. Fjalët dhe shprehjet e mbledhura, u botuan pjesërisht pas vdekjes, në formën e një fjalori. Përgatiti një botim të dytë të “Fjalorit të gjuhës shqipe” të Kristoforidhit (1961).
Vepra e plotë e tij, e projektuar në disa vëllime, ende nuk është botuar. Në vitin 1980 është botuar vëllimi i parë.
Një zhvillim më të madh njohu gjuhësia shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XX, kur u krijuan edhe institucione shkencore të specializuara, si Universiteti i Tiranës, Universiteti i Prishtinës dhe Akademia e Shkencave, Universiteti i Shkodrës, më vonë, Universiteti i Elbasanit, Universiteti i Gjirokastrës, Universiteti i Vlorës, Universiteti i Tetovës, etj. Gjatë kësaj periudhe, u hartuan një varg veprash përgjithësuese nga fusha të ndryshme të gjuhësisë. Në fushën e leksikologjisë dhe të leksikografisë, përveç studime leksikologjike, u hartuan edhe një varg fjalorësh të gjuhës shqipe dhe fjalori dygjuhësh, nga të cilët, më kryesorët janë: “Fjalori i gjuhës shqipe” (1954), “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” (1980), “Fjalori i shqipes së sotme” (1984), “Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe” (1976), “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe” (1973), etj. Kohët e fundit kanë dalë edhe “Fjalor frazeologjik i gjuhës shqipe” (2000) dhe “Fjalor frazeologjik ballkanik” (1999).
Në fushën e dialektologjisë është bërë përshkrimi e studimi i të gjithë të folurave të shqipes dhe është hartuar “Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe”, një vepër madhore që pritet të dalë së shpejti nga shtypi.
Është bërë gjithashtu, studimi i fonetikës dhe i strukturave gramatikore të gjuhës shqipe përmes studimeve të veçanta dhe përmes gramatikave të ndryshme, niveleve të ndryshme, nga të cilat, më e plota është “Gramatika e gjuhës shqipe” I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997), hartuar nga Akademia e Shkencave, në bashkëpunim me Universitetin e Tiranës, me kryeredaktor Mahir Domin.
Një vend të gjerë në studimet gjuhësore të këtij gjysmëshekulli, kanë zënë problemet e historisë së gjuhës shqipe, problemet e etnogjenezës së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, të etimologjisë, të fonetikës dhe të gramatikës historike, etj. Disa nga veprat themelore në këto fusha janë: "Studime etimologjike në fushë të shqipes” në 7 vëllime, nga E.Çabej; “Meshari” i Gjon Buzukut (E.Çabej); “Gramatika historike e gjuhës shqipe” (Sh. Demiraj); “Fonologjia historike e gjuhës shqipe” (Sh. Demiraj); “Gjuhësia ballkanike” (Sh. Demiraj), etj.
Eqrem Çabej (1908-1980). Studiuesi më i shquar i historisë së gjuhës shqipe dhe një nga personalitetet më në zë të kulturës shqiptare.
Pasi bëri studimet e para në vendlindje (Gjirokastër), studimet e larta i kreu në Austri, në fushën e gjuhësisë së krahasuar indoevropiane. Pas mbarimit të studimeve, kthehet në atdhe dhe fillon veprimtarinë shkencore e arsimore në vitet ’30 të këtij shekulli dhe punoi në këto fusha për një gjysëm shekulli, duke lënë një trashëgimi të pasur shkencore.
Eqerem Çabej solli dhe zbatoi në gjuhësinë shqiptare metodat dhe arritjet shkencore të gjuhësisë evropiane, duke kontribuar shumë në ngritjen e nivelit shkencor të studimeve gjuhësore shqiptare. Eqerem Cabej punoi shumë në disa fusha të dijes, por u shqua sidomos në fushën e historisë së gjuhës, në trajtimin e problemeve të origjinës së gjuhës shqipe, të autoktonisë së shqiptarëve e të etimologjisë dhe të filologjisë së teksteve të vjetra.
Veprat themelore të tij janë: “Studime etimologjike në fushë të shqipes”, në shtatë vëllime, I “Hyrje në historinë e gjuhës shqipe”, II “Fonetikë historike” (1958), “Meshari i Gjon Buzukut” (1968), “Shqiptarët midis perëndimit dhe lindjes” (1944).
Ai është bashkautor edhe në një varg veprash në fushën e gjuhës së sotme, siç janë: “Fjalor i gjuhës shqipe” (1954), “Rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe” (1972), “Fjalori drejtshkrimor”.
Përveç veprave, ai ka botuar një varg studimesh në revista shkencore brenda e jashtë vendit dhe ka mbajtur dhjetëra referate e kumtesa në kongrese e konferenca kombëtare e ndërkombëtare, të cilat kanë bërë të njohura arritjet e gjuhësisë shqiptare në botë, duke rritur kështu prestigjin e saj.
Veprat e Prof. Eqrem Çabej janë botuar në tetë vëllime, në Prishtinë, me titullin “Studime gjuhësore”.
Me veprimtarinë e shumanshme shkencore e me nivel të lartë, Eqrem Çabej ndriçoi shumë probleme të gjuhës shqipe dhe të kulturës shqiptare, duke argumentuar lashtësinë dhe origjinën ilire të saj, vitalitetin e saj ndër shekuj dhe marrëdhëniet me gjuhët dhe kulturat e popujve të tjerë.
Gjatë kësaj periudhe, gjuhësia shqiptare zgjidhi edhe problemin e gjuhës shqipe letrare kombëtare, të njësuar me çështjet teorike të së cilës është marrë veçanërisht prof. Androkli Kostallari.
Në kuadrin e punës që është bërë në fushën e gjuhësisë normative dhe të kulturës së gjuhës, janë hartuar dhe një numër i madh fjalorësh terminologjikë për degë të ndryshme të shkencës e të teknikës.
Përveç veprave të shumta që janë botuar në fushën e gjuhësisë, veprimtaria e gjuhësisë studimore e studiuesve shqiptarë pasqyrohet në botimin e disa revistave shkencore, nga të cilat më kryesoret sot, janë: “Studime filologjike” (Tiranë); “Gjuha shqipe” (Prishtinë); “Studia albanica” (Tiranë); “Jehona” (Shkup); etj.
Studime te rëndësishme mbi gjuhën shqipe janë bërë nga gjuhëtarë në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal i Zi, ku janë botuar një numër i konsiderueshëm veprash mbi historinë e gjuhës shqipe, fonetikën, gramatikën, leksikun etj. Prof. Idriz Ajeti shquhet për kontributin e veçantë që ka dhënë në këtë fushë.
Kontribut të veçantë për gjuhen shqipe kanë dhenë edhe shqiptaret e vendosur në Itali, të njohur si “
Arbëresh
”.
Disa nga figurat më të shquara të gjuhësisë shqiptare të këtyre dy shekujve të fundit, janë:
Dhimitër Kamarda
(arbëresh i Italisë),
Kostandin Kristoforidhi
Sami Frashëri
, Aleksandër Xhuvani,
Eqerem Çabej
Selman Riza
Kostaq Cipo
Mahir Domi
Shaban Demiraj
Androkli Kostallari
Idriz Ajeti
Gjovalin Shkurtaj
etj.
Ekziston një qasje e re studimore që tregon origjinën e lashtë te gjuhes duke përdorur së bashku logjikën, filozofinë dhe etimologjinë. Pionieri në këtë qasje të re është
Petro Zheji
i cili përfundoi punën e tij unike me librin e tij të fundit "Roli mesianik i shqipes" botuar në vitin 2015. Ai prezanton një mënyrë të re të klasifikimit të gjuhëve, në semantike dhe simbolike. Ai mendon se gjuha e vetme simbolike e mbijetuar është gjuha shqipe, me ane te simboleve te gjuhes shqipe ne mund të copëtojmë secilen fjale te cdo gjuhe dhe të gjejmë kuptimin e saj motivues në të. Për të demonstruar teorinë e tij ai merr 863 shembuj në shumë gjuhë: Kineze, Sanskritishte, Anglishte, Rusishte, Hindishte, Turqishte, Greqishte, Latinishte, Hebraishte, Gjermanishte, proto-gjermanishte, italishte, japoneze, indonezishte dhe persishte. Rrënjët primordiale të gjuhës shqipe u mbuluan edhe në librin e tij "Libri i aforizmave" i botuar në vitin 2012.
98
Bibliografia
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Ajeti, Idriz. “La présence de l’albanais dans les parlers des populations slaves de la Péninsule balkanique à la lumière de la langue et de la toponymie”,
Studia Albanica
2 (1968): 131–6.
Ajeti, Idriz. “Për historinë e marrëdhënieve të hershme gjuhësore shqiptare-sllave”,
Studime Filologjike
4 (1972): 83–94 (reprint in
Gjurmime albanologjike – Seria e shkencave filologjike II – 1972
. Pristina: 1974, pp.
33–44).
Arapi, Inna.
Der Gebrauch von Infinitiv und Konjunktiv im Altalbanischen mit Ausblick auf das Rumänische
. Hamburg: Kovač, 2010.
Banfi, Emanuele.
Linguistica balcanica
. Bologna: Zanichelli, 1985.
Banfi, Emanuele.
Storia linguistica del sud-est europeo: Crisi della Romània balcanica tra alto e basso medioevo
. Milan: Franco Angeli, 1991.
Bonnet, Guillaume.
Les mots latins de l’albanais
. Paris–Montréal: L'Harmattan, 1998.
Bopp, Franz
. “Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen”, in
Königliche Preußische Akademie der Wissenschaften. Abhandlungen der philosophisch-historischen Klasse
. Berlin: J. Stargardt, 1855, pp.
459–549.
Boretzky, Norbert.
Der türkische Einfluss auf das Albanische
. 2 vols. vol. 1:
Phonologie und Morphologie der albanischen Turzismen
; vol. 2:
Wörterbuch der albanischen Turzismen
. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1975.
Buchholz, Oda & Wilfried Fiedler.
Albanische Grammatik
. Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie, 1987.
Çabej, Eqrem
. “Disa probleme themelore të historisë së vjetër të gjuhës shqipe”,
Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës. Seria e Shkencave Shoqërore
4 (1962): 117-148 (In German
Studia Albanica
1 (1964))
Çabej, Eqrem. “Zur Charakteristik der lateinischen Lehnwörter im Albanischen”,
Revue roumaine de linguistique
7, vol. 1 (1962): 161–99 (In Albanian “Karakteristikat e huazimeve latine të gjuhës shqipe”,
Studime Filologjike
2 (1974): 14-51)
Çabej, Eqrem. “Rreth disa çështjeve të historisë së gjuhës shqipe”,
Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës. Seria e Shkencave Shoqërore
3 (1963): 69-101. (In Romanian
Studii și cercetări lingvistiche
4 (1954))
Çabej, Eqrem. “Mbi disa rregulla të fonetikës historike të shqipes”,
Studime Filologjike
2 (1970): 77-95 (In German “Über einige Lautregeln des Albanischen”,
Die Sprache
18 (1972): 132–54)
Çabej, Eqrem. “L'ancien nom national des albanais”,
Studia Albanica
1 (1972): 1-40.
Çabej, Eqrem. “Problemi i vendit të formimit të gjuhës shqipe”,
Studime Filologjike
4 (1972): 3-27.
Çabej, Eqrem.
Studime etimologjike në fushë të shqipes
. 7 vols. Tirana: Akademia et Shkencave e Republikës Popullore të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, 1976–2014.
Camaj, Martin.
Albanische Wortbildung
. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1966.
Camaj, Martin.
Albanian Grammar
. Trans. Leonard Fox. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1984.
Camarda, Demetrio.
Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese
. Livorno: Successore di Egisto Vignozzi, 1864.
Camarda, Demetrio.
Appendice al saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese
. Prato, 1866.
Campbell, George L., ed.
Compendium of the World's Languages
, 2nd edn. Vol. 1:
Abaza to Kurdish
, s.v. “Albanian”. London–NY: Routledge, 2000, pp. 50–7.
Cimochowski, Wacław
. “Recherches sur l'histoire du sandhi dans la langue albanaise”,
Lingua Posnaniensis
2 (1950): 220–55.
Cimochowski, Wacław. “Des recherches sur la toponomastique de l'Albanie”,
Lingua Posnaniensis
8 (1960): 133–45.
Cimochowski, Wacław. “Pozicioni gjuhësor i ilirishtes ballkanike në rrethin e gjuhëve indoevropiane”,
Studime Filologjike
2 (1973).
Demiraj, Bardhyl.
Albanische Etymologien: Untersuchungen zum albanischen Erbwortschatz
. Amsterdam–Atlanta: Rodopi, 1997.
Demiraj, Shaban
. “Albanian”, in
The Indo-European Languages
. Edited by Anna Giacalone Ramat & Paolo Ramat. London-NY: Routledge, 1998, pp. 480–501.
Demiraj, Shaban.
Gramatikë historike e gjuhës shqipe
. Tirana: 8 Nëntori, 1986.
Demiraj, Shaban.
Gjuha shqipe dhe historia e saj
. Tirana: Shtëpia botuese e librit universitar, 1988.
Demiraj, Shaban.
Fonologjia historike e gjuhës shqipe
. (Akademia e Shkencave e Shqiperise. Instituti i Gjuhesise dhe i Letersise). Tirana: TOENA, 1996.
Demiraj, Shaban.
Prejardhja e shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe
. Tirana: Shkenca, 1999.
De Simone, Carlo. “Gli illiri del Sud. Tentativo di una definizione”,
Iliria
1 (1986).
Desnickaja, Agnija.
Albanskij jazyk i ego dialekty
. Leningrad: Nauka, 1968.
Desnickaja, Agnija. “Language Interferences and Historical Dialectology”,
Linguistics
113 (1973): 41–57.
Desnickaja, Agnija.
Osnovy balkanskogo jazykoznanija
. Leningrad: Nauka, 1990.
Domi, Mahir
. “Prapashtesa ilire dhe shqipe, përkime dhe paralelizma”,
Studime Filologjike
4 (1974).
Domi, Mahir. “Considérations sur les traits communs ou parallèles de l'albanais avec les autres langues balkaniques et sur leur étude”,
Studia Albanica
1 (1975).
Fortson IV, Benjamin W. “Albanian”, in
Indo-European Language and Culture: An Introduction
, 2nd edn. Malden: Wiley-Blackwell, 2010, pp. 446–58 (1st edn. 2004, pp.
390–9).
Gjinari, Jorgji. “Për historinë e dialekteve të gjuhës shqipe”,
Studime Filologjike
4 (1968).
Gjinari, Jorgji. “Mbi vazhdimësinë e ilirishtes në gjuhën shqipe”,
Studime Filologjike
3 (1969).
Gjinari, Jorgji. “Struktura dialektore e shqipes e parë në lidhje me historinë e popullit”,
Studime Filologjike
3 (1976).
Gjinari, Jorgji. “Dëshmi të historisë së gjuhës shqipe për kohën dhe vendin e formimit të popullit shqiptar”,
Studime Filologjike
3 (1982).
Gjinari, Jorgji.
Dialektologjia shqiptare
. Pristina: Universiteti, 1970.
Gjinari, Jorgji, Bahri Beci, Gjovalin Shkurtaj, & Xheladin Gosturani.
Atlasi dialektologjik i gjuhës shqipe
, vol. 1. Naples: Università degli Studi di Napoli L’Orientali, 2007.
Hamp, Eric P.
“Albanian”, in
Encyclopedia of Language and Linguistics
. 2 vols. Edited by R. E. Asher. Oxford: Pergamon, 1994, pp.
1:65–7.
Huld, Martin E.
Basic Albanian Etymologies
. Columbus, OH: Slavica Publishers, 1984.
Katičić, Radoslav.
Ancient Languages of the Balkans
. 2 vols. The Hague–Paris: Mouton, 1976.
Kopitar, Jernej K. “Albanische, walachische und bulgarische Sprache”,
Jahrbücher der Literatur (Wien)
46 (1829): 59–106.
Kretschmer, Paul
Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache
. Göttingen, 1896.
Kretschmer, Paul. “Sprachliche Vorgeschichte des Balkans”,
Revue internationale des études balkaniques
2, no. 1 (1935): 41–8.
Lloshi, Xhevat. “Substandard Albanian and Its Relation to Standard Albanian”, in
Sprachlicher Standard und Substandard in Südosteuropa und Osteuropa: Beiträge zum Symposium vom 12.-16. Oktober 1992 in Berlin
. Edited by Norbert Reiter, Uwe Hinrichs & Jirina van Leeuwen-Turnovcova. Berlin: Otto Harrassowitz, 1994, pp.
184–94.
Lloshi, Xhevat. “Albanian”, in
Handbuch der Südosteuropa-Linguistik
. Edited by Uwe Hinrichs. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1999, pp.
277–99.
Lloshi, Xhevat.
Rreth alfabetit të shqipes: me rastin e 100-vjetorit të Kongresit të Manastirit
. Skopje–Pristina–Tirana: Logos-A, 2008.
Lambertz, Maximilian
Lehrgang des Albanischen
. 3 vols., vol. 1:
Albanisch-deutsches Wörterbuch
; vol. 2:
Albanische Chrestomathie
; vol. 3:
Grammatik der albanischen Sprache
. Berlin:
Deutscher Verlag der Wissenschaften
1954; Berlin 1955; Halle an der Saale 1959.
Mallory, J.P.
D. Q. Adams
. “Albanian language”, in
Encyclopedia of Indo-European Culture
. London: Fitzroy Dearborn, 1997, pp.
8–11.
Matzinger, Joachim. “Die Albaner als Nachkommen der Illyrier aus der Sicht der historischen Sprachwissenschaft”, in
Albanische Geschichte: Stand und Perspektiven der Forschung
. Edited by Oliver Jens Schmitt & Eva Frantz. Munich: R. Oldenburg Verlag, 2009, pp.
13–35.
Matzinger, Joachim. “Der lateinisch-albanische Sprachkontakt und seine Implikationen für Vorgeschichte des Albanischen und der Albaner”, in
Südosteuropäische Romania: Siedlungs-/Migrationsgeschichte und Sprachtypologie
. Edited by Wolfgang Dahmen et al. Tübingen: Narr Verlag, 2012, pp.
75–103.
Mayer, Anton.
Die Sprache der alten Illyrier
. 2 vols. Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 1957/1959.
Mann, Stuart E.
An Albanian Historical Grammar
. Hamburg: Helmut Buske, 1977.
Meyer, Gustav
. “
Albanesische Studien I. Die Pluralbildungen der albanesischen Nomina
”, in
Sitzungsberichte der philosophisch-historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften
104 (1883): 257–362.
Miklošič, Franz
Albanische Forschungen
. 2 vols., vol. 1:
Die slavischen Elemente im Albanischen
; vol. 2:
Die romanischen Elemente im Albanischen
. Vienna: Karl Gerold's Sohn, 1870.
Mihăescu, Haralambie. “Les éléments latins de la langue albanaise”,
Révue des études sud-est européennes
4 (1966): 5–33, 323–53.
Mihăescu, Haralambie.
La langue latine dans le sud-est de l’Europe
. Bucharest: Editura Academiei; Paris: Les Belles Lettres, 1978.
Newmark, Leonard, Philip Hubbard, & Peter Prifti.
Standard Albanian: A Reference Grammar for Students
. Stanford: Stanford University Press, 1982.
Ölberg, Hermann. “Einige Uberlegungen zur Autochtonie der Albaner auf der Balkanhalbinsel”, in
Akten der internationalen albanologischen Kolloquiums, Innsbruck, 1972, zum Gedächtnis an Norbert Jokl
. Edited by Hermann M. Ölberg. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, 1977.
Ölberg, Hermann. “Kontributi i gjuhësisë për çështjen e atdheut ballkanik të shqiptarëve”,
Studime Filologjike
3 (1982).
Pedersen, Holger. “Bidrag til den albanesiske Sproghistorie”, in
Festskrift til Vilhelm Tomsen
. Kopenhagen: Gyldendal, 1894, pp.
246–57.
Pedersen, Holger. “Albanesisch”,
Kritischer Jahrbericht
9, vol. 1 (1905): 206–17. Erlangen (1909).
Pellegrini, Giovan Battista. “I rapporti linguistici interadriatici e l’elemento latino dell’albanese”,
Abruzzo
19 (1980): 31-71.
Pellegrini, Giovan Battista. “Disa vëzhgime mbi elementin Latin të shqipes” [Some observations on the Latin element of the Albanian language],
Studime Filologjike
3 (1982); (in Italian) “Alcune osservazioni sull’elemento latino dell’albanese”,
Studia Albanica
1983: 63–83.
Pellegrini, Giovan Battista.
Avviamento alla linguistica albanese
. Edizione rinnovata. Rende: Università degli studi della Calabria, Centro editoriale e librario, 1997.
Pisani, Vittore. “L’albanais et les autres langues indo-européennes”, in
Mélanges Henri Grégoire II
. Brussels, 1950, pp.
519–38; reprint in
Saggi di linguistica storica: Scritti scelti
. Torino: Rosenberg & Sellier, 1959, pp.
96–114.
Pisani, Vittore. “Les origines de la langue albanaise, questions de principe et de méthode”,
Studia Albanica
1 (1964): 61–8.
Pisani, Vittore. “Sulla genesi dell'albanese”, in
Akten der internationalen albanologischen Kolloquiums, Innsbruck, 1972, zum Gedächtnis an Norbert Jokl
. Edited by Hermann M. Ölberg. Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, 1977, pp.
345–66.
Orel, Vladimir
Albanian Etymological Dictionary
. Leiden: Brill, 1998.
Orel, Vladimir.
A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: Reconstruction of Proto-Albanian
. Leiden: Brill, 2000.
Price, Glanville, ed.
Encyclopedia of the Languages of Europe
, s.v. “Albanian”. Oxford: Blackwell, 1998, pp. 4–8.
Riza, Selman.
Studime albanistike
. Pristina 1979.
Rusakov, Alexander. “Albanian”, in
The Indo-European Languages
, 2nd edn. Edited by Mate Kopović. London–NY: Routledge, 2014, pp.
552–608.
Schumacher, Stefan & Joachim Matzinger.
Die Verben des Altalbanischen: Belegwörterbuch, Vorgeschichte und Etymologie
. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 2013.
Svane, Gunnar.
Slavische Lehnwörter im Albanischen
. Århus: Aarhus University Press, 1992.
Tagliavini, Carlo.
La stratificazione del lessico albanese: Elementi indoeuropei
. Bologna: Casa editrice Prof. Riccardo Pàtron, 1965.
Thumb, Albert. “Altgriechische Elemente des Albanesischen”,
Indogermanische Forschungen
26 (1909): 1–20.
von Hahn, Johann Georg.
Albanesische Studien
. 3 vols. Jena: F. Mauko, 1854.
Watkins, Calvert
. “Proto-Indo-European: Comparison and Reconstruction”, in
The Indo-European Languages
. Edited by Anna Giacalone Ramat & Paolo Ramat. London-NY: Routledge, 1998, pp. 25–73.
Ylli, Xhelal.
Das slawische Lehngut im Albanischen
. 2 vols., vol. 1:
Lehnwörter
; vol. 2:
Ortsnamen
. Munich: Verlag Otto Sagner, 1997/2000.
Ylli, Xhelal & Andrej N. Sobolev.
Albanskii gegskii govor sela Muhurr
. Munich: Biblion Verlag, 2003.
ISBN
3-932331-36-2
Zheji, Petro. "Roli mesianik i shqipes". UET Press, 2015.
ISBN 978-9928-190-24-6
Zheji, Petro. "Libri i aforizmave". Media Print, 2012.
ISBN 9789928080813
Referime
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Rusakov 2017
, f.
552.
sfn Gabim me Nuk ka shënjestrim CITEREFRusakov2017 (
Ndihmë!
Gabim citimi: Etiketë

e pavlefshme;
asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura
KlBrFr1800
"Language and alphabet Article 13"
Constitution of Montenegro
WIPO
. 19 tetor 2007.
Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.
{{
cite book
}}
Mungon ose është bosh parametri
language=
Ndihmë!
Franceschini 2014
, fq.
533–534
"Application of the Charter in Serbia"
(PDF)
. European Charter for Regional or Minority Languages. 11 qershor 2013. fq.
4–
5, 9.
{{
cite web
}}
Mungon ose është bosh parametri
language=
Ndihmë!
Franceschini, Rita (2014). "Italy and the Italian-Speaking Regions". përmbledhur nga Fäcke, Christiane (red.).
Manual of Language Acquisition
. Walter de Gruyter GmbH. fq.
546.
ISBN
978-3-11-039414-6
{{
cite book
}}
Mungon ose është bosh parametri
language=
Ndihmë!
"Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages"
Council of Europe
Arkivuar
nga origjinali më 8 dhjetor 2015
. Marrë më
3 dhjetor
2015
{{
cite web
}}
Mungon ose është bosh parametri
language=
Ndihmë!
Coretta, Stefano; Riverin-Coutlée, Josiane; Kapia, Enkeleida; Nichols, Stephen (2022).
"Northern Tosk Albanian"
Journal of the International Phonetic Association
53
(3). Illustration of the IPA:
1–
23.
doi
10.1017/S0025100322000044
hdl
20.500.11820/ebce2ea3-f955-4fa5-9178-e1626fbae15f
{{
cite journal
}}
Mungon ose është bosh parametri
language=
Ndihmë!
Gjuha shqipe
në
Ethnologue
(18th ed., 2015)
Arbërishtja(Itali)
në
Ethnologue
(18th ed., 2015)
Arbërishtja(Greqi)
në
Ethnologue
(18th ed., 2015)
Gegërishtja
në
Ethnologue
(18th ed., 2015)
Toskërishtja
në
Ethnologue
(18th ed., 2015)
Euromosaic project (2006).
"L'arvanite/albanais en Grèce"
(Në Frangjisht). Brussels:
European Commission
. Marrë 2016-12-05.
"WEB Arkiva"
. Arkivuar nga
the original
në 21 Janar 2012. Marrë 2012-01-02.
"Robert Elsie"
. Gjuha Shqipe. 25 nëntor 1972. Marrë 17 Janar 2017.
"Censusi në Shqipëri 2011"
. Arkivuar nga
origjinali
më 9 mars 2016
. Marrë më
19 korrik
2016
"Censusi në Kosovë 2011"
. Arkivuar nga
origjinali
më 7 korrik 2016
. Marrë më
19 korrik
2016
Censusi në Maqedoni 2002
"Ständige Wohnbevölkerung ab 15 Jahren 1) nach Hauptsprache, 2013"
(XLS)
(në gjermanisht). Neuchâtel, Switzerland: Statistik Schweiz. 2015
. Marrë më
24 tetor
2015
Ethnologue – ALS
Censusi në Serbi 2002
Censusi në Mal të Zi 2011
"Censusi në Kroaci 2011"
(PDF)
(në anglisht). Arkivuar nga
origjinali
(PDF)
më 22 prill 2021
. Marrë më
19 korrik
2016
Euromosaic Romania 2009
"Population by mother tongue, Slovenia, Census 1991 and 2002"
(në anglisht)
. Marrë më
19 korrik
2016
{{
cite web
}}
: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (
lidhja
Leonard Valenta NACIONALNE MANJINE U BOSNI I HERCEGOVINI
lidhje e vdekur
lidhje e vdekur
The distribution of the population by nationality and mother tongue
– UKRAINE 2001
Arbërishtja e Italisë
2007
Arbërishtja e Greqisë
2007
KUSHTETUTA E REPUBLIKËS SË SHQIPËRISË
– wipo.int
KUSHTETUTA E REPUBLIKËS SË KOSOVËS
Arkivuar
29 gusht 2017 tek Wayback Machine
– kryeministri-ks.net/
"Statuti i Komunës së Ulqinit"
(PDF)
. Arkivuar nga
origjinali
(PDF)
më 16 maj 2020
. Marrë më
16 maj
2020
"Statuti i Komunës së Tuzit"
Lua error te Moduli:Citation/CS1 te rreshti 1763: attempt to index field
(a nil value).
Lua error te Moduli:Citation/CS1 te rreshti 1763: attempt to index field
(a nil value).
�������Evropska Povelja o regionalnim i manjiskim jezicima u crnoj Gori����� �� ��
�–
coe.int
KUSHETUTA E MALIT TË ZI
Arkivuar
5 mars 2016 tek Wayback Machine
minmanj.gov.me
SISTEM ZAŠTITE MANJINA U REPUBLICI SRBIJI – Nevena Gojković
Arkivuar
30 qershor 2017 tek Wayback Machine
kas.de
Languages covered by the European Charter for Regional or Minority Languages
– coe.int
Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "
Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche
Arkivuar
12 maj 2015 tek Wayback Machine
" pubblicata nella
Gazzetta Ufficiale
n. 297 del 20 dicembre 1999
Edwin E. Jacques,
The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present
, 1995 ( në Anglisht )
"Arkivimi i kopjuar"
(në Anglisjt) (PDF). Arkivuar nga
the original
(PDF) në 16 Shtator 2016.Marrë 2017-07-09.
Saunders 2011, f. 98. "Përveç emigrantëve të fundit, ka edhe komunitete më të vjetra diasporike në mbarë botën. Në Republikën Turke ka mbi
5 milionë shqiptarë etnikë
, megjithatë shumica dërrmuese e kësaj popullate është asimiluar dhe nuk ka më rrjedhshmëri në gjuhën, megjithëse një komunitet i gjallë shqiptar mban identitetin e saj të veçantë në
Stamboll
deri më sot. Egjipti gjithashtu pretendon rreth 18,000 shqiptarë, që mbeten mbetjet e ushtrisë së Muhammed Aliut ".
Pipa A.,
Politika e Gjuhës në Shqipërinë Socialiste,
Tiranë: Princi, 2010, fq. 23.
ISBN 978-99956-732-4-6
Fortson, Benjamin W (2004).
Indo-European language and culture: an introduction
(Gjuha indo-evropiane dhe kultura). Botime Blackwell. faqe 390.
ISBN
1-4051-0315-9
. Marrë në 28 Maj 2010
Shqipja formon degën e saj të veçantë të gjuhve indo-evropiane; është dega e fundit që duhet të paraqitet në regjistrimet e shkruara
Watkins, Calvert. "Protoindo-evropiane: Krahasimi dhe Rindërtimi", në Gjuhët Indo-Europiane, Anna Giacalone Ramat dhe Paulo Ramat, eds. Londër: Routledge, 1998.
Google Books
, Mallory, J. P. dhe Adams, D. Q.: Prezantimi i Oxford-it në botën Proto-Indo-Europiane dhe Proto-Indo-Europiane
JHholm.de
Arkivuar
11 tetor 2017 tek Wayback Machine
, Holm, Hans J.: Shpërndarja e të dhënave në listat e fjalëve dhe ndikimi i tij në nëngrupimin e gjuhëve. Në: Christine Preisach, Hans Burkhardt, Lars Schmidt-Thieme, Reinhold Decker (eds.): Analiza e të Dhënave, Mësim Machine dhe Aplikacione. Proc. i Konferencës së 31-të Vjetore të Shoqërisë Gjermane të Klasifikimit (GfKl), Universiteti i Freiburgut, 7-9 mars 2007. Springer-Verlag, Heidelberg-Berlin
HJholm.de
Arkivuar
5 shtator 2019 tek Wayback Machine
Një atdhe i mundshme i gjuhëve indo-evropiane dhe migrimet e tyre në dritën e metodës së rikuperimit të nivelit të ndarjes (SLRD) - Hans J. Holm
"FWF Austrian Science Fund – Press – (Old) Albanian – Living legacy of a dead language?"
Arkivuar
11 tetor 2017 tek Wayback Machine
.(Trashëgimia e gjallë e një gjuhe të vdekur) Fwf.ac.at. Marrë 2 Dhjetor 2017.
Një vjedhje në Dubrovnik dhe dalja në skenë e gjuhës dhe kulturës shqiptare
Robert Elsie
(1996). 10 Tetor 2015. Marrë 4 Dhjetor 2017.
Anonymi Descripto Europea Orientalis
(Përshkrim: Anonim I Europës Lindore) faqe. 33,34. Marrë 4 Dhjetor 2017
Teksti i
Anonymi Descripto Europea Orientalis
ekziston në disa dorëshkrime, si për shembull Ms. Lat 5515 dhe Ms. Lat 14693 në Bibliotekën Kombëtare të Parisit, Ms 263 në Bibliotekën e qytetit Poatie (Poitiers) në Francë dhe Cod. Lat. 66 në Bibliotekën Universitare të Laiden-it të Holandës.
Në tekst thuhet se Shqipëria ka “banorë me të vërtetë luftëtarë, të cilët janë harkëtarë dhe ushtarë të shkëlqyeshëm… të cilët nuk kanë qytete, kampe, fortifikime ose ferma, por jetojnë në
çadra
dhe janë gjithmonë në lëvizje nga një vend në tjetrin”. Kapitulli mbi Shqipërinë mbaron duke theksuar edhe këtu ekzistencën e gjuhës shqipe: “
Habent enim Albani prelati linguam distinctam a Latinis, Grecis et Sclavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus
” (Shqiptarët e lartpërmendur kanë një gjuhë të veçantë nga gjuha e latinëve, grekëve dhe sllavëve , kështu që nuk mund të komunikojnë fare me kombe të tjerë).
The journey of Symon Semeonis from Ireland to the Holy Land
.celt.ucc.ie . Marrë 4 Dhjetor 2017
Symon Simeonis
Itinerarium Symonis Semeonis ab Hybernia ad Terram Sanctam
Bibliogroup:"Scriptores Latini Hiberniae"
Dublin Institute for Advanced Studies, 1960. 127 faqe.
Robert Elsie
(2010).
Historical Dictionary of Albania
. Rowman & Littlefield. faqe. 216.
ISBN
978-0-8108-6188-6
. Marrë 4 Dhjetor 2017
Vlora E
.,
Një vështrim mbi kulturën e popullit Shqiptar,
Romë: Arti Grafiche Comm. A. Urbinati, “Shêjzat = [Le Pleiadi]: Vjeti VII, Nr. 05 - 06 - 07 - 08. fq. 215.
Fine, JA.
Ballkani mesjetar i hershëm
. Universiteti i Michigan Press, 1991. f.11.
Google Books
Në librin e tij të fundit,
Eric Hamp
mbështet tezën se gjuha ilire i përket grupit veriperëndimor, se gjuha shqipe rrjedh nga gjuha ilire dhe se shqipja është e lidhur me Messapic, e cila është dialekt i mëparshëm ilir (Studimet krahasuese në gjuhën shqipe, 2007) .
Gjuhët e lashta të Evropës - Roger D. Woodard "Gjuha moderne shqipe, që është konjektuar, është pasardhëse direkt nga ilirët e lashtë ..."
Curtis, Matthew Cowan.
"Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"
.(Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa) ProQuest LLC. faqe 16. E pranuar më 31 mars 2017. Përgjithësisht pranohet se shqiptarët vazhdojnë një nga gjuhët e lashta të Ballkanit, ndonëse dijetarët nuk pajtohen se në cilën gjuhë ata flisnin dhe në cilën zonë të Ballkanit ata zunë përpara migrimit të sllavëve në Ballkan.
Curtis, Matthew Cowan.
"Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"
. (Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa). ProQuest LLC. faqe 18. Marrjen e 31 marsit 2017. Pra, ndërsa gjuhëtarët mund të debatojnë për lidhjet midis gjuhës shqipe dhe atyre të vjetra të Ballkanit dhe ndërkohë që shumica e shqiptarëve mund të marrin lidhjen gjenealogjike me ilirishten si të pakundërshtueshme, mbetet fakti se ka dëshmi të pamjaftueshme për të lidhur ilirët , trakët, apo dakët me ndonjë gjuhë, përfshirë shqipen.
Ranko Matasoviq (2012). "Një skemë gramatike shqiptare për studentët e gjuhëve indoeuropiane". Parardhësi më i mundshëm i shqiptarëve ishin ilirët, meqenëse shumë nga Shqipëria e sotme ishin të banuara nga ilirët gjatë antikitetit, por krahasimi i dy gjuhëve është i pamundur sepse pothuajse asgjë nuk dihet për ilirët ... Është më pak a priori mund të supozohet se një gjuhë e vetme flitej në të gjithë Ilirikumin, nga lumi Arsia në Istria, deri në Epir në Greqi, kur një uniformitet i tillë gjuhësor nuk gjendet askund tjetër në Evropë përpara pushtimit romak. Për më tepër, ekzaminimi i emrave personalë dhe toponimeve nga Illyricum tregon se disa zona onomastike mund të dallohen dhe këto zona onomastike mund të korrespondojnë me gjuhët e ndryshme të folura në Ilirikun e lashtë. Nëse ilirët në të vërtetë flasin disa gjuhë të ndryshme, lind pyetja - nga e cila zhvillohet shqipja gjuha 'ilire' dhe kjo pyetje nuk mund të përgjigjet derisa të zbulohen të dhëna të reja.
Ann Taylor, Donald Ringe and Tandy Warnow, 2000, "
Character Based Reconstruction of a Linguistic Cladogram
", ("Rindërtimi i Karakteri i një Cladogrami Gjuhësor"), në (eds) John Charles Smith, Delia Bentley Gjuhësi Historike 1995: Vëllimi 1: Çështje të përgjithshme dhe gjuhë jo-gjermanike. Dokumente të përzgjedhura nga Konferenca e 12-të Ndërkombëtare mbi Gjuhësinë Historike, Mançester, gusht 1995, Amsterdam, botimi i John Benjamins, f. 400.
Huld, Martin E. (1986). "Shtrirja e theksuar e fjalëve të huaja greke në gjuhën shqipe". Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (99,2): 245-253.
Curtis, Matthew Cowan.
"Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"
. ("Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa") ProQuest LLC. faqe 16. Numri i huazimeve nuk është domosdoshmërisht një argument bindës për vendosjen gjeografike, pasi fjalët e huazuara mund të zëvendësohen në zhvillimet e mëvonshme të gjuhës (sidomos duke pasur parasysh huamarrjen e madhe që shqiptari më vonë ka bërë nga latinishtja dhe sllave para se të hartohet ndonjë leksik i shqipes) ... atdheu i shqiptarëve.
Douglas Q. Adams (January 1997).
Encyclopedia of Indo-European Culture
(Enciklopedia e Kulturës Indo-Europiane). Taylor & Francis. p. 11.
ISBN
978-1-884964-98-5
Fjalët e huazuara nga greqishtja dhe latinishtja datojnë para epokës së krishtit dhe sugjerojnë që paraardhësit e shqiptarëve duhet të kenë okupuar Shqipërinë deri atëherë të kenë zhytur huazime të tilla nga fqinjët e tyre historikë. Ndërsa ilirët pushtuan territorin shqiptar në këtë kohë, ata janë përfituesit më të mundshëm të këtyre huazimeve.
Vladimir Orel (2000).
A concise historical grammar of the Albanian language: reconstruction of Proto-Albanian
(Një gramatikë e shkurtër historike e gjuhës shqipe: rindërtimi i proto-shqiptarëve.) BRILL. p. 23.
ISBN
978-90-04-11647-4
Huazimet latine janë të një rëndësie të jashtëzakonshme për historinë e fonologjisë shqiptare, sidomos të vocalizmit të saj. Kohëzgjatja e huamarrjes ishte aq e gjatë sa që huazimet reflektojnë disa faza kronologjike të dallueshme.
Curtis, Matthew Cowan.
"Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"
. ("Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa"). ProQuest LLC. faqe 17. Një pikë tjetër që disa studiues bëjnë është fakti se shqiptarët dhe rumanët ndajnë shumë artikuj leksikorë; kjo ka bërë që disa të besojnë se shqiptarët kanë origjinën në lindje të përhapjes së tanishme gjeografike (Georgiev 1957; Hamp 1994).
Mallory & Adams 1997, f. 9.
Kopitar 1829, faq. 254.
Meyer 1888, faqe. 805.
Meyer-Lübke 1914, faqe. 32
Bardhyl Demiraj (2010).
Wir sind die Deinen. Studien zur albanischen Sprache, Literatur und Kulturgeschichte, dem Gedenken an Martin Camaj (1925–1992) gewidmet
. Harrassowitz Verlag.(në gjermanisht)
ISBN
978-3-447-06221-3
Çabej 1962, faqe. 13–51
Mihaescu 1966, faqe. 1, 30.
Mihaescu 1966, faqe. 1, 21.
Mihaescu 1966, faqe. 1–2.
Rosetti 1986, faqe. 195–197.
Madgearu, Alexandru and Gordon, Martin.
The Wars of the Balkan (
Luftërat e Gadishullit Ballkanik: Origjina e tyre Mesjetare). Faqet 146-147.
"Mythifying the Albanians : A Historiographical Discussion on Vasa Efendi's "Albania and the Albanians""
. ("Mitifikimi i shqiptarëve: Një diskutim historik mbi" Shqipërinë dhe shqiptarët "të Vasa Efendisë".)
balkanologie.revues.org
Curtis, Matthew Cowan.
"Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence"
.("Kontakti i gjuhës sllavo-shqipe, konvergjenca dhe bashkëjetesa"). ProQuest LLC. faqe 17. për shembull, argumenton që nga një kohë e papërcaktuar një popullsi para-shqiptare (Albanoid në termin Hamp,) populluar zona që shtrihen nga Polonia në zonën aktuale
Hamp 1963.
Fine 1991, faqe. 10.
Kazhdan 1991, pp. 52–53.
Brown & Ogilvie 2008, p. 23.
Fortson 2004, p. 392
Mallory & Adams 1997, faqe. 9.
Demiraj 1999.
Pantić, Miroslav (1990).
Književnost na tlu Crne Gore i Boke Kotorske od XVI do XVIII veka
. Srpska književna zadruga. p. 98
Enciklopedia e kulturës indo-evropiane Nga J. P. Mallory, Douglas Q. Adams Botim: ilustruar Publikuar nga Taylor & Francis, 1997
ISBN
1-884964-98-2
ISBN
978-1-884964-98-5
Veqilharxhi,Babai i alfabetit dhe gjuhës shqipe
"Naum Veqilharxhi 1797-1846"
. Arkivuar nga
origjinali
më 19 mars 2017
. Marrë më
7 dhjetor
2017
Shoqeria e te Shtypurit Shkronja Shqip (Shoqeria e Stambollit 1879)
Zerdelia E.,
Kongresi arsimor i Lushnjës
, Tiranë
: Morava, 2012.
"Kopje e arkivuar"
. Arkivuar nga
origjinali
më 28 tetor 2019
. Marrë më
7 dhjetor
2017
{{
cite web
}}
Mungon ose është bosh parametri
language=
Ndihmë!
Mirëmbajtja CS1: Archived copy si titull (
lidhja
Beci, Bahri (2004).
Fonetika e gjuhës shqipe
. Tiranë: EDFA. fq.
44.
Balliu, Suadela (2015-03-21),
Petro Zheji, një profet për gjuhën shqipe
Arkivuar
27 janar 2018 tek Wayback Machine
, Arberia News
Shiko dhe këtë
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Definimi i
gjuha shqipe
tek WikiFjalori
Wiki Libri
Gjuha jonë
– Libër didaktik për mësimin e gjuhës shqipe
SQ Spell Checker
Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe
Toskërishtja
Gegërishtja
Arbërishtja (Itali)
Arbërishtja (Greqi)
Gjuha ilire
Vegla elektronike
Redakto
Redakto nëpërmjet kodit
Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe, online me rreth 40.000 fjalë.
Drejtshkrimi i gjuhës shqipe
Fjalor i gjuhës shqipe për programet Aspell dhe Ispell
Prektora 1 - Përshtatje shqip e tastierës për Windows XP (ë, ç, é, â, ô)
Mësoni gjuhen shqipe online
Arkivuar
17 maj 2008 tek Wayback Machine
Fjalor drejtshkrimor i gjuhës shqipe për Firefox dhe Thunderbird (530.000 fjalë e trajta fjalësh)
Porta Shqipe | Gjuha Shqipe
The map does not indicate where the language is majority or minority.
Gabim citimi: Etiketat

ekzistojnë për një grup të quajtur "note", por nuk u gjet etiketa korresponduese

Marrë nga "
Kategoritë
Pages using the Phonos extension
Gabime mungese shënjestrimi me stampat Harv dhe SFN
Pages with shqip IPA
Faqe me shqiptime të regjistruara
Language articles with Linguasphere code
Languages with ISO 639-2 code
Languages with ISO 639-1 code
ISO language articles citing sources other than Ethnologue
Artikuj me deklarata pa burim informacioni
Artikuj me stampa hatnote që synojnë një faqe joekzistuese
Pages with plain IPA
Gjuha shqipe
Gjuhë në Shqipëri
Gjuhë në Kosovë
Gjuhë në Maqedoni të Veriut
Gjuhë në Mal të Zi
Gjuhë në Itali
Gjuhë indo-evropiane
Gjuhë të Evropës
Kategori të fshehura:
Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës
Vetitë CS1: Burime në shqip (sq)
Vetitë CS1: Burime në gjermanisht (de)
Vetitë CS1: Burime në anglisht (en)
Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar
Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura
Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit
Pages with script errors
Pages using ISBN magic links
Mirëmbajtja CS1: Archived copy si titull
Pages with reference errors
Gjuha shqipe
Shto temë