Ibn Khaldun — Wikipèdia

Ibn Khaldun
(27 de mai
1332
Tunis
- 17 de març de
1406
Lo Caire
) es un òme
politic
, un
filosòf
e un
istorian
arabi de la fin de l'
Edat Mejana
Ministre
e jutge
religiós
de plusors sobeirans
maugrabin
dins leis
ans 1350
1370
, venguèt tanben una figura intellectuala major dau mond arabi dau periòde. Lassat dei conflictes incessents que tocavan sa region d'origina, se concentrèt pauc a pauc vèrs la
filosofia
e l'
istòria
. Dins aquelei domenis, sei trabalhs marquèron una rompedura amb leis
istorians
arabis
dei sègles precedents. D'efiech, Ibn Khaldun adoptèt un encaminament
scientific
que prefigurèt lo metòde istoric actuau. De mai, assaièt de prepausar d'explicacions ai fenomèns sociaus, culturaus e politics observats dins lo mond
musulman
medievau. Aquò lo menèt ansin a realizar de recèrcas
sociologicas
Après sa
mòrt
, son òbra foguèt en partida oblidada. Pasmens, subrevisquèt dins l'
Empèri Otoman
avans de se difusar en
Euròpa
au sègle XVII. Son importància foguèt pauc a pauc descubèrta au sègle XIX e, mai que mai, durant la premiera mitat dau sègle XX. Uei, Ibn Khaldun es considerat coma una figura intellectuala majora de la fin de l'
Edat Mejana
, coma un pionier de la recèrca
istorica
modèrna e coma lo fondator de la
sociologia
D'un biais generau, la
vida
d'Ibn Khaldun es relativament ben coneguda. D'efiech, escriguèt una
autobiografia
At-Ta'rīf bi-ibn Khaldūn wa-Riḥlatih Gharban wa-Sharqan
, que contèn un nombre fòrça important de documents sus sa vida. De mai, son ròtle es sovent citat dins d'autrei tèxtes.
Originari d'una
familha
andalosa
aisada que s'èra installat en
Tunisia
après lei desfachas aràbias dins la
Peninsula Iberica
, Ibn Khaldun nasquèt lo 27 de mai de
1332
dins la vila de
Tunis
. Gràcias a la richessa de sei parents, aguèt accès a una
educacion
aràbia classica fòrça rigorosa dirigida per de professors competents
. Aquò li permetèt d'aprendre la lenga aràbia classica, çò qu'èra una etapa indispensabla per estudiar l'
Alcoran
, la
tradicion
, lo drech e la jurisprudéncia islamic e la literatura aràbia
. Recebèt tanben un ensenhament
teologic
e foguèt iniciat ai
matematicas
, a l'
astronomia
, a la
logica
, a la
medecina
e a la
filosofia
En
1348
1349
Tunisia
foguèt tocada per la
pèsta negra
. Ibn Khaldun perdiguèt son
paire
, sa
maire
, una partida dau rèsta de sa familha, la màger part de seis
amics
e plusors de sei professors
. Pus generalament, la region, compres son elèit intellectuau, foguèt decimat
. Dins leis annadas seguentas, la desorganizacion dau teissut
economic
entraïnèt egalament una
famina
. Après aquela catastròfa, Ibn Khaldun desirèt quitar
Tunis
per s'installar a
Fès
qu'èra lo centre intellectuau de
Magrèb
. La volontat de continuar seis estudis e de començar una carriera politica – segon la tradicion familiala – son lei dos motors d'aquela ambicion. Pasmens, deguèt esperar fins a
1350
per intrar au servici dei sultans
marinidas
, probablament gràcias ai relacions bònas establidas amb lo sultan
Abu al-Hasan ben Uthman
1341
1348
) qu'ocupèt brèvament
Tunis
en
1347
1348
En
1354
, lo sultan
Abu Inan Faris
marinida
1348
1358
) convidèt Ibn Khaldun a participar au Conseu dei sabents de
Fès
. Aquò li permetèt d'èsser introduch dins lei ceucles intellectuaus de la cort e de venir secretari personau dau sultan
. Pasmens, a aquela epòca, èra encara a s'interessar mai au saber qu'a la
politica
En
1357
, Ibn Khaldun foguèt arrestat en causa de sa participacion a un complòt destinat a restablir un prince
hafsida
, Abu Adballah, sus lo tròne de
Bogía
. I demorèt fins a la
mòrt
d'
Abu Inan Faris
. Aquela disparicion entraïnèt una crisi de 5 ans en
Magrèb
amb quatre sultans que se succediguèron rapidament durant aqueu periòde. Ibn Khaldun sostenguèt
Abu Salim Ibrahim
1359
1361
) que lo nomèt secretari d'Estat, cap de sa cancelariá e, finalament, «
secretari dei comandaments
» (es a dire cap d'una cort auta de justícia) e poèta de cort
10
. En
1361
, quitèt son pòste dins l'administracion per venir
cadi
malikita
de
Fès
Pasmens, la meteissa annada,
Abu Salim Ibrahim
foguèt reversat per un autre pretendent,
Tachfîn
. Ibn Khaldun se ralièt au cap novèu de la
dinastia marinida
mai obtenguèt ges de posicion oficiala dins lo govèrn novèu. Maucontent, demandèt l'autorizacion de quitar la cort. En causa de sei compenténcias, aguèt pas lo drech d'anar a
Tlemcen
Tunis
, capitalas deis autrei reiaumes poderós de
Magrèb
. Pasmens, en decembre de
1362
, poguèt intrar au servici de l'
Emirat de Granada
, darrier estat
musulman
de la
Peninsula Iberica
11
Ibn Khaldun recebèt un acuelh calorós de part de l'emir
Muhammad V
1354
1359
1362
1391
) e de son vizir
Ibn al-Khatib
. D'efiech, en
1362
, Ibn Khaldun leis aviá ajudat a tornar prendre lo poder après un
còp d'Estat
. En
1363
1364
, Ibn Khaldun foguèt donc encargat d'una importanta mission
diplomatica
a la cort de
Pèire I
èr
de Castelha
1350
1369
) per restablir la
patz
entre
Castelha
e lei princes
musulmans
. Obtenguèt lo resultat demandat e lo rèi de Castelha li prepausèt d'intrar a son servici en cambi de la restitucion dei tèrras aperavans tengudas per sa familha en
Al Andalós
12
. Dins aquò, Ibn Khaldun refusèt l'ofèrta.
Aqueu sejorn permetèt a Ibn Khaldun d'observar lo foncionament deis
estats
crestians
(conflictes dinastics, consequéncias de la pèsta negra...). Après sa mission en
Castelha
, obtenguèt la proprietat d'una vila e divèrsei tèrras. Son influéncia sus la politica de l'
Emirat
aumentèt fòrça e Ibn Khaldun installèt sa familha dins sa
capitala
. Pasmens, son succès suscitèt la
gelosiá
d'autrei personalitats importantas de
Granada
. En particular,
Ibn al-Khatib
comencèt d'intrigar còntra eu
13
. Em març de
1365
, Ibn Khaldun acceptèt donc l'invitacion d'
Abu Abdallah
, lo senhor
hafsida
de
Bogía
Abu Abdallah
e Ibn Khaldun èran venguts amics a
Fès
14
. Ibn Khaldun foguèt nomat
camarlenc
e foguèt encargat de missions religiosas a la
mosqueta
de Qaçba
15
. Son fraire,
Yahya Ibn Khaldun
, foguèt egalament nomat
vizir
. Durant aqueu periòde, Ibn Khaldun aguèt un ròtle centrau dins lo
govèrn
de
Bogía
e foguèt encargat de recebre de
vizirs
, de dignitaris e de
diplomatas
. S'ocupèt tanben dei requistas dau pòble, dei soudats e dei foncionaris civius e religiós
16
. Enfin, Ibn Khaldun deguèt organizar la collècta deis
impòsts
En
1366
Abu Abdallah
foguèt tuat au combat còntra un de sei cosins
Abu al-Abbas
. Aqueu darrier prenguèt lo contraròtle de
Bogía
e Ibn Khaldun intrèt brèvament au servici dau venceire. Pasmens, la maufisança entre lei dos òmes èra tròp importanta. Susvelhat e menaçat, Ibn Khaldun s'enfugiguèt dins lei tribüs
aràbias
dei
Dhawawidas
17
Abu al-Abbas
arrestèt alora sa
familha
e confisquèt sei bens
18
En
1370
1372
Tlemcen
foguèt ocupada per lei fòrças dau sultan
marinida
Abu Faris
1366
1372
).
Abu Hammu Mussa II
s'enfugiguèt dins lei
montanhas
e Ibn Khaldun assaièt d'anar dins la
Peninsula Iberica
. Pasmens, foguèt capturat dins lo
pòrt
de
Honaine
. Foguèt accusat per lo sultan d'aver traït lei
Marinidas
. Ibn Khaldun expliquèt aver quitat la cort de
Fès
en causa de menaças exercidas còntra eu per lo grand vizir
20
. Òr, coma aqueu grand vizir aviá tanben assaiat d'assassinar
Abu Faris
, lei dos òmes se reconcilièron. De mai, Ibn Khaldun donèt d'informacions importantas sus lei tribüs aràbias e sus la situacion politica dins lo centre de
Magrèb
. Ansin, foguèt liberat e participèt a d'expedicions militaras còntra leis enemics dei Marinidas. Aquò li permetèt d'obtenir tornarmai un ròtle important dins lo Sultanat
21
Pasmens,
Abu Faris
moriguèt en
1372
. A sa mòrt,
Abu Hammu Mussa II
tornèt prendre lo poder a
Tlemcen
e assaièt de se venjar d'Ibn Khaldun. Aqueu darrier s'enfugiguèt e arribèt, après quauqueis escaramochas, a
Fès
onte recebèt un bòn acuelh e recebèt una plaça au sen dau
govèrn
21
. Aqueu còp, participèt pauc ai conflictes entre vizirs e preferiguèt s'investir dins l'ensenhament e lei recèrcas
istoricas
. Pasmens, deguèt lèu s'interessar ais intrigas menadas còntra son amic
Ibn al-Khatib
, l'èx-vizir de
Granada
. D'efiech, a la demanda de l'emir
Muhammad V
, foguèt jutjat e executat per complòt. Ibn Khaldun assaièt de lo defendre e foguèt arrestat
22
. Rapidament liberat, Ibn Khaldun se placèt sota la proteccion dau cap arabi
Wanzammar
. Refusant una ofèrta d'
Abu Hammu Mussa II
que voliá son ajuda per recrutar de
mercenaris
, se retirèt dins la
fortalessa
de
Qalaa Ibn Salama
De
1374
1377
, Ibn Khaldun demorèt dins la
fortalessa
de
Wanzammar
. Tre lo començament de sa retirada, preparèt lo plan de la
Muqaddima
qu'es lo premier tòme de son
Kitab al-Ibar
lo Libre deis exemples
). Per aquò, dispausava unicament de son saber e de son experiéncia
23
. Pasmens, a respècte deis autreis
istorians
dau periòde, aviá la volontat d'explicar lei causas deis eveniments e dei fachs istorics e sociaus
24
. Aqueu trabalh es uei famós per son avança dins mai d'un domeni, especialament en
istòria
e en
sociologia
, gràcias a l'adopcion d'un metòde que prefigura lei tecnicas
scientificas
actualas.
En
1378
, Ibn Khaldun deguèt anar a
Tunis
per consultar d'obratges necessaris a son trabalh.
Abu al-Abbas
acceptèt de lo laissar s'installar dins la vila e lo reprenguèt a son servici. Pasmens, la relacion entre lei dos òmes demorèt marrida. En parallèl, Ibn Khaldun deguèt tanben faciar la gelosiá dei professors de l'
Universitat Zituna
ont èra vengut professor
25
. En
1379
, Ibn Khaldun foguèt tanben tocat per l'
assassinat
de son fraire a
Tlemcen
26
. Après quauqueis annadas, decidèt donc de quitar
Magrèb
. Per aquò, demandèt l'autorizacion de realizar lo
romavatge
tradicionau a
La Mèca
. De segur, èra impossible de refusar una tala demanda e Ibn Khaldun embarquèt per
Alexàndria
lo 24 d'octòbre de
1382
En
Egipte
, Ibn Khaldun poguèt pas jónher la caravana que deviá lo menar vèrs lei luòcs sants. Pasmens, aprecièt la
patz
e la prosperitat egipciana. Decidèt donc de s'installar au
Caire
27
. Lo sultan
Az-Zahir Sayf ad-Din Barquq
1380
1399
) lo nomèt
cadi
malekita de la vila. Pasmens, Ibn Khaldun deguèt faciar fòrça criticas coma jutge. D'efiech, en mai de la
gelosiá
exprimida per divèrsei cortesans qu'èran opausats a l'idèa de fisar un pòste tant important a un «
Occidentau
», foguèt considerat coma auturós. Après mens d'un an d'exercici, foguèt donc obligat d'abandonar sa carga. Dins aquò, foguèt lo començament d'un cicle de nominacion e de demission. Au finau, ne'n foguèt demés cinc còps mai, cada còp, la recuperèt rapidament. En parallèl, foguèt nomat professor a l'universitat Al Zahirya.
En
1385
, obtenguèt l'autorizacion dau sultan d'installar sa familha au
Caire
. Pasmens, sa
femna
e sei cinc filhas moriguèron durant un
naufragi
28
. Sei dos fius subrevisquèron car prenguèron un autre
naviri
. En
1387
, Ibn Khaldun realizèt finalament son romavatge. A son retorn, foguèt nomat professor de
hadits
dins divèrsei
medersas
. Durant leis ans seguents, se concentrèt sus sei pòstes de professor a l'universitat e dins leis escòlas religiosas. Contunièt tanben sei recèrcas sus lei tèmas presentats dins lo
Libre deis exemples
, especialament sus aqueu d’
asabiyya
28
En
1400
, Ibn Khaldun deguèt seguir lo sultan
An-Nasir Faraj ben Barquq
durant una campanha en
Siria
còntra l'armada de
Tamburlan
que veniá de prendre
Alèp
. Pasmens, lo sultan, inquietat per de rumors de
còp d'Estat
, abandonèt son
armada
per s'entornar au
Caire
. Ibn Khaldun e plusors captaus de la capitala foguèron donc assetjats per lei tropas timuridas dins la vila de
Damasc
29
. Foguèt encargat de menar una delegacion per negociar amb
Tamburlan
Inicialament arrestat e menaçat d'execucion, Ibn Khaldun foguèt rapidament liberat après aver mostrat l'estenduda de sei conoissenças.
Tamburlan
lo gardèt a sa cort durant 35 jorns
30
. Lei dos òmes parlèron de subjèctes variats e
Tamburlan
s'interessèt fòrça a l'istòria de
Magrèb
e ai recèrcas d'Ibn Khaldun sus la formacion e la disparicion deis
Estats
. De son caire, Ibn Khaldun assaièt d'obtenir l'abandon dau sètge.
Tamburlan acceptèt finalament d'esparnhar leis abitants. Mai son armada decidèt de realizar un pilhatge en règla e la vila foguèt donc destrucha.
Tamburlan
assaièt pas de l'empachar e una partida important de la populacion foguèt tuada. La vila foguèt egalament cremada. Ibn Khaldun refusèt una ofèrta de demorar a la cort timurida per i venir conselhier e istorian de
Tamburlan
. S'entornèt au
Caire
en març de
1401
En despiech de la revirada de sei negociacions e de la durada de son sejorn a la cort de
Tamburlan
, Ibn Khaldun recebèt un bòn acuelh a son retorn au
Caire
. Demorèt un intellectuau e un jutge important de la vila fins a sa mòrt qu'aguèt luòc lo 17 de març de
1406
. Foguèt enterrat dins lo
cementèri
dei
sofis
31
Ibn Khaldun es l'autor de plusors obratges e tractats qu'abòrdan de subjèctes divèrs coma la
teologia
, la
poesia
, la
logica
, lei
sciéncias
e l'
istòria
. Pasmens, una partida d'aquelei trabalhs es desenant perduda. Son premier tèxte, redigit durant seis estudis, es conservat a la
bibliotèca
de l'
Escurial
32
. Es un commentari teologic dich
Lubab al-Muhassal
. Puei, de
1351
1364
, escriguèt cinc tractats sus la
poesia
de
Qasidat al-Burda
, sus la logica e, subretot, sus la pensada d'
Averroès
. Una partida d'aquelei manuscrits èran destinats a l'emir
Muhammad V al-Ghani
. Ibn Khaldun escriguèt tanben sus lo
sofisme
Shifâ' al-sâ'il li-tahdhîb al masâ'il
) durant una participacion a de debats religiós en
Andalosia
. Pasmens, sei trabalhs pus importants son son autobiografia – fònt importanta per l'istòria dau sègle XIV –, la
Muqaddima
e lo
Libre deis exemples
33
Pagina de la
Muqaddima
escrich per Ibn Khaldun.
Lo premier volum dau
Libre deis Exemples
, la
Muqaddima
, es desenant considerat coma la partida centrala dau trabalh d'Ibn Khaldun. D'efiech, segon l'usatge de l'epòca, comencèt son òbra per una introduccion. Compausada de tres partidas, aqueu «
prefaci
» es dicha
Muqaddima
. Expausa la pensada de son autor en
jurisprudéncia
, en
teologia
, en
filosofia
, en
sciéncias
puras e aplicadas, en ensenhament, en
retorica
e en
poesia
. Pasmens, son innovacion majora es de considerar l'
istòria
coma una
sciéncia
que necessita una analisi precisa dei fachs istorics. Puei, determinèt una teoria permetent de descriure lei mecanismes de formacion e de disparicion dei
dinastias
aràbias en identificant de factors sociaus, culturaus e climatics.
Segon sa teoria, la legitimitat dau poder èra fondada per l’
asabiyya
, un concèpte arabi ancian que tradutz una nocion de fòrça fondada sus la coësion e l'unitat dei membres d'un meteis grop. Per Ibn Khaldun, la formacion d'una
asabiyya
entraïna la formacion d'un grop unit. Aqueu mecanisme es present dins totei lei societats umanas mai es pus poderós dins lei societats nomadas. Aquela fòrça permet ansin au grop de prendre lo poder au detriment d'una
asabiyya
pus febla. Aquò explicava la naissença de dinastias poderosas dins de regions perifericas dei territòris ocupats per lei
musulmans
Abbassidas
Seldjokidas
, etc.). Pasmens, permetiá tanben d'explicar son declin per l'afebliment progressiu de l'
asabiyya
en causa dei luchas intèrnas per lo contraròtle de l'
Estat
. Finalament, la dissolucion de l'unitat dau grop au poder permet a un grop novèu de sasir a son torn lo poder après conquista e destruccion parciala dei vilas
35
Aqueu modèl es un trabalh pionier en
istòria
e en
sociologia
. D'efiech, permet d'explicar certanei fenomèns caracteristics de la societat aràbia
medievala
coma l'alternància rapida dei
dinastias
. Dins aquò, Ibn Khaldun estendiguèt sa validitat ai societats non musulmanas. Òr, son experiéncia d'aquelei societats èra limitada ai conflictes observats dins la
Peninsula Iberica
durant la
Premiera Guèrra Civila de Castelha
1351
1369
). Son afiermacion per lei societats
crestianas
es donc fòrça abusiva car preniá pas en còmpte l'estabilitat pus importanta dei dinastias
europèas
La vision de l'
istòria
desvolopada per Ibn Khaldun es una rompedura importanta a respècte deis istorians arabis
medievaus
36
. D'efiech, considerèt la disciplina coma una
sciéncia
e decidèt de l'inscriure dins l'òrdre dau saber. Aquò èra fòrça diferent dau trabalh deis autreis istorians que se contentavan generalament d'enregistrar lei fachs istorics sensa assaiar de descriure lor contèxte ò de leis explicar. Per Ibn Khaldun, l'istòria a un sens e es possible, gràcias a l'estudi e l'analisi dei fachs, de lo descubrir
37
38
. Per aquò, èra necessari de cercar lei causas deis eveniments.
Ibn Khaldun apliquèt aqueu programa a l'estudi de l'instabilitat politica caracteristica dau
Magrèb
de la fin de l'
Edat Mejana
. Aquò li permetèt de descubrir que de fenomèns de natura diferenta, coma una famina ò lo desvolopament d'una ciutat, èran pas totjorn de causas independentas e que, au contrari, podián partejar una meteissa causa. Puei, determinèt de lèis generalas permetent d'explicar certanei fenomèns coma la formacion dei dinastias aràbias, la disparicion dau
califat
au profiech de la
monarquia
e lo passatge de l'economia naturala a l'economia
marchanda
. Placèt ansin la nocion de
civilizacion
au centre de son trabalh istoric car permetiá d'englobar aquelei nocions
39
La volontat d'Ibn Khaldun d'identifiar de lèis generalas sus lo foncionament dei societats umanas lo menèt a realizar d'estudis sociaus. Aquò prefigura la
sociologia
modèrna. D'efiech, a partir de la nocion d'
asabiyya
, Ibn Khaldun expliquèt la transicion dau mòde de vida nomada a la sedentarizacion. Puei, expliquèt la formacion dei vilas e presentèt en parallèl l'evolucion dei mestiers qu'acompanha aquelei transformacions. Una partida de sa descripcion dei mecanismes de fondacion dei premierei vilas, especialament l'origina rurala dei premierei populacions urbanas, es uei totjorn considerada coma valida per leis
istorians
e leis
arqueològs
40
Estatua d'Ibn Khaldun a
Tunis
Ibn Khaldun es uei considerat coma una figura majora de la
filosofia
e dei
sciéncias
aràbias de la fin de l'
Edat Mejana
. Pasmens, aquela reconoissença foguèt tardiva. D'efiech, sei contemporanèus comprenguèron pas son trabalh e aguèt pas de successor dirècte. Pasmens, son òbra foguèt pas oblidada. La
Muqaddima
influencièt plusors sabents
otomans
dau sègle XVII coma
Katip Celebi
1609
1657
),
Ahmed Efendi
1631
1702
) e
Mustafa Naima
1655
1716
). Aquò permetèt ai tèxtes d'Ibn Khaldun de se difusar en
Euròpa
onte suscitèron un certan interès. Per exemple, foguèron citats dins l'
Encyclopédie
de
Diderot
d'Alembert
. Pasmens, sensa
traduccion
complèta de seis òbras, leis
Europèus
aguèron de dificultats per comprendre l'importància de l'òbra d'Ibn Khaldun. Òr, coma aqueu darrier melhorava regularament sei manuscrits, existís fòrça versions diferentas de seis obratges, çò que complica lo trabalh dei traductors.
Au sègle XIX, l'importància d'Ibn Khaldun foguèt finalament compresa tant en
Euròpa
que dins lo mond
musulman
. Ansin, leis edicions de Bulaq poguèron pauc a pauc constituïr la premiera version complèta en
arabi
de la
Muqaddima
. Entre
1862
1868
, aqueu trabalh permetèt a
William Mac Guckin de Slane
1801
1878
) de prepausar la premiera
traduccion
complèta en
francés
41
. S'aquelei premierei traduccions son desenant criticadas per d'errors dins certanei passatges, permetèron de difusar pus largament lo trabalh d'Ibn Khaldun. Pasmens, foguèt necessari d'esperar fins a
1958
per dispausar d'una traduccion de qualitat – basada sus la darriera version dau tèxte – en
anglés
1967
en
francés
Durant aqueu procès, Ibn Khaldun foguèt utilizat coma figura tutelària per la
sociologia
naissenta au sègle XIX. D'efiech, l'existéncia d'un pionier arabi ancian permetèt de renforçar l'imatge de la disciplina novèla. Dins un premier temps, lei
sociològs
estudièron pauc lei tèxtes d'Ibn Khaldun. Lor redescubèrta aguèt puslèu luòc a partir de la premiera mitat dau sègle XX
42
. Dins lo corrent d'aqueu periòde, la prefondor de son òbra foguèt pauc a pauc compresa e Ibn Khaldun aquistèt l'estatut de precursor ò de pionier de l'istòria modèrna e de la
sociologia
. Dins certanei país arabis, especialament en
Tunisia
, es sovent presentat coma lo fondator de la
sociologia
43
(fr)
Hadjiat Abdelhamid,
Le Maghrib central sous le règne du sultan abd al-Wadid Abou Hammou Mousâ II (1323-1389)
, Université de Provence, 1991.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, pp. 52-53.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 12.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 13.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 53.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 57.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 14.
(fr)
Charles-André Julien,
Histoire de l'Afrique du Nord des origines à 1830
, premiera edicion en 1931, reedicion Payot, 1994.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 59.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 16.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 17.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 62.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 18.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 65.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, pp. 65-66.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 67.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 20.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 21.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 70.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 72.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 73.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 75.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 76.
Gràcias a son educacion e a sa vida, avián pasmens de conoissenças fòrça importantas per son epòca. De mai, son educacion iniciala èra estada completada per sei visitas dins lei bibliotècas pus importantas de
Magrèb
Fès
Tunis
Tlemcen
...).
(fr)
Jean Mohsen Fahmy,
Ibn Khaldoun, l'honneur et la disgrâce
, L'Interligne, 2003, p. 37.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 25.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 78.
(fr)
Yves Lacoste,
Ibn Khaldoun. Naissance de l'Histoire, passé du tiers monde
, La Découverte, 1998, p. 23.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 27.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 28.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 29.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 30.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 31.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, pp. 31-32.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 32.
(en)
Mahmoud Dhaouadi, «
Ibn Khaldun: the founding father of Eastern sociology
»,
International Sociology
, vol. 5, n° 3,‎ 1990, pp. 319-335.
Au
sègle XI
Avicena
980
1037
) aviá aprochat una tala idèa mai la desvolopèt pas.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 39.
Pasmens, Ibn Khaldun considerèt pas l'istòria coma una
sciéncia
distinta au sens modèrne dau tèrme. D'efiech, en acòrdi amb lei concepcions de son epòca, definiguèt l'istòria coma una branca de la
filosofia
(la disciplina encargada de descriure e d'explicar lo foncionament dau mond).
(fr)
Ibn Khaldoun (trad. Vincent Monteil),
Al-Muqaddima
, Commission internationale pour la traduction des chefs-d'œuvre, 1967, p. 69.
(fr)
Smaïl Goumeziane,
Ibn Khaldoun. Un génie maghrébin (1332-1406)
, Non Lieu, coll. «
Persona grata
», 2006, p. 41.
(en)
David Ayalon e Moshe Sharon,
Studies in Islamic history and civilization: in honour of Professor David Ayalon
, Brill, 1986, p. 527.
(fr)
Lilia Ben Salem, «
Ibn Khaldoun et l’analyse du pouvoir
: le concept de jâh
»,
SociologieS
,‎ 28 d'octòbre de 2008.
(fr)
Imed Melliti, «
Une sociologie tunisienne francophone fait-elle encore sens
»,
SociologieS
,‎ 17 de genier de 2019.
Suls autres projèctes Wikimèdia