Itàlia - Wikipedia

Itàlia - Wikipedia
Jump to content
Dae Wikipedia, s'entziclopedia lìbera.
Coordinadas
42°30′N
12°30′E
42.5°N 12.5°E
42.5; 12.5
Custu artìculu est iscritu cun sa grafia
Limba Sarda Comuna
. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu
logudoresu
nugoresu
Itàlia
Repubblica italiana
detàllios
detàllios
Itàlia
Repubblica italiana
- Localizzazione
S'Itàlia (birde iscuru) in s'
Unione europea
(birde craru)
Datos amministrativos
Nùmene intreu
Itàlia
Repubblica italiana
Nùmene ufitziale
Repubblica italiana
Limbas ufitziales
italiana
Àteras
limbas
Limbas de s'Itàlia
Capitale
Roma
(2,763,804
ab.
2021)
Polìtica
Forma de guvernu
Repùblica parlamentare
Presidente de sa Repùblica
Sergio Mattarella
Presidente de su cussìgiu
Giorgia Meloni
Proclamatzione
10 làmpadas 1946
Intrada in s'
ONU
14 nadale 1955
Intrada in s'
UE
25 martzu
1957
Mannària
Totale
302,068.26
km²
72º
% de sas abbas
2,4%
Populatzione
Totale
59,045,521 ab.
(30 santandria 2021)
24º
Densidade
196,17 ab./
km²
Nùmene de sos abitantes
italianos
Geografia
Continente
Europa
Àfrica
Pelàgias
Làcanas
Santu Marinu
Tzitade de su Vaticanu
Frantza
Isvìtzera
Àustria
Islovènia
Fusu oràriu
UTC+1
UTC+2
in
ora legale
Economia
Valuta
Èuru
PIB
(numenale)
2,090,448
milliones de $
PIB pro capite
(nominale)
34,428
$ (2020 istima) (
27º
PIB
PPC
2,515,796
milliones de $ (
12º
PIB pro capite
PPC
41,433
$ (2020 istima) (
33º
IIU
(2019)
0,883
(artu meda) (
29º
Fecundidade
1,34 (2016)
Vàrias
Còdighes
ISO 3166
IT
, ITA, 380
TLD
.it
.eu
Prefissu tel.
+39
Sigla autom.
Innu natzionale
Su Cantu de sos Italianos
Festa natzionale
2 de làmpadas
Evolutzione istòrica
Istadu antepostu
Regnu de Itàlia
s'Itàlia castiende dae su satellite
tzidades de s'Itàlia
Itàlia partzida in regiones
S’
Itàlia
, tzerriada in manera ufitziale sa
Repùblica Italiana
(in
italianu
Repubblica Italiana
), est una repùblica parlamentare de su sud de s’Europa. Alindat cun sa
Frantza
, s'
Isvìtzera
, s’
Àustria
e s'
Islovènia
addae de sas Alpes a su nord. Atinat fintzas a totu sa penìsula italiana a su sud, in prus de sas ìsulas de
Sardigna
e de
Sitzìlia
, sas prus mannas de su Mediterràneu. Annotamala atinat paritzas ìsulas prus piticas. Sos istados indipendentes de San Marino e de sa
tzitade de su Vaticanu
sunt enclaves a intro de s’Itàlia, imbetzes sa comuna de
Campione d’Itàlia
est una esclave a intro de s'
Isvìtzera
Sa cussòrgia italiana carràrgiat unos 301,338 km2 in sos chi bivent unos 60 milliones de bividores. Est su de chimbe paisos prus populados de s’Europa e su de bintitrès de su mundu. Sos oros de su mare sighint pro 8.000 km a sa grussera.
Roma
est sa capitale e sigomente fiat sa capitale de s’
imperu romanu
, fiat istadu su tzentru de sa tzivilidade otzidentale pro agiumai ses sèculos.
A pustis chi s’imperu est rutu, meda populatziones istràngias s’aposentaiant a intro sas làcanas italianas, mescamente germànicos, ma àteros puru.
In sos sèculos imbenientes sa penìsula fiat partzidu in paritzos tzidade-istados e istados regionales, chi fiant a s’ispissu controlladu pro istràngios guvernos. A pustis de carchi sèculos s’Itàlia torrat a èssere su bratzolu de sa cultura otzidentale a caddu de su
risorgimentu
in su sèculo XV. In fines s’Itàlia renesset in su 1861 a segudare s’unidade, gràtzias a su
rennu de Sardigna
, chi aunit su rennu a suta de sa corona de
Savoja
, e gràtzias a sa voluntade de su pòpulu italianu a s'unidade e a nde isterrinare sa dominatzione istràngias.
In su de XX sèculu at segudadu un'imperu coloniale e leat parte a sa Prima e a sa Segunda gherra mundiale, binchende sa de unu, ma perdende sa de duos e pro cussu perdet a sas colònias suas.
In sa segunda metade de su sèculu su paisu at tentu un'isvilupu econòmicu mannu. Est su de 24 paisu prus isvilupadu de su mundu e su de 10 pro su chi atenet sa calidade de sa vida. Est unu de sos fundadores de su chi immoe est s'
Unione Europea
et est in sa Euro-zona. Leat parte a su G9, su G20 e a sa
NATO
. Tenet sa de tres riserva prus manna de oro, su de oto GDP nominale, su de deghe GDP (PPP) e sas de sas intradas (budget) prus mannas de su mundu. Tenet unu livellu de pùblica istrutzione bonu a beru et est globalizadu meda.
S’Itàlia giogat unu rolu meda importante pro cantu pertocat s’aspetu militare, culturale e diplomàticu in su cuntestu internatzionale.
Geografia
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
A nord alindat cun sa
Frantza
, s'
Isvìtzera
, s'
Àustria
, sa
Islovènia
. Est inghiriada dae su Mare Mediterraneu: s'Adriàticu, su Iòniu, su Tirrenu. A s'Itàlia apartenent duas ìsulas mannas,
Sitzìlia
Sardigna
, e àteras minores. A nord de s'Itàlia b'est sa cadena de sas Alpes, e in longària, in sa penìsula, sos Apenninos. Su frùmene prus mannu de s'Itàlia est su Po, chi naschet dae su Monviso, e atraessat sa Pranura Padana, e si nche ghetat a mare in s'Adriàticu, a curtzu de
Venezia
Sas Alpes ant un'istèrrida de 1200 km. Carchi monte: su
Monte Biancu
(4800m.), su Cervinu (4400m.), su Monte Rosa (4600m.), Su Bernina (4050m.), su Monviso (3800m.), Adamello, Ortles, Cevedale e ateros. Sos ghiacciaios de sas Alpes alimentant frùmenes mannos (in Itàlia): su Po, su Ticinu, s'Adda, s'Adige, su Tagliamento, e àteros. E ateros in Europa: Su Renu, su Ròdanu, su Danubiu.
In Itàlia peninsulare bi sunt sos Apenninos, chi tenent una longària de 1200 km., dae su passu de Cadibona a su Istritu de Messina. Sunt partzidos in tres partes: Apenninos setentrionales, chi cumprendent sos Apenninos Ligures e Toscanos, cun su Monte Cimone, su Monte Fumaiolo e-i su Monte Falterona. E cun sos frùmenes:
Arnu
Tevere
Sos Apenninos tzentrales, cun sos Apenninos Marchigianos e Abrutzesos, cun su Gran Sasso d'Itàlia (2912m) e sa Maiella (2795m), e sos frùmenes Metàuru, Trontu, Pescara.
Sos Apenninos Meridionales, cun sos Apenninos de sa Campania e de sa Calabria e sos Montes La Sila e s'Aspromonte (1955m). Unu riu importante: su Gariglianu.
Dèvemus annànghere s'Apenninu Sitzilianu, cun sos Montes Nebrodi e Le Madonie e su riu Simeto. In Sardigna sa cadena de su Gennargentu, cun sa Punta La Marmora (1834m).
In Itàlia bi sunt lagos: a nord sos printzipales sunt su Lagu Mazore, su de Garda e su d'Iseu.
A su tzentru: Lagu de Bolsena, e Lagu Trasimenu. In Sardigna bi est su lagu artificiale prus mannu d'Europa, su Lagu Omodeo, formadu dae su
Tirsu
Etimologia
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Su istadu leat su nùmene dae sa regione geogràfica chi issa cumprendet.
Ipòtesi printzipale: dae s'annigru
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Sende chi bi sunt paritzas ipòtesis pro su chi atenet s'orìgine de su faeddu, pro sa majoria de sos istòricos e de sos linguistas est dae sos grecos ca su nùmene benit. Aici paret chi tzerriaiant sa regione e custu paret chi benit dae sa paràula ‘’Viteliù’’ de sa limba oscana, una limba iscumpàrrida chi si faeddaiat in su sud de sa penìsula.
Su faeddu cheret nàrrere "sa terra de sos annigros", est a nàrrere de sos traos giòvanos. Su trau fiat unu sìmbulu sagradu pro custas populatziones.
Riferimentos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Gazeta Ufitziale n. 135 de su 21 làmpadas 1946
, e a pustis finas a su
31 austu
, cun nùmene
"Atti emanati anteriormente al 10 giugno 1946"
e simigiantes.
Membru fundadore.
EN
World Economic Outlook Database, April 2019
, in
imf.org
URL consultadu su 22 maju 2019
Human Development Report 2019
PDF
), in
hdr.undp.org
URL consultadu su 13 trìulas 2020
IT
Stranieri residenti al 31 dicembre
, in
dati.istat.it
, 30 trìulas 2021.
Francu su comune de
Campione d'Italia
chi tenet su prefissu +41.
Istados de su mundu
Europa
Albania
Andorra
Armènia
Àustria
Azerbaigiàn
Bèlgiu
Bielorùssia
Bòsnia e Erzegòvina
Bulgaria
Croàtzia
Danimarca
Estònia
Finlàndia
Frantza
Geòrgia
Germània
Grètzia
Repùblica de s'Irlanda
Islanda
Islovàchia
Islovènia
Ispagna
Isvètzia
Isvìtzera
Itàlia
Letònia
Liechtenstein
Lituània
Lussemburgu
Malta
Matzedònia de su Norte
Moldàvia
Mònaco
Montenegro
Norvegia
Paisos Bàscios
Polònia
Portogallu
Rennu Unidu
Repùblica Tzeca
Romania
Rùssia
Santu Marinu
Sèrbia
Tzipru
Tzitade de su Vaticanu
Ucraina
Ungheria
Istados
de facto
indipendentes
Abcàsia
Artsakh
Doneck
Kosovo
Lugansk
Ossètzia de Sud
Transnìstria
Tzipru de su Norte
Istados in parte europeos
Kazachistàn
Atyrau
Kazachistàn Otzidentale
Turchia
Tràtzia orientale
Istadu o dipendèntzia fisicamente asiàtica ma generalmente cunsideradu europeu suta perfilu antròpicu
Istadu cun territòriu totu o in parte in
Àsia
segundu sas cunventziones geogràficas diferentes
Istadu cun sa majoria de su territòriu in
Àsia
Controllu de autoridade
VIAF
EN
152361066
ISNI
EN
0000 0001 2186 9395
BNE
ES
XX450723
(data)
BNF
FR
cb11864655t
(data)
CiNii
JA
EN
DA01369312
GND
DE
4027833-5
HDS
DE
FR
IT
011196
KulturNav
e38fe806-15a3-41e8-a73d-070b09dd6725
LCCN
EN
n79021783
MusicBrainz
c6500277-9a3d-349b-bf30-41afdbf42add
NARA
10035812
NDL
EN
JA
00564289
NKC
EN
CS
ge129398
NLA
EN
35710095
NLI
EN
HE
000974608
NLK
KO
KAB202014116
NSK
HR
000392541
SBN
IT
CFIV000475
SUDOC
FR
026389908
TDVİA
TR
italya
WorldCat Identities
EN
n79-021783
Bogadu dae "
Categorias
Limba Sarda Comuna
P37 diferente in Wikidata
P38 diferente in Wikidata
P78 diferente in Wikidata
P85 diferente in Wikidata
P395 lèghida dae Wikidata
P474 diferente in Wikidata
Natziones de s'Europa
Itàlia
Categorias cuadas:
Coordinadas ausentes ma presentes in Wikidata
Artìculos cun còdighe VIAF
Artìculos cun còdighe ISNI
Artìculos cun còdighe BNE
Artìculos cun còdighe BNF
Artìculos cun còdighe CINII
Artìculos cun còdighe GND
Artìculos cun còdighe HDS
Artìculos cun còdighe KULTURNAV
Artìculos cun còdighe LCCN
Artìculos cun còdighe MBAREA
Artìculos cun còdighe NARA
Artìculos cun còdighe NDL
Artìculos cun còdighe NKC
Artìculos cun còdighe NLA
Artìculos cun còdighe NLI
Artìculos cun còdighe NLK
Artìculos cun còdighe NSK
Artìculos cun còdighe SBN
Artìculos cun còdighe SUDOC
Artìculos cun còdighe TDVİA
Artìculos non biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade
Itàlia
Agiunghe cuntierra