Iran – Wikipedia tiếng Việt

Iran – Wikipedia tiếng Việt
Bước tới nội dung
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Cộng hòa Hồi giáo Iran
Tên bản ngữ
جمهوری اسلامی ایران
tiếng Ba Tư
Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān
Quốc
kỳ
Quốc huy
Tiêu
ngữ
استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
Esteqlāl, Āzādi, Jomhuri-ye Eslāmi
("Độc lập, tự do, Cộng hòa Hồi giáo")
de facto
Quốc
ca
سرود ملی جمهوری اسلامی ایران
Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān
Quốc ca Cộng hòa Hồi giáo Iran
Tổng
quan
Thủ
đô
và thành
phố
lớn
nhất
Tehran
35°41′B
51°25′Đ
35,683°B 51,417°Đ
35.683; 51.417
Ngôn
ngữ
chính
thức
Tiếng Ba Tư
Ngôn
ngữ
địa
phương
Danh sách ngôn ngữ
53%
Tiếng Ba Tư
18%
Azerbaijani
và các
phương ngữ Turk
khác
(gồm
Qashqai
Turkmen
10%
Tiếng Kurd
7%
Tiếng Gilak
và
Mazanderan
6%
Tiếng Luri
2%
Tiếng Baloch
2%
Tiếng Ả Rập
2% ngôn ngữ khác
(gồm
Armenia
Assyrian
Gruzia
Lak
Semnan
Talysh
Tat
Sắc
tộc
Danh sách các dân tộc
61%
Người Ba Tư
16%
Người Azerbaijan
10%
Người Kurd
6%
Người Lur
(bao gồm
người Bakhtiar
2%
Người Turkmen
và các bộ tộc Turk khác
2%
Người Baloch
2%
Người Ả Rập
1% khác
Tôn giáo
Quốc giáo:
Hồi giáo
Twelver Shia
Các tôn giáo thiểu số được công nhận:
Hồi giáo
Hanafi
Shafi'i
Maliki
Hanbali
Zaydi
Kitô giáo
Armenia
Assyria
Chaldea
Do Thái giáo
Hỏa giáo
Tên dân cư
Người Iran,
người Ba Tư (
trong lịch sử
Chính
trị
Chính phủ
Cộng hòa Hồi giáo
tổng thống chế
thần quyền đơn nhất
dưới
Chế độ độc tài
chuyên chế
Lãnh tụ Tối cao
Mojtaba Khamenei
Tổng thống
Masoud Pezeshkian
Phó Tổng thống
Mohammad Reza Aref
Chủ tịch Quốc hội
Mohammad Bagher Ghalibaf
Chánh án
Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i
Lập
pháp
Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo
Lịch
sử
Lịch sử thành lập
Đế quốc Media
k. 678 TCN
Đế quốc Achaemenes
550 TCN
Đế quốc Parthia
247 TCN
Đế quốc Sasan
224 CN
Nhà Buyid
934 CN
Nhà Safavid
1501
Nhà Pahlavi
15 tháng 12 năm 1925
Cách mạng Hồi giáo
7 tháng 1 năm 1978 – 11 tháng 2 năm 1979
Hiến pháp hiện hành
24 tháng 10 năm 1979
Lần sửa đổi mới nhất
28 tháng 7 năm 1989
Địa
lý
Diện
tích
Tổng cộng
1.648.195
km
hạng
17
636.372
mi
Mặt
nước
(%)
7,07
Dân
số
Ước
lượng
2025
92.417.681
hạng
17
Mật
độ
52/km
hạng
132
134,7/mi
Kinh
tế
GDP
PPP
Ước
lượng
2025
Tổng
số
1,746 nghìn tỷ đô la Mỹ
hạng
23
Bình quân đầu người
19.957 đô la Mỹ
hạng
95
GDP
(danh nghĩa)
Ước
lượng
2025
Tổng
số
341,013 tỷ đô la Mỹ
hạng
44
Bình quân đầu người
3.897 đô la Mỹ
hạng
128
Đơn
vị
tiền
tệ
Rial
(ریال) (
IRR
Thông
tin
khác
Gini
(2022)
34,8
trung bình
HDI
(2023)
0,799
cao
hạng
75
Múi
giờ
UTC
+3:30
IRST
Mùa
hè
DST
UTC
+4:30
(IRDT)
Cách
ghi
ngày
tháng
yyyy/mm/dd
SH
Giao
thông
bên
phải
Mã
điện
thoại
+98
Mã
ISO
3166
IR
Tên
miền
Internet
.ir
ایران.
Iran
quốc hiệu là
Cộng hòa Hồi giáo Iran
là một quốc gia tại
Tây Á
10
Iran có biên giới về phía tây bắc với
Armenia
Azerbaijan
; phía bắc giáp
biển Caspi
; phía đông bắc giáp
Turkmenistan
; phía đông giáp
Afghanistan
và
Pakistan
; phía nam giáp
vịnh Ba Tư
và
vịnh Oman
; còn phía tây giáp
Thổ Nhĩ Kỳ
và
Iraq
. Iran có dân số gần 86 triệu người tính đến năm 2024,
11
là quốc gia
đông dân thứ 17 trên thế giới
12
Lãnh thổ Iran rộng 1.648.195
km², là quốc gia rộng thứ nhì tại
Trung Đông
và
đứng thứ 17 thế giới
. Iran có vị thế địa chính trị quan trọng do nằm tại phần trung tâm của
đại lục Á-Âu
và gần với
eo biển Hormuz
13
Tehran
là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran, cũng như là trung tâm kinh tế và văn hoá. Iran là một quốc gia đa văn hoá với nhiều nhóm dân tộc và ngôn ngữ, trong đó các cộng đồng dân cư lớn nhất là
người Ba Tư
(61%),
người Azeri
(16%),
người Kurd
(10%) và
người Lur
(6%).
14
Iran là một trong các nền văn minh cổ nhất trên thế giới,
15
16
bắt đầu là các vương quốc
Elam
vào thiên niên kỷ 4 TCN.
Người Media
thống nhất Iran vào thế kỷ VII TCN,
17
lãnh thổ Iran được mở rộng cực độ dưới thời
Cyrus Đại đế
của
Đế quốc Achaemenes
vào thế kỷ VI TCN - là quốc gia rộng lớn nhất trên thế giới vào thời điểm đó.
18
Tuy nhiên, quốc gia này thất thủ trước
Alexandros Đại đế
vào thế kỷ IV TCN, song
Đế quốc Parthia
nhanh chóng tái lập. Năm 224, Parthia bị thay thế bằng
Đế quốc Sasanid
, Sasanid trở thành một cường quốc hàng đầu thế giới trong bốn thế kỷ sau đó.
Người Ả Rập
theo
đạo Hồi
chinh phục Sasanid vào thế kỷ VII, kết quả là Hồi giáo thay thế các tín ngưỡng bản địa như
Hoả giáo
và
Minh giáo
. Iran có đóng góp lớn vào
Thời đại hoàng kim của Hồi giáo
(thế kỷ VIII-XIII), sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng về nghệ thuật và khoa học.
Sau hai thế kỷ dưới quyền người Ả Rập là một giai đoạn các vương triều Hồi giáo bản địa, song tiếp đó Iran lại bị
người Thổ
và
người Mông Cổ
chinh phục.
Người Safavid
nổi lên vào thế kỷ XV, rồi tái lập một nhà nước Iran thống nhất.
19
Iran sau đó cải sang
Hồi giáo Shia
, đánh dấu một bước ngoặt của quốc gia này cũng như lịch sử Hồi giáo.
20
Đến thế kỷ XVIII, dưới quyền
Nader Shah
, Iran trong một thời gian ngắn từng được cho là đế quốc hùng mạnh nhất đương thời.
21
Chiến tranh
với
Đế quốc Nga
trong thế kỷ XIX khiến Iran mất đi nhiều lãnh thổ.
22
23
Cách mạng Hiến pháp năm 1906 lập ra một chế độ
quân chủ lập hiến
. Sau một cuộc đảo chính vào năm 1953,
Hoàng gia Iran
dần liên kết mật thiết với phương Tây và ngày càng chuyên quyền.
24
Bất mãn trước sự can thiệp của nước ngoài và sự đàn áp chính trị đã dẫn đến
Cách mạng Hồi giáo năm 1979
lật đổ
Iran Pahlavi
và lập ra chế độ Cộng hoà Hồi giáo.
25
Trong thập niên 1980, Iran
xảy ra chiến tranh với Iraq
, cuộc chiến gây thương vong cao và tổn thất tài chính lớn cho hai nước. Từ giữa cuối thập niên 2000,
chương trình hạt nhân gây tranh cãi
của Iran khiến cho cộng đồng quốc tế, đặc biệt là
Hoa Kỳ
lo ngại, dẫn đến hệ quả là nhiều
lệnh trừng phạt được áp đặt lên nước này
, ảnh hưởng lớn tới nền kinh tế và đời sống của người dân.
26
Iran là một thành viên của
Liên Hợp Quốc
Phong trào không liên kết
Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
và
Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa
. Iran được công nhận là một
cường quốc khu vực
và một
cường quốc bậc trung
27
28
Quốc gia này có trữ lượng lớn về nhiên liệu hoá thạch, là nhà cung cấp khí đốt lớn đồng thời có trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn thứ 4 trên thế giới,
14
29
do vậy, Iran có ảnh hưởng đáng kể đến an ninh năng lượng quốc tế và kinh tế thế giới. Iran sở hữu nhiều di sản văn hoá phong phú, với
29 di sản thế giới
được
UNESCO
công nhận tính đến năm 2026, đứng thứ 3 tại châu Á.
30
Tên gọi
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Tranh cãi về tên gọi Iran
Thời xưa, những cái tên Ariana và Persis đã được sử dụng để miêu tả vùng, như được thể hiện trong bản đồ thế giới này của
Eratosthenes
(khoảng năm 200 TCN)
Ở thời
Achaemenid
người Ba Tư
gọi đất nước của họ là
Pārsa
, tên theo
tiếng Ba Tư cổ
có nghĩa họ hàng của
Cyrus Đại đế
. Thời
Sassanid
, họ gọi nó là
Iran
, có nghĩa "Vùng đất của những người
Aryan
". Người Hy Lạp gọi nước này là
Persis
; chuyển sang tiếng Latin thành
Persia
, cái tên được sử dụng rộng rãi ở Phương Tây.
31
32
33
Ở thời hiện đại, đã có
sự tranh cãi về nguồn gốc các tên gọi
của thực thể –
Iran
và
Persia
(Ba Tư). Ngày
21 tháng 3
năm
1935
Reza Shah Pahlavi
đưa ra một nghị định yêu cầu các phái đoàn nước ngoài phải sử dụng thuật ngữ
Iran
trong các văn bản ngoại giao. Sau khi các học giả lên tiếng phản đối,
Mohammad Reza Pahlavi
thông báo năm 1959 rằng cả hai cái tên Persia (Ba Tư) và Iran đều có giá trị và có thể sử dụng thay thế lẫn nhau. Cuộc
Cách mạng năm 1979
dẫn tới việc thành lập nhà nước
thần quyền
Cộng hòa Hồi giáo Iran
. Tuy nhiên,
danh từ
Persia và
tính từ
Persian vẫn được sử dụng thường xuyên.
Hiện nay, tại xứ này người Ba Tư (Persia) chỉ chiếm khoảng 51% dân số. Danh từ Iran (tộc Âu Ấn) bao gồm người Ba Tư và thêm vài dân tộc khác như
Kurd
, Baloch,... chỉ định được khoảng 70% dân số nên được nhiều người trong xứ thích dùng hơn.
Lịch sử
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Lịch sử Iran
Cương vực Đế quốc Achaemenes thời điểm cực thịnh, dưới triều
Darius I
và
Xerxes I
Iran đã là nơi sinh sống của
con người
từ thời
tiền sử
và những khám phá gần đây bắt đầu cho thấy những dấu tích về các nền văn hóa thời kỳ sớm ở Iran, hàng thế kỷ trước khi những nền văn minh sớm nhất bắt đầu xuất hiện ở gần
Lưỡng Hà
34
Sử ghi chép của Ba Tư (Iran) bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh
Tiền-Elamite
và tiếp tục với sự xuất hiện của người
Aryan
và sự thành lập
Triều đại Medes
, tiếp đó là
Đế chế Achaemenid
năm 546 TCN.
Alexandros Đại đế
đã chinh phạt Ba Tư năm 331 TCN, hai triều đại tiếp sau
Parthia
và
Sassanid
cùng với
Achaemenid
là những Đế chế tiền Hồi giáo vĩ đại nhất của Ba Tư.
Sau cuộc
chinh phục Ba Tư của Hồi giáo
, nước này trở thành trung tâm
Thời đại Hoàng kim Hồi giáo
, đặc biệt ở thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ XI.
Thời kỳ Trung Đại
là thời gian diễn ra nhiều sự kiện lớn trong vùng. Từ năm 1220, Ba Tư bị
Đế quốc Mông Cổ
dưới quyền
Thành Cát Tư Hãn
, tiếp đó là
Timur
xâm chiếm. Quốc gia
Hồi giáo Shi'a
Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới
Triều đại Safavid
. Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như
Đế quốc Nga
và
Đế chế Anh
Thế kỷ 20
sửa
sửa mã nguồn
Cùng với sự trỗi dậy của
chủ nghĩa cộng sản
và quá trình
hiện đại hoá
ở cuối thế kỷ XIX, mong ước thay đổi dẫn tới cuộc
Cách mạng Hiến pháp Ba Tư
năm 1905–1911. Năm 1921,
Reza Shah
Pahlavi tiến hành một cuộc
đảo chính
lật đổ
Triều đình Qajar
. Là người ủng hộ hiện đại hoá, Reza Shah đưa ra các kế hoạch phát triển
công nghiệp
, xây dựng
đường sắt
, và thành lập một hệ thống
giáo dục
quốc gia, nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn.
Trong
Chiến tranh thế giới thứ hai
Anh và Liên Xô xâm chiếm Iran
từ 25 tháng 8 đến 17 tháng 9 năm 1941, chủ yếu để bảo vệ các giếng dầu của Iran và hành lang hậu cần của họ.
Khối Đồng Minh
buộc Shah phải nhường ngôi cho con trai,
Mohammad Reza Pahlavi
, người họ hy vọng sẽ ủng hộ phe Đồng Minh hơn. Năm 1953, sau vụ
quốc hữu hóa
Công ty dầu mỏ Anh-Iran
Thủ tướng
Mohammed Mossadegh
tìm cách thuyết phục Shah rời khỏi Iran. Shah từ chối và cách chức vị Mossadegh nhưng không chấp nhận rời bỏ chức vụ, và khi ông ta rõ ràng bộc lộ ý định chiến đấu, Shah buộc phải sử dụng tới kế hoạch mà Anh/Mỹ đã trù tính trước cho ông, đôi khi kế hoạch cũng được gọi là "
Chiến dịch Ajax
", bay tới Baghdad rồi từ đó sang Rome, Italy.
Mohammad Reza Pahlavi
và Hoàng thất trong lễ đăng quang
Shah
Iran vào năm 1967.
Nhiều vụ phản kháng đông đảo nổ ra khắp nước. Những người ủng hộ và phản đối chế độ quân chủ đụng độ với nhau trên đường phố, khiến 300 người thiệt mạng. Quân đội can thiệp, xe tăng của những sư đoàn ủng hộ Shah bắn vào thủ đô và máy bay ném bom vào dinh Thủ tướng. Mossadegh đầu hàng và bị bắt ngày 19 tháng 8 năm 1953. Mossadegh bị xét xử tội phản quốc và bị kết án ba năm tù.
Triều đình Shah được tái lập, quyền lực được Anh và Mỹ trao vào tay Shah
Mohammad Reza Pahlavi
. Ông này ngày càng trở nên
độc tài
, đặc biệt vào cuối thập kỷ 1970. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Anh và Mỹ, triều đình Shah từ chối tiếp tục hiện đại hóa các ngành công nghiệp Iran, nhưng lại đàn áp phe đối lập trong tầng lớp tăng lữ
Hồi giáo Shia
và những người ủng hộ dân chủ.
Cách mạng Hồi giáo
sửa
sửa mã nguồn
Thập niên 1970,
Ruhollah Khomeini
chiếm được cảm tình của đa số dân Iran. Những người Hồi giáo, cộng sản và những người theo chủ nghĩa tự do tiến hành cuộc
Cách mạng Hồi giáo
năm 1979, triều đình Shah bỏ chạy khỏi đất nước, sau đó Khomeini lên nắm quyền lực. Cuộc
trưng cầu ý dân vào tháng 3 năm 1979
thành lập một nhà nước cộng hòa Hồi giáo theo
luật Hồi giáo
và hiến pháp mới được ban hành trong
cuộc trưng cầu ý dân vào tháng 12 năm 1979
. Chính phủ đả kích phương Tây, nhất là Hoa Kỳ vì đã ủng hộ
Shah
. Quan hệ với phương Tây trở nên đặc biệt căng thẳng sau khi các sinh viên Iran
bắt giữ các nhân viên Đại sứ quán Mỹ
. Sau này, Iran tìm cách xuất khẩu cuộc cách mạng ra nước ngoài, ủng hộ các nhóm quân sự chống phương Tây như nhóm
Hezbollah
Liban
. Từ năm 1980 đến năm 1988, Iran và
Iraq
lao vào một cuộc chiến đẫm máu
Chiến tranh Iran - Iraq
Ngày nay cuộc đấu tranh giữa những người theo đường lối cải cách và bảo thủ vẫn đang diễn ra thông qua các cuộc bầu cử chính trị, và là vấn đề trung tâm trong cuộc bầu cử tổng thống Iran 2005, kết quả
Mahmoud Ahmadinejad
thắng cử. Kết quả bầu cử đã bị tranh cãi rộng rãi, và dẫn đến các cuộc biểu tình rộng khắp, cả ở Iran và các thành phố lớn bên ngoài đất nước, tạo ra Cách mạng Xanh Iran.
Hassan Rouhani
được bầu làm tổng thống vào ngày 15 tháng 6 năm 2013, sau khi đánh bại Mohammad Bagher Ghalibaf và bốn ứng cử viên khác. Chiến thắng của Rouhani đã cải thiện tương đối mối quan hệ của Iran với các quốc gia khác trong khu vực.
Một loạt các cuộc biểu tình xảy ra trên khắp Iran trong suốt hai năm 2017 và 2018. Ban đầu, các cuộc biểu tình được tổ chức nhằm phản đối giá cả sinh hoạt đắt đỏ, nhưng sau đó đã phát triển thành nhiều yêu cầu chính trị sâu rộng. Một số nhà phân tích cho rằng tình hình kinh tế vô cùng khó khăn là nguyên nhân thực sự của các cuộc biểu tình. Một số người khác khẳng định sự không hài lòng với nền độc tài thần quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran và mưu cầu về một nền dân chủ là nguyên nhân của tình trạng bất ổn.
Tháng 12 năm 2019, một loạt các cuộc biểu tình dân sự xảy ra ở nhiều thành phố trên khắp Iran, nhưng sau đó đã mở rộng để phản đối
chế độ hiện tại ở Iran
và
Lãnh Tụ Tối cao
Ali Khamenei
35
36
Các cuộc biểu tình bắt đầu vào tối ngày 15 tháng 11 và trong vòng vài giờ đã lan đến 21 thành phố khi các video về cuộc biểu tình bắt đầu lan truyền trên mạng.
37
38
39
Hình ảnh về các cuộc biểu tình bạo lực đã được chia sẻ trên internet với các cuộc biểu tình đạt đến cấp độ quốc tế.
40
Để ngăn chặn việc chia sẻ thông tin liên quan đến các cuộc biểu tình và cái chết của hàng trăm người biểu tình trên các nền tảng truyền thông xã hội, chính phủ đã chặn Internet trên toàn quốc, dẫn đến mất hoàn toàn kết nối Internet gần như toàn bộ khoảng sáu ngày.
41
42
Dựa trên tường thuật của Tổ chức Ân xá Quốc tế và
Đài phát thanh Farda
, loạt cuộc biểu tình này có thể là bạo lực và nghiêm trọng nhất kể từ
Cách mạng Iran
năm 1979.
43
Chính phủ đã giết hại khoảng 1.500 công dân Iran tham gia cuộc biểu tình.
44
45
46
47
Cuộc đàn áp của chính phủ đã gây ra phản ứng dữ dội từ những người biểu tình, họ đáp trả bằng việc phá hủy 731 ngân hàng chính phủ bao gồm ngân hàng trung ương Iran, các giáo đường Hồi giáo, xé các bảng quảng cáo chống Mỹ, và áp phích và tượng của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. 50 căn cứ quân sự của chính phủ cũng bị người biểu tình tấn công.
Năm 2020, tướng
Qasem Soleimani
của
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran
(IRGC), nhân vật quyền lực thứ hai tại Iran,
48
đã bị Hoa Kỳ
ám sát,
làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước.
49
Iran đã trả đũa nhắm vào các căn cứ không quân của Hoa Kỳ tại Iraq, đây là cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo lớn nhất từng nhắm vào người Mỹ
50
; kết quả đã khiến 110 người bị
chấn thương sọ não
51
52
53
Ngày 8 tháng 1, IRGC đã bắn hạ
chuyến bay 752 của Ukraine International Airlines
, khiến 176 dân thường thiệt mạng và dẫn đến các cuộc biểu tình trên toàn quốc. Một cuộc điều tra quốc tế đã buộc chính phủ Iran phải thừa nhận việc họ đã bắn hạ máy bay bằng
tên lửa đất đối không
sau ba ngày liên tục phủ nhận và gọi đó là "lỗi do con người".
54
55
Nhân vật theo đường lối cứng rắn
Ebrahim Raisi
đã thất bại trong cuộc đua tổng thống năm 2017, nhưng ông đã tái tranh cử vào năm 2021 và kế nhiệm Rouhani.
56
Trong nhiệm kỳ của Raisi, Iran đã tăng cường làm giàu
urani
, cản trở các cuộc thanh tra quốc tế, gia nhập
Tổ chức Hợp tác Thượng Hải
(SCO) và
BRICS
, ủng hộ
Nga
trong cuộc
xâm lược Ukraine
và khôi phục quan hệ ngoại giao với
Ả Rập Xê Út
. Vào tháng 4 năm 2024, cuộc không kích của Israel vào lãnh sự quán Iran tại Damascus đã giết chết một chỉ huy của IRGC.
57
58
Iran đã trả đũa bằng cách thực hiện các cuộc tấn công sử dụng
máy bay không người lái
(UAV),
tên lửa hành trình
và tên lửa đạn đạo; 9 quả tên lửa đã đánh trúng Israel.
59
60
61
Đây là cuộc tấn công bằng máy bay không người lái lớn nhất trong lịch sử,,
62
đồng thời cũng là cuộc tấn công tên lửa lớn nhất trong lịch sử Iran,
63
là cuộc tấn công trực tiếp đầu tiên của nước này vào Israel
64
65
và cũng là lần đầu tiên kể từ năm 1991 Israel bị tấn công trực tiếp bởi lực lượng của một quốc gia.
66
Israel đã tiến hành một cuộc tấn công trả đũa khác trong cùng tháng. Vào tháng 5 năm 2024, Raisi thiệt mạng trong một vụ tai nạn trực thăng,
67
và Iran đã tổ chức bầu cử tổng thống vào tháng 6, khi đó nhân vật theo phe cải cách và là cựu Bộ trưởng Bộ Y tế là
Masoud Pezeshkian
, đã đắc cử..
68
69
Đại giáo chủ
Ali Khamenei
cùng Bộ trưởng Quốc phòng Ả Rập Xê Út Khalid bin Salman và Thiếu tướng Mohammad Bagheri vào ngày 17 tháng 4 năm 2025.
Ngày 1 tháng 10 năm 2024, Iran đã phóng 180 tên lửa đạn đạo vào Israel để trả đũa cho các vụ ám sát nhắm vào ba quan chức cấp cao của nước này là
Ismail Haniyeh
Hassan Nasrallah
và
Abbas Nilforoushan
. Ngày 27 tháng 10, Israel đã tấn công các địa điểm quân sự của Iran.
70
Vào tháng 5 năm 2025, chính phủ Iran đã ra lệnh trục xuất hàng loạt khoảng 4 triệu người di cư và tị nạn Afghanistan đang sinh sống tại nước này.
71
Sự suy yếu của các đồng minh và lực lượng ủy nhiệm chủ chốt của Iran kể từ năm 2023 đã khiến chính phủ Iran rơi vào thế suy yếu và bị cô lập.
72
73
74
Đầu năm 2025, Iran đã nhanh chóng thúc đẩy chương trình hạt nhân của mình.
75
Ngày 13 tháng 6 năm 2025, Israel đã tiến hành các cuộc không kích trên khắp Iran, nhắm vào các cơ sở hạt nhân và giết chết nhiều thành viên cấp cao trong giới lãnh đạo quân sự của Iran.
76
77
Iran đã trả đũa bằng các cuộc tấn công tên lửa vào Israel, và sự thù địch đã dẫn đến một
cuộc xung đột trực tiếp ngắn ngủi
giữa hai quốc gia. Ngày 22 tháng 6, Hoa Kỳ đã tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran tại
Fordow
Natanz
và
Isfahan
78
kết quả là Iran đã tấn công các căn cứ của Hoa Kỳ tại
Qatar
. Ngày 24 tháng 6, Israel và Iran đã đồng ý ngừng bắn.
79
80
Kể từ ngày 28 tháng 12 năm 2025, Iran đã trải qua
các cuộc biểu tình quy mô lớn
tại nhiều thành phố kêu gọi lật đổ chế độ Cộng hòa Hồi giáo, cuộc biểu tình này bùng phát do sự bất mãn của người dân trước cuộc khủng hoảng kinh tế đang diễn ra.
81
Tính đến ngày 10 tháng 1 năm 2026,
Iran International
ước tính rằng có ít nhất 2.000 người biểu tình đã thiệt mạng chỉ trong vòng 48 giờ trước đó, trong khi internet thì bị phong tỏa, còn lực lượng an ninh chính phủ leo thang trong việc sử dụng vũ lực gây chết người để chống lại người biểu tình Iran trên toàn quốc.
82
83
Vào ngày 1 tháng 3 năm 2026, lãnh tụ tối cao của Iran
Ali Khamenei
bị ám sát. Đây là lúc cuộc
chiến tranh Iran 2026
vừa bắt đầu.
84
Thành phố Piranshahr là nền văn minh lâu đời nhất của Iran với lịch sử 8000 năm.
85
86
87
88
Địa lý
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Địa lý Iran
Núi Damavand
là núi cao nhất tại Iran
Iran có chung biên giới với
Azerbaijan
(chiều dài: 432
km / 268 dặm) và
Armenia
(35
km / 22 dặm) ở phía tây bắc, với
Biển Caspia
ở phía bắc,
Turkmenistan
(992
km / 616 dặm) ở phía đông bắc,
Pakistan
(909
km / 565 dặm) và
Afghanistan
(936
km / 582 dặm) ở phía đông,
Thổ Nhĩ Kỳ
(499
km / 310 dặm) và
Iraq
(1.458
km / 906 dặm) ở phía tây, và cuối cùng giáp với
Vịnh Péc xích
và
Vịnh Oman
ở phía nam. Diện tích lãnh thổ Iran 1.648.000
km²
≈ 636.300
dặm vuông
(Đất liền: 1.636.000
km² ≈631.663
mi², Nước: 12.000
km² ≈ 4.633
mi²), gần tương đương
Alaska
Lãnh thổ Iran phần lớn là các
dãy núi
lởm chởm chia tách các
lưu vực
và
cao nguyên
. Khu vực đông dân cư ở phía tây cũng là vùng nhiều đồi núi nhất với các dãy
Caucasus
Zagros
và Núi
Alborz
—trên núi Alborz có điểm cao nhất Iran,
Chỏm Damavand
cao 5.604
(18.386
ft
). Vùng phía đông phần lớn là các lưu vực
sa mạc
không có người ở như vùng nhiễm mặn
Dasht-e Kavir
, và một số
hồ muối
Những
đồng bằng
lớn duy nhất nằm dọc theo
Biển Caspia
và phía bắc
Vịnh Ba Tư
, nơi biên giới Iran chạy tới cửa sông
Arvand
Shatt al-Arab
). Những đồng bằng nhỏ, đứt quãng nằm dọc theo phần bờ biển còn lại của Vịnh Péc xích,
Eo Hormuz
và
Biển Oman
Khí hậu
sửa
sửa mã nguồn
Phân loại khí hậu Köppen
của Iran
Khí hậu
Iran phần lớn
khô cằn
hay
bán khô cằn
cho tới
cận nhiệt đới
ở dọc bờ biển Caspia. Ở rìa phía bắc đất nước (đồng bằng ven biển Caspia) nhiệt độ hầu như ở dưới không và khí hậu ẩm ướt quanh năm. Nhiệt độ mùa hè hiếm khi vượt quá 29°
(84°
). Lượng mưa hàng năm đạt 680
mm
(26
in
) ở vùng phía đông đồng bằng và hơn 1.700
mm (75
in) ở phía tây. Về phía tây, những khu dân cư tại các lưu vực núi Zagros thường có nhiệt độ thấp, khí hậu khắc nghiệt, tuyết rơi dày. Các lưu vực phía đông và trung tâm cũng có khí hậu khô cằn, lượng mưa chưa tới 200
mm (8
in) và có xen kẽ các sa mạc. Nhiệt độ trung bình mùa hè vượt quá 38
°C (100
°F). Các đồng bằng ven biển Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam Iran có mùa đông dịu, mùa hè rất nóng và ẩm. Lượng mưa hàng năm từ 135 đến 355
mm (6 to 14 in).
Chính trị
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Chính trị Iran
và
Hệ thống tòa án Iran
Hành pháp
sửa
sửa mã nguồn
Mojtaba Khamenei
Lãnh tụ Tối cao Iran
Masoud Pezeshkian
Tổng thống Iran
Hệ thống chính trị Iran dựa trên
Hiến pháp
năm 1979. Chế độ ở Iran được đánh già là một chế độ phi dân chủ,
89
90
thường xuyên đàn áp những người chỉ trích chính phủ, lãnh tụ tối cao và hạn chế nghiêm ngặt sự tham gia của các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử cũng như các hình thức hoạt động chính trị khác. Tình hình nữ quyền ở Iran được mô tả là vô cùng tồi tệ
91
92
và quyền trẻ em bị vi phạm nghiêm trọng, với nhiều tội phạm trẻ em bị xử tử ở Iran hơn bất kỳ nước nào khác trên thế giới.
93
94
Hoạt động tình dục cùng giới bị cấm và có thể bị phạt tử hình.
95
96
Từ thập niên 2000, Iran bị áp các lệnh trừng phạt quốc tế vì chương trình hạt nhân của Iran.
Lãnh tụ Tối cao
chịu trách nhiệm hoạch định và giám sát "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Lãnh tụ tối cao bổ nhiệm bổ nhiệm các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình nhà nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số 12 thành viên
Hội đồng Giám hộ
Hội đồng Chuyên gia
bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao.
97
Hội đồng Chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.
Tổng thống
là
người đứng đầu chính phủ
chức danh cao thứ hai sau Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống được bầu theo
phổ thông đầu phiếu
với nhiệm kỳ bốn năm. Ứng cử viên tổng thống phải được
Hội đồng Giám hộ
phê duyệt. Tổng thống có nhiệm vụ thi hành Hiến pháp và thực hiện quyền hành pháp, trừ những việc liên quan trực tiếp tới Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống bổ nhiệm, giám sát
Hội đồng Bộ trưởng
, phối hợp các quyết định của chính phủ, và lựa chọn các chính sách để đưa ra trước Quốc hội. Tám phó tổng thống và nội các gồm 21 bộ trưởng phục vụ dưới quyền Tổng thống, đều phải được Quốc hội phê chuẩn. Thông thường Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Lãnh tụ Tối cao trước khi bổ nhiệm bộ trưởng tình báo, bộ trưởng quốc phòng đó để Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm.
Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo
là cơ quan lập pháp
đơn viện
, gồm 290 thành viên được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo có nhiệm vụ
làm luật
, phê chuẩn
điều ước
quốc tế, và thông qua ngân sách nhà nước. Ứng cử viên thành viên Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo phải được
Hội đồng Giám hộ
phê duyệt.
Lãnh tụ tối cao bổ nhiệm người đứng đầu hệ thống tư pháp, và người này bổ nhiệm lãnh đạo các Tòa án tối cao và các trưởng công tố. Hệ thống tư pháp gồm các tòa án công chúng để xử các vụ dân sự và tội phạm, các "tòa án cách mạng" xử một số loại hành vi, như tội xâm phạm
an ninh quốc gia
. Quyết định của tòa án cách mạng là cuối cùng và không thể bị kháng cáo. Tòa án Tăng lữ Đặc biệt xử lý các vụ tội phạm được cho là do các
tăng lữ
thực hiện, dù cũng xử cả các vụ liên quan tới
người thế tục
. Các chức năng của Tòa án Tăng lữ Đặc biệt độc lập với cơ cấu tòa án thông thường và chỉ tuân theo Lãnh tụ tối cao. Những phán xử của tòa này là tối cao và không được tái thẩm.
Các hội đồng
sửa
sửa mã nguồn
Hội đồng Giám hộ
gồm 12 thành viên, sáu thành viên do Lãnh tụ Tối cao bổ nhiệm, sáu thành viên do
Quốc hội
bầu ra trong số luật gia do Bộ trưởng tư pháp đề cử (cũng do Lãnh tụ tối cao chỉ định). Hội đồng Giám hộ có nhiệm vụ giải thích hiến pháp và có thể
phủ quyết
luật của Quốc hội. Nếu luật trái với
hiến pháp
hay
Sharia
thì sẽ được trả lại cho Quốc hội sửa đổi. Trong một lần thi hành quyền lực của mình, Hội đồng đã gây tranh cãi khi căn cứ trên một cách hiểu hẹp của hiến pháp Iran, phủ quyết các ứng cử viên Quốc hội.
Hội đồng Chuyên gia
họp một tuần mỗi năm, gồm 86 tăng lữ "đạo đức và thông thái" được bầu bởi những người trưởng thành có quyền bầu cử với nhiệm kỳ tám năm. Tương tự như các cuộc bầu cử tổng thống và Quốc hội,
Hội đồng Giám hộ
là cơ quan xác nhận tư cách của ứng cử viên thành viên Hội đồng Chuyên gia. Hội đồng Chuyên gia có nhiệm vụ bầu, bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao. Tuy nhiên, Hội đồng Chuyên gia chưa từng phản đối bất kỳ một quyết định nào của Lãnh tụ tối cao.
Hội đồng phân định lợi ích quốc gia
có quyền giải quyết tranh chấp giữa Quốc hội và Hội đồng Giám hộ và cũng là một cơ quan tư vấn của Lãnh tụ tối cao, biến nó trở thành một trong những cơ quan nắm nhiều quyền lực chính phủ nhất trong nước.
Các hội đồng địa phương được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm tại mọi thành phố và làng mạc ở Iran. Theo điều 7, Hiến pháp Iran, các hội đồng địa phương đó cùng với Quốc hội là những "tổ chức đưa ra quyết định và hành chính của quốc gia". Đoạn này của hiến pháp không được áp dụng cho tới tận năm 1999 khi các cuộc bầu cử hội đồng địa phương đầu tiên được tổ chức trên khắp đất nước. Các hội đồng có nhiều trách nhiệm, gồm bầu cử thị trưởng, giám sát các hoạt động tại khu vực; nghiên cứu xã hội, văn hoá, giáo dục, sức khoẻ, kinh tế và những yêu cầu chăm sóc xã hội bên trong khu vực của mình; đặt kế hoạch và phối hợp hành động với quốc gia trong việc thi hành các chương trình xã hội, kinh tế, xây dựng, văn hoá, giáo dục và các chương trình an sinh khác.
Phân cấp hành chính
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Phân cấp hành chính Iran
Iran được chia thành
năm khu vực
với
31 tỉnh
Ostān
), mỗi tỉnh được cai quản bởi một tỉnh trưởng được chỉ định (
Ostāndār
). Các tỉnh được chia thành
các
hạt (
šahrestān
), các quận (
baxš
) và các tiểu huyện (
dehestā
).
Ardabil
Bushehr
Chaharmahal
và Bakhtiari
Isfahan
Fars
Gilan
Golestan
Hamadan
Hormozgan
Ilam
Kerman
Kermanshah
Khuzestan
Kohgiluyeh và
Boyer-Ahmad
Kordestan
Lorestan
Markazi
Mazandaran
Qazvin
Qom
Razavi
Khorasan
Semnan
Sistan và
Baluchestan
Tehran
Yazd
Zanjan
Bắc
Khorasan
Nam
Khorasan
Tây
Azerbaijan
Đông
Azerbaijan
Tỉnh của Iran
Quan hệ đối ngoại
sửa
sửa mã nguồn
Quan hệ ngoại giao của Iran
Iran có quan hệ ngoại giao với
165 quốc gia
. Sau năm 1979, Iran cắt đứt quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ và ngừng công nhận
Israel
98
Iran có mối quan hệ đối địch với
Ả Rập Xê Út
do những khác biệt về hệ tư tưởng chính trị. Iran và Thổ Nhĩ Kỳ đã tham gia vào các cuộc
xung đột ủy nhiệm
hiện đại như tại
Syria
Libya
và
Nam Kavkaz
99
100
101
Tuy nhiên, họ cũng chia sẻ những lợi ích chung, chẳng hạn như vấn đề chủ nghĩa ly khai của
người Kurd
và cuộc khủng hoảng ngoại giao Qatar. Iran có mối quan hệ thân thiết và bền chặt với Tajikistan.
102
103
104
105
Iran đã thành lập Trục Kháng chiến (
Axis of Resistance
), một liên minh gồm các chủ thể cam kết chống lại ảnh hưởng của Hoa Kỳ và Israel trong khu vực.
106
107
Các thành viên đáng chú ý nhất trong liên minh này bao gồm
Hezbollah
tại
Liban
, Phong trào Kháng chiến Hồi giáo và Các Lực lượng Huy động Nhân dân (
PMF
) tại Iraq, và phong trào
Houthi
tại
Yemen
. Đôi khi liên minh này bao gồm cả
Hamas
và nhiều nhóm chiến binh
Palestine
khác.
108
109
Iran có quan hệ kinh tế sâu sắc và liên minh với các nước
Iraq
Liban
, và từng có quan hệ như vậy với
Syria
, quốc gia từng được mô tả là "đồng minh thân cận nhất" của Iran.
110
111
112
Vào tháng 12 năm 2024, sự sụp đổ của chế độ Assad tại Syria, một đồng minh thân cận của Iran, là một thất bại nặng nề đối với ảnh hưởng chính trị của Iran trong khu vực.
113
Nga
là một đối tác thương mại quan trọng, đặc biệt liên quan đến trữ lượng dầu mỏ dư thừa của nước này.
114
115
Cả hai chia sẻ mối quan hệ liên minh kinh tế và quân sự chặt chẽ và đều chịu sự trừng phạt nặng nề từ các quốc gia phương Tây.
116
117
118
119
Iran là quốc gia duy nhất ở Tây Á được mời gia nhập
CSTO
, tổ chức hiệp ước quốc tế do Nga đứng đầu tương tự như
NATO
120
Quan hệ giữa Iran và
Trung Quốc
rất mạnh mẽ về mặt kinh tế. Năm 2021, Iran và Trung Quốc ký kết thỏa thuận hợp tác 25 năm nhằm tăng cường quan hệ song phương và bao gồm các thành phần "chính trị, chiến lược và kinh tế". Quan hệ Iran-Trung Quốc bắt nguồn từ ít nhất năm 200 TCN và có thể còn sớm hơn thế.
121
122
Iran là một trong số ít các quốc gia trên thế giới có mối quan hệ tốt đẹp với cả
Bắc Triều Tiên
và
Hàn Quốc
123
Iran là thành viên của hàng chục tổ chức quốc tế, bao gồm
G-15
G-24
G-77
IAEA
IBRD
IDA
NAM
IDB
IFC
ILO
IMF
IMO
Interpol
OIC
OPEC
WHO
và
LHQ
, và hiện có tư cách quan sát viên tại
WTO
Quân sự
sửa
sửa mã nguồn
Tên lửa đạn đạo tầm trung Sejjil của Iran
Lực lượng Vũ trang Cộng hòa Hồi giáo Iran
là lực lượng quân sự thống nhất của Iran, gồm Quân đội Cộng hòa Hồi giáo Iran,
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran
và Bộ Tư lệnh Cảnh sát Cộng hòa Hồi giáo Iran. Quân đội gồm các quân chủng Lục quân, Lực lượng Phòng không, Không quân và Hải quân. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo gồm các nhánh Lục quân, Lực lượng Hàng không Vũ trụ, Hải quân, Lực lượng Quds và Basij. Bộ Tư lệnh Cảnh sát đóng vai trò hiến binh. Quân đội có nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, trong khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo phụ trách bảo vệ chế độ Cộng hòa Hồi giáo, chống đảo chính và trấn áp nội loạn.
124
Năm 2019,
Hoa Kỳ
chính thức liệt Vệ binh Cách mạng Hồi giáo vào danh sách tổ chức khủng bố nước ngoài, lần đầu tiên một thành phần của một nước ngoài bị Hoa Kỳ chỉ định là tổ chức
khủng bố
125
126
Kể từ năm 1925, tất cả công dân nam 18 tuổi phải thực hiện
nghĩa vụ quân sự
khoảng 14 tháng trong IRIAF hoặc IRGC.
127
128
Iran có hơn 610.000 quân nhân tại ngũ và khoảng 350.000 quân nhân dự bị, tổng cộng hơn 1 triệu người, một trong những tỷ lệ công dân được huấn luyện quân sự cao nhất thế giới.
129
130
131
132
Basij, một lực lượng dân quân tự nguyện bán quân sự thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, có hơn 20 triệu thành viên, 600.000 người sẵn sàng được triệu tập ngay lập tức, 300.000 quân dự bị và một triệu người có thể được huy động khi cần thiết.
133
134
135
Faraja, lực lượng
cảnh sát
mặc sắc phục của Iran, có hơn 260.000 nhân sự thường trực. Hầu hết các tổ chức thống kê không tính Basij và Faraja vào báo cáo xếp hạng của họ.
Iran đứng thứ 7 về số lượng quân nhân tại ngũ
35
và thứ 9 về quy mô của cả lực lượng lục quân và lực lượng thiết giáp. Các lực lượng vũ trang của Iran lớn nhất Tây Á và sở hữu hạm đội Không quân Lục quân lớn nhất ở Trung Đông.
136
137
138
Iran nằm trong top 15 quốc gia về ngân sách quân sự.
139
Năm 2021, chi tiêu quân sự của nước này tăng lần đầu tiên sau 4 năm, lên 24,6 tỷ USD, chiếm 2,3% GDP quốc gia.
140
Ngân sách cho IRGC chiếm 34% tổng chi tiêu quân sự của Iran năm 2021.
141
Kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo, để vượt qua các lệnh cấm vận nước ngoài, Iran đã phát triển một nền công nghiệp quân sự nội địa có khả năng sản xuất
xe tăng
xe bọc thép chở quân
tên lửa
tàu ngầm
tàu khu trục tên lửa
, hệ thống
radar
trực thăng
tàu hải quân
và
máy bay chiến đấu
nội địa.
142
Các thông báo chính thức đã nhấn mạnh sự phát triển của vũ khí tiên tiến, đặc biệt là trong lĩnh vực tên lửa.
143
Do đó, Iran sở hữu kho
tên lửa đạn đạo
lớn nhất và đa dạng nhất ở Trung Đông và là quốc gia thứ 5 trên thế giới sở hữu công nghệ
tên lửa siêu vượt âm
144
145
Iran thiết kế và sản xuất nhiều loại
máy bay không người lái
(UAV).
146
147
148
Đây là một trong năm quốc gia trên thế giới có năng lực
chiến tranh mạng
và được xác định là "một trong những người chơi tích cực nhất trên trường mạng quốc tế".
149
150
151
Sau việc Nga mua máy bay không người lái của Iran trong cuộc
xâm lược Ukraina
152
153
154
vào tháng 11 năm 2023, IRIAF đã hoàn tất các thỏa thuận để mua máy bay chiến đấu
Sukhoi Su-35
, trực thăng tấn công
Mil Mi-28
, các hệ thống phòng không và tên lửa của Nga.
155
156
Hải quân Iran đã có các cuộc tập trận chung với
Nga
và
Trung Quốc
157
Chương trình hạt nhân
sửa
sửa mã nguồn
Chương trình hạt nhân của Iran
bắt nguồn từ những năm 1950.
158
Iran đã khôi phục chương trình này sau cuộc cách mạng Hồi giáo, và chu trình nhiên liệu hạt nhân mở rộng của nước này, bao gồm cả năng lực làm giàu urani, đã trở thành chủ đề của các cuộc đàm phán quốc tế căng thẳng và các sắc lệnh trừng phạt.
159
Nhiều quốc gia đã bày tỏ lo ngại rằng Iran có thể chuyển hướng công nghệ hạt nhân dân sự sang một chương trình vũ khí.
160
Năm 2015, Iran và nhóm
P5+1
đã đồng ý với
Kế hoạch hành động toàn diện chung
JCPOA
), nhằm mục đích chấm dứt các lệnh trừng phạt kinh tế để đổi lấy việc hạn chế sản xuất
urani
làm giàu.
161
Tuy nhiên, vào năm 2018,
Hoa Kỳ
dưới thời chính quyền Trump đã rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các lệnh trừng phạt. Điều này đã vấp phải sự phản đối từ phía Iran và các thành viên khác của nhóm P5+1.
162
163
164
Một năm sau, Iran bắt đầu giảm bớt sự tuân thủ. Đến năm 2020, Iran tuyên bố sẽ không còn tuân thủ bất kỳ giới hạn nào được đặt ra bởi thỏa thuận.
165
166
Tiến trình kể từ đó đã đưa Iran đến trạng thái ngưỡng hạt nhân (
nuclear threshold status
).
167
168
169
Tính đến tháng 11 năm 2023, Iran đã làm giàu urani lên đến mức 60% hàm lượng phân hạch, gần đạt cấp độ vũ khí.
170
171
172
173
Một số nhà phân tích đã coi Iran là một cường quốc hạt nhân trên thực tế.
174
175
176
Nhân quyền
sửa
sửa mã nguồn
Nhà tù Evin, một nhà tù khét tiếng tại Iran
177
Chính phủ Iran bị nhiều tổ chức quốc tế và chính phủ nước ngoài lên án vì vi phạm
nhân quyền
178
Chính phủ thường xuyên đàn áp và bắt giữ những người chỉ trích chính phủ. Luật pháp Iran không công nhận các
xu hướng tính dục
khác nhau.
Hoạt động tình dục cùng giới
bị cấm và có thể bị phạt
tử hình
179
180
Hình phạt tử hình được áp dụng tại Iran, và theo
BBC
, Iran "thực hiện nhiều vụ hành quyết hơn bất kỳ nước nào khác, ngoại trừ
Trung Quốc
".
181
Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc Javaid Rehman đã báo cáo về tình trạng phân biệt đối xử đối với một số nhóm dân tộc thiểu số tại Iran.
182
Một nhóm các chuyên gia LHQ năm 2022 đã hối thúc Iran chấm dứt việc "đàn áp có hệ thống" đối với các nhóm tôn giáo thiểu số, nói thêm rằng các tín đồ
Baháʼí giáo
đã bị bắt giữ, bị cấm vào đại học hoặc bị phá hủy nhà cửa.
183
184
Năm 2024, một cuộc điều tra của Báo cáo viên đặc biệt LHQ kết luận rằng Iran đã phạm tội
diệt chủng
đối với các nhóm thiểu số chính trị và tôn giáo trong các vụ thảm sát 1981–1982 và các vụ hành quyết hàng loạt năm 1988.
185
Kiểm duyệt tại Iran được xếp hạng vào nhóm cực đoan nhất trên toàn thế giới.
186
187
188
Iran
kiểm duyệt internet
nghiêm ngặt, với việc chính phủ liên tục chặn các mạng xã hội và các trang web khác.
189
190
191
Kể từ tháng 1 năm 2021, chính quyền đã chặn một số nền tảng
mạng xã hội
192
Kết quả bầu cử năm 2006 đã gây tranh cãi rộng rãi, dẫn đến các cuộc biểu tình.
193
194
195
196
Các cuộc biểu tình Iran 2017–18
đã lan rộng khắp đất nước để phản ứng lại tình hình kinh tế và chính trị.
197
Đã có xác nhận chính thức rằng hàng nghìn người biểu tình bị bắt giữ.
198
Các cuộc
biểu tình Iran 2019–20
bắt đầu vào ngày 15 tháng 11 tại
Ahvaz
, và lan rộng khắp cả nước sau khi chính phủ thông báo tăng giá nhiên liệu lên tới 300%.
199
Việc ngắt kết nối
Internet
hoàn toàn kéo dài một tuần đã đánh dấu một trong những đợt cắt Internet nghiêm trọng nhất ở bất kỳ quốc gia nào, và là cuộc đàn áp đẫm máu nhất của chính phủ đối với người biểu tình. Hàng chục nghìn người đã bị bắt và hàng trăm người đã bị giết chỉ trong vài ngày theo nhiều quan sát viên quốc tế, bao gồm
Tổ chức Ân xá Quốc tế
200
Chuyến bay 752 của Ukraine International Airlines
là một chuyến bay hành khách dân sự quốc tế theo lịch trình từ
Tehran
đến
Kyiv
, được khai thác bởi
Ukraine International Airlines
. Vào ngày 8 tháng 1 năm 2020, chiếc
Boeing 737–800
thực hiện lộ trình này đã bị IRGC bắn hạ ngay sau khi cất cánh, giết chết tất cả 176 người trên máy bay và dẫn đến các cuộc biểu tình. Một cuộc điều tra quốc tế đã dẫn đến việc chính phủ thừa nhận việc bắn hạ, gọi đó là "lỗi con người".
201
202
Các cuộc biểu tình chống chính phủ tiếp theo bắt đầu vào ngày 16 tháng 9 năm 2022 sau khi một phụ nữ tên là
Mahsa Amini qua đời
khi bị cảnh sát giam giữ sau khi bị bắt bởi Tuần tra Hướng dẫn (Guidance Patrol), thường được biết đến với tên gọi là "cảnh sát đạo đức".
203
204
205
206
Cuộc đàn áp của chính phủ đối với các cuộc biểu tình đã được
LHQ
mô tả là
tội ác chống lại loài người
207
Kinh tế
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Kinh tế Iran
Tehran
là trung tâm kinh tế của Iran, nắm giữ 45% các ngành công nghiệp của đất nước.
Tính đến năm 2024, Iran là nền
kinh tế lớn thứ 19 trên thế giới
(tính theo PPP - Sức mua tương đương). Đây là một nền kinh tế hỗn hợp bao gồm kế hoạch hóa tập trung, sở hữu nhà nước đối với dầu mỏ và các doanh nghiệp lớn khác, nông nghiệp làng xã, cùng các hoạt động kinh doanh thương mại và dịch vụ tư nhân quy mô nhỏ.
208
Dịch vụ
đóng góp tỷ trọng lớn nhất vào cơ cấu GDP, tiếp theo là
công nghiệp
(khai khoáng và sản xuất) và
nông nghiệp
209
Những trụ cột đặc trưng của nền kinh tế này bao gồm lĩnh vực hydrocacbon, công nghiệp chế tạo và dịch vụ tài chính..
210
Với 10% trữ lượng dầu mỏ và 15% trữ lượng
khí đốt
của thế giới, Iran là một siêu cường năng lượng. Hơn 40 ngành công nghiệp đang tham gia trực tiếp vào Sở giao dịch chứng khoán Tehran.
Tehran
là đầu tàu kinh tế của Iran.
211
Khoảng 30% lực lượng lao động khu vực công và 45% các công ty công nghiệp lớn của Iran đặt tại đây, và một nửa số nhân viên của các công ty này làm việc cho chính phủ.
212
Ngân hàng Trung ương Iran chịu trách nhiệm phát triển và duy trì tiền tệ chính của đất nước, là đồng
rial Iran
. Chính phủ không công nhận các
công đoàn
ngoại trừ các hội đồng lao động Hồi giáo, vốn phải chịu sự phê duyệt của người sử dụng lao động và các cơ quan an ninh.
213
Iran là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng thu nhập cơ bản quốc gia vào mùa thu năm 2010.
214
Tỷ lệ thất nghiệp ở mức 9% vào năm 2022.
215
Thâm hụt ngân sách
là một vấn đề triền miên, chủ yếu do các khoản trợ cấp lớn của nhà nước, bao gồm trợ cấp thực phẩm và đặc biệt là trợ cấp xăng dầu, tổng cộng lên tới 100 tỷ USD chỉ tính riêng các khoản trợ cấp năng lượng vào năm 2022.
216
217
Năm 2010, kế hoạch cải cách kinh tế là cắt giảm trợ cấp dần dần và thay thế bằng hỗ trợ xã hội có mục tiêu. Mục tiêu là chuyển dịch sang giá cả thị trường tự do, tăng năng suất và công bằng xã hội.
218
Chính quyền tiếp tục cải cách và cho biết sẽ đa dạng hóa nền kinh tế vốn phụ thuộc vào
dầu mỏ
. Iran đã phát triển ngành công nghiệp
công nghệ sinh học
công nghệ nano
và
dược phẩm
219
Chính phủ cũng đang tiến hành tư nhân hóa các ngành công nghiệp.
Iran sở hữu các ngành công nghiệp sản xuất hàng đầu Trung Đông về
ô tô
, giao thông vận tải, vật liệu xây dựng, thiết bị gia dụng, thực phẩm và hàng nông sản, khí tài quân sự,
dược phẩm
công nghệ thông tin
và
hóa dầu
220
Nước này nằm trong nhóm 5 quốc gia sản xuất hàng đầu thế giới về các sản phẩm
mơ
anh đào
dưa chuột
dưa chuột bao tử
chà là
sung
hạt dẻ cười
mộc qua
quả óc chó
kiwi
và
dưa hấu
221
Các lệnh trừng phạt quốc tế chống lại Iran đã gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế.
222
Iran là một trong ba quốc gia chưa phê chuẩn
Hiệp định Paris
về hạn chế biến đổi khí hậu, mặc dù các học giả cho rằng điều này sẽ tốt cho đất nước.
223
Iran chịu tình trạng
lạm phát
cao
224
225
và đặc biệt là giá thực phẩm tăng vọt. Một yếu tố đóng góp chính vào tình trạng lạm phát này là sự tham gia của IRGC (Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo) vào nền kinh tế,
226
đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm, ngoài ra còn do chi tiêu đáng kể dành cho "Trục Kháng chiến" (Axis of Resistance) làm gia tăng thâm hụt công.
227
Du lịch
sửa
sửa mã nguồn
Khoảng 12 triệu lượt khách du lịch ghé thăm đảo Kish hàng năm
Ngành du lịch của Iran đã tăng trưởng nhanh chóng trước
đại dịch COVID-19
, đạt gần 9 triệu lượt khách quốc tế vào năm 2019, trở thành điểm đến du lịch có tốc độ tăng trưởng nhanh thứ ba thế giới.
228
229
Năm 2022, ngành này đã mở rộng tỷ trọng đóng góp lên đến 5% tổng quy mô nền kinh tế.
230
Du lịch Iran đã chứng kiến mức tăng trưởng 43% trong năm 2023, trong năm nước này đã thu hút 6 triệu lượt khách quốc tế.
231
Chính phủ đã bãi bỏ yêu cầu
thị thực
đối với 60 quốc gia tính đến năm 2023.
232
98% các chuyến đi của khách nước ngoài tới Iran là nhằm mục đích nghỉ dưỡng, trong khi chỉ 2% là vì mục đích công tác, cho thấy sức hấp dẫn của quốc gia này như một điểm đến du lịch.
233
Bên cạnh thủ đô, các điểm du lịch nổi tiếng nhất là
Isfahan
Shiraz
và
Mashhad
234
Lượng du khách từ các quốc gia
Tây Á
khác đã tăng 31% trong bảy tháng đầu năm 2023.
235
Du lịch nội địa của Iran thuộc hàng lớn nhất thế giới; du khách Iran đã chi tiêu 33 tỷ USD chỉ riêng trong năm 2021.
236
237
238
Iran dự kiến đầu tư tổng cộng 32 tỷ USD vào lĩnh vực du lịch đến năm 2026.
239
Công nghiệp và dịch vụ
sửa
sửa mã nguồn
Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 16 trên thế giới, trong đó
IKCO
là hãng xe lớn nhất tại khu vực
Trung Đông
Trung Á
và
Bắc Phi
Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 16 trên thế giới, trong đó
IKCO
là hãng xe lớn nhất tại khu vực
Trung Đông
Trung Á
và
Bắc Phi
. Năm 2024, Iran xếp thứ 16 trong lĩnh vực sản xuất ô tô toàn cầu, xếp trên
Anh
và
Nga
240
241
Nước này đã chế tạo được 1,188 triệu chiếc ô tô trong năm 2023, đạt mức tăng trưởng 12% so với các năm trước đó. Iran xuất khẩu ô tô sang các quốc gia như
Venezuela
Nga
và
Belarus
. Từ năm 2008 đến 2009, Iran đã có bước nhảy vọt từ vị trí thứ 69 lên vị trí thứ 28 về tốc độ tăng trưởng sản xuất công nghiệp hàng năm
242
Các nhà thầu Iran đã thắng nhiều gói thầu quốc tế trong các lĩnh vực xây dựng khác nhau như
đập
cầu
đường bộ
tòa nhà
đường sắt
phát điện
, cũng như các ngành công nghiệp
khí đốt
dầu mỏ
và
hóa dầu
. Năm 2011, khoảng 66 công ty công nghiệp của Iran đang thực hiện các dự án tại 27 quốc gia.
243
Iran đã xuất khẩu các dịch vụ kỹ thuật và công trình trị giá hơn 20 tỷ USD trong giai đoạn 2001–2011. Sự sẵn có của nguồn nguyên liệu thô trong nước, trữ lượng khoáng sản phong phú và nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm đều đóng vai trò quan trọng trong việc thắng thầu.
244
Một quán cà phê hiện đại ở Tehran
Ngành công nghiệp ô tô của Iran là ngành công nghiệp năng động thứ hai của Iran, sau ngành công nghiệp dầu khí. ITMCO là nhà sản xuất
máy kéo
lớn nhất ở Trung Đông. Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 12 trên thế giới. 45% các công ty công nghiệp lớn nằm tại
Tehran
, và gần một nửa số nhân công của họ làm việc cho chính phủ.
245
Các hợp tác xã do chính phủ bảo trợ và các hộ kinh doanh tại chợ
bazaar
là hai lực lượng chính nắm giữ ngành bán lẻ Iran. Đại đa số thực phẩm được tiêu thụ qua kênh
chợ đường phố
, với mức giá được ấn định bởi Cục Thống kê.
246
Xây dựng
là một trong những lĩnh vực quan trọng nhất tại Iran. Doanh thu hàng năm của ngành xây dựng lên tới 38,4 tỷ USD.
247
Ngân hàng Trung ương Iran cho biết 70% người dân Iran sở hữu nhà ở, với một lượng lớn tiền nhàn rỗi đang đổ vào thị trường nhà đất.
248
249
Iran được xếp trong nhóm 15 quốc gia có trữ lượng khoáng sản lớn nhất trên thế giới.
250
251
Iran hiện đã đạt được tự chủ trong việc thiết kế, xây dựng và vận hành các
đập nước
và
nhà máy điện
. Iran là một trong sáu quốc gia trên thế giới sản xuất được
tuabin
chạy bằng
khí
và
hơi nước
252
Năng lượng
sửa
sửa mã nguồn
Mỏ khí ngưng tụ South Pars, mỏ khí đốt lớn nhất thế giới, nắm giữ 8% trữ lượng khí đốt toàn cầu.
253
Iran được đánh giá là một siêu cường năng lượng, trong đó
dầu mỏ
đóng vai trò then chốt.
254
255
Tính đến năm 2023, Iran sản xuất 4% lượng dầu thô toàn cầu (3,6 triệu thùng hay 570.000 m³ mỗi ngày),
256
tạo ra 36 tỷ USD
257
doanh thu xuất khẩu và là nguồn thu
ngoại tệ
chính của đất nước.
258
Trữ lượng dầu và khí đốt của Iran ước tính đạt 1,2 nghìn tỷ thùng;
259
nước này nắm giữ 10% trữ lượng dầu và 15% trữ lượng
khí đốt
của thế giới. Iran
đứng thứ 3 thế giới về trữ lượng dầu mỏ
260
và là nhà xuất khẩu dầu mỏ lớn thứ 2 trong
OPEC
. Iran cũng sở hữu trữ lượng khí đốt lớn thứ 2
261
và
sản lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ 3 toàn cầu
. Năm 2019, Iran đã phát hiện một mỏ dầu ở miền nam với trữ lượng 50 tỷ thùng.
262
263
264
265
Vào tháng 4 năm 2024, NIOC (Công ty Dầu khí Quốc gia Iran) đã phát hiện 10 mỏ
dầu đá phiến
khổng lồ, với tổng trữ lượng 2,6 tỷ thùng.
266
267
268
Iran tự sản xuất 60–70% thiết bị công nghiệp trong nước, bao gồm
tua-bin
máy bơm
chất xúc tác
, thiết bị lọc dầu,
tàu chở dầu
, giàn khoan, giàn khoan ngoài khơi, tháp, đường ống và các thiết bị thăm dò.
269
Năm 2004, Iran đã khánh thành các
nhà máy điện gió
và
địa nhiệt
đầu tiên, và nhà máy nhiệt mặt trời đầu tiên bắt đầu hoạt động vào năm 2009. Iran là quốc gia thứ ba trên thế giới phát triển được công nghệ GTL (biến khí thành lỏng).
270
Các xu hướng nhân khẩu học và quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa đã khiến nhu cầu điện năng tăng 8% mỗi năm. Mục tiêu của chính phủ về việc đạt công suất lắp đặt 53 GW vào năm 2010 dự kiến đạt được thông qua việc đưa vào vận hành các nhà máy điện khí mới, cũng như bổ sung năng lực
thủy điện
và
điện hạt nhân
Nhà máy điện hạt nhân
đầu tiên của Iran đã đi vào hoạt động năm 2011.
271
272
Mặc dù là một siêu cường năng lượng, tính đến giai đoạn 2024–2025, Iran vẫn phải chịu đựng một cuộc khủng hoảng năng lượng, biểu hiện qua nhiều đợt mất điện diện rộng.
273
274
Khoa học và công nghệ
sửa
sửa mã nguồn
Sinh viên Đại học Công nghệ Amirkabir tại Tehran.
Iran đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong khoa học và công nghệ, bất chấp các lệnh trừng phạt quốc tế. Trong các ngành khoa học y sinh, Viện Hóa sinh và Lý Iran sinh đang nắm giữ một chức danh Chủ tịch UNESCO về sinh học.
275
Năm 2006, các nhà khoa học Iran đã
nhân bản vô tính
thành công một
con cừu
tại Trung tâm Nghiên cứu Royan ở Tehran.
276
Nghiên cứu tế bào gốc của nước này nằm trong top 10 thế giới.
277
Iran đứng thứ 15 thế giới về phát triển
công nghệ nano
278
279
280
Các nhà khoa học người Iran ở nước ngoài cũng đã có những đóng góp to lớn cho nền khoa học nhân loại. Năm 1960, Ali Javan đã đồng phát minh ra loại laser khí đầu tiên, trong khi lý thuyết tập mờ được giới thiệu bởi
Lotfi A. Zadeh
281
Bác sĩ tim mạch Tofy Mussivand đã phát minh và phát triển máy bơm tim nhân tạo đầu tiên, tiền thân của
tim nhân tạo
ngày nay. Tiếp nối các nghiên cứu về bệnh
tiểu đường
, chỉ số HbA1c đã được khám phá bởi Samuel Rahbar. Nhiều bài báo về
lý thuyết dây
cũng được công bố tại Iran. Năm 2014, nhà toán học người Iran
Maryam Mirzakhani
đã trở thành người phụ nữ đầu tiên, và là người Iran đầu tiên, nhận được
Huy chương Fields
, giải thưởng cao quý nhất trong lĩnh vực
toán học
282
Cơ quan vũ trụ Iran
sửa
sửa mã nguồn
Têm lửa Safir
Cơ quan Vũ trụ Iran được thành lập vào năm 2004. Iran chính thức trở thành quốc gia có khả năng phóng
vệ tinh
lên
quỹ đạo
vào năm 2009
283
và là thành viên sáng lập của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Sử dụng Hòa bình Không gian Vũ trụ (COPUOS). Iran đã đưa vệ tinh được chế tạo trong nước mang tên
Omid
vào quỹ đạo đúng dịp kỷ niệm 30 năm
Cách mạng Hồi giáo
vào năm 2009,
284
thông qua phương tiện phóng dùng một lần đầu tiên của nước này là
Safir
. Nước này trở thành quốc gia thứ 9 trên thế giới có khả năng vừa sản xuất vệ tinh vừa phóng vệ tinh vào không gian bằng bệ phóng nội địa.
285
Tên lửa Simorgh, được phóng vào năm 2016, là thế hệ kế thừa của Safir.
286
Tháng 1 năm 2024, Iran đã phóng vệ tinh Soraya lên quỹ đạo cao nhất từ trước đến nay của nước này (750 km),
287
288
đánh dấu một cột mốc quan trọng của ngành hàng không vũ trụ quốc gia.
289
290
Vệ tinh này được phóng bởi tên lửa Qaem 100.
291
292
Cũng trong thời gian này, Iran đã sử dụng tên lửa đẩy Simorgh để đưa thành công 3 vệ tinh nội địa là Mahda, Kayan và Hatef vào quỹ đạo.
293
294
295
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, quốc gia này phóng đồng thời ba vệ tinh vào không gian.
296
297
Mục đích của ba vệ tinh này là thử nghiệm các hệ thống phụ trợ tiên tiến, công nghệ định vị không gian và truyền thông băng tần hẹp.
298
Vào tháng 2 năm 2024, vệ tinh chụp ảnh nội địa Pars 1 của Iran đã được phóng lên quỹ đạo từ lãnh thổ
Nga
299
300
Đây là lần hợp tác phóng vệ tinh thứ hai giữa hai nước (trước đó Nga đã phóng vệ tinh viễn thám Khayyam của Iran từ
Kazakhstan
vào tháng 8 năm 2022), cho thấy sự hợp tác khoa học sâu rộng giữa Iran và Nga.
301
302
Nhân khẩu
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Dân cư Iran
Dân số Iran đã tăng trưởng nhanh chóng từ khoảng 19 triệu người vào năm 1956 lên khoảng 85 triệu người vào tháng 2 năm 2023.
303
Tỷ suất sinh
của Iran đã giảm mạnh, từ 6,5 trẻ trên một phụ nữ xuống còn khoảng 1,7 vào hai thập kỷ sau đó,
304
305
306
dẫn đến tỷ lệ tăng trưởng dân số khoảng 1,39% vào năm 2018.
307
Do cơ cấu dân số trẻ, các nghiên cứu dự báo rằng sự tăng trưởng sẽ tiếp tục chậm lại cho đến khi ổn định ở mức khoảng 105 triệu người vào năm 2050.
308
309
310
311
Iran tiếp nhận một trong những quần thể người tị nạn lớn nhất, với gần một triệu người,
312
chủ yếu đến từ Afghanistan và Iraq.
313
Tính đến năm 2025, Iran là nơi cư trú của ước tính 4 triệu
người di cư Afghanistan
và người tị nạn.
314
Theo Hiến pháp Iran, chính phủ có nghĩa vụ đảm bảo mọi công dân đều được tiếp cận an sinh xã hội, bao gồm hưu trí, thất nghiệp, tuổi già, khuyết tật, tai nạn, thiên tai, y tế và các dịch vụ chăm sóc, điều trị y tế.
315
Khoản này được chi trả bởi
nguồn thu từ thuế
và thu nhập từ các khoản đóng góp công cộng.
316
Iran có một trong những tỷ lệ tăng trưởng đô thị cao nhất thế giới. Từ năm 1950 đến năm 2002, tỷ lệ dân số thành thị đã tăng từ 27% lên 60%.
317
Dân số Iran tập trung ở nửa phía tây, đặc biệt là ở phía bắc, tây bắc và phía tây.
318
Tehran, với dân số khoảng 9,4 triệu người, là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran. Thành phố đông dân thứ hai của Iran,
Mashhad
, có dân số khoảng 3,4 triệu người và là thủ phủ của
tỉnh Razavi Khorasan
. Isfahan có dân số khoảng 2,2 triệu người và là thành phố đông dân thứ ba của Iran. Đây là thủ phủ của
Tỉnh Isfahan
và từng là thủ đô thứ ba của Đế quốc Safavid.
Cộng đồng Do Thái
ở Iran được ước tính hơn ba triệu người, đa số họ đã di cư sang
Bắc Mỹ
Tây Âu
, và
Nam Mỹ
sau cuộc
Cách mạng Hồi giáo Iran
. Iran cũng có số lượng
người tị nạn
đông nhất thế giới, với hơn một triệu người, đa số từ
Afghanistan
và
Iraq
. Chính sách chính thức của chính phủ và các nhân tố xã hội muốn
tái hồi cư
số người này.
319
320
321
Đô thị hóa
sửa
sửa mã nguồn
Iran là một trong những quốc gia có tốc độ tăng trưởng đô thị cao nhất thế giới. Từ năm 1950 đến 2002, tỷ lệ dân số thành thị tăng từ 27% lên 60%.
Liên Hợp Quốc dự đoán đến năm 2030, 80% dân số sẽ là dân thành thị. Hầu hết những người di cư đã định cư xung quanh các thành phố
Tehran
Isfahan
Ahvaz
và
Qom
Tehran
, với dân số khoảng 8,8 triệu người (điều tra dân số năm 2016), là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran. Đây là một trung tâm kinh tế và văn hóa, và là trung tâm
thông tin liên lạc
và
giao thông
của cả nước.
Mashhad
, thành phố đông dân thứ hai của đất nước, với khoảng 3,3 triệu người (điều tra dân số năm 2016) và là thủ phủ của tỉnh
Razavi Khorasan
Đền Imam Reza
tọa lạc tại thành phố này, đây là một thánh địa linh thiêng trong
Hồi giáo Shia
. Khoảng 15 đến 20 triệu người hành hương viếng thăm đền thờ mỗi năm.
Isfahan
có dân số khoảng 2,2 triệu người (điều tra dân số năm 2016) và là thành phố đông dân thứ ba của Iran. Đây là thủ phủ của tỉnh
Isfahan
, và cũng là thủ đô thứ ba của
Đế chế Safavid
. Đây là nơi có nhiều di tích lịch sử, bao gồm
Quảng trường Shah
nổi tiếng,
Siosepol
và các nhà thờ tại phố
Jolfâ-ye
của người Armenia. Đây cũng là nơi có
trung tâm mua sắm lớn thứ bảy thế giới
Trung tâm thành phố Isfahan
Thành phố đông dân thứ tư của Iran,
Karaj
, có dân số khoảng 1,9 triệu người (điều tra dân số năm 2016). Đây là thủ phủ của tỉnh
Alborz
, và nằm cách Teheran 20
km về phía tây, dưới chân
dãy
núi
Alborz
. Là một thành phố công nghiệp lớn ở Iran, với các nhà máy lớn sản xuất đường, dệt, may và rượu.
Với dân số khoảng 1,7 triệu người (điều tra dân số năm 2016),
Tabriz
là thành phố đông dân thứ năm của Iran và là nơi đông dân thứ hai cho đến cuối những năm 1960. Đây là thủ đô đầu tiên của Đế chế Safavid và hiện là thủ phủ của tỉnh
Đông Azerbaijan
. Nó cũng được coi là thành phố công nghiệp lớn thứ hai của đất nước (sau Tehran).
Shiraz
, với dân số khoảng 1,8 triệu người (điều tra dân số năm 2016), là thành phố đông dân thứ sáu của Iran. Đây là thủ phủ của tỉnh
Fars
, và cũng là thủ đô của Iran dưới triều đại của vương triều
Zand
. Nó nằm gần tàn tích
Persepolis
và
Pasargadae
, hai trong số bốn thủ đô của
Đế chế Achaemenid
20 thành phố hoặc thị xã lớn nhất Iran
2016
Hạng
Tên
Tỉnh
Dân số
Hạng
Tên
Tỉnh
Dân số
Tehran
Mashhad
Tehran
Tehran
8,693,706
11
Rasht
Gilan
679,995
Isfahan
Karaj
Mashhad
Razavi Khorasan
3,001,184
12
Zahedan
Sistan và Baluchestan
587,730
Isfahan
Isfahan
1,961,260
13
Hamadan
Hamadan
554,406
Karaj
Alborz
1,592,492
14
Kerman
Kerman
537,718
Shiraz
Fars
1,565,572
15
Yazd
Yazd
529,673
Tabriz
Đông Azarbaijan
1,558,693
16
Ardabil
Ardabil
529,374
Qom
Qom
1,201,158
17
Bandar Abbas
Hormozgan
526,648
Ahwaz
Khuzestan
1,184,788
18
Arak
Markazi
520,944
Kermanshah
Kermanshah
946,651
19
Eslamshahr
Tehran
448,129
10
Urmia
Tây Azarbaijan
736,224
20
Zanjan
Zanjan
430,871
Ngôn ngữ
sửa
sửa mã nguồn
Đa số dân chúng sử dụng một trong
những ngôn ngữ Iran
, gồm ngôn ngữ chính thức,
tiếng Ba Tư
. Trong khi về số lượng, tỷ lệ và cách định nghĩa các dân tộc khác nhau ở Iran hiện vẫn còn đang gây tranh cãi, các nhóm
sắc tộc
chính và
thiểu số
gồm
người Ba Tư
(51%),
Azeris
(24%),
Gilaki và Mazandarani
(8%),
Kurds
(7%),
Ả rập
(3%),
Baluchi
(2%),
Lurs
(2%),
Turkmens
(2%),
Qashqai
người Armenia
người Do Thái
người Gruzia
người Assyria
người Circassia
Tats
Pashtuns
và các nhóm khác (1%).
322
Số lượng người sử dụng tiếng Ba Tư là tiếng mẹ đẻ tại Iran được ước tính khoảng 40 triệu.
323
Phương tiện truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và việc di cư tới các thành phố lớn khiến đa số dân Iran nói và hiểu được tiếng Ba Tư. Iran có tỷ lệ biết đọc viết là 79.4%.
Tôn giáo
sửa
sửa mã nguồn
Tôn giáo tại Iran (2011)
324
Hồi giáo (99.4%)
Khác (0.6%)
Đa số dân Iran là người Hồi giáo; 90% thuộc nhánh
Shi'a
của Hồi giáo, tôn giáo chính thức của quốc gia và khoảng 9% thuộc nhánh
Sunni
(đa số họ là người Kurds), đồng thời Iran cũng là quốc gia có số dân theo đạo Hồi đông nhất Trung Đông. Số còn lại là thiểu số theo các tôn giáo phi Hồi giáo, chủ yếu là
Bahá'ís
Mandae giáo
Hỏa giáo
Do Thái giáo
, và
Kitô giáo
. Ba tôn giáo sau được công nhận và bảo vệ, và được dành riêng ghế bên trong
Majles
(Quốc hội). Trái lại,
Bahá'í giáo
, thiểu số tôn giáo lớn nhất ở Iran, không được chính thức công nhân, và từng bị đàn áp trong thời gian tồn tại ở Iran. Từ cuộc cách mạng năm 1979 những vụ đàn áp và hành quyết ngày càng tăng. Những vụ
đàn áp Bahá'ís gần đây
khiến
Cao uỷ nhân quyền Liên hiệp quốc
phải đề cập trong bản báo cáo ngày
20 tháng 3
năm
2006
rằng "những hành động
đàn áp tôn giáo
ngày càng tăng gần đây cho thấy tình hình đối xử với các thiểu số tôn giáo ở Iran, trên thực tế, đang xấu đi."
325
Giáo dục
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Giáo dục tại Iran
Đại học Tehran
trường đại học lâu đời nhất Iran (1851), và là một trong
các trường đại học hàng đầu thế giới
Hệ thống giáo dục tại Iran mang tính tập trung cao. Bậc
K–12
chịu sự quản lý của
Bộ Giáo dục
. Giáo dục đại học chịu sự quản lý của
Bộ Khoa học và Công nghệ
. Tỷ lệ biết chữ ở người từ 15 tuổi trở lên tại Iran đạt 86%
tính đến năm 2016
cập nhật
, trong đó tỷ lệ này ở nam giới (90%) cao hơn đáng kể so với nữ giới (81%). Chi tiêu của chính phủ dành cho giáo dục chiếm khoảng 4% GDP.
326
Điều kiện để theo học bậc đại học là phải có
bằng tốt nghiệp trung học phổ thông
và vượt qua
Kỳ thi Tuyển sinh Đại học Iran
. Nhiều học sinh tham gia khóa học
dự bị đại học
kéo dài từ một đến hai năm.
327
Giáo dục đại học ở Iran bao gồm các cấp bậc văn bằng khác nhau: bằng cao đẳng (hai năm), bằng cử nhân (bốn năm) và bằng thạc sĩ (hai năm); sau khi hoàn thành chương trình thạc sĩ, ứng viên cần vượt qua một kỳ thi khác để được tiếp tục theo học chương trình tiến sĩ.
328
Y tế
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Sức khỏe tại Iran
Xem thêm:
Chăm sóc sức khỏe tại Iran
Bệnh viện Razavi
, được
ACI
công nhận về chất lượng dịch vụ y tế
329
Dịch vụ chăm sóc sức khỏe được cung cấp bởi hệ thống công lập, khu vực tư nhân và các
tổ chức phi chính phủ (NGO)
330
Iran là quốc gia duy nhất trên thế giới có hoạt động
buôn bán nội tạng hợp pháp
331
Iran đã mở rộng được
dịch vụ y tế dự phòng
công cộng thông qua việc thiết lập một
mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu
rộng khắp. Nhờ đó, tỷ lệ tử vong ở trẻ em và bà mẹ đã giảm đáng kể, đồng thời tuổi thọ khi sinh cũng tăng lên. Xếp hạng về kiến thức y khoa của Iran đứng thứ 17 toàn cầu và đứng đầu tại khu vực Trung Đông và Bắc Phi. Xét về chỉ số sản phẩm khoa học y tế, Iran xếp hạng 16 trên thế giới.
332
Iran đang nhanh chóng nổi lên như một điểm đến được ưa chuộng cho
du lịch y tế
36
Iran cũng đối mặt với vấn đề chung của các quốc gia có cơ cấu dân số trẻ khác trong khu vực, đó là việc phải bắt kịp đà tăng trưởng của nhu cầu về dịch vụ công vốn đã rất lớn. Sự gia tăng tỷ lệ tăng trưởng dân số được dự báo sẽ làm tăng nhu cầu về cơ sở hạ tầng và dịch vụ y tế công cộng tại nước này.
333
Vào năm 2016, khoảng 90% người dân Iran đã có bảo hiểm y tế.
334
Văn hoá
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Văn hoá Iran
Iran có một lịch sử
nghệ thuật
âm nhạc
kiến trúc
thi ca
triết học
truyền thống
, và
hệ tư tưởng
dài lâu.
Văn học Ba Tư
được các học giả Ba Tư cũng như nước ngoài đánh giá rất cao.
Ngôn ngữ Ba Tư
đã được sử dụng trong hơn 2.500 năm và để lại những dấu ấn rõ rệt trong ngôn ngữ viết. Thơ ca Iran được cả thế giới chú ý vì những dòng thơ và bài ca tuyệt đẹp với các nhà thơ như
Hafez
Rumi
Omar Khayyam
, và
Firdowsi
Với 300 giải thưởng quốc tế trong hai nhăm năm qua, các bộ phim Iran tiếp tục được đón nhận trên khắp thế giới. Có lẽ đạo diễn nổi tiếng nhất là
Abbas Kiarostami
. Toàn bộ các phương tiện truyền thông ở Iran đều bị kiểm soát trực tiếp hay gián tiếp từ nhà nước và phải được
Bộ hướng dẫn Hồi giáo cho phép
. Trong số này gồm cả
Internet
, đang ngày càng trở thành phương tiện tiếp cận thông tin và thể hiện bản thân phổ biến nhất của giới trẻ. Iran là nước có số lượng
bloggers
đứng thứ tư thế giới.
Sự tìm kiếm
công bằng xã hội
và sự công bằng là một đặc điểm quan trọng trong văn hoá Iran. Sự tôn trọng người già và sự hiếu khách cũng là một phần không thể thiếu trong
phép xã giao Iran
Năm mới của Iran (
Norouz
) diễn ra ngày
21 tháng 3
, ngày đầu tiên của
mùa xuân
. Norouz được
UNESCO
liệt vào danh sách
Các di sản truyền khẩu và phi vật thể Nhân loại
năm 2004.
335
Trong cuốn sách,
New Food of Life
của mình, Najmieh Batmanglij đã viết rằng
thức ăn ở Iran
có nhiều điểm chung với văn hoá ẩm thực vùng
Trung Đông
, nhưng thường được coi là tinh vi và sáng tạo nhất trong số đó, nhiều màu sắc và phức tạp như một
tấm thảm Ba Tư
."
Ngành dệt thảm của Iran có nguồn gốc từ thời đại đồ đồng, và là một trong những biểu hiện nổi bật nhất của nghệ thuật Iran. Iran là nhà sản xuất và xuất khẩu thảm thủ công lớn nhất thế giới, sản xuất 3/4 tổng sản lượng thảm của thế giới và chiếm 30% thị phần xuất khẩu của thế giới
336
337
Nghệ thuật
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Nghệ thuật Iran
Các loại hình nghệ thuật của Iran
, và
Nghệ thuật hiện đại và đương đại Iran
Bức tranh
Phòng Gương
tại
Cung điện Golestan
của
Kamal-ol-molk
, tác phẩm thường được xem là điểm khởi đầu của
nghệ thuật hiện đại Iran
338
Iran sở hữu một trong những di sản nghệ thuật phong phú nhất lịch sử với thế mạnh trải dài trên nhiều lĩnh vực, bao gồm
kiến trúc
hội họa
văn học
âm nhạc
chế tác kim loại
chế tác đá
dệt
thư pháp
và
điêu khắc
. Qua các thời kỳ, sự giao thoa với các nền văn minh lân cận luôn đóng vai trò quan trọng; về sau, nghệ thuật Ba Tư vừa tiếp thu, vừa đóng góp ảnh hưởng to lớn, trở thành một phần không thể thiếu trong phong cách rộng lớn của
nghệ thuật Hồi giáo
Kể từ thời
Đế quốc Achaemenes
(550–330 TCN), triều đình của các triều đại kế tiếp đã định hình phong cách nghệ thuật Ba Tư; chính sự bảo trợ của hoàng gia đã lưu lại nhiều kiệt tác ấn tượng nhất còn tồn tại đến ngày nay. Phong cách trang trí dày đặc với bố cục hình học của Hồi giáo khi du nhập vào Iran đã phát triển thành một vẻ đẹp thanh tao và hài hòa. Phong cách này kết hợp các họa tiết thực vật với những mô-típ Trung Hoa như dải mây, cùng hình tượng động vật thường được thể hiện ở tỷ lệ nhỏ hơn. Dưới thời
Đế quốc Safavid
vào thế kỷ 16, phong cách này được ứng dụng rộng rãi trên nhiều loại hình nghệ thuật và được lan tỏa từ giới nghệ sĩ cung đình.
339
Đến thời đại Sasan, nghệ thuật Iran đã trải qua một cuộc phục hưng.
340
Trong thời Trung cổ, nghệ thuật Sasan đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nên nghệ thuật trung cổ tại cả châu Âu và châu Á.
341
342
343
344
Kỷ nguyên Safavid được mệnh danh là Thời kỳ Hoàng kim của nghệ thuật Iran.
345
Nghệ thuật Safavid
có ảnh hưởng rõ rệt lên
người Ottoman
người Mughal
và các
vương quốc Deccan
. Ngoài ra, thông qua thời trang và kiến trúc sân vườn, nền nghệ thuật này còn tác động đến châu Âu trong giai đoạn thế kỷ 11–17.
Nghệ thuật đương đại
của Iran bắt nguồn từ
Kamal-ol-molk
, một họa sĩ
hiện thực
lỗi lạc tại triều đình
Qajar
. Ông là người đã tác động mạnh mẽ đến các quy chuẩn hội họa và áp dụng phong cách tự nhiên chủ nghĩa nhằm cạnh tranh với các tác phẩm nhiếp ảnh. Một trường mỹ thuật mới của Iran được ông thành lập vào năm 1928, kéo theo đó là sự ra đời của phong cách hội họa được gọi là "phong cách quán cà phê". Các nghệ sĩ hiện đại
tiên phong
của Iran bắt đầu xuất hiện cùng sự du nhập của những luồng ảnh hưởng mới từ phương Tây trong
Chiến tranh thế giới thứ hai
. Nền nghệ thuật đương đại khởi nguồn vào cuối những năm 1940, và phòng trưng bày nghệ thuật hiện đại đầu tiên của Tehran mang tên Apadana đã được khai trương vào năm 1949 bởi Mahmud Javadipur, Hosein Kazemi và Hushang Ajudani.
346
Các phong trào mới này đã nhận được sự ủng hộ chính thức vào thập niên 1950,
347
tạo tiền đề cho sự nổi lên của các nghệ sĩ xuất chúng như
Marcos Grigorian
348
Văn học
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Văn học tại Iran
Xem thêm:
Văn học Iran
Lăng mộ của
Hafez
và
Saadi
tại
Shiraz
Truyền thống văn học cổ xưa nhất của Iran thuộc về
tiếng Avesta
, một
ngôn ngữ Iran cổ
và là
ngôn ngữ thiêng liêng
của kinh
Avesta
, nơi lưu giữ các huyền tích và văn bản tín ngưỡng của Hỏa giáo (Zoroaster) cũng như
tôn giáo Iran cổ đại
349
350
Tiếng Ba Tư được sử dụng và phát triển rộng rãi thông qua
các xã hội chịu ảnh hưởng văn hóa Ba Tư
ở Tiểu Á, Trung Á và Nam Á, để lại những tác động sâu sắc lên
văn học Ottoman
và
văn học Mughal
, cùng nhiều nền văn học khác. Iran là quê hương của nhiều nhà thơ trung đại lừng danh, tiêu biểu là
Rumi
Ferdowsi
Hafez
Saadi Shirazi
Omar Khayyam
và
Nizami Ganjavi
351
Được tôn vinh là một trong những nền văn học vĩ đại của nhân loại,
352
và được đại thi hào
Goethe
đánh giá là một trong bốn trụ cột chính của văn học thế giới,
353
văn học Ba Tư có nguồn gốc từ các tác phẩm còn sót lại của
tiếng Ba Tư trung đại
và
tiếng Ba Tư cổ
. Trong đó, tiếng Ba Tư cổ có niên đại từ tận năm 522 TCN, cũng là thời điểm ra đời của văn bia Achaemenes sớm nhất còn tồn tại:
Văn bia Behistun
. Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm văn học Ba Tư hiện còn lưu giữ được lại xuất phát từ thời kỳ sau cuộc chinh phục của người Hồi giáo vào
k.
năm 650 sau Công nguyên. Sau khi nhà Abbas lên nắm quyền (750 CN), người Iran đã trở thành các thư lại và quan chức trong bộ máy của Đế quốc Hồi giáo, và ngày càng đóng vai trò quan trọng với tư cách là những nhà văn, nhà thơ của đế quốc này. Văn học tiếng Ba Tư Mới (New Persian) đã trỗi dậy và hưng thịnh tại Khorasan và Transoxiana.
354
Di sản thế giới
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Danh sách Di sản thế giới tại Iran
và
Danh sách Di sản Quốc gia Iran
Văn hóa và lịch sử phong phú của Iran được phản ánh qua 29
Di sản thế giới
được UNESCO công nhận, nhiều nhất tại Trung Đông và và nhiều thứ 10 trên thế giới. Những di sản này bao gồm
Persepolis
Quảng trường Naghsh-e Jahan
Chogha Zanbil
Pasargadae
Cung điện Golestan
Arg-e Bam
Dòng chữ Behistun
Shahr-e Sukhteh
Susa
Takht-e Soleyman
Rừng Hyrcan
, thành phố
Yazd
và nhiều nơi khác. Iran có 26
Di sản văn hóa phi vật thể
, xếp hạng 4 trên toàn thế giới về số lượng.
355
356
Truyền thông
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Truyền thông Iran
IRIB
, tập đoàn truyền thông
do nhà nước kiểm soát
của Iran
Tập đoàn truyền thông lớn nhất của Iran là
IRIB
thuộc sở hữu của nhà nước.
Bộ Văn hóa và Hướng dẫn Hồi giáo
chịu trách nhiệm về chính sách văn hóa, bao gồm các hoạt động liên quan đến truyền thông và thông tin.
357
Hầu hết
các tờ báo xuất bản tại Iran
đều bằng tiếng Ba Tư, ngôn ngữ chính thức của đất nước. Các ấn phẩm định kỳ được lưu hành rộng rãi nhất của đất nước đều có trụ sở tại Tehran, trong số đó có các tờ
Etemad
Ettela'at
Kayhan
Hamshahri
Resalat
, và
Shargh
237
Tehran Times
Iran Daily
, và
Financial Tribune
nằm trong số những tờ báo tiếng Anh nổi tiếng có trụ sở tại Iran.
Iran xếp thứ 17 trong số
các quốc gia theo số lượng người sử dụng Internet
Google Tìm kiếm
là công cụ tìm kiếm được sử dụng rộng rãi nhất tại Iran và
là
dịch vụ mạng xã hội
trực tuyến phổ biến nhất.
358
Việc truy cập trực tiếp vào nhiều trang web phổ biến trên toàn thế giới đã bị chặn ở Iran, bao gồm cả
, trang này đã bị chặn từ năm 2009. Khoảng 90% hoạt động
thương mại điện tử
của Iran diễn ra trên cửa hàng trực tuyến
Digikala
của nước này, nơi có khoảng 750.000 lượt khách truy cập mỗi ngày và là cửa hàng trực tuyến được truy cập nhiều nhất ở khu vực Trung Đông.
359
Ẩm thực
sửa
sửa mã nguồn
Bài chi tiết:
Ẩm thực Iran
Chelow kabab
(cơm và
kebab
), một trong
các món ăn quốc gia của Iran
Các món chính của Iran bao gồm nhiều loại
kebab
pilaf
món hầm
khoresh
),
súp
và
āsh
, cùng
trứng ốp lết
. Các bữa trưa và bữa tối thường đi kèm với các món phụ như
sữa chua
trắng hoặc
mast-o-khiar
sabzi
salad Shirazi
, và
torshi
, và có thể tiếp nối bởi các món như
borani
Mirza Qasemi
, hoặc
kashk e bademjan
. Trong văn hóa Iran, trà được tiêu thụ rộng rãi.
360
361
Iran là nhà sản xuất trà lớn thứ bảy thế giới.
362
Một trong những món tráng miệng phổ biến nhất của Iran là
falude
363
Ngoài ra còn có món kem nghệ tây phổ biến, được gọi là
Bastani Sonnati
("kem truyền thống"),
364
đôi khi được dùng kèm với
nước ép cà rốt
365
Iran cũng nổi tiếng với món
trứng cá muối
366
Các món chính điển hình của Iran là sự kết hợp giữa
gạo
với
thịt
rau
và
các loại hạt
Các loại thảo mộc
thường xuyên được sử dụng, cùng với các loại trái cây như
mận
lựu
mộc qua
mận khô
mơ
và
nho khô
. Các loại gia vị và hương liệu đặc trưng của Iran như
nghệ tây
bạch đậu khấu
, và
chanh khô
được trộn và sử dụng trong nhiều món ăn khác nhau.
Thể thao
sửa
sửa mã nguồn
Dizin
khu nghỉ dưỡng trượt tuyết
lớn nhất tại
Trung Đông
Sân vận động Azadi
tại
Tehran
, sân vận động bóng đá lớn nhất
Tây Á
Iran là nơi khai sinh của môn
polo
367
368
369
còn được biết đến với tên địa phương là
chogan
, với những ghi chép sớm nhất được cho là thuộc về người Media cổ đại.
370
Vật tự do theo truyền thống được coi là môn thể thao quốc gia, và
các đô vật Iran
đã nhiều lần vô địch thế giới. Môn vật truyền thống của Iran, được gọi là
koshti e pahlevāni
("vật anh hùng"), được đăng ký trong danh sách
Di sản văn hóa phi vật thể
của
UNESCO
371
Ủy ban Olympic Quốc gia
của Iran được thành lập vào năm 1947. Các đô vật và vận động viên cử tạ Iran đã đạt được những
thành tích cao nhất tại Thế vận hội
cho đất nước. Năm 1974, Iran trở thành quốc gia đầu tiên tại Tây Á đăng cai
Đại hội Thể thao châu Á
372
373
374
Là một quốc gia miền núi, Iran là địa điểm thích hợp cho trượt tuyết, trượt ván tuyết, đi bộ đường dài, leo núi đá,
375
và leo núi.
376
377
Nơi đây có nhiều khu nghỉ dưỡng trượt tuyết, nổi tiếng nhất là
Tochal
Dizin
, và
Shemshak
378
Trong đó Dizin là khu lớn nhất, đã được
FIS
cấp phép để tổ chức các cuộc thi quốc tế.
379
Bóng đá
là môn thể thao phổ biến nhất tại Iran, với
đội tuyển quốc gia nam Iran
đã từng ba lần vô địch
Cúp châu Á
. Đội tuyển bóng đá nam của Iran xếp hạng 2 tại châu Á và hạng 18 trên
Bảng xếp hạng FIFA
tính đến tháng 4 năm 2025
cập nhật
380
Sân vận động Azadi
tại Tehran là sân vận động bóng đá lớn nhất tại Tây Á và nằm trong danh sách 20 sân vận động lớn nhất thế giới.
381
Bóng chuyền là môn thể thao phổ biến thứ hai tại Iran.
382
383
Với việc giành chức vô địch
Giải vô địch bóng chuyền nam châu Á
năm 2011 và 2013,
đội tuyển bóng chuyền quốc gia nam Iran
được xem là đội mạnh thứ 2 tại châu Á, đội tuyển này xếp hạng 15 trên
Bảng xếp hạng bóng chuyền FIVB
tính đến tháng 1 năm 2025
cập nhật
Bóng rổ
cũng rất phổ biến tại Iran, với
đội tuyển quốc gia nam
đã giành ba chức vô địch
châu Á
kể từ năm 2007.
384
Xem thêm
sửa
sửa mã nguồn
Vụ quân đội Hoa Kỳ bắt giữ những nhà ngoại giao Iran 2006
Ghi chú
sửa
sửa mã nguồn
Quyền lực tối cao tập trung vào
Lãnh tụ Tối cao
, một chức danh cao hơn tổng thống.
tiếng Ba Tư
ایران
đã Latinh hoá:
Irân
phát âm
ʔiːˈɾɒːn
tiếng Ba Tư
جمهوری اسلامی ایران
đã Latinh hoá:
Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân
phát âm
dʒomhuːˈɾiːje
eslɒːˈmiːje
ʔiːˈɾɒːn
Tham khảo
sửa
sửa mã nguồn
Jeroen Temperman (2010).
State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance
. Brill. tr.
87–.
ISBN
978-90-04-18148-9
The official motto of Iran is
Takbir
("God is the Greatest" or "God is Great"). Transliteration
Allahu Akbar
. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The
de facto
motto however is: "Independence, freedom, the Islamic Republic."
"The World Factbook – Iran"
Bản gốc
lưu trữ ngày 3 tháng 2 năm 2012
. Truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2008
Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah (2005),
Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran
, London: I.B. Tauris, tr.
108,
ISBN
9781845110628
Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.
Andrew J. Newman (ngày 21 tháng 4 năm 2006).
Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire
. I.B. Tauris.
ISBN
978-1-86064-667-6
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"Iran Population (2025)"
Worldometer
"World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Iran)"
Quỹ Tiền tệ Quốc tế
. ngày 22 tháng 4 năm 2025
. Truy cập ngày 30 tháng 5 năm 2025
"Gini Index coefficient"
The World Factbook
Lưu trữ
bản gốc ngày 17 tháng 7 năm 2021
. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2024
"Human Development Report 2025"
(PDF)
Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc
. ngày 6 tháng 5 năm 2025.
Lưu trữ
(PDF)
bản gốc ngày 6 tháng 5 năm 2025
. Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2025
"CESWW" – Definition of Central Eurasia"
. Cesww.fas.harvard.edu.
Bản gốc
lưu trữ ngày 5 tháng 8 năm 2010
. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010
"Iran Guide"
. National Geographic. ngày 14 tháng 6 năm 2013.
Bản gốc
lưu trữ ngày 12 tháng 12 năm 2009
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
Lỗi chú thích: Thẻ

không hợp lệ; không có nội dung trong ref có tên
Iran.population
"National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up"
Financial Tribune
(bằng tiếng Anh). ngày 13 tháng 3 năm 2017
. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2017
"Iran's Strategy in the Strait of Hormuz"
. The Diplomat.
Bản gốc
lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015
. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015
CIA World Factbook.
"Iran"
Bản gốc
lưu trữ ngày 3 tháng 2 năm 2012
. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2012
Whatley, Christopher
(2001).
Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707
. Tuckwell Press.
Lowell Barrington (tháng 1 năm 2012).
Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices
. Cengage Learning. tr.
121.
ISBN
978-1-111-34193-0
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
Encyclopædia Britannica.
"Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran"
. Britannica.com
. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010
David Sacks; Oswyn Murray; Lisa R. Brody; Oswyn Murray; Lisa R. Brody (2005).
Encyclopedia of the ancient Greek world
. Infobase Publishing. tr.
256 (at the right portion of the page).
ISBN
978-0-8160-5722-1
. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2016
Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah (2005),
Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran
, Luân Đôn: I.B. Tauris, tr.
108,
Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.
{{
Chú thích
}}
: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (
liên kết
Savory, R. M. "Safavids".
Encyclopaedia of Islam
(ấn bản thứ 2).
Axworthy, Door Michael (2006).
The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2014
Fisher và đồng nghiệp 1991
, tr.
329–330.
Lỗi sfn: không có mục tiêu: CITEREFFisherAveryHamblyMelville1991 (
trợ giúp
Dowling, Timothy C. (ngày 2 tháng 12 năm 2014).
Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond
. ABC-CLIO. tr.
728–
730.
ISBN
1598849484
Cordesman, Anthony H.
(1999).
Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction
. tr.
22.
"Iran"
Encyclopædia Britannica
. Encyclopædia Britannica. 2012
. Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2012
Hồng Hạnh (ngày 25 tháng 6 năm 2019).
"Người Iran 'vỡ xương cốt' dưới áp lực trừng phạt của Mỹ"
Báo điện tử VnExpress
The Committee Office, House of Commons.
"Select Committee on Foreign Affairs, Eighth Report, Iran"
. Publications.parliament.uk
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"Iran @ 2000 and Beyond lecture series, opening address, W. Herbert Hunt, ngày 18 tháng 5 năm 2000"
. Wayback.archive.org.
Bản gốc
lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2010
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"UPDATE 3-BP cuts global gas reserves estimate, mostly for Russia"
Reuters.com
. 2013.
Bản gốc
lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2015
. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015
"World Heritage List"
UNESCO
American Heritage Dictionary (Fourth Edition), Bartleby.com.
"Aryan"
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
National Virtual Translation Center, Government of the U.S.A.
"The Indo-Iranian Branch of the Indo-European Language Family"
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 10 năm 2006
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
Department of Languages and Cultures of Asia, University of Wisconsin.
"Iranian Languages"
Bản gốc
lưu trữ ngày 19 tháng 6 năm 2006
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
"Iranian Pottery"
. University of Chicago Oriental Institute.
Bản gốc
lưu trữ ngày 21 tháng 9 năm 2006
. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2006
"گسترش اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین: یک معترض در سیرجان با شلیک ماموران کشته شد"
Iran International
(bằng tiếng Ba Tư). ngày 15 tháng 11 năm 2019.
Bản gốc
lưu trữ ngày 20 tháng 11 năm 2019
. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2019
Lỗi chú thích: Thẻ

không hợp lệ; tên "auto1" được định nghĩa nhiều lần với nội dung khác nhau
"Protests erupt over Iran petrol rationing"
(bằng tiếng Anh). ngày 16 tháng 11 năm 2019
. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2019
Lỗi chú thích: Thẻ

không hợp lệ; tên ":0" được định nghĩa nhiều lần với nội dung khác nhau
"Amnesty International: Over 100 Killed in 21 Cities in Iran Protests"
. Haaretz.
"Hikes in the cost of petrol are fuelling unrest in Iran"
The Economist
. ngày 17 tháng 11 năm 2019.
"افزایش قیمت بنزین؛ شهرهای مختلف ایران صحنه اعتراضات شد"
رادیو فردا
Fassihi, Farnaz (ngày 19 tháng 11 năm 2019).
"Iran's 'Iron Fist': Rights Group Says More Than 100 Protesters Are Dead"
The New York Times
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0362-4331
. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2019
"Internet disrupted in Iran amid fuel protests in multiple cities - NetBlocks"
. NetBlocks
. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2019
NetBlocks.org (ngày 23 tháng 11 năm 2019).
"Confirmed: Internet access is being restored in #Iran after a weeklong internet shutdown amid widespread protests; real-time network data show national connectivity now up to 64% of normal levels as of shutdown hour 163 #IranProtests #Internet4Iran https://netblocks.org/reports/internet-restored-in-iran-after-protest-shutdown-dAmqddA9
...pic.twitter.com/eimWEIEmrI"
@netblocks
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 24 tháng 11 năm 2019
{{
Chú thích web
}}
Liên kết ngoài trong
title=
trợ giúp
"Iranian security forces are using lethal force to crush protests"
www.amnesty.org
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2019
Lipin, Michael.
"US Confirms Report Citing Iran Officials as Saying 1,500 Killed in Protests"
VOA
Lưu trữ
bản gốc ngày 24 tháng 12 năm 2019
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2020
"U.S. says Iran may have killed more than 1,000 in recent protests"
(bằng tiếng Anh). ngày 5 tháng 12 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 18 tháng 12 năm 2019
. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2019
"The Killing Of Eighteen Adolescents In Iran Protests Confirmed"
(bằng tiếng Anh). ngày 5 tháng 12 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 5 tháng 12 năm 2019
. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2019
"Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest - 'Do whatever it takes to end it'
(bằng tiếng Anh). ngày 23 tháng 12 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 12 năm 2019
. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2019
"U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration"
Reuters
. ngày 4 tháng 1 năm 2020.
Lưu trữ
bản gốc ngày 18 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2024
Carolien Roelants, Iran expert of
NRC Handelsblad
, in a debate on
Buitenhof
on Dutch television, 5 January 2020.
Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase
(bằng tiếng Anh), ngày 28 tháng 2 năm 2021,
lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 2 năm 2022
, truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2024
"109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2024
"Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack"
(bằng tiếng Anh).
Deutsche Welle
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2024
Starr, Barbara (ngày 10 tháng 2 năm 2020).
"Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike"
(bằng tiếng Anh).
CNN
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2024
"Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars"
Reuters
. ngày 8 tháng 1 năm 2020.
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 1 năm 2020
. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2020
"Demands for justice after Iran's plane admission"
BBC
. ngày 11 tháng 1 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2020
Motamedi, Maziar.
"Hardliner Raisi elected Iran's new president"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 9 năm 2021
. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2025
"Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 30 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says"
AP News
(bằng tiếng Anh). ngày 1 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 19 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Jack Dutton (ngày 15 tháng 4 năm 2024).
"How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Toossi, Sina (ngày 2 tháng 5 năm 2024).
"Iran Has Defined Its Red Line With Israel"
Foreign Policy
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted?"
(bằng tiếng Anh). ngày 14 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"The largest drone attack in history"
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Motamedi, Maziar.
'True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel?"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Iran launches first-ever direct attack on Israel"
ABC7 New York
(bằng tiếng Anh). ngày 13 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"How Israel could respond to Iran's drone and missile assault"
(bằng tiếng Anh).
France 24
. ngày 18 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Johny, Stanly (ngày 14 tháng 4 năm 2024).
"By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict"
The Hindu
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0971-751X
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Who died alongside Iran's President Raisi in the helicopter crash?"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 19 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2025
"Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect"
AP News
(bằng tiếng Anh). ngày 6 tháng 7 năm 2024
. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2024
Fassihi, Farnaz; Vinograd, Cassandra (ngày 6 tháng 7 năm 2024).
"Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election"
The New York Times
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0362-4331
Lưu trữ
bản gốc ngày 6 tháng 7 năm 2024
. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2024
"What we know about Israel's attack on Iran"
BBC News
Lưu trữ
bản gốc ngày 27 tháng 10 năm 2024
. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2024
"Iran tells millions of Afghans to leave or face arrest on day of deadline"
. Al Jazeera. ngày 6 tháng 7 năm 2025.
"Iran's leader hopes America can save his faltering regime"
The Economist
ISSN
0013-0613
. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2025
"Iran in a 'position of unprecedented weakness' after the fall of Assad in Syria"
(bằng tiếng Anh).
France 24
. ngày 9 tháng 12 năm 2024
. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2025
"The fall of Assad has exposed the extent of the damage to Iran's axis of resistance"
Chatham House
(bằng tiếng Anh). ngày 6 tháng 3 năm 2025
. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2025
Barnes, Joe (ngày 31 tháng 1 năm 2025).
"Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe'
The Telegraph
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0307-1235
. Truy cập ngày 28 tháng 4 năm 2025
Shotter, James; Sevastopulo, Demetri; England, Andrew; Bozorgmehr, Najmeh (ngày 13 tháng 6 năm 2025).
"Israel launches air strikes against Iran commanders and nuclear sites"
Financial Times
. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2025
Fassihi, Farnaz; Nauman, Qasim; Boxerman, Aaron; Kingsley, Patrick; Bergman, Ronen (ngày 13 tháng 6 năm 2025).
"Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates"
The New York Times
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0362-4331
. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2025
"Trump says US has attacked three nuclear sites in Iran"
The Guardian
(bằng tiếng Anh). ngày 22 tháng 6 năm 2025.
ISSN
0261-3077
. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2025
"Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire"
Reuters
(bằng tiếng Anh). ngày 23 tháng 6 năm 2025
. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2025
"A whirlwind 48 hours: How Trump's Israel-Iran ceasefire agreement came together"
AP News
. ngày 24 tháng 6 năm 2025.
Parent, Deepa; Christou, William (ngày 31 tháng 12 năm 2025).
'We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022"
The Guardian
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0261-3077
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2026
"Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters"
. Iran International. ngày 10 tháng 1 năm 2026
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2026
Sparks, John (ngày 9 tháng 1 năm 2026).
"Iran's leaders facing most serious threat since 1979 revolution"
Sky News
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2026
tử, Báo Nhân Dân điện (ngày 4 tháng 3 năm 2026).
"Xung đột Trung Đông: Iran tổ chức quốc tang Đại giáo chủ A. Khamenei"
Báo Nhân Dân điện tử
. Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2026
"Bản sao đã lưu trữ"
Bản gốc
lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2019
. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2019
"8,000 years old artifacts unearthed in Iran"
. The Nation
. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2024
"Bản sao đã lưu trữ"
Bản gốc
lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2019
. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2019
"8,000 years old artifacts unearthed in Iran - Home - News Pakistan TV"
. Home - News Pakistan TV.
Bản gốc
lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2019
. Truy cập ngày 1 tháng 9 năm 2024
"Democracy Index 2017: Free Speech Under Attack"
(PDF)
www.eiu.com
. ngày 30 tháng 1 năm 2018.
Bản gốc
(PDF)
lưu trữ ngày 18 tháng 2 năm 2018
. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2018
Totten, Michael J.
(ngày 16 tháng 2 năm 2016).
"No, Iran is Not a Democracy"
Dispatches
. World Affairs Institute. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 5 năm 2018
. Truy cập ngày 3 tháng 5 năm 2018
{{
Chú thích web
}}
: Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ (
liên kết
Schmidt, Patrick.
"Iran's Election Procedures"
The Washington Institute
. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2018
Bezhan, Frud.
"Explainer: Iran's Process For Vetting Presidential Candidates"
Radio Free Europe/Radio Liberty
. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2018
"Iran: Three Child Offenders Executed"
. Human Rights Watch. 2018.
Freedom House (2017).
"Iran"
Freedom in the World 2017
. Freedom House.
Bản gốc
lưu trữ ngày 17 tháng 5 năm 2017
. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2017
The Islamic Republic of Iran holds elections regularly, but they fall short of democratic standards due to the role of the hard-line Guardian Council, which disqualifies all candidates deemed insufficiently loyal to the clerical establishment. Ultimate power rests in the hands of the country's
supreme leader
, Ayatollah
Ali Khamenei
, and the unelected institutions under his control. Human rights abuses continued unabated in 2016, with the authorities carrying out Iran's largest mass execution in years and launching a renewed crackdown on women's rights activists. The regime maintained restrictions on freedom of expression, both offline and online, and made further arrests of journalists, bloggers, labor union activists, and dual nationals visiting the country, with some facing heavy prison sentences. Hard-liners in control of powerful institutions, including the judiciary and the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), were behind many of the year's abuses. There were no indications that President Hassan Rouhani, a self-proclaimed moderate seeking reelection in 2017, was willing or able to push back against repressive forces and deliver the greater social freedoms he had promised. Opposition leaders Mir Hossein Mousavi, his wife Zahra Rahnavard, and reformist cleric Mehdi Karroubi remained under house arrest for a sixth year without being formally charged or put on trial. As in 2015, the media were barred from quoting or reporting on former president Mohammad Khatami, another important reformist figure.
Avery, Daniel (ngày 4 tháng 4 năm 2019).
"71 Countries Where Homosexuality is Illegal"
Newsweek
"Iran defends execution of gay people"
Deutsche Welle
. ngày 12 tháng 6 năm 2019.
Federal Research Division, Library of Congress.
"Iran - The Constitution"
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
Seyed Hossein Mousavian; Shahir Shahidsaless (2014).
Iran and the United States: An Insider's View on the Failed Past and the Road to Peace
. Bloomsbury Publishing. tr.
33.
ISBN
978-1-62892-870-9
Qaed, Anas Al (ngày 25 tháng 9 năm 2023).
"Unseen Tensions: The Undercurrents of Iran-Turkey Relations in the South Caucasus"
Gulf International Forum
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"The Cold War Between Turkey and Iran – Foreign Policy Research Institute"
Foreign Policy Research Institute
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Azizi, Hamidreza; اevik, Salim (2022).
"Turkish and Iranian Involvement in Iraq and Syria"
SWP Comment
(bằng tiếng Đức).
doi
10.18449/2022c58
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"A New Phase in Cooperation between Tajikistan and Iran"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 3 năm 2023
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
Lal, Rollie (2006). "Iran".
Central Asia and Its Asian Neighbors
RAND Corporation
. tr.
11–
18.
ISBN
978-0-8330-3878-4
JSTOR
10.7249/mg440af.10
uz, Daryo (ngày 11 tháng 6 năm 2023).
"Iranian President to visit to Tajikistan to bolster bilateral relations"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
"Iran Extends Influence in Central Asia's Tajikistan"
(bằng tiếng Anh).
Voice of America
. ngày 1 tháng 11 năm 2011.
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 5 năm 2023
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
Hubbard, Ben; Rubin, Alissa J. (ngày 30 tháng 9 năm 2024).
"Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails"
The New York Times
Lưu trữ
bản gốc ngày 9 tháng 10 năm 2024
. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2025
Al-Kassab, Fatima (ngày 26 tháng 10 năm 2023).
"What is the 'axis of resistance' of Iran-backed groups in the Middle East?"
NPR
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 10 năm 2023
. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2023
"Iran backs Assad as Syrian forces choke off Aleppo"
Reuters
. ngày 7 tháng 8 năm 2012.
Bản gốc
lưu trữ ngày 27 tháng 1 năm 2023
. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2012
"Iran: Syria part of 'axis of resistance'
CNN
. ngày 7 tháng 8 năm 2012.
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 9 năm 2020
. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2012
Bakri, Nada (ngày 27 tháng 8 năm 2011).
"Iran Calls on Syria to Recognize Citizens' Demands"
The New York Times
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0362-4331
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 3 năm 2016
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Syria and Iran: What's Behind the Enduring Alliance?"
Brookings
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
Yan, Holly (ngày 29 tháng 8 năm 2013).
"Syria allies: Why Russia, Iran and China are standing by the regime"
(bằng tiếng Anh).
CNN
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
"Assad regime's collapse is a devastating defeat for Iran"
(bằng tiếng Anh).
NBC News
. ngày 9 tháng 12 năm 2024.
"Why Iran and Russia can dodge Western sanctions"
(bằng tiếng Anh).
Deutsche Welle
Lưu trữ
bản gốc ngày 30 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Iran, Russia discuss developing oil, gas fields"
(bằng tiếng Anh).
Mehr News Agency
. ngày 3 tháng 3 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
England, Andrew; Schwartz, Felicia (ngày 16 tháng 8 năm 2023).
"US asks Iran to stop selling drones to Russia"
Financial Times
Lưu trữ
bản gốc ngày 17 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Bertrand, Natasha (ngày 25 tháng 7 năm 2023).
"Iran helping Russia build drone stockpile that is expected to be 'orders of magnitude larger' than previous arsenal, US says"
(bằng tiếng Anh).
CNN
Lưu trữ
bản gốc ngày 30 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Timeline: Iran-Russia Collaboration on Drones"
United States Institute of Peace
(bằng tiếng Anh). ngày 1 tháng 3 năm 2023.
Bản gốc
lưu trữ ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Iddon, Paul.
"Iran Might Receive Its First Su-35 Flanker Fighters From Russia Next Week"
Forbes
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Valvo, Giovanni (ngày 14 tháng 12 năm 2012).
"Syria, Iran And The Future Of The CSTO – Analysis"
Eurasia Review
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 9 tháng 5 năm 2023
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Garver, John W. (ngày 11 tháng 12 năm 2006).
"Twenty Centuries of Friendly Cooperation: The Sino-Iranian Relationship"
The Globalist
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 5 năm 2016
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Fishberg, Maurice (1907).
Materials for the Physical Anthropology of the Eastern European Jews
(bằng tiếng Anh). New Era Print. Company.
Azad, Shirzad (2012). "Iran and the Two Koreas: A Peculiar Pattern of Foreign Policy".
The Journal of East Asian Affairs
26
(2):
163–
192.
JSTOR
23595522
"Profile: Iran's Revolutionary Guards"
Lưu trữ
ngày 27 tháng 12 năm 2008 tại
Wayback Machine
BBC News
. 18 October 2009.
Gordon, Michael R.; Strobel, Warren P.; Youssef, Nancy A. (ngày 5 tháng 4 năm 2019).
"U.S. to Designate Iranian Guard Corps a Foreign Terror Group"
The Wall Street Journal
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0099-9660
. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2019
"US 'to label Iran's Revolutionary Guard Corps a terrorist group'
www.aljazeera.com
. Truy cập ngày 7 tháng 4 năm 2019
اخبار سیاسی ۲۶ اسفند؛ کمک رهبرانقلاب به زندانیان نیازمند/تایید کاهش مدت سربازی
(bằng tiếng Ba Tư). ngày 16 tháng 3 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 16 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 16 tháng 3 năm 2024
تایید مصوبه کاهش مدت سربازی در شورای نگهبان
(bằng tiếng Ba Tư). ngày 16 tháng 3 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 16 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 16 tháng 3 năm 2024
Hussain, Murtaza.
"Why war with Iran would spell disaster"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 2 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
Jones, Seth G. (2020). "Regular Military Power".
Containing Tehran: Understanding Iran's Power and Exploiting Its Vulnerabilities
. Center for Strategic and International Studies. tr.
19–
27.
ISBN
978-1-4422-8149-3
JSTOR
resrep29480.7
"The Largest Armies in the World"
WorldAtlas
(bằng tiếng Anh). ngày 12 tháng 2 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 18 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2024
Kaskanis, Angelos (ngày 2 tháng 12 năm 2023).
"Iran's Military Capabilities: Exploring the Power of the"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 18 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 18 tháng 3 năm 2024
ارتش بیست میلیونی
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
"Iran's Revolutionary Guards: Powerful group with wide regional reach"
Deccan Herald
. ngày 3 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
"Iran's Basij Force – The Mainstay Of Domestic Security"
. Radio Free Europe/Radio Liberty. ngày 7 tháng 12 năm 2008.
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 9 năm 2016
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
"General Ghorbani: Iran helicopter fleet, strongest in Middle East"
Iran Press
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 24 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 24 tháng 12 năm 2023
سازمان صنایع دریایی – پایگاه اطلاعات دریایی ایران
. ngày 13 tháng 8 năm 2021.
Bản gốc
lưu trữ ngày 13 tháng 8 năm 2021
. Truy cập ngày 24 tháng 12 năm 2023
"Iran – Army Navy Air Force | budget, equipment, personnel"
ArmedForces
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 3 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 24 tháng 12 năm 2023
"Iran Boosts Military Budget To Stand Among Top 15"
Iran International
. ngày 26 tháng 4 năm 2022.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2023
"Iran Military Spending=Defense Budget 1960–2023"
Macrotrends
. ngày 10 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2023
"World military expenditure passes $2 trillion for first time"
Sipri
. ngày 25 tháng 4 năm 2022.
Lưu trữ
bản gốc ngày 9 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2023
Hossein Askari; Amin Mohseni; Shahrzad Daneshvar (2010).
The Militarization of the Persian Gulf: An Economic Analysis
. Edward Elgar Publishing. tr.
93.
ISBN
978-1-84980-186-7
"Iran tests new long-range missile"
BBC News
. ngày 12 tháng 11 năm 2008.
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 6 năm 2018
. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2008
Motamedi, Maziar (ngày 6 tháng 6 năm 2023).
"Fattah: Iran unveils its first hypersonic missile"
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 6 tháng 6 năm 2023
. Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2023
"Are the Iran nuclear talks heading for a deal?"
Lưu trữ
ngày 17 tháng 6 năm 2018 tại
Wayback Machine
BBC News Online
. Retrieved 4 August 2016.
"Iran becoming global drone producer on back of Ukraine war, says US"
The Guardian
. ngày 8 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 8 tháng 12 năm 2023
"Iran is becoming a drone superpower"
The Hill
. ngày 17 tháng 3 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2024
"Iran's Better, Stealthier Drones Are Remaking Global Warfare"
(bằng tiếng Anh). Bloomberg L.P. ngày 8 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 5 tháng 5 năm 2024
رادیو زمانه هک شد
BBC
. ngày 21 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 20 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2023
"How Iran's political battle is fought in cyberspace"
BBC
. ngày 21 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 2 năm 2010
. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2023
"What rules apply in cyber-wars"
BBC
. ngày 21 tháng 12 năm 2023.
"Inside the Russian effort to build 6,000 attack drones with Iran's help"
The Washington Post
(bằng tiếng Anh). ngày 17 tháng 8 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 3 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024
Nissenbaum, Dion; Strobel, Warren P. (ngày 5 tháng 2 năm 2023).
"WSJ News Exclusive | Moscow, Tehran Advance Plans for Iranian-Designed Drone Facility in Russia"
The Wall Street Journal
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0099-9660
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 5 năm 2023
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024
"Russia aims to obtain more attack drones from Iran after depleting stockpile, White House says"
AP News
(bằng tiếng Anh). ngày 15 tháng 5 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 17 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024
"Iran finalises deal buy russian fighter jets"
Reuters
. ngày 11 tháng 1 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024
"Iran Finalizes Deal to Buy Russian Fighter Jets – Tasnim"
(bằng tiếng Anh).
Voice of America
. ngày 28 tháng 11 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 11 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024
"China, Russia, Iran hold joint naval drills in Gulf of Oman"
AP News
(bằng tiếng Anh). ngày 15 tháng 3 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2024
"An atomic threat made in America"
Chicago Tribune
. ngày 28 tháng 1 năm 2007.
Lưu trữ
bản gốc ngày 5 tháng 4 năm 2014
. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2023
"Iran's Nuclear Program – Council on Foreign Relations"
Council on Foreign Relations
. ngày 20 tháng 2 năm 2012.
Bản gốc
lưu trữ ngày 20 tháng 2 năm 2012
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Iran Could Make Fuel for Nuclear Bomb in Less Than 2 Weeks, Milley Says"
(bằng tiếng Anh).
Voice of America
. ngày 23 tháng 3 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Iran Deal"
The White House
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 27 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Fox, Kara (ngày 8 tháng 5 năm 2018).
"European leaders 'disappointed' in Trump's withdrawal from Iran deal"
(bằng tiếng Anh).
CNN
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Sparks, Grace (ngày 8 tháng 5 năm 2018).
"Majority say US should not withdraw from Iran nuclear agreement"
(bằng tiếng Anh).
CNN
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 5 năm 2018
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Schumann, Anna (ngày 11 tháng 5 năm 2020).
"A worthless withdrawal: Two years since President Trump abandoned the JCPOA"
Center for Arms Control and Non-Proliferation
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
"Iran abandons enrichment limits in further step back from nuclear deal"
(bằng tiếng Anh).
France 24
. ngày 5 tháng 1 năm 2020.
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Iran nuclear deal: Government announces enrichment breach"
(bằng tiếng Anh). ngày 7 tháng 7 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
"Iran approaches the nuclear threshold"
IISS
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Motamedi, Maziar.
"Five years after Trump's exit, no return to the Iran nuclear deal"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
Lynch, Colum (ngày 16 tháng 5 năm 2024).
"Despite U.S. Sanctions, Iran Expands Its Nuclear Stockpile"
Foreign Policy
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
Murphy, Francois (ngày 15 tháng 11 năm 2023).
"Iran's nuclear enrichment advances as it stonewalls UN, IAEA reports show"
Reuters
Lưu trữ
bản gốc ngày 6 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2023
"Iran advances nuclear enrichment while still barring inspectors; IAEA"
Al Jazeera
. ngày 15 tháng 11 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 20 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2023
"Iran Resumes Pace of 60% Uranium Enrichment, IAEA Says"
(bằng tiếng Anh).
Voice of America
. ngày 26 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 11 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024
"Watchdog Report: Iran Has Further Increased Its Total Stockpile of Uranium"
(bằng tiếng Anh).
Voice of America
. ngày 26 tháng 2 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2024
"Does Iran already have nuclear weapons?"
The Washington Times
. ngày 19 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
Pletka, Danielle (ngày 18 tháng 4 năm 2024).
"Whatever Happened to Biden's Iran Policy?"
Foreign Policy
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 27 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 3 năm 2024
Cohen, Avner (ngày 21 tháng 3 năm 2024).
"Has Iran become a de facto nuclear state?"
Haaretz
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 4 tháng 6 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
VICE (ngày 15 tháng 4 năm 2020).
VICE Guide to Iran with Suroosh Alvi
. Truy cập ngày 17 tháng 5 năm 2024
qua YouTube.
"Iran"
. ngày 30 tháng 1 năm 2019.
Bản gốc
lưu trữ ngày 30 tháng 4 năm 2019
. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2019
Avery, Daniel (ngày 4 tháng 4 năm 2019).
"71 Countries Where Homosexuality is Illegal"
Newsweek
Lưu trữ
bản gốc ngày 11 tháng 12 năm 2019
. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2019
"Iran defends execution of gay people"
Deutsche Welle
. ngày 12 tháng 6 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 9 tháng 1 năm 2020
. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2019
"Iran halts execution of three protesters after online campaign"
BBC
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 9 năm 2020
. Truy cập ngày 17 tháng 5 năm 2024
"Iran: UN expert says ethnic, religious minorities face discrimination"
Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
. New York. ngày 22 tháng 10 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2023
"Rights experts urge Iran to end 'systematic persecution' of religious minorities"
UN News
(bằng tiếng Anh). ngày 22 tháng 8 năm 2022.
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2023
"UN Rights Experts Call On Iran To Stop Persecution Of Baha'is, Other Religious Minorities"
RadioFreeEurope/RadioLiberty
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2023
Nasiri, Shahin (ngày 25 tháng 9 năm 2025).
"Clerical Sovereignty and its Absolute Others: Religious Genocide in Iran"
Journal of Genocide Research
28
Routledge
1–
25.
ISSN
1462-3528
. Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2025
"Iran"
Reporters Without Borders
Lưu trữ
bản gốc ngày 19 tháng 1 năm 2018
. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2017
"The World Press Freedom Index"
Reporters Without Borders
. ngày 19 tháng 4 năm 2016.
Lưu trữ
bản gốc ngày 19 tháng 4 năm 2019
. Truy cập ngày 17 tháng 5 năm 2019
"Freedom in the World 2019, Iran"
Freedom House
. ngày 30 tháng 1 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 30 tháng 4 năm 2019
. Truy cập ngày 17 tháng 5 năm 2019
Taylor, Chloe (ngày 21 tháng 11 năm 2019).
"Iran's internet blackout enters fifth day as government claims victory over protesters"
(bằng tiếng Anh).
CNBC
Lưu trữ
bản gốc ngày 22 tháng 11 năm 2019
. Truy cập ngày 24 tháng 11 năm 2019
Mihalcik, Carrie.
"Iran's internet has been shut down for days amid protests"
(bằng tiếng Anh).
CNET
Lưu trữ
bản gốc ngày 26 tháng 11 năm 2019
. Truy cập ngày 24 tháng 11 năm 2019
"Iran shuts down country's internet in the wake of fuel protests"
TechCrunch
(bằng tiếng Anh). ngày 17 tháng 11 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 25 tháng 11 năm 2020
. Truy cập ngày 24 tháng 11 năm 2019
MacLellan, Stephanie (ngày 9 tháng 1 năm 2018).
"What You Need to Know about Internet Censorship in Iran"
Centre for International Governance Innovation
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 24 tháng 11 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2020
Landry, Carole (ngày 25 tháng 6 năm 2009).
"G8 calls on Iran to halt election violence"
Bản gốc
lưu trữ ngày 12 tháng 3 năm 2011
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
Tait, Robert; Black, Ian; Tran, Mark (ngày 17 tháng 6 năm 2009).
"Iran protests: Fifth day of unrest as regime cracks down on critics"
The Guardian
. London.
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 12 năm 2016
. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2016
"Iran clerics defy election ruling"
BBC News
. ngày 5 tháng 7 năm 2009.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 10 năm 2017
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"Is this government legitimate?"
BBC
. ngày 7 tháng 9 năm 2009.
Lưu trữ
bản gốc ngày 9 tháng 4 năm 2015
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
Erdbrink, Thomas (ngày 4 tháng 8 năm 2018).
"Protests Pop Up Across Iran, Fueled by Daily Dissatisfaction"
The New York Times
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 10 năm 2023
. Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2022
"Iran arrested 7,000 in crackdown on dissent during 2018"
BBC News
. ngày 24 tháng 1 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 5 năm 2023
. Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2022
"In Pictures: Iranians protest against the increase in fuel prices"
Al Jazeera
. ngày 17 tháng 11 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 19 tháng 11 năm 2019
. Truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2019
"Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest – 'Do whatever it takes to end it'
Reuters
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 12 năm 2019
. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2019
"Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars"
Reuters
. ngày 8 tháng 1 năm 2020.
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 1 năm 2020
. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2020
"Demands for justice after Iran's plane admission"
BBC
. ngày 11 tháng 1 năm 2020.
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 1 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2020
"Who are Iran's 'morality police'? – DW – 12/04/2022"
(bằng tiếng Anh).
Deutsche Welle
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 10 năm 2023
. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2023
"Protests flare across Iran in violent unrest over woman's death"
Reuters
(bằng tiếng Anh). ngày 20 tháng 9 năm 2022.
Lưu trữ
bản gốc ngày 27 tháng 9 năm 2022
. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2022
Leonhardt, David (ngày 26 tháng 9 năm 2022).
"Iran's Ferocious Dissent"
The New York Times
Lưu trữ
bản gốc ngày 27 tháng 9 năm 2022
. Truy cập ngày 27 tháng 9 năm 2022
"Iranian woman dies 'after being beaten by morality police' over hijab law"
The Guardian
(bằng tiếng Anh). ngày 16 tháng 9 năm 2022.
Lưu trữ
bản gốc ngày 20 tháng 9 năm 2022
. Truy cập ngày 22 tháng 9 năm 2022
"Iran committed crimes against humanity during protest crackdown, UN says"
(bằng tiếng Anh). Al Jazeera. ngày 8 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2025
"Iran economy"
Bản gốc
lưu trữ ngày 8 tháng 6 năm 2011
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
Iran Investment Monthly
Lưu trữ
ngày 31 tháng 10 năm 2013 tại
Wayback Machine
. Turquoise Partners (April 2012). Retrieved 24 July 2012.
"Overview"
(bằng tiếng Anh). World Bank.
Lưu trữ
bản gốc ngày 4 tháng 7 năm 2020
. Truy cập ngày 24 tháng 12 năm 2023
"Tehran (Iran): People – Britannica Online Encyclopedia"
Encyclopædia Britannica
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 11 năm 2012
. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2012
Cordesman, Anthony H. (ngày 23 tháng 9 năm 2008).
"The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran. Part One: Iranian Nuclear Programs"
(PDF)
Center for Strategic and International Studies
Lưu trữ
(PDF)
bản gốc ngày 6 tháng 8 năm 2010
. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2010
"Iran's banned trade unions: Aya-toiling"
The Economist
. ngày 20 tháng 4 năm 2013.
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 6 năm 2013
. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2013
"Iran's bold economic reform: Economic jihad"
The Economist
. ngày 23 tháng 6 năm 2011.
"Iran Unemployment Rate"
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 11 năm 2023
. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2024
"Senior Official Says Iran Paying $100 Billion In Energy Subsidies"
Iran International
. ngày 9 tháng 5 năm 2022.
Lưu trữ
bản gốc ngày 4 tháng 6 năm 2024
. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2024
"Ahmadinejad's Achilles Heel: The Iranian Economy"
Bản gốc
lưu trữ ngày 10 tháng 10 năm 2017
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"Iran – Country Brief"
Bản gốc
lưu trữ ngày 10 tháng 2 năm 2011
. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2010
"List of Iranian Nanotechnology companies"
Bản gốc
lưu trữ ngày 14 tháng 11 năm 2006
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"UK Trade & Investment"
. ngày 13 tháng 2 năm 2006.
Bản gốc
lưu trữ ngày 13 tháng 2 năm 2006
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"FAOSTAT"
FAO
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 11 năm 2016
. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2024
"Iran and sanctions: When will it ever end?"
The Economist
. ngày 18 tháng 8 năm 2012.
Lưu trữ
bản gốc ngày 30 tháng 5 năm 2013
. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2013
Larch, Mario; Wanner, Joschka (tháng 4 năm 2024). "The consequences of non-participation in the Paris Agreement".
European Economic Review
163
104699.
doi
10.1016/j.euroecorev.2024.104699
hdl
10419/302105
"World Bank Open Data"
World Bank Open Data
. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2025
"Iran Datasets"
IMF
. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2025
Wehrey, Frederic; Green, Jerrold D.; Nichiporuk, Brian; Nader, Alireza; Hansell, Lydia; Nafisi, Rasool; Bohandy, S. R. (2009). "Economic Expansion: The IRGCʹs Business Conglomerate and Public Works".
The Rise of the Pasdaran
. Assessing the Domestic Roles of IranA's Islamic Revolutionary Guards Corps. RAND Corporation. tr.
55
–76.
ISBN
978-0-8330-4620-8
JSTOR
10.7249/mg821osd.12
Amiri, Hoshang (ngày 27 tháng 5 năm 2025).
"Iran's Government Budget Deficit Worsened During Ebrahim Raisi's Presidency"
Iran Focus
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2025
"Iran's tourist arrivals grow to over 8 Million: Minister"
Irna
. ngày 18 tháng 8 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2023
"Iran Third Fastest Growing Tourism Destination In 2019: UNWTO"
MCTH
. ngày 7 tháng 12 năm 2023.
Bản gốc
lưu trữ ngày 7 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2023
"Iran's tourism industry up by 21% in 2023"
(bằng tiếng Anh).
Mehr News Agency
. ngày 29 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
بازدید ۶ میلیون گردشگر خارجی از ایران در یک سال/ صعود ۶ پله‌ای ایران در رده‌بندی گردشگری
Islamic Republic News Agency
. ngày 28 tháng 5 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2024
Kryeziu, Alza (ngày 17 tháng 4 năm 2024).
"Half of the World Now Granted Visa-Free Access to Iran"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 18 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2024
"Revival rhythm: Iran's tourism blooms by 21%"
Tehran Times
(bằng tiếng Anh). ngày 29 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 6 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2024
Sightseeing and excursions in Iran
Lưu trữ
ngày 18 tháng 4 năm 2015 tại
Wayback Machine
Tehran Times
, 28 September 2010. Retrieved 22 March 2011.
"Foreign arrivals in Iran reach 4.4 million in 8 months, up by 48.5% y/y"
Tehran Times
(bằng tiếng Anh). ngày 12 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 16 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2024
"Iran's tourism among the top 20 countries"
Iran Daily
. ngày 15 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2023
Ayse, Valentine; Nash, Jason John; Leland, Rice (2013).
The Business Year 2013: Iran
. London: The Business Year. tr.
166.
ISBN
978-1-908180-11-7
Bản gốc
lưu trữ ngày 27 tháng 12 năm 2016
. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2014
Brian Boniface, MA; Chris Cooper; Robyn Cooper (2012).
Worldwide Destinations: The geography of travel and tourism
. Routledge. tr.
362.
ISBN
978-1-136-00113-0
"Iran sets up funds for tourism development"
Tehran Times
. ngày 10 tháng 1 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2023
"Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA"
(bằng tiếng Anh).
Mehr News Agency
. ngày 30 tháng 3 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 31 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2024
"Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA"
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2024
liên kết hỏng vĩnh viễn
"Iran advances 41 places in industrial production"
Tehran Times
(bằng tiếng Anh). ngày 27 tháng 2 năm 2010.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"Iran doing industrial projects in 27 countries"
(bằng tiếng Anh).
Mehr News Agency
. ngày 1 tháng 4 năm 2011
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
سازمان توسعه تجارت ایران
. ngày 28 tháng 1 năm 2011.
Bản gốc
lưu trữ ngày 28 tháng 1 năm 2011
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran"
(PDF)
Bản gốc
(PDF)
lưu trữ ngày 6 tháng 8 năm 2010
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"SCT – Shopping Centers Today Online"
. ngày 3 tháng 4 năm 2012.
Bản gốc
lưu trữ ngày 3 tháng 4 năm 2012
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"Construction to Iran – for Australian exporters – Austrade"
Lưu trữ
bản gốc ngày 6 tháng 3 năm 2007
. Truy cập ngày 9 tháng 2 năm 2007
Iran Daily – Domestic Economy – 12/23/06
Lưu trữ
ngày 7 tháng 9 năm 2007 tại
Wayback Machine
Iran Daily – Domestic Economy – 04/09/07
Lưu trữ
ngày 6 tháng 9 năm 2007 tại
Wayback Machine
"MINING.COM"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"Atieh Bahar – Resources – Iran's Automotive Industry Overview"
. ngày 7 tháng 7 năm 2011.
Bản gốc
lưu trữ ngày 7 tháng 7 năm 2011
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"Official: Iran now among world's 6 turbine manufacturers – Tehran Times"
. ngày 12 tháng 10 năm 2012.
Bản gốc
lưu trữ ngày 12 tháng 10 năm 2012
. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2024
"Gas compression at South Pars"
Shana
(bằng tiếng Anh). ngày 18 tháng 5 năm 2023
. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2024
Coşkun, Bezen Balamir (2009).
"Global Energy Geopolitics and Iran"
(PDF)
. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 4 năm 2014.
"The Rising might of the Middle East super power – Council on Foreign Relations"
. ngày 3 tháng 3 năm 2016.
Bản gốc
lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2016
. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2024
"International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2024
"Iran's oil exports reached $35 billion in last 12 months -ILNA"
Reuters
. ngày 2 tháng 4 năm 2024.
"Iran's Foreign Trade Regime Report"
(PDF)
Bản gốc
(PDF)
lưu trữ ngày 10 tháng 3 năm 2013
. Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2010
"Iran's oil and gas reserves estimated at 1.2 trillion barrels: NIOC chief | Hellenic Shipping News Worldwide"
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"Iran ranks 2nd, 3rd in gas, oil reserves in world"
IRNA
. ngày 2 tháng 6 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"BP Cuts Russia, Turkmenistan Natural Gas Reserves Estimates"
The Wall Street Journal
. ngày 12 tháng 6 năm 2013.
Bản gốc
lưu trữ ngày 19 tháng 6 năm 2013
. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2013
Altaher, Nada; Robinson, Matthew (ngày 10 tháng 11 năm 2019).
"Iran has discovered an oil field with an estimated 53 billion barrels of crude, Rouhani says"
(bằng tiếng Anh).
CNN
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"Iran discovers new oil field with over 50 billion barrels"
AP News
(bằng tiếng Anh). ngày 10 tháng 11 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"Iran says new oilfield found with 53 billion barrels"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"Iran oil: New field with 53bn barrels found — Rouhani"
(bằng tiếng Anh). ngày 10 tháng 11 năm 2019.
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"Iran discovers giant shale oil reserves in several regions"
(bằng tiếng Anh).
Mehr News Agency
. ngày 2 tháng 4 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 4 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
Dooley, Kenny (ngày 2 tháng 4 năm 2024).
"Iran discovers giant shale oil reserves in several regions"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
Ugal, Nishant (ngày 9 tháng 10 năm 2023).
"Four new oil and gas discoveries unveiled by Iran with potential 2.6 billion barrels of reserves"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
SHANA: Share of domestically made equipments on the rise
Lưu trữ
ngày 9 tháng 3 năm 2012 tại
Wayback Machine
. Retrieved 26 July 2010.
"Iran, Besieged by Gasoline Sanctions, Develops GTL to Extract Gasoline from Natural Gas"
. Oilprice.com.
Lưu trữ
bản gốc ngày 7 tháng 2 năm 2012
. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2012
"Iran"
(PDF)
Lưu trữ
(PDF)
bản gốc ngày 30 tháng 1 năm 2012
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
Daniel Müller; Professor Harald Müller (2015).
WMD Arms Control in the Middle East: Prospects, Obstacles and Options
. Ashgate Publishing, Ltd. tr.
140.
ISBN
978-1-4724-3593-4
فردا, رادیو (ngày 12 tháng 12 năm 2024).
بازگشت دوباره خاموشی‌ها به خاطر مشکل سوخت در ایران
Radio Farda
(bằng tiếng Ba Tư)
. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2025
"Energy shortages force Iran to cut workweek to two, three days"
(bằng tiếng Anh). ngày 24 tháng 2 năm 2025
. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2025
"Institute of Biochemistry and Biophysics"
. ngày 2 tháng 2 năm 2011.
Bản gốc
lưu trữ ngày 22 tháng 10 năm 2006
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"The first successfully cloned animal in Iran"
. ngày 30 tháng 9 năm 2006.
Bản gốc
lưu trữ ngày 28 tháng 10 năm 2011
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"Iranian Studies Group at MIT"
(PDF)
Bản gốc
(PDF)
lưu trữ ngày 2 tháng 10 năm 2008
. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010
"INIC – News – 73% of Tehran's Students Acquainted with Nanotechnology"
. ngày 18 tháng 1 năm 2010.
Bản gốc
lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2015
. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010
"Iran Ranks 15th in Nanotech Articles"
. Bernama. ngày 9 tháng 11 năm 2009.
Lưu trữ
bản gốc ngày 10 tháng 12 năm 2011
. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010
"Iran daily: Iranian Technology From Foreign Perspective"
Bản gốc
lưu trữ ngày 15 tháng 4 năm 2009
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"Project Retired – EECS at UC Berkeley"
(PDF)
Bản gốc
(PDF)
lưu trữ ngày 27 tháng 11 năm 2007.
Ben Mathis-Lilley (ngày 12 tháng 8 năm 2014).
"A Woman Has Won the Fields Medal, Math's Highest Prize, for the First Time"
Slate
. Graham Holdings Company.
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 8 năm 2014
. Truy cập ngày 14 tháng 8 năm 2014
Fathi, Nazila; Broad, William J. (ngày 3 tháng 2 năm 2009).
"Iran Launches Satellite in a Challenge for Obama"
The New York Times
(bằng tiếng Anh).
ISSN
0362-4331
Lưu trữ
bản gốc ngày 25 tháng 11 năm 2020
. Truy cập ngày 4 tháng 1 năm 2024
Brian Harvey; Henk H. F. Smid; Theo Pirard (2011).
Emerging Space Powers: The New Space Programs of Asia, the Middle East and South-America
. Springer Science & Business Media. tr.
293.
ISBN
978-1-4419-0874-2
"The 6th International Conference on Heating, Ventilating and Air Conditioning"
(PDF)
. 2015.
Bản gốc
(PDF)
lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015
. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015
Stephen Clark (ngày 2 tháng 2 năm 2009).
"Iran Launches Omid Satellite Into Orbit"
Space.com
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 2 năm 2024
. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2024
"Iran Launches Soraya Satellite Into Orbit 750 Km Above Earth – Iran Front Page"
(bằng tiếng Anh). ngày 20 tháng 1 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2024
"Iran says it launched a satellite despite Western concerns"
(bằng tiếng Anh).
Deutsche Welle
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2024
"Iran says launches satellite in new aerospace milestone"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2024
Presse, AFP-Agence France.
"Iran Says Launches Satellite In New Aerospace Milestone"
Barrons
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2024
"Iran's Soraya satellite signals received on earth"
(bằng tiếng Anh).
Mehr News Agency
. ngày 21 tháng 1 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 22 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2024
"Iran successfully launches Soraya satellite using Qa'im 100 carrier"
Iran Press
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2024
"Iran says it launches 3 satellites into space-Xinhua"
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iran launches three satellites simultaneously for first time – DW – 01/28/2024"
(bằng tiếng Anh).
Deutsche Welle
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iran launches 3 satellites into space that are part of a Western-criticized program as tensions rise"
AP News
(bằng tiếng Anh). ngày 28 tháng 1 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iran simultaneously launches three satellites – state media"
The Economic Times
. ngày 28 tháng 1 năm 2024.
ISSN
0013-0389
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iran Conducts Second Controversial Satellite Launch In One Week"
Iran International
(bằng tiếng Anh). ngày 28 tháng 1 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iran launches three satellites amid rising tensions with Western powers"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iran launches 'domestically developed' imaging satellite from Russia"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
Online |, E. T. (ngày 29 tháng 2 năm 2024).
"Iran launches Pars 1 satellite from Russia amidst Western concern over Moscow-Tehrain ties"
The Economic Times
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
Motamedi, Maziar.
"Russia launches Iranian satellite into space from Kazakhstan base"
(bằng tiếng Anh).
Al Jazeera
Lưu trữ
bản gốc ngày 13 tháng 10 năm 2022
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
"Russia launches Soyuz rocket into space carrying Iranian satellite Pars-I"
(bằng tiếng Anh).
WION
. ngày 29 tháng 2 năm 2024.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 3 năm 2024
. Truy cập ngày 15 tháng 3 năm 2024
درگاه ملی آمار
درگاه ملی آمار ایران
Lưu trữ
bản gốc ngày 25 tháng 3 năm 2023
. Truy cập ngày 14 tháng 2 năm 2023
Latest Statistical Center of Iran fertility rate statistics (published February 2023).
xlsx
Lưu trữ
ngày 22 tháng 5 năm 2023 tại
Wayback Machine
at
page
Lưu trữ
ngày 26 tháng 3 năm 2023 tại
Wayback Machine
Roser, Max (ngày 19 tháng 2 năm 2014).
"Fertility Rate"
Our World in Data
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 11 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2020
"Children per woman"
Our World in Data
Lưu trữ
bản gốc ngày 3 tháng 7 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2020
"Population growth (annual
%) – Iran, Islamic Rep. | Data"
Lưu trữ
bản gốc ngày 11 tháng 7 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2020
U.S. Bureau of the Census, 2005. Unpublished work tables for estimating Iran's mortality. Washington, D.C.: Population Division, International Programs Center
"Iran's population growth rate falls to 1.5 percent: UNFP"
Bản gốc
lưu trữ ngày 27 tháng 12 năm 2016
. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2006
"World Population Prospects – Population Division – United Nations"
Bản gốc
lưu trữ ngày 19 tháng 9 năm 2016
. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2018
"Asian Countries by Population (2025)"
Worldometer
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2025
"Refugee population by country or territory of asylum – Iran, Islamic Rep"
World Bank
Lưu trữ
bản gốc ngày 11 tháng 7 năm 2020
. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2020
"Afghanistan-Iran: Iran says it will deport over one million Afghans"
. ngày 4 tháng 3 năm 2008.
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 9 năm 2011
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
'They threw us out like garbage': Iran rushes deportation of 4 million Afghans before deadline"
The Guardian
. ngày 7 tháng 7 năm 2025.
"Iran Social Security System"
(PDF)
World Bank
. 2003.
Lưu trữ
(PDF)
bản gốc ngày 8 tháng 12 năm 2015
. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2015
Mejía, Aurelio (2013).
"Is tax funding of health care more likely to be regressive than systems based on social insurance in low and middle-income countries?"
Universidad de Antioquia
(78):
229–
239.
Bản gốc
lưu trữ ngày 16 tháng 12 năm 2015
. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2015
"Iran: Focus on reverse migration"
Payvand
Bản gốc
lưu trữ ngày 26 tháng 3 năm 2006
. Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2006
"Population distribution – The World Factbook"
. Central Intelligence Agency.
Lưu trữ
bản gốc ngày 6 tháng 10 năm 2022
. Truy cập ngày 6 tháng 10 năm 2022
Federal Research Division, Library of Congress.
"Iran - Refugees"
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
World News, BBC.co.uk.
"Iran's Afghan refugees feel pressure to leave"
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
Integrated Regional Information Networks, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs.
"Extension of Afghan repatriation agreement under possible threat"
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
World Factbook, CIA.
"Iran"
Bản gốc
lưu trữ ngày 9 tháng 5 năm 2007
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
World Factbook, C.I.A.
"Iran - People"
(bằng tiếng Anh).
Bản gốc
lưu trữ ngày 13 tháng 12 năm 2006
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
Iran Census Results 2011
United Nations
Special Rapporteur, United Nations High Commissioner for Human Rights.
"Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief concerned about treatment of followers of Bahá'í faith in Iran"
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
"Iran (Islamic Republic of)"
. ngày 27 tháng 11 năm 2016.
Lưu trữ
bản gốc ngày 30 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 29 tháng 7 năm 2020
Peter Krol.
"Study in Iran
:: Iran Educational System"
Arabian Campus
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 11 năm 2023
. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2015
"WEP-Iran"
Bản gốc
lưu trữ ngày 24 tháng 2 năm 2012
. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2012
سایت, مدیر (ngày 28 tháng 12 năm 2023).
گفتگو با استادی که مبتکروآغاز کننده روش های جدید جراحی مغز در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است
(bằng tiếng Ba Tư)
. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2024
"Filepool – Detail | Organization for Investment Economic and Technical Assistance of Iran"
. ngày 10 tháng 10 năm 2016.
Bản gốc
lưu trữ ngày 10 tháng 10 năm 2016
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2024
Movassagh, Hooman (ngày 24 tháng 4 năm 2016).
"Human Organ Donations under the "Iranian Model": A Rewarding Scheme for U.S. Regulatory Reform?"
Indiana Health Law Review
(bằng tiếng Anh).
13
(1):
82–
118.
doi
10.18060/3911.0013
ISSN
2374-2593
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2024
kental_tour (ngày 24 tháng 1 năm 2023).
"Iran health care ranking"
Kental Travel
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 1 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2024
"Payvand"
Payvand
. ngày 1 tháng 1 năm 2024.
Bản gốc
lưu trữ ngày 29 tháng 11 năm 2011
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2024
"Iran Health Insurance in Brief"
. ngày 17 tháng 8 năm 2016.
Bản gốc
lưu trữ ngày 17 tháng 8 năm 2016
. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2024
Iran News, Payvand.com.
"Nowrouz Vital Meeting to be Held in Tehran"
(bằng tiếng Anh).
Bản gốc
lưu trữ ngày 13 tháng 8 năm 2016
. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2006
K K Goswami (2009).
Advances in Carpet Manufacture
. Elsevier. tr.
148.
ISBN
978-1-84569-585-9
Khalaj, Mehrnosh (ngày 10 tháng 2 năm 2010).
"Iran's oldest craft left behind"
. FT.com
. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2013
"Kamāl-al-Molk, Moḥammad Ḡaffāri"
Encyclopوdia Iranica
. Quyển
XV. tr.
417–
433
. Truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2017
Suzan Yalman; Linda Komaroff (tháng 10 năm 2002).
"The Art of the Safavids before 1600"
The Metropolitan Museum of Art
(bằng tiếng Anh)
. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2024
"Sāsānian dynasty"
Encyclopaedia Britannica
. ngày 18 tháng 7 năm 2017.
Lưu trữ
bản gốc ngày 21 tháng 1 năm 2021
. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2017
Under the Sāsānians Iranian art experienced a general renaissance.
"Iran – A country study"
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 7 năm 2011
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"History of Islamic Science 5"
Lưu trữ
bản gốc ngày 5 tháng 6 năm 2011
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
Afary, Janet (2006).
"Iran"
Encyclopaedia Britannica
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 11 năm 2007
. Truy cập ngày 29 tháng 10 năm 2007
"Art in Iran"
xii. Iranian Pre-Islamic Elements in Islamic Art
Encyclopaedia Iranica
. Quyển
II. tr.
549–
646.
Lưu trữ
bản gốc ngày 23 tháng 7 năm 2017
. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2017
Canby, Sheila R. (2002).
The Golden Age of Persian Art: 1501–1722
. British Museum Press.
ISBN
978-0-7141-2404-9
Gumpert, Lynn; Balaghi, Shiva (2002).
Picturing Iran
Art, Society and Revolution
. I.B. Tauris. tr.
48.
ISBN
978-1-86064-883-0
"Art in Iran"
xi. Post-Qajar (Painting)
Encyclopوdia Iranica
. Quyển
II. tr.
640–
646.
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 7 năm 2017
. Truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2017
"Art in America: Modernity and revolution: a recent show of Iranian art focused on the turbulent time from 1960 to 1980, juxtaposing formally inventive works of art with politically charged photographs and posters – Art & Politics – Between Word and Image: Modern Iranian Visual Culture"
looksmart
. ngày 25 tháng 11 năm 2004.
Bản gốc
lưu trữ ngày 25 tháng 11 năm 2004.
Malandra, W.W. (1973). "A Glossary of Terms for Weapons and Armor in Old Iranian".
Indo-Iranian Journal
15
(4). Philadelphia: Brill:
264–
289.
doi
10.1163/000000073790079071
JSTOR
24651454
S2CID
162194727
David Levinson; Karen Christensen (2002).
Encyclopedia of Modern Asia: Iaido to Malay
. Charles Scribner's Sons. tr.
48
ISBN
978-0-684-80617-4
François de Blois (tháng 4 năm 2004).
Persian Literature: A Bio-bibliographical Survey
. Quyển
5.
Routledge
. tr.
363.
ISBN
978-0-947593-47-6
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
Nizami Ganja'i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi.
Arthur John Arberry,
The Legacy of Persia
, Oxford: Clarendon Press, 1953,
ISBN
0-19-821905-9
, p. 200.
Von David Levinson; Karen Christensen,
Encyclopedia of Modern Asia
, Charles Scribner's Sons. 2002, vol. 4, p. 480
Frye, R.N., "Darī",
The Encyclopaedia of Islam
, Brill Publications, CD version.
"Iran secures 5th place worldwide for UNESCO-listed intangible treasures"
Tehran Times
(bằng tiếng Anh). ngày 8 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2024
asadian (ngày 6 tháng 12 năm 2023).
"Iran Reached 5th in UNESCO Intangible Cultural Heritage list"
(bằng tiếng Anh). International Shia News Agency.
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2024
"Iran's Minister of Culture and Islamic Guidance calls for expansion of ties with UNESCO"
UNESCO
. ngày 15 tháng 12 năm 2014.
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 2 năm 2017
. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2018
"Top Sites in Iran"
Alexa Internet
Bản gốc
lưu trữ ngày 10 tháng 12 năm 2010
. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2018
Kamali Dehghan, Saeed (ngày 13 tháng 5 năm 2015).
"From Digikala to Hamijoo: the Iranian startup revolution, phase two"
The Guardian
Lưu trữ
bản gốc ngày 12 tháng 4 năm 2019
. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2016
Williams, Stuart. (tháng 10 năm 2008).
"DRINKING"
Iran – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture
. Kuperard.
ISBN
978-1-85733-598-9
Iranians are obsessive tea drinkers
Maslin, Jamie. (2009).
Iranian Rappers and Persian Porn: A Hitchhiker's Adventures in the New Iran
. Skyhorse Publishing Inc. tr.
58
ISBN
978-1-60239-791-0
Iran is a nation of obsessive tea drinkers
Food and Agriculture Organization of the United Nations—Production
FAOSTAT
Lưu trữ
ngày 15 tháng 11 năm 2011 tại
Wayback Machine
. Retrieved 30 April 2010.
Foodspotting (ngày 18 tháng 3 năm 2014).
"24 / Dessert: Faloodeh"
The Foodspotting Field Guide
. Chronicle Books.
ISBN
978-1-4521-3008-8
Henninger, Danya (ngày 7 tháng 2 năm 2017).
"Franklin Fountain has an ImPeach sundae with 'nuts from the cabinet'
BillyPenn.com
Lưu trữ
bản gốc ngày 19 tháng 8 năm 2017
. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2017
Duguid, Naomi (ngày 6 tháng 9 năm 2016).
Taste of Persia: A Cook's Travels Through Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, and Kurdistan
. Artisan. tr.
353.
ISBN
978-1-57965-727-7
...
havij bastani, a kind of ice cream float, made with Persian ice cream and carrot juice
"Sturgeon Stocks Slump"
. Iran-daily.com.
Bản gốc
lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2005
. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013
"The History of Polo"
. Polomuseum.com.
Lưu trữ
bản gốc ngày 17 tháng 7 năm 2013
. Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2015
Ben Johnson.
"The origins and history of Polo"
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 2 năm 2015
. Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2015
"Iran Chamber Society: Sport in Iran: History of Chogân (Polo)"
Iran Chamber
Lưu trữ
bản gốc ngày 26 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2024
Singh, Jaisal (2007).
Polo in India
. London: New Holland. tr.
10
ISBN
978-1-84537-913-1
"Zurkhaneh Traditional Sports"
Lưu trữ
bản gốc ngày 2 tháng 5 năm 2024
. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2024
"History of Asian Games"
Lưu trữ
bản gốc ngày 18 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Iranian Great Power Ambitions and China's Return to the Olympic Movement, 1973–74"
(bằng tiếng Anh). ngày 31 tháng 10 năm 2016.
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Teenagers won titles in the Tehran 1974 Asian Games where South Korea and Iran were the bests"
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 28 tháng 1 năm 2024
. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2024
"Rock Climbing Routes, Gear, Photos, Videos & Articles"
. Rockclimbing.com. ngày 27 tháng 10 năm 2009.
Bản gốc
lưu trữ ngày 15 tháng 6 năm 2011
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"Iran Mountain Zone (IMZ)"
. ngày 11 tháng 6 năm 1966.
Lưu trữ
bản gốc ngày 9 tháng 12 năm 2002
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"Mountaineering in Iran"
. Abc-of-mountaineering.com.
Bản gốc
lưu trữ ngày 7 tháng 7 năm 2011
. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011
"Iran – Guide to Skiing and Snowboarding"
. 2015.
Lưu trữ
bản gốc ngày 8 tháng 1 năm 2014
. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015
"Dizi (IRI)"
FIS
. ngày 15 tháng 12 năm 2023.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 12 năm 2023
. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2023
"Iran: FIFA/Coca-Cola World Ranking"
FIFA
Lưu trữ
bản gốc ngày 14 tháng 4 năm 2020
. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2020
Hayward, Joshua.
"Ranking the Top 20 Stadiums in World Football"
Bleacher Report
(bằng tiếng Anh).
Lưu trữ
bản gốc ngày 29 tháng 2 năm 2024
. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2023
"AIPS Web Site – USA Volleyball president tips Iran to qualify for Rio"
. ngày 2 tháng 12 năm 2011.
Bản gốc
lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2015
. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2015
"WorldofVolley
:: Volleyball pioneer Ahmad Masajedi says Iran's rise to the top won't stop"
. ngày 2 tháng 12 năm 2011.
Lưu trữ
bản gốc ngày 15 tháng 10 năm 2015
. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2015
Alipour, Sam (ngày 21 tháng 4 năm 2012).
"Mission Improbable"
. ESPN.
Lưu trữ
bản gốc ngày 24 tháng 11 năm 2012
. Truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2012
Liên kết ngoài
sửa
sửa mã nguồn
Liên kết chính thức
sửa
sửa mã nguồn
Tra
iran
trong từ điển mở tiếng Việt
Wiktionary
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về
Iran
Wikivoyage
có cẩm nang du lịch về
Iran
Official website of the Supreme Leader of Iran
Lưu trữ
ngày 11 tháng 3 năm 2016 tại
Wayback Machine
Official website of the President of Iran
(bằng tiếng Ba Tư)
Official website of the Council of Guardians of Iran
Lưu trữ
ngày 23 tháng 3 năm 2022 tại
Wayback Machine
(bằng tiếng Ba Tư)
Official website of the Majlis (Legislature) of Iran
Lưu trữ
ngày 28 tháng 7 năm 2011 tại
Wayback Machine
Official website of the Judiciary of Iran
Lưu trữ
ngày 12 tháng 5 năm 2008 tại
Wayback Machine
Official website of the Ministry of Foreign Affairs
Lưu trữ
ngày 25 tháng 11 năm 2005 tại
Wayback Machine
Official website of the Spokesman of the Government of Iran
Lưu trữ
ngày 24 tháng 4 năm 2006 tại
Wayback Machine
Official website of the Atomic Energy Organization of Iran
Lưu trữ
ngày 30 tháng 6 năm 2007 tại
Wayback Machine
Official website of the Iranian Cultural Heritage Organization
Lưu trữ
ngày 28 tháng 6 năm 2004 tại
Wayback Machine
(bằng tiếng Ba Tư)
Official website of Islamic Republic of Iran Broadcasting
Liên kết khác
sửa
sửa mã nguồn
The Constitution of Iran (translated) (Iranologyfo.com)
Lưu trữ
ngày 8 tháng 5 năm 2006 tại
archive.today
Slideshow: Iran, from Damavand to Ispahan (Round Planet.com)
Lưu trữ
ngày 21 tháng 7 năm 2006 tại
Wayback Machine
Encyclopaedia Iranica
Lưu trữ
ngày 12 tháng 7 năm 2008 tại
Wayback Machine
CIA World Factbook -
Iran
Lưu trữ
ngày 13 tháng 12 năm 2006 tại
Wayback Machine
Congressional Research Service (CRS) Reports: Iran
Lưu trữ
ngày 20 tháng 11 năm 2007 tại
Wayback Machine
U.S. State Department -
Iran
including Background Notes, Country Study and major reports
Open Directory Project -
Iran
Lưu trữ
ngày 25 tháng 4 năm 2006 tại
Wayback Machine
directory category
Center for Nonproliferation Studies at Monterey Institute of International Studies - Iranian weapons capabilities
Lưu trữ
ngày 16 tháng 3 năm 2005 tại
Wayback Machine
BBC News interactive maps detailing Iran's people, land and infrastructure
(bằng tiếng Ba Tư)
Farhangsara.com
Lưu trữ
ngày 1 tháng 8 năm 2015 tại
Wayback Machine
- an independently-produced Iranian encyclopedia
(bằng tiếng Ba Tư)
Jazirehdanesh.com
Lưu trữ
ngày 22 tháng 3 năm 2006 tại
Wayback Machine
Famous Iranians
- includes biography and pictures
Wikimedia Atlas của Iran
Iran News Sites
News from Iran Blog
Channel 4 News.
Country Briefings: Iran
Economist.com country briefings and news articles.
Directory of Iranian online newspapers
Gooya.com
Iran News
HavenWorks.com news portal on Iran.
Governing Iran
PBS NewsHour special on Iranian politics.
Yahoo! News Full Coverage
Iran
Yahoo headline links
Sarkhat news aggregator - Latest news from Iran
Guardian section about Iran
Các nước và lãnh thổ
Trung Đông
Ai Cập
Ả Rập Xê Út
Bahrain
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Síp
Iran
Iraq
Israel
Jordan
Kuwait
Liban
Oman
Palestine
Qatar
Bắc Síp
Syria
Thổ Nhĩ Kỳ
Yemen
Quốc gia và lãnh thổ
tại
Châu Á
Quốc gia
có
chủ quyền
Afghanistan
Ai Cập
Ả Rập Xê Út
Armenia
Azerbaijan
Ấn Độ
Bahrain
Bangladesh
Bhutan
Brunei
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Campuchia
Đông Timor
Gruzia
Hàn Quốc
Indonesia
Iran
Iraq
Israel
Jordan
Kazakhstan
Kuwait
Kyrgyzstan
Lào
Liban
Malaysia
Maldives
Mông Cổ
Myanmar
Nepal
Nga
Nhật Bản
Oman
Pakistan
Philippines
Qatar
Singapore
Síp
Sri Lanka
Syria
Tajikistan
Thái Lan
Thổ Nhĩ Kỳ
Turkmenistan
Bắc Triều Tiên
Trung Quốc
Uzbekistan
Việt Nam
Yemen
Quốc gia được
công nhận hạn chế
Abkhazia
Bắc Síp
Nam Ossetia
Palestine
Đài Loan
Lãnh thổ phụ thuộc
và
Đặc khu hành chính
Anh
Akrotiri và Dhekelia
Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh
Trung Quốc
Hồng Kông
Ma Cao
Úc
Đảo Giáng Sinh
Quần đảo Cocos (Keeling)
Các quốc gia thuộc G15
Hội nghị thượng đỉnh
1990
1991
1992
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2004
2006
2010
2012
Thành viên
Ai Cập
Algérie
Argentina
Ấn Độ
Brasil
Chile
Indonesia
Iran
Jamaica
Kenya
Malaysia
México
Nigeria
Sénégal
Sri Lanka
Venezuela
Zimbabwe
Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
Thành viên
Afghanistan
Albania
Algérie
Azerbaijan
Bahrain
Bangladesh
Bénin
Burkina Faso
Brunei
Cameroon
Tchad
Comoros
Bờ Biển Ngà
Djibouti
Ai Cập
Gabon
Gambia
Guinée
Guiné-Bissau
Guyana
Indonesia
Iran
Iraq
Jordan
Kuwait
Kazakhstan
Kyrgyzstan
Liban
Libya
Maldives
Malaysia
Mali
Maroc
Mauritanie
Mozambique
Niger
Nigeria
Oman
Pakistan
Palestine
Qatar
Ả Rập Xê Út
Sénégal
Sierra Leone
Somalia
Sudan
Suriname
Syria
Tajikistan
Thổ Nhĩ Kỳ
Tunisia
Togo
Turkmenistan
Uganda
Uzbekistan
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Yemen
Quan sát viên
Quốc gia và vùng lãnh thổ
Bosna và Hercegovina
Cộng hòa Trung Phi
Nga
Thái Lan
Bắc Síp
Cộng đồng Hồi giáo
Mặt trận Giải phóng Hồi giáo Moro
Tổ chức quốc tế
Tổ chức Hợp tác Kinh tế
Liên minh châu Phi
Liên đoàn Ả Rập
Phong trào không liên kết
Liên Hợp Quốc
Lấy từ “
Thể loại
Nguồn CS1 có chữ Ba Tư (fa)
Pages using largest cities with nav class
Pages using largest cities with unknown parameters
Bài viết có nguồn tham khảo tiếng Ba Tư (fa)
Iran
Cộng hòa Hồi giáo
Quốc gia Trung Đông
Quốc gia Cận Đông
Quốc gia G15
Quốc gia Tây Á
Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc
Quốc gia thành viên Khối D8
Quốc gia châu Á
Sơn nguyên Iran
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ba Tư
Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
Quốc gia thành viên OPEC
Khởi đầu thế kỷ 6 TCN
Địa danh trong sách Thứ kinh
Quốc gia và vùng lãnh thổ Iran
Quốc gia BRICS
Cựu quốc gia quân chủ Tây Á
Tôn giáo và chính trị
Thần quyền
Thể loại ẩn:
Bài cơ bản
Trang có các đối số formatnum không phải số
Bài viết có văn bản tiếng Ba Tư
Bài viết có văn bản tiếng Việt nêu rõ
Trang sử dụng phần mở rộng Phonos
Trang có IPA tiếng Ba Tư
Trang có phát âm được ghi âm
Nguồn CS1 tiếng Anh (en)
Lỗi không có mục tiêu Harv và Sfn
Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả
Bài viết có bản mẫu Hatnote trỏ đến một trang không tồn tại
Nguồn CS1 tiếng Ba Tư (fa)
Lỗi CS1: liên kết ngoài
Quản lý CS1: bot: trạng thái URL ban đầu không rõ
Nguồn CS1 tiếng Đức (de)
Bản mẫu webarchive dùng liên kết wayback
Bài có liên kết hỏng
Bài có liên kết hỏng vĩnh viễn
CS1: URL không phù hợp
Bản mẫu cổng thông tin có liên kết đỏ đến cổng thông tin
Trang có bản mẫu cổng thông tin trống
Bản mẫu webarchive dùng liên kết archiveis
Trang có lỗi chú thích
Iran
Thêm đề tài