Hapõ
Hapõ ñe'ẽme
: 日本,
Nihon
térã
Nippon
), héra tee hína
Hapõ Retã
(日本国
Nippon-koku
tetã hekosãsóva
ojejuhúva ypa'ũnguérape
Ásia
kuarahyresẽguápe
. Hapõ ypa'ũnguéra oĩ
paraguasu Pacífico
-pe; ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo
para Hapõ
Chína Tetarã Retã
Yvate Koréa
Ñemby Koréa
ha
Rrúsia
, yvate gotyo ojejuhu
para Ojotsk
, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo
para Kuarahyresẽ Chína
ha
Taiuã
. Hapõ yvy niko ypa'ũ aty oĩháme 14 125 ypa'ũ oguerekojoáva 377 978 km
para Pacífico Tata Kuãirũ
me. Umi ijypa'ũ iguasuvéva, yvate guive ñemby peve,
Hokkaidō
Honshū
Shikoku
Kyūshū
ha
Okinawa
Itavusu ha táva iguasuvéva héra
Tókio
, ko tetãme katu oĩ ambue táva imba'eguasuetéva, oñongatúgui ijarandupy ha omongu'égui iviru, héra
Yokohama
Osaka
Nagoya
Sapporo
Fukuoka
Kōbe
ha
Kioto
Hapõ tetã ijavavéva pateĩha, avei umi ijoaripáva ha itavapáva. Haimete 75
% ijyvýgui niko yvyty, ha umi 126 sua ava oiko iñupyso pépe. Oñemboja'o 47 tetãvorépe ha poapy yvyrenda, oĩháme
Tókio Guasu Pehẽngue
, táva iguasuvéva arapýpe, 37 sua ava ndive.
Ko'ãga Hapõ oĩ umi tetã ipokatuvéva ha mbaretevéva apytépe.
Hapõ oĩ heta aty mba'eguasúvape, umíva apytépe oĩ
Tetãnguéra Joaju
G7
G4
ha
APEC
. Hapõ niko pe tetã mokõiha ojehechahápe sa'ive yvypóra ojukáva ambuévape,
Singapúra
mante upe peteĩha,
ha'e avei pe tetã mokõiha ojehechahápe kuña hekove pukukue hi'arevéva
ha, he'iháicha
ONU
, ko tetã niko pe tetã mbohapyha ojehechahápe sa'ive mitã omanóva, opaite tetã ambuéva apytépe.
10
Hapõ réra (
Nippon/Nihon
日本, he'iséva: «kuarahy ypy») ijypy niko
Chinañe'ẽme
: rì běn,
kuarahyresẽ
, osẽhápe
kuarahy
Tai
日 ijypy niko peteĩ apu'a omoha'angáva kuarahy, ha 本 omoha'anga
yvyra rapo
ha he'ise "ypy". Upévare ko tetã ojehero avei "Kuarahy osẽva Retã".
Hapõ réra, Nippon, ojeipuru umi amandaje guasúpe ha atýpe oñembyatyhápe heta tetã, ha ko téra Nihon ojeipuru Hapõ pype. Ko tetã réra
avañe'ẽme
ou
karaiñe'ẽgui
Japón
) ha upe ou
Chinañe'ẽgui
. Karai Europagua
Marco Polo
ohórõguare Chínape ary 1270-pe omoĩ kuatiápe
Cipangu
, ikatu he'iséne
rìběnguó
Malájo ñe'ẽme
upe ñe'ẽngue Chinañe'ẽgua oñemoambue ha oiko chugui
Japang
, ha upéi umi karai omoñemúva
Poytuga
retãygua oñepyrũ oipuru ko ñe'ẽngue
saro'y XVI
-me, umíva niko oraha va'ekue ko Hapõ réra
Európa
-pe.
Karai guasu
Jinmu Tennō
Yvypóra rekoha peteĩha ojeikuaáva oikoraẽ Hapõ ypa'ũnguérape ojapo 30.000 Kirito mboyve,
marandeko-mboyve
aja.
11
Upe rire oñepyrũ ára pukukue hérava
Jōmon Ára
(amo 14
500
Kirito mboyve) ojehecha va'ekue tapichakuéra omymbajukáva hembi'urãre ha
oñemitỹkuaamíva
, sapy'ánte omopu'ã hekoharã opytami hag̃ua.
12
Hembipurukue ha hembiapokue
ñay'ũgui
ijapopyre ha'e mba'e tujavéva ñay'ũgui ikatu jajuhu.
13
Amo ary 1000
Kirito mboyve aja,
tetãma yayoi
oñepyrũ oike ypa'ũ atýpe yvy hérava
Kyushu
guive, ojejehe'a hikuái umi
Jōmon
reheve;
14
ára pukukue hérava
Yayoi Ára
jave ojehecha oñepyrũhague oñemitỹ
arro
15
oĩhague tembiapokue pyahu ñay'ũgui ijapopyre,
16
ha oikehague avei
tembiapokue órogui ha kuarepotígui
ijapopyre oúva
Chína
ha
Koréagui
17
Mombe'ugua'u
Hapõ megua he'i, amo ary 660
Kirito mboyve, mburuvihára
Jinmu
omoheñói peteĩ
tavetã
Hapõ mbytépe, upépe oje'e oñepyrũhague
Hapõ mburuvi rogaygua
18
Hapõ ojechaukaraẽ jehaipýpe upe
Han Arandukápe
, ojehai va'ekue ary 111
Kirito rire.
19
Vúda rape
oike ko tetãme ary 552 oukuévo tavetã Koréa mba'éva hérava
Baekje
20
Jepémo iñepyrũhápe ojejokose ku jeroviapy, mbeguekatúpe mburuvichakuéra oñepyrũ oguerovia hese ha oikuaauka imbo'epy, umíva apytépe oĩ va'ekue
mburuvicha Shōtoku
, oparupi oñemosarambi ára pukukue hérava
Asuka Ára
aja (592–710).
21
Taika Ñemyatyrõ
oiko ary 645 jave ha upekuévo tetã oñemomba'epa yvykuérare ha upéi omboja'o ñemitỹhára apytépe, upéicha avei mburuvichakuéra ohaipa kuatiápe ojeikuaaporã hag̃ua ogakuéra Hapõ tuichakuévo omono'õ hag̃ua
impuésto
22
Jinshin Ñorairõ
oiko ary 672 jave, oñombohováirõguare
mburuvicha Ōama
ha ipehẽngue ra'y,
mburuvicha Ōtomo
, ko ñorairõ omoñepyrũ ñemyatyõ pyahu tetã ñesãmbyhýpe ha upégui heñói
Teko me'ẽ Taihō
, ko kuatia rupive oñemombarete tetã ñesãmbyhy.
22
Upe rupive oñemoheñói tetã
Ritsuryō
, tetã guasu oiko va'ekue 500 ary pukuévo.
23
Ára pukukue hérava
Nara Ára
(710–784) jave ojehecha Hapõ ojerehague Mburuvihára Róga jerére, ojejuhúva
Heijō-kyō
-pe, ko'ãga hína táva
Nara
. Upekuévo oñembohetave
aranduka
apo ha oñemomba'eguasu
Hapõ ñe'ẽporãhaipyre
ojeikuaaukávo aranduka herakuãporãva ha'éva
Kojiki
(712) ha
Nihonshoki
(720), upéicha avei tembiapoporã guasu ha óga ñemopu'ã ojoguáva Vúda rape reko.
24
25
Oñeimo'ã ary 735 ha 737 mbytépe oikohague Hapõ tuichakuévo
mbiru'a
ñemosarambi guasu ha ikatuhague omano mbohapýgui peteĩ opaite Hapõ retãyguágui.
26
25
Ary 784 jave
mburuvihára Kanmu
oguerova tetã tavusu amo táva
Heian-kyō
-pe, ãga katu táva
Kioto
25
Upéicha oñepyrũ va'ekue ára pukukue hérava
Heian Ára
(794-1185), ojehecha heñoihague Hapõ arandupy hekoteére ojeréva.
Genji Rembiasa
ojapo
Murasaki Shikibu
ha Hapõ retã momorãhéi,
Kimigayo
, upe jave ojehai.
27
Ñorairõhára
samurái
aty ombohováivo umi Mongoliagua,
Mōko Shūrai Ekotoba
Ára Mbytegua Hapõme ha'e ojehechárõguare umi ñorairõhára
samuráigui
oiko mburuvichakuéra.
28
Ary 1185 jave, ndaipu'akái rire umi
Taira ñemoñare
oikokuévo
Genpei Ñorairõ
, upe samurái
Minamoto no Yoritomo
omoñepyrũ
ñesãmbyhy milíko
amo táva
Kamakura
-pe.
29
Hōjō ñemoñare
oñepyrũ oisãmbyhy omano rire Yoritomo,
25
omoguahẽ hikuái
zen
mbo'epy ou va'ekue Chína Vúda rapégui ha pya'e oñemosarambi umi samurái apytépe
Kamakura Ára
(1185-1333) jave.
30
Shogunato Kamakura
(tetã omyakãhápe peteĩ
shogun
) omosẽ Hapõgui umi
Mongoliagua ondyryséva hese
1274 ha 1281 jave, hákatu ojeipe'a hikuái tetã ñesãmbyhýgui oiko rire
Kenmu Ñemyatyrõ
ojapo
mburuvihára Go-Daigo
25
Ko mburuvihára avei ojeipe'a omosẽkuévo chupe karai
Ashikaga Takauji
ary 1336 jave, upéicha oñepyrũ
Muromachi Ára
(1336-1573),
31
jepémo, upe rire oiko
shogunato Ashikaga
ha ndaipu'akái oñeha'ãmbávo ojoko hag̃ua umi mburuvicha yvy jára (hérava
daimyōs
) ha oñepyrũ
Ōnin Ñorairõ
ary 1467-pe, upéicha oiko
Sengoku Ára
ha Hapõ ohasa 100 ary ñorairõ guýpe.
32
Sa'ary XVI pukuévo, Hapõ oñepyrũ oñemu ha omoguahẽ ijyvýpe arandupy pytagua oikeraẽ rire ypa'ũ atýpe umi
Poytugagua
ha
pa'i hesuíta
25
33
Karai
daimyō
Oda Nobunaga
oipuru mboka ha tembireka Európagui oúva ipu'akave ha oñemomba'e hag̃ua umi
daimyō
ambuéva rehe;
34
ipu'akavévo hetã ñesambyhývo oñepyrũ
Azuchi-Momoyama Ára
35
Omano rire Nobunaga ary 1582-me, mburuvicha ou hapykuéri
Toyotomi Hideyoshi
omopeteĩ hetã amo ary 1590 jave ha oñeha'ã ondyrysévo Koréa rehe.
25
Karai
Tokugawa Ieyasu
omba'apo hetãre ha mbeguekatúpe ipu'akave milíko ha mburuvicha ramo.
36
Oikórõguare ñorairõ guasu, Ieyasu ipu'aka umi oñemoĩvare tetã ñesãmbyhýre ha oiko chugui peteĩ
shōgun
ohechakuaa rire chupe
mburuvihára Go-Yōzei
ary 1603-pe ha omoheñói upe
shogunato Tokugawa
amo
Edo
-pe (ko'ãga hína
Tókio
).
37
Ko shogunato pyahu oikuaauka tembapoukapy ojokóva umi yvy jára
daimyō
38
ha ombotýva tetã ani hag̃ua oñemu umi pytaguándi, upéicha oiko
Edo Ára
(1603-1868).
39
37
Upe jave ojehecha heta mba'e pyahu omongakuaa va'ekue Hapõ
virurekokuaa
40
Mburuvihára Meiji
Meiji-tennō
; 1852-1912).
Ary 1854-pe, ygapóra ruvicha
Matthew Perry
ha umi «
ygarata hũ
Amérika Retãvorekuéra Joaju
mba'éva oñeha'amba toñemboty'o hag̃ua Hapõ ojapokuévo
jekupytyha Kanagawa pegua
37
Umi jekupytyha ambuéva ojejapo hapykuéri heta ombyai Hapõ virurekokuaa ha ñesãmbyhy.
37
Oheja rire tetã ñesãmbyhy upe
shōgun
, oñepyrũ
Boshin Ñorairõ
ha ndojerevéi mburuvihárare añónte tetã rekuái (oikoháicha oiko rire
Meiji ñemyatyrõ
).
41
Hapõ ombojehegua hetã remimoĩmbyre ojapoháicha umi tet{a Yvy pehẽngue kuarahyreikeguáva pegua ha ojapo iléi guasu pyahurã.
42
Ára Meiji
(1868-1912) pukukuévo,
Hapõ Mburuvígui
oiko tetã mbaretevéva Ásiape ha ojechauka opavavépe tetã ipu'akasevéva ohekávo ñorairõ.
43
44
45
Ipu'aka rire oikóvo
Chína-Hapõ ñorairõ peteĩha
(1894-1895) ha
Rrúsia-Hapõ ñorairõ
(1904-1905), Hapõ oñemomba'e
Taiuã
, Koréa ha
ypa'ũ Sajalín
vorekue yvyvogua rehe.
46
42
Hapõ retãyguakuéra oñembohetave mokõire ohasávo 35 suágui ary 1873-pe amove 70 sua ary 1935-pe, hetaite umi oho tavaguasúpe oiko hag̃ua.
47
48
Oñepyrũ aja sa'ary XX, oiko sapy'ami ára pukukue osegíva ha ohekáva jekopytyjoja,
Taishō Ára
(1912-1926), jepémo ikangyve Hapõ ombotuichavese gueteri ijyvy ha iñorairõha mbaretekue.
49
50
Ñorairõ Guasu Peteĩha
rupive Hapõ ikatu oñemomba'e heta yvy
Alemáña
mba'ekuéva ypa'ũre
paraguasu Py'aguapýpe
ha Chíname.
50
Arykuéra 1930 peve hetave umi ombotuichasevéva Hapõ ha omboykéva jekopytyjoja, upéicha ary 1931 jave, Hapõ
ondyry ha oñemomba'e Manchúriare
; upévare oñemosẽ chugui
Tetãnguéra Irũjoágui
51
Ary 1936 jave, Hapõ ojapo
Antikomintern Ñe'ẽme'ẽ
Alemáña nási
ndive ha ary 1940 jave oiko chugui peteĩ
tetã mbaretete mbyteguágui
48
Hapõ Mburuvi
1942 jave
Hapõ Mburuvi ondyry jey Chínare 1937 jave, omoñepyrũvo upéicha
Chína-Hapõ ñorairõ mokõiha
(1937-1945).
52
Ary 1940-pe, ondyry Indochína
Hyãsia
mba'éva, upe rire
Amérika Retãvorekuéra Joaju
ojoko opaite
itakyra
ñemu oúva Hapõgui.
48
53
Ára 7 ha 8 jasypakõi 1941, Hapõ
ondyry Pearl Harbor
rehe ha heta yvy ambuévare, upéicha oñepyrũ
Ñorairõ Guasu Mokõiha paraguasu Py'aguapýpe
54
Opa umi yvýpe oĩ va'ekue Hapõ poguýpe ojehecha heta oporombohasa'asy vai, oporojuka ha
oiporeno
kuñáre noiporenoséiva,
orairõvo
hese.
55
Ipu'aka rire
Tetã Oñoirũvakuéra
, tuichaitépe oipe'árõguare Hapõgui Manchúria ha
Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare
1945 jave, Hapõ oñeme'ẽ ha ohechakuaa ndaipu'akaiha.
56
Ñorairõ rupive ojeipe'apa Hapõgui umi ikolónia ha heta hetãygua omano.
57
58
Ary 1947 jave, Hapõ ojapo
léi guasu
pyahu osegíva
jekopytyjoja
58
Tetã Oñoirũvakuéra
osẽ Hapõgui oiko rire
Jekupytyha San Francisco pegua
ary 1952-me,
59
ha Hapõ oike
Tetãnguéra Joajúpe
ary 1956-me.
58
Pya'eite okakuaa Hapõ ha oiko chugui
tetã mbaretete
ipu'akavéva mokõiha yvy ape ári;
58
oñemomichĩ arykuéra 1990 pukuévo oiko rire heta apañuái virurekokuaápe.
60
Ára 11 jasyapy 2011, oiko Hapõme
yvyryrýi mbaretevéva
ojehechámava ijyvýpe, upéicha oiko
teko'ỹngatu tumingue'a mbaretekue apohápe táva Fukushima-pe
61
Ára 1 jasypo 2019, oheja rire tetã ñesãmbyhýgui mburuvihára
Akihito
, ita'ýra
Naruhito
ojupi mburuvihára pyahu ramo, upéicha oñepyrũ
Reiwa Ára
62
Ára 22 jasypoapy 2023, Hapõ oikuaauka oñepyrũhague omosẽ
paraguasúpe
randipytu
radiación
) orekóva oñemopotĩmava (oiko
sunámi
vai omoguahẽ va'ekue y peteĩ tumingue'a mbaretekue apohápe táva Fukushima-pe), jepémo oĩ va'ekue heta tetã ndoipotáiva.
63