Lei vestigis clars pus ancians indicant una preséncia
umana
en Itàlia descubèrts per leis
arqueològs
datan de
500 000
ans (
Paleolitic
inferior). Per la seguida, i a aperaquí
50 000
ans, durant lo
Paleolitic
mejan,
Homo neanderthalensis
s'installèt dins la region (
Bauma Breuil
bauma de Fumane
). Enfin,
Homo sapiens
i arribèt i a
34 000
ans (
Fumane
). Aquela arribada se faguèt en parallèl de cambiaments climatics importants liats a la fin dau darrier
periòde glaciari
(formacion de la mar Adriatica, disparicion dei
glacièrs
alpins).
Puei, a partir dau
Neolitic
, se desvolopèt la
cultura de la terralha cardiala
. De populacions
indoeuropèas
colonizèron la peninsula. Au nòrd de
Pò
, se desvolopèt la
civilizacion dei Terramare
entre
1700
1150 avC
. Foguèt remplaçada per la
cultura de Villanova
que foguèt a l'origina de la
civilizacion
etrusca
e qu'aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament deis autrei pòbles italics
. D'aqueu temps, Sardenha èra ocupada per la
civilizacion nuragica
caracterizada per la bastida de
tors
fortificadas
dichas
nurags
. Apareguèt au sègle XX avC e se mantenguèt fins au sègle II avC avans la conquista sistematica de l'illa per lei Romans.
Après la fin dei periòdes preistòric e protoistoric, lei migracions en direccion de la peninsula e leis influéncias dei culturas aparegudas localament foguèron a l'origina d'un poblament relativament complèx. Au nòrd, la
cultura de Villanova
se turtèt a una resisténcia importanta dei pòbles d'Itàlia centrala e demorèt limitada a la region de Toscana ont evolucionèt per formar la
civilizacion
etrusca
. Gràcias a sa cultura de remarca, leis Etruscs aguèron una influéncia majora sus leis autrei pòbles locaus. En revènge, sa
desfacha de Cumae
còntra lei Grècs entraïnèt l'anientament de la màger part de sei capacitats militaras e bloquèt definitivament sei temptativas d'expansion vèrs lo sud
Leis Etruscs èran pas l'unic pòbles installats dins lo nòrd de la peninsula. D'efècte, d'importantei migracions de populacions vengudas dei regions montanhosas de l'èst e dau nòrd de la mar Adriatica entraïnèron la colonizacion dei litoraus meridionaus per divèrsei pòbles ilirians coma lei Venèts. Au sègle IV avC, de Cèltas colonizèron una partida de la vau de Pò
Dins leis autrei regions de l'Itàlia modèrna, se trobavan de pòbles italics coma lei Marses, lei Samnitas, lei Volsques, lei Sabins ò lei Latins
. Son origina es supausada similara a aquelei dei
Cèltas
. Formavan dei federacions locaus que deguèron luchar a partir dau sègle VIII avC còntra l'installacion de colons
grècs
fenicians
cartaginés
lòng dau litorau
. Au començament dau sègle V avC, après divèrsei conflictes (
Alalia
Himera
, etc.), lei Grècs dominavan lei litoraus dau sud de la peninsula e de l'èst de Sicília e lei Cartaginés lei regions maritimas de Sardenha e de l'oèst de Sicília. Quauquei ciutats fenicianas demorèron independentas mai foguèron pauc a pauc integradas au sen dau domeni cartaginés. Leis Etrucs capitèron d'ocupar lo litorau de Corsega.
Extension de la Republica Romana entre
500
240 avC
Roma
foguèt fondada au sègle VIII avC (en
753 avC
segon la tradicion
10
) lòng de
Tibre
dins la zòna d'influéncia
etrusca
en Itàlia centrala
11
. Fins a la fin dau sègle VI avC (
509 avC
segon la tradicion), foguèt dirigit per de rèis (sèt segon la tradicion que tres èran etruscs) que capitèron de conquistar la region a l'entorn de la vila. Gràcias a una tièra d'alianças (
Liga Latina
en
493 avC
, Hernics en
486 avC
... etc.), Roma capitèt de se protegir còntra lei trèblos dau centre de la peninsula
12
puei poguèt luchar còntra lei vilas etruscas rivalas dau centre d'Itàlia, especialament Véies. Una tièra de guèrras victoriosas s'acabèron per la conquista de la vila en
396 avC
12
e Roma venguèt una vila importanta de la peninsula maugrat son pilhatge per de
Cèltas
en
390 avC
A partir dau sègle IV avC, acomencèt l'expansion de Roma sus tota la peninsula. D'etapas majoras foguèron lei
Guèrras Samnitas
343
290 avC
) que li permetèt de dominar son centre, la conquista de Tarenta (
272 avC
) que li permetèt de s'estendre fins au sud e la destruccion de Faleries (
241 avC
) que marquèt l'acabament de la somission dei
ciutats-Estats
etruscas. Après aquelei victòrias, lei
Guèrras Punicas
264
146 avC
) còntra
Cartage
e lei
Guèrras de Macedònia
215
168 avC
) s'acabèron per la destruccion de doas poissanças rivalas majoras e la Republica Romana foguèt d'ara endavant la premiera poissança de Mediterranèa. Aquò permetèt ai Romans d'ocupar una partida de la
peninsula Iberica
, d'
Africa
, de
Grècia
e d'
Anatolia
Pasmens, aquelei conquistas renforcèron lo ròtle de l'armada e leis institucions republicanas perdiguèron pauc a pauc son autoritat en fàcia de generaus mai e mai ambiciós. Après una insureccion generala dei pòbles d'Itàlia (
Guèrra Sociala
de
91
89 avC
qu'obtenguèron la ciutadenetat romana, la Republica foguèt afeblida per una tièra de conflictes entre lei generaus
Marius
Sulla
de
88
81 avC
. Puei, dins leis annadas
50 avC
, lo poder foguèt partejat entre lei generaus
Crassus
Pompeu
Cesar
(premier triumvirat). Après la mòrt de Crassus a
Carrhes
en
53
avC, una guèrra civila se debanèt entre Cesar e Pompeu de
49
45 avC
S'acabèt per la victòria dau premier e la mòrt dau segond. Acusat d'assaiar de restaurar la
monarquia
, Cesar foguèt tuat per un complòt republican mai leis autors de l'assassinat foguèron finalament vencudas a
Filipos
42 avC
). Enfin, fins a
30 avC
, un periòde de trèvas malaisadas e de conflictes entre lei partisans de Cesar s'acabèt per la victòria d'
August
que fondèt l'
Empèri Roman
Expansion e formacion de l'Empèri Roman après la
Segonda Guèrra Punica
Maugrat lei guèrras civilas dau sègle I avC, la fin de la Republica veguèt unei conquistas aumentar lo territòri roman en
Anatolia
, Orient Mejan,
Gàllia
Hispania
August
i apondiguèt
Egipte
e ordonèt la contuniacion d'aquela politica d'expansion. A sa mòrt en
14
, la màger part dau bacin mediterranèu èra ansin tengut per lei Romans. Lo poder format per August gardèron leis institucions republicas mai son ròtle èra limitat per un emperaire dotat dei poders suprèms
13
. Roma e Itàlia èran alora lo centre d'un empèri poderós e prospèr gràcias a l'establiment de la
Pax Romana
que favorizèt lo desvolopament dau comèrci e de l'economia.
L'
Empèri Roman
contunièt una politica de conquistas fins au començament dau sègle II mai lo ritme demeniguèt rapidament. Après lo rèine d'
Antonin
138
161
), lei conquistas s'arrestèron e l'Empèri acomencèt un declin lòng magerament entraïnat per l'influéncia creissenta de l'armada sus leis afaires politics.
D'efècte, unei còps d'estat foguèron organizats per l'armada tre la premiera mitat dau sègle I. De mai, en l'abséncia de reglas de succession claras, la mòrt d'un emperaire èra sovent lo començament d'una guèrra civila entre unei generaus proclamats emperaires per lei sieunas tropas. Pasmens, au sègle III, la situacion degenerèt après l'assassinat de
Sever Alexandre
en
235
. Fins a
285
, au mens setze emperaires ocupèron lo poder que deguèron luchar còntra de desenaus de temptativas d'usurpacion e la seccession de certanei territòris. Un autre fenomèn de remarca d'aqueu periòde foguèt lo desvolopament dau
crestianisme
persecutat en causa de son refús d'observar lo culte de l'emperaire. Pasmens, l'influéncia de la religion novèla aumentèt rapidament e foguèt finalament autorizada en
313
. En
391
, lo
paganisme
foguèt oficialament enebit.
La presa dau poder per
Dioclecian
permetèt d'estabilizar tornarmai leis institucions gràcias au sistèma de la
Tetrarquia
que devesiguèt l'Empèri entre unei generaus cargats de protegir diferentei regions. D'emperaires energics se succediguèron dins lo corrent de la fin dau sègle IV mai deguèron d'ara endavant faciar de menaças grèvas lòng dei frontieras germanicas (
desfacha d'Andrinòple
en
378
). Après lo rèine de
Teodòsi
en
395
, l'Empèri foguèt devesit entre doas partidas. Itàlia faguèt partida de l'
Empèri Roman d'Occident
que deguèt faciar lei Grandeis Invasions Barbaras en
406
e s'afondrèt en
476
. D'aqueu temps, la peninsula foguèt pilhada mai d'un còp e son economia e sei vilas conoguèron un declin important.
Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.
Après la disparicion de l'
Empèri Roman d'Occident
en
476
, Itàlia foguèt lo centre d'un reiaume dirigit per lo cap barbar Odoacre. En
493
, foguèt vencut e tuat per leis
Ostrogòts
de
Teodoric lo Grand
que fondèt lo sieu reiaume centrat sus la peninsula. Son estat foguèt organizat sus lo mantenement de la societat romana e son integracion per leis Ostrogòts. Pasmens, a partir de
535
, foguèt atacat e destruch per lei
Bizantins
de
Justinian
que conquistèron tota la peninsula en
553
554
e i fondèron l'
Exarcat de Ravena
. Dich
Guèrra dei Gòts
, aqueu conflicte entraïnèt la destruccion de la màger part d'Itàlia.
La politica bizantina foguèt d'encoratjar la romanizacion de la peninsula per i restaurar l'
Empèri Roman
. Pasmens, tre
568
, d'invasions lombardas comencèron dins la vau de Pò. Fins au començament dau sègle VII, capitèron d'ocupar tota lo nòrd, Toscana e lei regions interioras dau sud. Dins lo corrent d'aqueu sègle, lei Lombards, fòrça minoritaris au sen de la populacion, comencèron de fusionar ambé lei populacions latinas e seis elèits adoptèron lo
latin
coma lenga. Lei Bizantins se mantenguèron dins lei regions maritimas, a
Roma
e a
Ravena
. Per favorizar la defensa d'aquelei territòris, adoptèron un sistèma relativament descentralizat que favorizèt pauc a pauc l'emergéncia de poders locaus autonòms, especialament
Venècia
En
751
, la conquista de Ravena per lei Lombards marquèt la rompedura de l'equilibri. Lo
papa
perdiguèt la proteccion — sovent pesanta — de
Constantinòple
e cridèt a l'ajuda lei
Francs
de
Pepin lo Brèu
. Ocupèt la capitala lombarda e son fiu
Carlesmanhe
annexèt definitivament lo Reiaume Lombard en
774
après una temptativa de sètge còntra Roma. En cambi d'un sostèn religiós de la
papautat
, lei
Carolingians
laissèron au papa un territóri en Itàlia Centrala que foguèt a l'origina deis
Estats Pontificaus
. L'òrdre gardèt en plaça la màger part de l'
aristocracia
lombarda e foguèt gaire contestat maugrat quauquei temptativas dau duc de Benevent per venir independent. Lei Bizantins gardèron quauquei territòrins a l'entorn de
Venècia
e dins lo sud de la
peninsula
Au sègle IX, la peninsula venguèt la buta d'incursions de pilhatges menats per de
naviris
sarrasins e, en Sicília, aqueleis incursions aprofichèron la division dei
Bizantins
per realizar la conquista de l'illa de
827
902
. Palèrme i venguèt la capitala novèla e conoguèt un desvolopament economic important. Lei Sarrasins s'installèron tanben sus lei litoraus de Sardenha e de Corsega. Lo succès sarrasin foguèt tanben favorizat per la guèrra civila entre Carolingians que comencèt en
875
per lo contraròtle d'Itàlia. Lo caòs politic foguèt contuniat per de guèrras intèrnas a l'
aristocracia
italiana fins a l'integracion dau nòrd de la peninsula au sen dau reiaume d'
Oton II
en
936
. En
962
, foguèt coronat emperaire per lo papa e fondèt lo
Sant Empèri Roman Germanic
Itàlia vèrs 1250.
L'autoritat dau
Sant Empèri Roman Germanic
se concentrèt inicialament sus la
papautat
e leis afaires religiós. Ansin, en despiech dei tensions creissentas entre l'emperaire e lo papa, se formèt divèrsei poders locaus dins lei comunas italianas que venguèron mai e mai autonòmas e desvolopadas
14
. Lei pus favorizadas per aqueu procès foguèron lei ciutats totjorn oficialament sota la senhoriá
bizantina
coma
Venècia
Amalfi
que venguèron de republicas marchandas aprofichant lo comèrci maritim per s'enriquir
15
. Pilhada en
1073
per lei
Sarrasins
e dins leis annadas 1130 per lei
Pisans
, Amalfi perdiguèt rapidament son importància
16
. Sa plaça foguèt ocupada per Venècia que venguèt la poissança dominanta de la mar Adriatica e desvolopèt de relacions fruchosas ambé lo rèsta de l'
Empèri Bizantin
17
. En cambi, i obtenguèt d'avantatges comerciaus importants
17
mai l'introduccion de rivaus (
Pisa
Gènoa
) en Orient Mejan après la
Premiera Crosada
1096
1099
) entraïnèt una desgradacion progressiva dei relacions ambé
Constantinòple
desirós d'aprofichar lei rivalitats entre republicas marchandas per defendre lei sieus interès. En
1204
, Venècia favorizèt donc lo destornament de la
Quatrena Crosada
vèrs la capitala bizantina que foguèt conquistada e pilhada
18
. Venècia i averèt unei territòris grècs e gardèt sei posicions comercialas dins la region
18
Au sen dau Sant Empèri Roman Germanic, lei doas ciutats marchandas principalas foguèron
Pisa
Gènoa
15
. La premiera ocupèt Corsega e una partida de
Sardenha
. Au sègle XI, èra la premiera poissança navala de Mediterranèa Occidentala mai se turtèt rapidament au desvolopament de
Gènoa
que foguèt capabla de rivalizar ambé Venècia. En
1284
, la
batalha de la Meloria
s'acabèt per una desfacha grèva dei Pisans fàcia ai Genoès. Pisa acomencèt de declinar. De son caire, Gènoa fondèt una rota comerciala fins a
Brujas
19
e, aliada ai Bizantins
20
, obtenguèt d'avantatges comerciaus majors dins la
Mar Negra
En fòra de l'emergéncia dei republicas marchandas, dos autrei poissanças apareguèron en Itàlia dins lo corrent dau periòde
: lo
Reiaume de Sicília
21
e la vila de Florença. D'efècte, a partir dau sègle XI, Sicília e lo sud de la
peninsula
venguèt la buta d'aventuriers normands qu'acomencèron sa conquista, encoratjats a partir de
1059
per lo papa en conflicte ambé l'
Empèri Bizantin
après l'esquisme de
1055
. En
1091
, Sicília èra fondat e lo
Reiaume de Sicília
foguèt unificat en
1127
. En
1156
, la màger part de la mitat sud d'Itàlia èra plaçada sota son autoritat. De son caire, Florença capitèt d'obtenir un ròtle economic e culturau major illustrat per l'emission d'una
moneda
d'
aur
tre
1252
, l'influéncia de sei bancas sus lo continent europèu e sa plaça centrala dins lei cambis intellectuaus de l'epòca
22
23
Enfin, lo periòde dei sègles XI e XII foguèt pereu marcat per lo conflicte lòng entre l'emperaire e lo papa que sostenguèt lpei demandas d'autonòmias dei comunas dau nòrd d'Itàlia. Regardant leis afaires religiós, la
Querèla deis Investiduras
1075
1122
) foguèt una victòria clara de la papautat que restaurèt son independéncia espirituala a respèct de l'emperaire. Puei, en
1167
, la formacion d'una Liga dei ciutats lombardas e la
desfacha imperiala de Legnano
en
1176
confirmèt l'autonòmia quasi totala dei comunas italianas
24
. Enfin, au sège XIII, se debanèt la darriera fasa. Leis elèits italianas se devesiguèron entre partisans dau papa (Guelfs) e partisans de l'emperaire (Gibelins) e la lucha se centrèt sus lei conflictes entre lei comunas
25
e sus lo contraròtle dau Reiaume de Sicília que sa dinastia dispareguèt a la fin dau sègle XII. Après doas temptativas deis emperaires per venir rèi de Sicília, la papautat donèt lo reiaume a l'Ostau d'Anjau que lo conquistèt en
1266
. Pasmens, aquela dominacion foguèt mau acceptada e en
1282
, una revòuta donèt lo reiaume au
rèi d'Aragon
26
. Aquò entraïnèt una intervencion francesa e lo partiment dau reiaume entre Anjau (region continentala) e Aragon (Sicília).
Itàlia en 1454 après la Patz de Lodi.
A partir dau sègle XIV, Itàlia foguèt quasi independenta dau Sant Empèri Roman Germanic que gardèt solament un ròtle limitat dins leis afaires de la
peninsula
. Lei comunas i ocupèron la premiera plaça, situacion renfòrçada per l'alunchament de la
papautat
en
Avinhon
de
1309
1423
. Ansin, lei guèrras entre comunas evolucionèron a l'avantatge dei vilas pus ricas e pobladas entraïnant l'emergéncia d'unei poders regionaus coma
Milan
e lo renfòrçament deis ancians coma Venècia, Gènoa ò Florença
27
. Lo periòde de la fin de l'
Edat Mejana
foguèt donc relativament agitat. A partir de la Pèsta de
1348
, foguèt tanben marcat per una tièra d'epidemias grèvas
28
que van favorizar de transformacions socialas, especialament au sen de l'
aristocracia
urbana
29
De'n premier, Sardenha foguèt lo teatre d'una conquista malaisada de part deis
Aragonés
, politicament sostengut per lo papa, a partir deis annadas 1320. Capitèron d'eliminar lei preséncias genoesa e pisana dins l'illa mai se turtèron a la resisténcia opiniastra dei populacions indigènas (
1391
1409
). Après aquelei dificultats, leis Aragonés ataquèron pas Corsega que passèt sota lo contraròtle de la
Republica de Gènoa
. En Sicília, una revòuta de l'aristocracia en
1377
entraïnèt la quasi disparicion dau poder centrau que foguèt conquistat per leis Aragonés
30
. Après lei conquistas de Sardenha e de Sicília, Aragon s'interressèt au reiaume de Nàpols que foguèt ocupat en
1442
permetent a la corona d'Aragon puei a
Espanha
après lo maridatge dei Rèis Catolics de venir una poissança importanta en Itàlia. Pasmens, per assegurar sa posicion, lo rèi aragonés
Anfós V
deguèt reconóisser toteis leis usurpacions feodalas realizadas dins lo corrent dau periòde d'anarquia de la fin dau sègle XIV
31
. Aquò venguèt una basa de la poissança feodala dins lo sud de la peninsula.
Dins lo nòrd de la peninsula, lo periòde foguèt marcat per l'emergéncia de Milan
32
dirigida per lei Visconti. Formèron au sègle XIV un estat poderós que se turtèt rapidament a l'ostilitat de Florença
33
e de Venècia. Au sègle XV, Venècia adoptèt una politica d'expansion dins la vau de Pò qu'entraïnèt una tièra de guèrras. I annexèt unei vilas coma
Pàdoa
Verona
Breissa
34
. La patz de Lodi en
1454
sancionèt aquelei progrès e establiguèt un equilibri important fins ais intervencions francoespanhòlas dau sègle seguent. De son caire, Florença capitèt de se renfòrçar en Toscana après lei conquistas d'
Arezzo
1384
) e de
Pisa
1406
).
Pasmens, l'afrontament pus important dau sègle XIV foguèt la lucha lònga per la supremàcia comerciala entre Venècia e Gènoa. Son apogèu foguèt la saunosa
Guèrra de Chioggia
1376
1381
) que s'acabèt per la destruccion de la flòta de Gènoa e de pèrdas fòrça importanta per aquela de Venècia
35
. Dins aquò, lei doas ciutats mau capitèron de s'eliminar maugrat lo mantenement d'una leugiera superiotat de Venècia. De mai, après la
presa de Constantinòple
per leis
Otomans
en
1453
e la descubèrta de rotas comercialas novèlas per lei
Portugués
, anavan desenant subretot luchar per defendre e gardar sei possessions.
Itàlia en 1559 après la fin dei
Guèrras d'Itàlia
A la fin dau sègle XV, lei rèis de
França
eiretèron de l'Ostau d'Anjau divèrsei revendicacions sus de territòris italians, especialament lo
Reiaume de Sicília
. De
1494
1559
, aquelei revendicacions se turtèron ai drechs d'
Espanha
eissits de la
corona d'Aragon
entraïnant lei
Guèrras d'Itàlia
. S'acabèron per una victòria
espanhòla
que venguèt la poissança dominanta de la
peninsula
Lo conflicte centrau dau periòde acomencèt en
1494
quand
Carles VIII
1483
1498
) ocupèt
Nàpols
amb una armada e s'i faguèt coronar rèi de Nàpols. Una coalicion gropant
Espanha
, lei Habsborg, la papautat,
Venècia
Milan
l'obliguèt de se retirar mai son successor
Loís XII
1498
1515
) contunièt de revendicar Nàpols. Eiretier dei Visconti, apondiguèt tanben Milan ais ambicions
francesas
. Capitèt d'ocupar Milan e Nàpols entre
1499
1501
mai leis Espanhòus, sostenguts per la màger part deis estats italians, capitèron de lei reconquistar de
1504
1513
après divèrsei cambiaments d'alianças. Après sa revirada, son successor
Francés I
èr
1515
1547
) assaièt a son torn de conquistar l'eiretatge d'Anjau e dei Visconti
36
. En
1515
, sa
victòria de Marignan
li donèt lo
Ducat de Milan
mai sa
desfacha de Pavia
permetèt a
Carles Quint
1516
1555
) de gardar Nàpols e d'annexar Milan au sieu domeni
37
. Après Pavia, d'autrei guèrras d'Itàlia se debanèron entre Francés e Espanhòus
38
mai l'importància de la region dins l'encastre de la confrontacion entre lei rèis de França e lei Habsborg demeniguèt. En
1559
, lei Francés èran finalament laissats en fòra d'Itàlia e Espanha i assegurava son egemònia gràcias a la possession de Sardenha, de Sicília, de Nàpols, de
Milan
(demenit de Parma venguda independenta e de territòris aupencs ocupat per
Soïssa
) e de quauquei zònas maritimas de Toscana
39
. De revòutas còntra la
feodalitat
fòrça pesanta de Sardenha, de Sicília e de Nàpols aguèron luòc mai foguèron esquichadas dins lo corrent dau sègle XVI confirmant l'òrdre de l'aristocracia de la region. En revènge, Milan conoguèt un desvolopament economic rapide.
Per leis estats italians, lo periòde dei Guèrras d'Itàlia foguèt marcat per de fortunas variablas e per lo començament dau declin de
Venècia
e de
Gènoa
menaçats sus lo continent e mai sus la mar per leis avançadas de l'
Empèri Otoman
. Sota la direccion dei
papas
Alexandre VI
1492
1503
),
Juli II
1503
1513
) e
Leon X
1513
1521
), la Glèisa anava capitar de sometre a son autoritat — relativa car lo bregandatge demorèt una mença non negligibla
40
— leis
Estats Pontificaus
. Pasmens, i cambièt pas l'organizacion de la societat que demorèt de tipe feodau coma dins lo sud
41
. Lo desvolopament i demorèt donc fòrça feble
42
. De mai, lo gras de corupcion agantat per lei papas d'aqueu periòde anava venir una causa dau succès de la
Reforma
Protestanta començadas tre leis annadas 1510.
En
Toscana
, lei Medicis capitèron d'utilizar leis alianças francesa e espanhòla a son profiech per fondar en
1532
un Ducat de Toscana dirigit per la
dinastia
43
. De mai, en
1555
, obtenguèron una ajuda militara espanhòla per conquistar Siena. Pasmens, dins lo procès, la classa dirigenta de
Florença
perdiguèt son influéncia dins leis afaires financiers d'
Euròpa
e se concentrèt magerament sus l'esplecha agricòla de Toscana
44
. En
Savòia
, lei ducs conoguèron unei periòdes d'ocupacion estrangiera mai aprofichèron finalament lei Guèrras d'Itàlia per s'estendre en direccion de
Pò
. Entre
1588
1601
, una tièra de conflictes e d'acòrds ambé
França
renforcèt lei posicions italianas dau ducat que cedèt en revènge divèrsei fèus occidentaus ai Francés
45
. Lo Ducat venguèt donc pauc a pauc un estat mai e mai italian mai la cultura francesa i gardèt de posicions importantas. Ansin, Savòia qu'èra alora una marcha entre
França
e Itàlia venguèt pauc a pauc un estat italian
46
. Enfin, entre
Toscana
Milan
Gènoa
, divèrsei estats pichons capitèron de demorar ò de venir independents. Poguèron venir de còps la causa de conflictes d'amplor coma la
Guèrra de succession de Mantòa
1628
1631
).
Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.
Regardant leis afaires de las republicas de Venècia e de Gènoa, leis annadas seguents la disparicion de l'
Empèri Bizantin
foguèron jalonadas de reculaments còntra l'
Empèri Otoman
en Mediterranèa Occidentala e en
Mar Negra
mentre que lei Portugués acomencèron de lei concurrenciar gràcias ai rotas comercialas passant au sud d'
Africa
. Lei doas ciutats conoguèron tanben d'annadas malaisadas dins lo corrent dei Guèrras d'Itàlia. Pasmens, aqueu declin foguèt lòng e progressiu car tant Venècia que Gènoa avián encara d'arguments d'opausar ais Otomans. De mai, lo comèrci d'espècias portugués lòng d'
Africa
èra perilhós e representèt lòngtemps una fraccion febla a respèct deis importacions europèas passant per Itàlia
47
. Venècia opausèt ansin una resisténcia acarnada ais atacas otomanas e lei Turcs deguèron sostenir de guèrras lòngas e saunosas (
batalha de Lepanta
en
1571
) per conquistar pauc a pauc lei comptadors e territòris venecians d'Orient. De son caire, Gènoa se reconvertiguèt amb succès dins leis afaires financiers gràcias a sei bancas
48
. Pasmens, dins lei fachs, lei bancas prenguèron lo contraròtle de l'estat
49
Lo declin economic vertadier d'aquelei ciutats — e de tota la
peninsula
— se debanèt dins lo corrent dau sègle XVII quand lei poissanças occidentalas (
Províncias Unidas
Anglatèrra
França
) s'afirmèron tanben coma poissanças marchandas. Acomencèt per un periòde d'estagnacion avans de se transformar en crisi prefonda qu'anava entraïnar una agitacion sociala mai ò mens importanta segon lei regions. Per exemple, la produccion de pèças de lana demeniguèt a Venècia de
29 000
en
1602
a solament
2 000
a la fin dau sègle. La populacion aumentèt gaire durant aqueu periòde (per exemple, de 1,07 milions en
1570
a solament 1,123 milions en
1714
per
Sicília
). Enfin, leis estats italians perdiguèron sa supremàcia
maritima
au profiech dei marchands anglés e olandés
50
. En fàcia d'aquela crisi, l'
aristocracia
arrestèt de finançar d'expedicions comercialas perilhosas per s'orientar vèrs l'investiment dins la tèrra ò la bastida immobiliàri. Aquò empachèt ò limitèt leis esfòrç deis estats italians per assaiar de se redreiçar.
Itàlia en 1789 avans la Revolucion Francesa.
Au sègle XVIII, la
Guèrra de Succession d'Espanha
1701
1714
) s'acabèt per un afebliment marcat de la preséncia espanhòla. Fins au començament de la
Revolucion Francesa
en
1789
, aquò entraïnèt divèrsei redistribucions territòrialas dins la peninsula a l'avantatge d'
Àustria
e de
Savòia
La Guèrra de Succession d'Espanha foguèt causada per la menaça d'una unificacion dei coronas de França, premiera poissança mondiala, e d'Espanha, premiera poissança coloniala. Per defugir la formacion d'un estat tant poderós en Euròpa Occidentala, se formèt alora una coalicion antifrancesa gropant la màger part deis estats europèus. S'acabèt militarament per una revirada dei Francés capables de protegir sei frontieras maugrat una tièra de desfachas mai incapables de protegir totei lei territòris espanhòus e de destrurre la coalicion enemiga. En particular, en Itàlia, la màger part dei possessions de la corona d'Espanha foguèron conquistadas per lei fòrças d'
Anglatèrra
, d'Àustria e de Savòia. Ansin, a la signatura de la
patz d'Utrecht
en
1714
, lei territòris espanhòus de Milan, de Sardenha, de Toscana e lo Reiaume de Nàpols foguèron annexadas per leis Austrians e Sicília foguèt annexada per Savòia.
Pasmens, Espanha acceptèt pas son exclusion de la peninsula Italica; atau
Felipe V
1700
1746
) aprofichèt son maridatge ambé la filha dau duc de Parma per trobar d'aliats e atacar lei possessions austrianas en
1717
. Una intervencion francoanglesa limitèt la desfacha austriana mai permetèt ais Espanhòus de retrobar certanei territòris. Entraïnèt tanben un cambi territòriau entre Savòia e Àustria
: Sicília venguèt austriana e Sardenha foguèt integrada au sen de Savòia que venguèt d'ara endavant lo
Reiaume de Sardenha
en
1720
. Dins lo corrent de la
Guèrra de Succession de Polonha
1733
1738
),
Espanha
Sardenha
aprofichèron son aliança ambé França per atacar tornarmai lei possessions austrianas. Una tièra de victòrias li permetèt de conquistar lo sud de la peninsula (Sicília, Nàpols). Pasmens, en causa de l'ostilitat britanica,
Madrid
poguèt pas annexar dirèctament aquelei regions mai poguèt lei fixar a un prince de l'Ostau Borbon. Aquò entraïnèt la formacion d'un Reiaume de Nàpols e de Sicília que venguèt un aliat de França e d'Espanha. De son caire, Sardenha conquistèt e annexèt una partida de la region de Milan. Puei, en
1748
, la fin de la
Guèrra de Succession d'Àustria
1740
1748
) permetèt a un Borbon de venir duc de Parma e a Sardenha d'avançar mai en direccion de Milan.
De
1748
1796
, la peninsula conoguèt un periòde de
patz
marcat per un renfòrçament dei posicions de l'Ostau dei Habsborg gràcias a una tièra de maridatges ambé lei princes Borbons, especialament aquelei de Parma e de Nàpols. Dins lo corrent d'aqueleis annadas, lo nòrd-oèst (Milan e la region continentala de Sardenha) de la peninsula aprofichèt una tièra de sobeirans inspirats per leis
idèas dei Lutz
ò la preséncia de foncionaris austrians ben formats per se desvolopar economicament
51
52
. Venècia e Gènoa, dirigidas per d'
oligarchias
conservatritz
53
, deguèron faciar de dificultats economicas e socialas en causa de la demenicion de son comèrci e de son trafeg portuari maugrat d'esfòrç venecians a la fin dau sègle per restaurar una partida de sa capacitat maritima gràcias a d'acòrds navaus ambé d'estats musulmans mediterranèus. Dins lo rèsta d'Itàlia, de temptativas de reformas se turtèron a de resisténcias importantas e mau capitèron
54
. Ansin, lo
Reiaume de Nàpols
e leis
Estats Pontificaus
demorèron fòrça pauc desvolopats
55
56
En fòra de sei dificultats intèrnas, Gènoa aguèt tanben de dificultats importantas en Corsega que se revoutèt a partir de
1729
. Aquò foguèt lo començament d'un cicle de repression e d'insureccions novèlas (formacion d'un reiaume efemèr en
1736
1738
puei d'una republica en
1755
1769
). Entraïnèt pauc a pauc l'afebliment de la preséncia genoesa que gardèt finalament solament lei pòrts importants gràcias a un sostèn militar francés. En
1768
, Gènoa vendèt l'illa au rèi de França per pagar sei dèutes. En
1769
, lei Francés esquichèron lo movement independentista de
Pasquale Paoli
Ponte Novu
e l'illa quitèt l'esfèra italiana per intrar dins aquela de França. De son caire, Venècia perdiguèt a cha pauc sei possessions en Mediterranèa Orientala après una tièra de guèrras novèlas que s'acabèron en
1718
maugrat una resisténcia acarnada (
sètge de Candia
de
1648
1669
, reconquista provisòria de Peloponés en
1699
57
. En revènge, capitèt d'estendre sei possessions de Dalmàcia.
Itàlia durant lei guèrras napoleonencas.
A partir de
1796
, Itàlia venguèt un teatre d'operacions dei guèrras revolucionàrias e napoleoncas e foguèt ocupada per França de
1801
1814
. Aqueu periòde foguèt relativament cort mai aguèt una infuéncia importanta sus l'istòria de la
peninsula
e l'emergéncia dau movement d'unificacion dins lo corrent dau sègle XIX
58
Lei victòrias de
Napoleon Bonaparte
entre
1796
1799
entraïnèron l'ocupacion d'una partida importanta dau nòrd (Piemont, Milan...) e l'annexion de Venècia per Àustria per compensar la pèrda de Milan. A partir de
1801
, leis ocupacions venguèron d'annexions e, dins lo corrent dei conflictes europèus d'aqueu temps, lei Francés ocupèron tota la peninsula que foguèt reorganizat per l'emperaire
Napoleon I
èr
. Lei regions de Turin, de Gènoa, de Parma, de Florença e de Roma venguèron dirèctament dei departaments de l'Empèri Francés. Lo nòrd e lo nòrd-oèst (
Lombardia
Venèt
Emília
) formèron la Republica Italiana que venguèt lo Reiaume d'Itàlia en
1805
59
. Napoleon n'èra lo rèi e son fiu adoptiu e generau
Eugène de Beauharnais
lo vice-rèi. Lo sud formèt un Reiaume de Nàpols que foguèt fisat a
Josèp Bonaparte
de
1806
1808
puei a
Joachim Murat
de
1808
1813
. Enfin, quauquei territòris magerament situadas a l'entorn de
Massa
e de
Lucca
formèron un ensems de principats dirigidas per
Elisa Bonaparte
Lei Francés adoptèron de politicas de modernizacion deis institucions politicas e economicas
60
61
. Pasmens, lei besonhs dei guèrras (
impòsts
conscripcion
, etc.), lo refús de la preséncia estrangiera ò de la politica jutjada anticrestiana de la Republica Francesa entraïnèron d'insureccions regularas de còps renfòrçadas per d'incursions britanicas
62
63
. En abriu de
1814
, après l'abdicacion de l'emperaire,
Eugène de Beauharnais
deguèt retirar lei fòrças francesas de la peninsula maugrat la revirada dei temptativas d'invasions austrianas (
batalha de Mincio
) sostengudas per lei Napolitans après lo cambiament de camp de Murat
64
. Pasmens, Murat perdèt son reiaume a l'eissida de la premiera desfacha de Napoleon e jonhèt tornarmai lo camp imperiau en 1815. En octòbre, assaièt de lo reconquistar mai foguèt vencut, capturat e fusilhat
65
Lo
Congrès de Viena
restaurèt principalament la situacion de
1796
franc de la
Republica de Venècia
annexada per l'
Empèri Austrian
e de
Gènoa
annexada per lo Reiaume de Sardenha. Lo ducat de Parma foguèt fisat a Maria Loïsa, l'anciana frema de Napoleon. A sa mòrt, lei Borbons de Parma devián recuperar la direccion dau ducat. Dins aquò, aquela restauracion deis estats italians e de la preséncia italiana deguèt rapidament faciar d'agitacions politicas desirosas de luchar per l'unificacion d'Itàlia.
Itàlia en 1815 après lo Congrès de Viena.
Après lo Congrès de Viena en
1815
, la restauracion politica deis estats italians conoguèt de dificultats variadas. Lei dos problemas principaus foguèron lo mantenement ò non dei reformas napoleonencas e, subretot, l'aparicion d'una oposicion politica desirosa de defendre leis idèas novèlas e l'unitat italiana parcialament instaurada per lei Francés.
La restauracion politica prenguèt de formas variadas dins lei diferents estats italics. Dins lo Reiaume de Sardenha per exemple, leis autoritats assaièron d'eliminar totei lei traças de la preséncia francesa
58
. Dins d'autrei regions , certanei reformas foguèron en revènge conservadas ò inspirèron de movements reformators coma dins lo Reiaume dei Doas Sicílias
58
. Pasmens, lo conservatisme foguèt la politica pus frequenta e deguèt faciar de movements d'oposicion gropats au sen d'organizacions secrètas fòrça devesidas entre elei. Aquò entraïnèt donc dins totei leis estats un renfòrçament dei mesuras de contraròtle politic (polícia, susvelhança dei
frontieras
...) e una afirmacion novèla dei frontieras entre estats qu'avián disparegut dins lo corrent dau periòde francés
66
. Dins aquò, aquelei decisions poguèron pas defugir d'insureccions regularas en
1820
1821
dins lo
Reiaume dei Doas Sicílias
e en
1831
dins la màger deis estats d'Itàlia, compres leis Estats Pontificaus. Foguèron reprimidas per l'armada austriana que restabliguèt lo
statu quo ante
67
68
Pasmens, après aquelei desfachas, lei movements populars italians acomencèron de s'estructurar a l'entorn de programas politics. En particular, apareguèt una idèa republicana desvolopada per
Giuseppe Mazzini
69
, una idèa dicha neo-guelfa que prepausèt un modèle basat sus de comunas fòrça autonòmas plaçadas sus l'autoritat morala de la papautat
70
e un movement desirós l'unificacion de la peninsula a l'entorn dau Reiaume de Sardenha. Entre
1846
1848
, l'eleccion dau papa
Piu IX
, considerat coma favorable a l'unitat italiana
71
, entraïnèt un envam en favor de reformas d'inspiracion liberalas e obliguèt leis Austrians de mandar de tropas suplementàrias. Aquò renforcèt l'òdi antiaustriana e entraïnèt una tièra d'insureccions en
1848
. En
1848
1849
, ajudadas per unei revòutas dins lei vilas principalas de la peninsula, lei tropas de Piemont assaièron de vencre lei fòrças austrianas mai foguèron desfachas entraïnant l'abdicacion dau rèi
Carles-Albèrt de Sardenha
e son exil
72
. Puei, Àustria, sostenguda per
França
dins la region romana, capitèt d'esquichar leis insureccions republicanas de Venècia e deis estats d'Itàlia Centrala
73
. Dins lo sud, lei Borbons capitèron de restaurar son poder.
A la fin de
1849
, lo
statu quo ante
èra restablit. Au sen dau movement d'unificacion italian, lei movements republican e neo-guelf èran descreditats ò tròp afeblits per gardar un ròtle important. Demorèt solament l'idèa d'unificar Itàlia a l'entorn dei rèis de Sardenha
74
. Pasmens, en causa de la superiotat militara austriana, aquela opcion necessitava de trobar d'aliats poderós en Euròpa.
Formacion e expansion d'Itàlia entre 1859 e 1919.
Après
1849
, lo Reiaume de Sardenha venguèt lo centre dau procès d'unificacion dau país gràcias a l'òbra de
Camillo Cavour
e de
Josèp Garibaldi
. Dins lo corrent d'emergéncia dau nacionalista en Euròpa Centrala e Orientala, capitèron de trobar de sostèns internacionaus e de suscitar de movements insureccionaus dins leis autreis
estats
italians per unificar la peninsula a partir de Piemont de
1861
1870
D'efècte, après l'
abdicacion
de
Carles-Albèrt de Sardenha
, Piemont aprofichèt lo govèrn novèu per se liberalizar e desvolopar son potenciau economic
75
. A partir de
1852
, dirigit per
Cavour
, anava aprofichar lei cambiaments politics de la segonda mitat dau sègle XIX per crear de condicions favorablas au procès d'unificacion. De'n premier, capitèt de se raprochar de la
França
de
Napoleon III
e dau
Reiaume Unit
gràcias a la participacion dau
Reiaume de Sardenha
a la
Guèrra de Crimèa
1853
1856
76
. En
1858
, Cavour negocièt un acòrd ambé l'emperaire francés per permetre la creacion d'una confederacion italiana sota la direccion morala dau
papa
, l'annexion dau nòrd d'Itàlia per
Piemont
, lo regropament deis estats centraus au sen d'un reiaume novèu, lo mantenement dau Reiaume dei Doas Sicílias e lo mantenement deis Estats Pontificaus
77
. En cambi,
Savòia
e lo
Comtat de Niça
foguèron promes a França. Après una tièra de provocacions, una guèrra aguèt luòc en
1859
entre lo Reiaume de Sardenha, sostengut per França, e Àustria. Desfachs a
Magenta
e a
Solferino
, leis Austrians deguèron cedir Milan au Reiaume de Sardenha
78
Puei, en
1860
, una tièra d'insureccions acomençadas en
1859
dins leis estats centraus d'Itàlia entraïnèron la signatura d'un acòrd novèu entre França e Sardenha. En cambi de la confirmacion de la cession de
Savòia
e de
Niça
, Piemont poguèt annexar lei regions de Parma, de Modena, de Bolonha e de Florença
79
. Pasmens, lo
Reiaume dei Doas Sicílias
e leis Estats Pontificaus èran encara en plaça. Totjorn en
1860
, una expedicion militara foguèt organizada per
Garibaldi
còntra lo reiaume napolitan. Gràcias a un sostèn de la flòta britanica, lei volontaris de Garibaldi capitèron de desbarcar e de conquistar Sicília
80
. Puei, ataquèron dirèctament lo sud de la peninsula que foguèt tanben conquistat au començament de
1861
gràcias au renfòrç de l'armada sarda. Aqueu movement permetèt tanben d'ocupar la màger part deis Estats Pontificaus. A la fin de l'annada, de
plebiscites
foguèron organizats per
Cavour
per proclamar
Victor Manuel II
rèi d'Itàlia
81
En
1865
, una aliança foguèt concluda ambé la
Prússia
deu temps deu cancelièr
Otto von Bismarck
còntra Àustria. Militarament desfacha, Itàlia aprofichèt la victòria prussiana per annexar la region de Venècia
82
. En revènge, en
1867
, una expedicion de volontaris comandats tornarmai per
Garibaldi
foguèt vencuda a
Mentana
per lei tropas francovaticanas
83
Roma
e sa region demorèron ansin en fòra d'Itàlia fins a la retirada de sa
garnison
francesa en
1870
après l'afondrament dau regime de
Napoleon III
, defensor de l'independéncia de la papautat
83
. Après la pèrda de son territòri, lo
papa
se considerèt coma presonier de Vatican entraïnant un conflicte diplomatic lòng (fins a
1929
) ambé lo govèrn italian
84
La proclamacion dau Reiaume d'Itàlia favorizèt la formacion de l'Estat italian modèrne. La separacion entre lo nòrd e lo sud de la peninsula s'afirmèt rapidament en causa de la concentracion deis investiments dins la Vau de Pò. Pauc a pauc, lo país venguèt una poissança regionala puei mondiala après sa participacion victoriosa a la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, lo resultat d'aquela guèrra causèt una crisi intèrna grèva que favorizèt la presa dau poder per lei
faissistas
de
Mussolini
. Desirós d'estendre la dominacion italian en Mediterranèa e en
Africa
, son regime s'afondrèt en
1943
après una tièra de reviradas. Descreditada, la
monarquia
foguèt abolida après lo conflicte.
D'efècte, après
1861
, l'unificacion d'Itàlia se faguèt a l'entorn de
Piemont
e l'administracion sarda s'estendèt a cha pauc a tota la peninsula. Pasmens, l'introduccion d'
impòsts
novèus e de la
conscripcion
obligatòria i causèt rapidament de contestacions e d'insureccions armadas, especialament entre
1861
1865
85
. Aquò agravèt lei dificultats e lei retards economics dei regions meridionalas
86
onte comencèron de se formar d'organizacions criminalas poderosas a l'origina dei
mafias
actualas. Puei, la
Revolucion industriala
renforcèt aquela tendància en orientant vèrs leis investiments realizats dins lo nòrd leis
impòsts
levats dins lo sud
87
. Durant lo govèrn d'
Agostino Depretis
1876
1887
), la borgesiá dau nòrd conquistèt la supremàcia economica — e venguèt una poissança industriala importanta a partir de 1900
88
— e l'aristocracia dau sud capitèt de mantenir sei posicions. Entraïnèt tanben lo començament de l'emigracion massiva d'Italians en direccion dau
continent
american
Argentina
Estats Units
...)
89
. De mai, per assegurar e estabilizar son poder, Depretis inaugurèt una politica dicha transformisme basada sus la manipulacion dei parlementaris gràcias a l'atribucion de divèrsei favors. Sei sucessors contunièron aquela politica mai la question dau sud s'agravèt ambé la partença d'aperaquí dos milions de personas entre 1872 e 1900
90
. En parallèl, Itàlia acomencèt de desvolopar una politica estrangiera pus ambiciosa. Comencèt de participar a la corsa ai colonias
91
(conquista d'
Eritrèa
, revirada còntra
Etiopia
en
1896
92
e conquista de Libia en
1911
après una guèrra còntra leis
Otomans
93
) e intrèt dins lo sistèma d'alianças defensivas europèas au sen dau camp austroalemand
94
95
Aqueu raprochament foguèt entraïnat per de tensions ambé
França
aparegudas après l'instauracion d'un
protectorat
francés en
Tunisia
puei per un conflicte doanier lòng
96
entre lei dos país. Pasmens, en
1914
, aquelei tensions èran en cors de reglament e Itàlia mantenguèt sa neutralitat après l'ultimatum austrian e la declaracion de guèrra
alemanda
97
. Puei, en
1915
, cambièt d'aliança e intrèt en guèrra còntra leis Empèris Centraus per conquistar lei territòris austrians poblats per de populacions italianas lòng de la mar Adriatica e dins leis Aups. Marcats per de batalhas saunosas
98
, lo teatre italian veguèt finalament la victòria deis Aliats. Pasmens, la
Conferéncia de Versalhas
de
1919
donèt solament una partida dei regions revendicadas per
Roma
Itàlia durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Aqueu resultat decebable
99
entraïnèt una crisi politica que se conjuguèt rapidament ambé la crisi economica causada per lo conflicte
100
. Aquò donèt una crisi intèrna majora que s'acabèt per la presa dau poder per lo movement
faissista
dirigit per
Benito Mussolini
en
1922
101
. Après un periòde de transicion fins a
1925
, lei faissistas transformèron a cha pauc leis institucions dau país segon un modèle fòrça nacionalista e autoritari
102
. Egalament volontarista regardant leis afaires economics, lo regime de Mussolini capitèt de reglar la crisi intèrna deis annadas 1920
103
mai mau capitèt de reglar la question dau desesquilibri nòrd/sud ò de l'aumentacion de la corupcion
104
. En revènge, negocièt leis acòrds de Latran en
1929
que permetèron de normalizar lei relacions ambé la papautat e la Glèisa. Dins lo corrent deis annadas 1930, chausiguèt de s'aliar ambé l'
Alemanha Nazia
105
e afirmèt l'ambicion italiana de venir la poissança dominanta de la mar Mediterranèa. En
1935
, conquistèt Etiopia
106
puei participèt a la
Guèrra d'Espanha
dins lo camp
franquista
. Pasmens, a partir de
1940
, lei fòrças italianas, mau preparadas e equipadas
107
, conoguèron una tièra de desfachas sus totei lei teatres de la
Segonda Guèrra Mondiala
108
que minèron lo prestigi dau regime. En
1943
, lei desbarcaments aliats en Itàlia entraïnèron l'afondrament dau faissisme italian
109
e lo govèrn novèu declarèt la guèrra ais Alemands
110
. De son caire, Mussolini, arrestat mai rapidament liberat per leis Alemands, creèt un regime satellit (la Republica de Salo) dau Reich alemand dins lo nòrd d'Itàlia. Gràcias a una reaccion rapida après lo reversament de Mussolini, l'armada alemanda ocupèt la màger de la
peninsula
e leis Aliats deguèron menar una campanha lònga e malaisada per agantar la Vau de
Pò
a la prima de
1945
Après l'execucion de Mussolini en abriu de
1945
e la capitulacion dei fòrças alemandas d'Itàlia en mai de
1945
, un poder provisòri s'installèt a la tèsta de l'
estat
. Dirigit per lei partits de la resisténcia antialemanda (Partit Comunista, Partit Socialista e Democracia Crestiana), organizèt un
referendum
en mai de
1946
que proclamèt la
republica
e l'eleccion d'una assemblada constituenta.
L'assemblada constituenta aprofichèt l'actitud concilianta dei
comunistas
de
Palmiro Togliatti
111
per acabar l'escritura d'una constitucion novèla adoptada en
1948
. Creèt un regime
parlamentari
bicamerau
per defugir la restauracion d'un poder autoritari. Puei, gràcias a l'aliança
estatsunidenca
assegurada tre
1947
e l'intrada au sen de l'
OTAN
Alcide de Gasperi
e Democracia Crestiana (DC) rompèron sei relacions ambé lei comunistas e averèron leis eleccions legislativas. Aqueu partit de centre drech dominèt la vida politica italiana fins a sa disparicion dins leis annadas 1990. A partir deis annadas 1950, Itàlia participèt au procès de
construccion de l'Union Europèa
Après la guèrra, la republica deguèt faciar tres questions diferentas. La premiera regardèt lei frontieras, especialament aquelei amb
Iogoslavia
que finiguèt per annexar una partida dei territòris conquistats a l'eissida de la Premiera Guèrra Mondiala. Quauquei territòris aupencs foguèron tanben cedits a
França
112
. Totei lei colonias, franc de Somalia, foguèron perdudas. Puei, per amaisar lei temptativas regionalistas de restaurar d'autonòmia larga, especialament aquelei de
Sicília
, foguèt adoptada una politica de creacion d'autonòmia locala dins lei regions perifericas. Enfin, foguèt creat una administracion especiala, dotada de budgets importants, per assaiar de reglar la question dau retard de desvolopament de la mitat sud gràcias a una politica volontarista d'investiments. Pasmens, en despiech de certanei capitadas dins lei regions pus pobladas (Nàpols, Bari, Palèrme...), lei resultats foguèron limitats. D'efècte, lei revenguts son totjorn dos còps superiors au nòrd e una emigracion massiva se debanèt en direccion dau nòrd. De mai, aquò entraïnèt de reaccions virulentas d'una partida dei populacions dau nòrd que comencèron de revendicar l'independéncia.
Dins lo corrent deis annadas 1990, la fin de la
Guèrra Freja
e l'aumentacion dau nombre d'escàndols de corupcion entraïnèt l'esclatament, la disparicion dei tres partits principaus (PC, PS e DC) e una reformacion totala de la vida politica italiana. Dos personalitats dominèron aqueu periòde
Silvio Berlusconi
a drecha e
Romano Prodi
a senèstra. Itàlia intrèt dins la zòna
èuro
au començament dau sègle XXI. Pasmens, leis escàndols de corupcion contunièron d'agitar sa vida politica, especialament durant leis annadas dau segond e dau tresen govèrn Berlusconi (
2001
2006
2008
2011
). Dempuei
2008
, Itàlia dèu faciar una crisi economica grèva.
Article principau:
Economia d'Itàlia
En
2012
, Itàlia èra la 9
en
poissança economica mondiala e la 5
en
dau
continent
europèu
après
Alemanha
França
, lo
Reiaume Unit
Russia
. En
2012
, son
PIB
èra estimat a
1 987
miliards de
dolars
e èra caracterizat per una importància gròssa dau
sector industriau
a respèct d'autrei país desvolopats coma
França
. Lei partenaris economics principaus d'Itàlia son
Alemanha
França
, leis
Estats Units d'America
Soïssa
Espanha
, lei
País Bas
China
Belgica
. La valor mejana de son
PIB
per abitant es auta e aperaquí egala a
32 270
$/ab. Pasmens, aquò dissimula de contrastes regionaus marcats entre lo nòrd e lo sud de la peninsula (lei revenguts mejans son quasiment dos còps inferiors au sud), un taus de caumatge important (pus important au sud qu'au nòrd) e de dificultats persistentas coma una criminalitat organizada fòrça desvolopada ò un dèute important.
Agricultura d'Itàlia.
Lo
sector primari
italian ocupava en
2012
3,9% de la populacion activa e representava 2% dau
PIB
. Lei culturas despendon de la geografia e dau clima. Lo nòrd es ansin caracterizat per de produccions similaras au rèsta dau continent europèu coma lo
blat
, lo
gròs blat
, lo
ris
ò, la
bleda-rada
. Lo sud es mai marcat per de culturas de tipe mediterranèu coma l'
òli d'oliva
ò leis agrumes. Lei vinharés e lo norrigatge (
bovins
ovins
pòrcs
...) son presents sus la màger part dau territòri e Itàlia es lo premier productor mondiau de
vin
. Lo modèle agricòla es basat sus de tenements familiaus de talha relativament febla (aperaquí 5
ectaras
). Lei sistèmas de produccion son pus modèrnes au nòrd qu'au sud.
Lei ressorsas naturalas de la peninsula son feblas car i a ges de jaciment important de
fèrre
, de
carbon
ò d'
idrocarburs
. Ansin, mai de 80% dei
matèrias premieras
utilizadas per l'economia italiana son
importadas
. Lei ressorsas pus importantas esplechadas localament son formadas per de venas de fèrre sus l'illa d'Elbe (a l'ora sarrats), per de jaciments de gas naturau dins la Vau de
Pò
e dins la mar Adriatica e per de situacions fòrça favorables a la produccion d'
energia renovelabla
d'origina idraulica, eoliana, solara ò geotermica dins mai que d'una region (en 2009, Itàlia èra lo 1
èr
productor mondiau d'
energia renovelabla
).
Industria, energia e ressorsas naturalas principalas d'Itàlia.
En
2012
, lo
sector segondari
representava 24,3% dau
PIB
nacionau
e 28,3% de la populacion activa. Coma l'
agricultura
, l'industria èra magerament concentrada (60% deis activitats) dins lo nòrd dau país a l'entorn d'un triangle format per lei vilas de
Milan
, de
Turin
Gènoa
que s'èra pauc a pauc estendut en direccion de la
Mar Adriatica
. Lo rèsta èra subretot concentrat a l'entorn dei vilas de
Florença
, de
Roma
, de
Nàpols
ò de
Palèrme
Lei produccions principalas èran similaras a aquelei deis autrei poissanças economicas d'
Euròpa
. Èran formadas per la
siderurgia
, la
metallurgia
dei
metaus
non ferrós (
alumini
), la produccion automobila, la construccion navala, la
construccion aeronautica
, la
quimia
(pesuca compres la petroquimia ò leugiera), la mecanica de precision, l'electromecanica, la produccion tèxtila, la produccion de mòbles ò la produccion de
papièr
La màger part èra organizada a l'entorn de grops industriaus fòrça importants (FIAT, ENI...) e sovent dirigits per una familha fondatritz (Agnelli, Pirelli...). Aquelei grops dominan de regions entieras que son fòrça especializadas e organizadas au servici de sa produccion. Aquò permet de demenir lei còsts favorisant leis exportacions. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu modèle comença de presentar de sinhau de feblessa en causa de la crisi de certanei bacins industriaus tròp especializats ò de companhiás d'una talha tròp per tenir un ròtle important au nivèu important. Ansin, d'esfòrç d'adaptacion importants d'inspiracion liberala (demeccion dei còsts dau trabalh, disparicion de divèrsei proteccions socialas dei salariats, compradas de companhiás estrangieras...) son actualament en cors de realizacion per mantenir la competitivitat dau país. Dins certanei brancas, per exemple lo sector de textils, l'industria aprofichava tanben leis avantatges de «
l'economia sosterrana
» (evasion fiscala, abséncia de factura, man d'òbra pauc costosa...) per demenir sei còsts e se mantenir en fàcia dei produccions asiaticas.
Lo sector terciari representava en
2012
73,8% dau
PIB
e 67,8% de la populacion activa. Leis activitats de servici principalas son lo
torisme
, lo comèrci, lo sector bancari e lei servicis destinats ai personas vièlhas.
A respèct deis autrei país d'
Euròpa
Occidentala, la criminalitat organizada es un sector relativament important au sen de l'economia italiana en causa de l'existéncia d'unei grops fòrça organizats (
mafia
) probablament apareguts au sègle XIX dins lo corrent dau procès d'unificacion dau país. Una mafia es caracterizada per una estructura e de reglas intèrnas partejadas per sei membres (certanei an d'institucions quasiment similaras a aquelei d'un
estat
), per una utilizacion de la violéncia per s'enrichir e per protegir l'organizacion gràcias a de tacticas d'intimidacion, per un ròtle sociau important (certanei membres pòdon aver de situacions importantas dins la vida politica, economica ò sociala), per un ancoratge territòriau poderós, per una coexisténcia d'activitats legalas ò illegalas e per de liames importants ambé leis institucions politicas ò nacionalas. Aquò permet d'estructurar de rets fòrça desvolopats e de limitar ò d'alentir leis enquistas dirigidas còntra l'organizacion.
Lei mafias italianas pus importantas son situadas dins la mitat sud de la peninsula. Lei domenis d'activitats son largas e van dei trafecs de
dròga
e d'armas ais intervencions dins leis administracions publicas cargadas de l'atribucion dei contractes publics. Son expansion economica es sovent estimat a 7% dau PIB nacionau.
Marcat precòçament per lo desvolopament de
civilizacions
a l'origina d'una
arquitectura
brilhanta (
Civilizacion nuragica
Etruscs
Grècs
), Itàlia presenta una arquitectura rica e variada que va de l'
Antiquitat
au periòde contemporanèu. D'efècte, tre lo començament dau millenari I avC, se desvolopèt o s'installèt dins la peninsula, en Sicília e en Sardenha de civilizacions indigènas (
Civilizacion nuragica
Etruscs
115
) ò estrangieras (Grècs, Fenicians) que bastiguèron de monuments de remarca e desvolopèron generalament d'ensems urbans (
temples
tombas
fortificacions
) impausants e sovent rics. Puei, vèrs lo sègle II avC, la civilizacion romana — venguda la poissança majora de la mar Mediterranèa a la fin dau sègle III avC — adoptèt l'estile grèc (ambé d'influéncia etrusca) e lo transformèt pauc a pauc. Fins a sa disparicion, l'Empèri Roman foguèt ansin a l'origina de la bastida d'unei monuments urbans importants, especialament dins la capitala Roma, que son considerats coma d'òbras majoras de l'istòria umana (
Colisèu
, forum de Roma, catacomba).
Après leis Invasions Barbaras e la disparicion de l'Empèri Roman d'Occident, l'arquitectura italiana foguèt dominada per la Glèisa Catolica e per lei Bizantins que bastiguèron unei monuments d'estile orientau, especialament dins lo sud de la peninsula. Puei, entre lei sègles IX e XII, la màger part dei regions italianas adoptèron l'arquitectura romanica que caracteriza unei monuments bastits per lei comunas dins lo corrent dau periòde de formacion dei vilas italianas. Per exemple, es lo cas de Pisa famosa per sa tor penjada realizat a la fin dau sègle XII. Après l'art romanic, Itàlia adoptèt l'art gotic importat de França que dominèt fins au sègle XVI. Au contrari deis autrei país europèus, lo gotic italian desvolopèt pauc de tecnicas de trabalh novèlas mai preferiguèt gardar leis ancianas. Ansin, desvolopèt un estil leugierament diferent inicialament marcat en particular per una autor mens importanta a respèct dei monuments gotics dau nòrd-oèst d'Euròpa. Pasmens, a la fin dau periòde gotic, aquelei diferéncias èran mens importantas e Milan ò Roma bastiguèron de catedralas que fan totjorn partida dei glèisas pus autas dau monde.
A partir dau sègle XV, Itàlia venguèt lo brèç dau movement de la Renaissença europèa que marquèt una «
redescubèrta
» deis arts antics, lo desvolopament de tecnicas novèlas e una aumentacion fòrça rapida de la produccion d'òbras culturalas sostenguda per lo dinamisme economic dei vilas, de l'aristocracia italiana e de la Glèisa Catolica. Conjugats a sei desvolopaments dins lo domeni intellectuau, la Renaissença faguèt d'Itàlia lo centre culturau d'Euròpa fins ai sègles XVII-XVIII. Regardant l'arquitectura, de vilas coma Florença e Roma veguèron la bastida d'unei monuments importants coma la Glèisa Sant Pèire ò lei palais de l'Ostau Medicis.
A partir dau sègle XVII, Itàlia perdiguèt sa posicion centrala dins l'arquitectura europèa en causa dau desvolopament de l'art francés sostengut per la monarquia absoluda formada per
Loís XIV
puei dau desvolopament deis autrei poissanças europèas (Reiaume Unit,
Prússia
, etc.). Pasmens, garda un ròtle major dins la vida culturala europèa e mondiala. Lo periòde dei sègles XVII-XVIII veguèt lo desvolopament deis estiles rococò e barròc tardiu. Foguèron caracterizats per una abondància ò una subreabondància d'ornaments. Au sègle XIX, s'impausèt au contrari un estile austèr. Dich neoclassic, èra inspirada per l'arquitectura antica grèga ò romana especialament, après sa descubèrta, per lei vestigis de Pompeii e de Herculaneum. En parallèl, acomencèron de se desvolopar l'arquitectura modèrna. Lo pus important foguèt lo corrent futurista desvolopèt una arquitectura racionalista que foguèt encoratjada per lo regime
faissista
. Enfin, dempuei la fin de la
Segonda Guèrra Mondiala
, Itàlia adoptèt una arquitectura modernista similara ais autrei país occidentaus.
Coma l'
arquitectura
, l'escultura italiana a d'originas anticas datan dei premierei
civilizacions
establidas dins la peninsula e leis illas adjacentas coma leis
Etruscs
ò lei
Grècs
. En particular, lei cavaments an mostrat l'existéncia d'un art estatuari etrusc fòrça desvolopat que, conjugat ais influéncias grègas, foguèt a l'origina deis esculturas romanas entre lei sègles VI avC e sègle V apC.
Après l'afondrament de l'Empèri Roman, l'art estatuari de l'
Edat Mejana
se concentrèt sus lei subjèctes
religiós
coma la decoracion deis
autars
ò dei
crucifiç
. A partir de
1200
, lo movement iniciat per
Nicola Pisano
e son fiu Giovanni adoptèt un estile novèu basat totjorn sus de tematicas religiosas mai sus d'influéncias romanas e goticas per la decoracion de
sarcofags
ò de mobiliers religiós (autars, pupitres, etc.). Aqueleis evolucions aguèron una influéncia de remarca sus l'aparicion de l'art estatuari de la
Renaissença
au començament dau sègle XV.
La Renaissença foguèt un periòde faste per l'escultura italiana marcat per lo restabliment deis idèas classicas e per una generacion d'artistas fòrça famós coma Donatello, acopo della Quercia, Michelozzo, Bernardo e Antonio Rossellino, Agostino di Duccio e Michelangelo. Uneis ostaus aristocraticas e la papautat rivalizèron per leis engatjar entraïnant una produccion fòrça importanta e per una dominacion incontestada deis artistas italians sus lo continent europèu.
Après la Renaissença, Itàlia conoguèt un periòde baroc dominat per
Gian Lorenzo Bernini
. Foguèt caracterizat per de presentacions teatralas ambé de combinason d'emocions e de movements e tanben ambé d'abondàncias d'ornaments (lutz, fònts...). Puei, tre leis annadas 1700, apareguèt l'estile neoclassic dins l'art estatuari que foguèt caracterizat per un retorn ai tematicas e ai reglas classicas. Aqueu movement foguèt sostengut per l'existéncia d'unei jaciments de maubre de qualitat granda dins la peninsula. Enfin, dempuei lo començament dau sègle XX, leis escultors italians an un ròtle major dins lo desvolopament de l'art modèrne, especialament gràcias au movement futurista qu'estudièt la representacion de l'espaci, dau movement e dau temps e son influéncia sus lei formas.
Estatuas etruscas.
Estatua d'un soudat etrusc.
Estatua etrusca.
Estatua romana de l'emperaire
August
Pupitre realizat per
Nicola Pisano
Estatua de la Renaissença realizada per Donatello.
Estatua de la Renaissença realizada per Michelangelo.
Estatua baroca de Gian Lorenzo Bernini.
Estatua neoclassica d'Antonio Canova.
Estatua futurista d'Umberto Boccioni.
Tre l'
Antiquitat
, la
civilizacion
etrusca
semblèt desvolopar lo sieu art de la
pintura
coma lo mostra lei descubèrtas de frescas realizadas magerament dins de
tombas
. Ai sègles seguents, l'
Empèri Roman
mestrejava aquel art qu'èra un element important de decoracion. Ambé lo desvolopament dau crestianisme, apareguèt una pintura religiosa utilizada per l'ornament dei glèisas.
Après l'afondrament de l'
Empèri Roman
, la pintura realizada sus lo territòri italian conoguèt divèrseis influéncias. Dins lo sud, l'art bizantin, contuniacion de l'art roman, se mantenguèt dins lo sud de la
peninsula
. Dins lo nòrd e lo centre, la pintura aguèt una evolucion relativament similara au rèsta d'Euròpa Occidentala e foguèt magerament limitada a la decoracion dei
glèisas
e dei
monastèris
A partir de la
Renaissença
, la pintura italiana conoguèt un periòde de desvolopament fòrça importanta a l'iniciativa d'unei generacions d'artistas. Se concentrèron magerament sus la realizacion de retrachs ò de representacions realistas. Lei tematicas principalas foguèron
religiosas
car la Glèisa comandèt mai d'una òbra. A la fin dau sègle XIV e au començament dau sègle XV, la pintura italiana foguèt dominada per
Michelangelo Buonarroti
Raffaello Sanzio
Leonardo da Vinci
que melhorèron lei tecnicas dau començament de la Renaissença e aguèron mai de libertat per s'inspirar de l'
Antiquitat
. Ansin, realizèron d'òbras majoras de l'istòria umana coma la
Capèla Sixtina
ò la
La Gioconda
. Enfin, lo movement evolucionèt vèrs lo manierisme que foguèt la darriera tendància important de la Renaissença en Itàlia.
Après la Renaissença, lei pintres italians contunièron de dominar lo continent europèu dins lo corrent dei periòdes rococò e baroc gràcias a d'artistas coma
Caravaggio
Roma
demorèt un centre d'atraccion per d'autrei pintres majors coma lo
francés
Nicolas Poussin
. Au sègle XVIII, lo centre de la pintura d'Itàlia se desplacèt a Venècia, especialament gràcias a
Giovanni Battista Tiepolo
Au sègle XIX, la pintura italiana adoptèt l'estil neoclassic que foguèt inspirat coma en Euròpa per l'Antiquitat e tanben dins la peninsula per la Renaissença italiana. Puei, a la fin dau sègle, desvolopèt un impressionisme especific dich
Macchiaioli
. Enfin, au sègle XX, la pintura italiana participèt a l'emergéncia de l'art modèrne e formèt divèrsei movements que lo pus famós es lo futurisme.
Itàlia ocupa una plaça major au sen de la
musica
car foguèt lo luòc onte se fondèt la musica modèrna dins lo corrent de l'
Edat Mejana
. D'efècte, dins leis annadas 1000, un monge dich
Guido d'Arezzo
inventèt un sistèma novèu de notacion de la
musica
que conoguèt un succès gròs e foguèt a l'origina dau sistèma de notacion actuau. A l'ora d'ara, la màger part dei tèrmes musicaus an donc una origina italiana. En mai d'aquò, divèrseis instruments fòrça importants coma lo
violon
ò lo
piano
foguèron inventats en Itàlia. Dins lo corrent de la Renaissença, apareguèt tanben en Itàlia l'
opèra
que venguèt rapidament un estile musica major. Ansin, dempuei lo periòde medievau e en despiech de l'aparicion de tradicions musicalas capablas de rivalizar dins d'autrei país vesins (Alemanha, França, Àustria), lei musicians italians an totjorn gardat un ròtle important dins la musica europèa e mondiala e lo país tèn unei luòcs d'espectacle musicau fòrça prestigiós coma l'opera
La Scala
Milan
La literatura apareguèt tre l'
Antiquitat
sus lo territòri de l'Itàlia actuala. Ansin, uneis autors
latins
, influenciats per la literatura grèga anciana, dau periòde de l'Empèri Roman escriguèron uneis òbras
istoricas
filosoficas
scientificas
poeticas
que fan partida deis òbras majoras de l'istòria umana e son totjorn estudiadas a l'ora d'ara.
Après l'afondrament de l'Empèri Roman e lo periòde de declin relatiu dei premiers sègles de l'Empèri Roman, la literatura en lenga italiana apareguèt a partir dau sègle XIII. Lei premiers autors faguèron partida de l'elèit
religiosa
Francés d'Assís
) ò de la Cort reiala de
Sicília
Giacomo da Lentini
) que foguèt influenciat per la literatura
provençala
. Puei, aquelei corrents desvolopèron una dimension pus
poetica
ambé d'autors coma
Guido Guinizelli
Dante Alighieri
, autor de la
Divina Comèdia
Petrarca
Giovanni Boccaccio
e dominèron la fin de l'
Edat Mejana
116
Dins lo corrent de la
Renaissença
, lo desvolopament intellectuau consecutiu a l'Umanisme (aparegut en Itàlia) favorizèt la publica d'òbras importantas dins la peninsula. La pus importanta foguèt
lo Prince
de
Nicolau Maquiavèl
que depintèt lei metòdes politics per conquistar e gardar lo poder
117
. Pasmens, en fòra de la filosofia e de la politica, d'autreis estiles coma lo roman de chavalariá conoguèron d'autors majors ambé
Ludovico Ariosto
autor de
Roland furiós
, coma lo libre d'etiqueta ambé
Baldassare Castiglione
autor dau
Libre dau cortesan
ò coma la
poesia
ambé
Torquato Tasso
. Puei, au sègle XVII durant lo periòde baroc, la literatura italiana contunièt de tenir de poetas famós coma
Giambattista Marino
. Aqueu sègle veguèt tanben la publicacion deis òbras scientificas de
Galileo Galilei
. Enfin, a partir de la fin dau sègle, se desvolopèt un movement que son objectiu èra de simplificar tornarmai lei formas d'escritura ambé d'escribans coma Metastasio.
Lo corrent romantic dau sègle XIX foguèt caracterizat en Itàlia per lo patriotisme que sostenguèt lo procès d'unificacion dau país. Ansin, la tematica principala deis autors majors d'aqueu periòde tractèt de la restauracion de la nacion italiana, especialament entre lei poetas (
Vittorio Alfieri
Ugo Foscolo
Giacomo Leopardi
...) ò au sen d'un corrent realista dich verisme que foguèt dominat per
Giovanni Verga
. Au començament dau sègle XX, lo futurisme dominèt la literatura italiana e tractèt magerament de la velocitat, dau dinamisme e de la violéncia de la
maquina
. Puei, d'autrei corrents literaris apareguèron avans e après la Segonda Guèrra Mondiala. D'existéncia generalament corta, permetèron l'emergéncia d'autors internacionaus coma
Gabriele D'Annunzio
Luigi Pirandello
Grazia Deledda
avans la guèrra e coma
Ignazio Silone
Alberto Moravia
Italo Calvino
Umberto Eco
Dario Fo
Salvatore Quasimodo
Eugenio Montale
après.
Lo teatre apareguèt dins la peninsula gràcias a l'apòrt dei
Grècs
qu'aguèron una influéncia importanta sus lo teatre roman. Ansin, una partida importanta deis òbras romanas foguèron de traduccion d'òbras grègas pus ancianas ò foguèron basadas sus l'esquèma narratiu de pèças grègas. Pasmens, aquel art foguèt fòrça actiu e lo teatre èra un monument urban frequent fins au desvolopament de la Glèisa que s'opausèt au
teatre
a partir dau sègle IV. Après l'afondrament de l'Empèri Roman, lo teatre dispareguèt quasiment de la peninsula franc de pèças
religiosas
inspiradas per la
Bíblia
e donc sostenguts per la Glèisa. Au sègle XVI, lo teatre venguèt independent dei pèças religiosas e fins au sègle XVIII, se desvolopèt un art riche de la
comedia
. Dich
Commedia dell'arte
, adoptèt una dimension importanta d'improvizacion e marquèt prefondament lo teatre mondiau gràcias a sei personatges. Puei, ai sègles XIX e XX, Itàlia contunièt de tenir d'autors importants coma
Luigi Pirandello
Lo
cinèma
italian apareguèt entre
1903
1908
e conoguèt rapidament un succès internacionau. Pasmens, la
Premiera Guèrra Mondiala
entraïnèt un declin important dei premierei companhiás cinematograficas en causa de l'utilizacion dei materiaus per contentar lei besonhs de l'armada. Ansin, ges de fim important foguèron produchs dins lo corrent deis annadas 1920 e 1930. En revènge, la
Segonda Guèrra Mondiala
aguèt una influéncia importanta sus una generacion novèla de cineastas coma
Vittorio De Sica
Roberto Rossellini
Luchino Visconti
que se concentrèron sus lei problemas de la societat italiana e creèron lo premier movement europèu d'importància, dich neorealisme, après lo conflicte mondiau. Dins lo corrent deis annadas 1950 e 1960, de tematicas novèlas se desvolopèron coma lei comedias e lei western (
Sergio Leone
) que conoguèron un important succès internacionau. En parallèl, lo cinèma italian venguèt o brèç d'unei cineastas de dimension internacionala coma
Michelangelo Antonioni
Federico Fellini
Vittorio De Sica
Roberto Rossellini
Luchino Visconti