Books by Ivo M . van Wijk
Elsloo-Koolweg revisited
Nederlandse Archeologische Rapporten 076, 2022
The Early Neolithic burial ground of Elsloo is the oldest burial ground in the Netherlands (5250-... more The Early Neolithic burial ground of Elsloo is the oldest burial ground in the Netherlands (5250-4950 cal BC) and belonged to
the Linear Bandkeramik Culture (LBK). It was excavated by the Cultural Heritage Agency of the Netherlands and Leiden
University in 1959 and 1966. The burial ground consists of 63 inhumation graves and 50 cremation graves of which 36 are
unambiguously identifed as such, resulting in a total of 97 and potentially 113 graves. The initial analysis of the burial ground
of Elsloo has formed an important basis for current knowledge on colonisation, hereditary succession, burial tradition, and
the origin of LBK communities in the south of the Netherlands and beyond. Now, afer 60 years, the burial ground is
subjected to additional and science-based research within the framework of the Knowledge for Archaeology program of the
Cultural Heritage Agency of the Netherlands. This new research has further underlined and demonstrated the existence of
paterning that does not easily relate to classical interpretations of prehistoric burial customs along lines of gender and age.
This scientifc report is intended for archaeologists, as well as for other professionals and amateur enthusiasts involved in
archaeology.
Nederlandse Archeologische Rapporten 76, 2022
The Early Neolithic burial ground of Elsloo is the oldest burial ground in the Netherlands (5250-... more The Early Neolithic burial ground of Elsloo is the oldest burial ground in the Netherlands (5250-4950 cal BC) and belonged to
the Linear Bandkeramik Culture (LBK). It was excavated by the Cultural Heritage Agency of the Netherlands and Leiden
University in 1959 and 1966. The burial ground consists of 63 inhumation graves and 50 cremation graves of which 36 are
unambiguously identified as such, resulting in a total of 97 and potentially 113 graves. The initial analysis of the burial ground
of Elsloo has formed an important basis for current knowledge on colonisation, hereditary succession, burial tradition, and
the origin of LBK communities in the south of the Netherlands and beyond. Now, after 60 years, the burial ground is
subjected to additional and science-based research within the framework of the Knowledge for Archaeology program of the
Cultural Heritage Agency of the Netherlands. This new research has further underlined and demonstrated the existence of
patterning that does not easily relate to classical interpretations of prehistoric burial customs along lines of gender and age.
Something Out of the Ordinary? Interpreting Diversity in the Early Neolithic Linearbandkeramik and Beyond, 2016
The landscape in the southern part of the Netherlands is mainly structured in loess covered terra... more The landscape in the southern part of the Netherlands is mainly structured in loess covered terraces formed by the Meuse during the Pleistocene. The clustered and non-linear settlement pattern of the Early Neolithic Bandkeramik on these terraces differs substantially from what we know from the adjacent Bandkeramik settlement clusters.
Research in this region, the Graetheide cluster, has long been characterized by excavations of Elsloo, Geleen and Sittard. Apart from these well known settlements, more sites on both sides of the river Meuse have been excavated over the past century. They show, that in this differentiated landscape other locations than originally presumed have been selected, tested and used for settlement. This observation leads to different kinds of questions: How could they cultivate locations on the Lower or High Meuse Terrace, without the need for digging deep wells or fear of floods? What are their motivations for exploring new locations? Does a different site location also imply that they abandoned their traditional approach to settlement patterning and structure? Chronology of these sites is therefore a key factor.
This paper will argue that diversity in settlements is noticeable for Bandkeramik people adapting to the local environment, implying a profound knowledge of the landscape.
In the summer of 2013 a large excavation campaign revealed the layout of a late Bandkeramik settl... more In the summer of 2013 a large excavation campaign revealed the layout of a late Bandkeramik settlement on the Cannerberg, just south of the city of Maastricht, near
the Belgium border. The geographical location of the settlements is atypical, since most of the Dutch LBK
settlements are situated on the middle terraces, with the exception of several younger ones on the eastern side of the Meuse. The research was carried out by Archaeological
Research Leiden BV (Archol) in combination with the Faculty of Archaeology of Leiden University, the National Museum of Antiquities, KF InHeritage and many others.
Based on test trenching, the structure of the settlement was thought to have an open layout. This contrasts with most Dutch LBK settlements such as Elsloo, Stein and Sittard.
In total 3.5 ha were excavated, revealing the outlines of a small Bandkeramik village, encompassing at least 29 house yards. Based on the pottery chronology it is thought
that 4 to 5 house yards were present during each (ceramic) phase. The site has been dated to the Younger and Youngest phases of the Bandkeramik: phase 1d-2a. The house yards cluster and move across the settlement area. The house structures themselves are oriented east to west and consist merely of Modderman Type 2 houses. These are
two prominent features that distinguish this site from other known settlements in the Netherlands and the Graetheide settlement cluster. There seems to be little difference in material culture compared to other sites. Pottery, flint and stone tools typically conform to regional LBK standards. What
was most striking, however, was the enormous amount of flint that was present within three large refuse pits. They resemble the flint blade production workshops from
Verlaine-Petit Paradis and the settlement therefore may have played a comparable important role in social and economic distribution networks.
It is clear that the Cannerberg settlement already holds a special place within the Dutch Bandkeramik. This is not only based on its flint blade industry, but also because of its
striking geographical position, settlement structure and occupation dynamics.
During excavation habitation traces which could be roughly dated to the Late Bronze Age and Iron Age were documented.
A number of these locations were subsequently excavated and yielded various yards consisting of house plans and associated outbuildings and pits. The yards could be
dated to the Early Iron Age and first half of the middle Iron Age (ca. 800-400 BC). The Cannerberg is one of the first settlements on the loess soils of Southern Limburg
to yield clear Iron Age houseplans. In addition to the Early Iron Age farmyards a large ditch with a V-shaped cross-section
was found which has been dated to the Late Iron Age. The location of this ditch is remarkable as it cuts off a spit of land protruding from the Cannerberg. A possible
interpretation for this ditch is that we are dealing with a simple type of fortified settlement which are well known from the Late Iron Age.
The excavation yielded a small number of Roman period features among them a partial house plan and several pits and ditches. The features date between AD 50 and 150 and
probably represent a small rural settlement
More recent periods are represented by remains dating to the Dutch War of Independence against Phillip II of Spain (1566-1648) or later. Long elongated ditches
probably relate to one of the sieges of Maastricht. In addition earthworks belonging to a fortification dating to 1632 built by Prince Frederik Hendrik, the sovereign Prince
of Orange were identified on a digital elevation model. During the Second World War the caves in the Cannerberg were used for industrial purpose by the German occupying forces. Remains of allied fire bombs (incendiary cluster bombs) were found scattered over Cannerberg..
De vindplaats Hof van Limburg is gelegen op een glooiend terrein van een lössplateau dat doorsned... more De vindplaats Hof van Limburg is gelegen op een glooiend terrein van een lössplateau dat doorsneden wordt door een depressie die in eerste instantie van west naar oost loopt en vervolgens afbuigt naar het noorden. Deze depressie gaat buiten het onderzoeksgebied over in een lang droogdal in de richting van Einighausen en vervolgens naar Limbricht als beekje. Het lijkt er op dat deze depressie of natuurlijke laagte een belangrijke rol heeft gespeeld in de vorming van het archeologische landschap.
In opdracht van de gemeente Sittard-Geleen en de Vereniging Natuurmonumenten is in 2003 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Tijdens het onderzoek werden nederzettingssporen
uit de vroege ijzertijd en de neolithische Stein-groep aangetroffen. Aanvullend op dit onderzoek is een vlakdekkend onderzoek van ongeveer 2 ha uitgevoerd in 2003 en 2010.
Tijdens de opgraving zijn sporen van het neolithicum tot en met de ijzertijd aangetroffen. De tot de Steingroep
te rekenen sporen bestaan uit een klein cluster waarvan een grote kuil de kern vormt. In het verlengde van deze kuil bevonden zich een drietal paalsporen die qua vulling sterk vergelijkbaar waren en waarvan er één ook een scherf van Stein-aardewerk heeft opgeleverd. Deze dateren vermoedelijk echter in het laat-neolithicum. Een Michelsberg-silokuil ligt geïsoleerd binnen de opgraving aangetroffen. De kuil
meet in totaal ongeveer 6 bij 6 m, waaraan nog een 2 m lange, smalle en ondiepe uitloop (mogelijk een erosiegeultje) verbonden is, en bestaat uit een buitenkuil die relatief snel na het uitgraven is dichtgegooid. Na opvulling van de buitenkuil zijn waarschijnlijk twee, mogelijk drie plekken opengebleven, hoewel die ook naderhand uitgegraven zouden kunnen zijn. De grootste van deze die lepelvormig is, meet ca. 3,3 x 1,8 m en vertoont met name in de onderste regionen een redelijk houtskoolrijke vulling. Ca. 5-10 cm boven de bodem van de kuil, die een iets a opende bodem vertoont, bevindt zich een schervenpakket dat in een rechthoekige concentratie lijkt te liggen. Het aardewerk is niet als complete potten maar als scherven op de grond terecht gekomen. Tussen en direct boven het aardewerk werd ook het grootste deel van het houtskool verzameld welke ter datering zijn aangeboden. De dateringen vallen in de tweede helft van de Steingroep. De functie van de kuilen blijft helaas onduidelijk.
Met name in het noordelijk deel en zuidoostelijke deel van het terrein zijn sporen uit de ijzertijd aangetroffen. Het gaat hierbij ten minste om twee losse leemextractiekuilen en een complex leemextractiekuilen, waarnaast een enkele kleine kuil en enkele paalsporen zijn ontdekt. In totaal zijn over het terrein een zestal clusters met ijzertijdsporen aangetroffen. De clusters met paalsporen en kuilen duiden op de aanwezigheid
van een nederzettingsterrein waarop in ieder geval 13 structuren zijn geïdentificeerd. De spiekers liggen
geclusterd aan de rand van het gebied waar ijzertijdsporen zijn waargenomen. Tussen de clusters bevinden zich relatief lege zones waar nagenoeg geen of weinig sporen zijn aangetroffen. Op basis van het aardewerk kan wel gezegd worden dat dit areaal voornamelijk in de vroege ijzertijd in gebruik is geweest tot in het begin van de midden-ijzertijd. De sporen zijn dan ook het restant van een relatief korte periode van gebruik.
De vindplaats is het beste te beschouwen als zijnde de randzone van een nederzetting. De nederzetting strekt zich verder uit naar het oosten en zal zich naar verwachting ook verder uitstrekken in noordelijke richting.
De verschillende clusters van kuilen en spiekers vertegenwoordigen verschillende activiteitenzones als ware het erf gestructureerd opgebouwd. Opmerkelijk is het voorkomen van een spieker die afgebrand lijkt te zijn. De laagte die door het plangebied loopt en in eerste instantie de verschillende clusters van elkaar lijkt te scheiden, dient eerder als een verbindend natuurlijk element gezien te worden. Het leverde bouw- en brandstoffen en verbond de bewoners met deze locatie.
by Fabian Haack, Luc Amkreutz, Ivo M . van Wijk, Marjorie de Grooth, Maciej Dębiec, Barbara van Doosselaere, Jaromír Beneš, Lechu Czerniak, Marc Vander Linden, Matthew Spriggs, and Penny Bickle More than 7000 years ago, groups of early farmers (the Linearbandkeramik, or LBK) spread over vas... more More than 7000 years ago, groups of early farmers (the Linearbandkeramik, or LBK) spread over vast areas of Europe. Their cultural characteristics comprised common choices and styles of execution, with a central meaning and functionality attached to ‘doing things a certain way’, over an enormous geographical area. However, recent evidence suggests that the reality was much more varied and diverse. The central question of this book is the extent to which notions of ‘uniformity’ and ‘diversity’ have caused a wider shift in archaeological perspective.
Using the LBK case study as a starting point, the volume brings together contributions by international specialists tackling the notion of cultural diversity and its explanatory power in archaeological analysis more generally. Through discussions of the domestic architecture, stone tool inventory, pottery traditions, landscape use and burial traditions of the LBK, this book provides a crucial reappraisal of the culture’s potential for adaptability and change.
Papers in the second part of the volume are devoted to archaeological case studies from around the globe in which the tension between diversity and uniformity has also proved controversial, including the Near Eastern Halaf culture, the North American Mississippian, the Pacific expansion of the Lapita culture, and the European Bell Beaker phenomenon. All provide exciting theoretical and methodological contributions on how the appreciation of cultural diversity as a whole can be moved forward. These papers expose diversity and uniformity as cultural strategies, and as such provide essential reading for scholars in archaeology and anthropology, and for anyone interested in the interplay between material culture and human social change.
Gedurende drie opgravingscampagnes is in 2006, 2012 en 2014 op het bekende bandkeramische nederze... more Gedurende drie opgravingscampagnes is in 2006, 2012 en 2014 op het bekende bandkeramische nederzettingsterrein van Elsloo-Koolweg opgegraven. Het betrof de plangebieden Joannes Riviusstraat en Paulus Potterstraat die beide ten behoeve van nieuwbouw archeologisch werden onderzocht. Speciaal in Elsloo heeft het onderzoek naar de Lineair Bandkeramische cultuur (5250-4950 v. Chr.) een lange geschiedenis.
De opgravingen (1958-1967) van Modderman in Elsloo hebben geleidt tot het vrijleggen van de tot nu toe grootste bandkeramische nederzetting in Nederland met in totaal 95
huisplattegronden. Met de sloop van enkele duplexwoningen aan de Joannes Riviusstraat en de Paulus Potterstraat deed zich de gelegenheid voor aansluitend aan het opgravingsterrein
van Modderman op te graven.
Tijdens de onderzoeken van Archol bv i.s.m. de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden en met de hulp van vele vrijwilligers zijn aanvullend in totaal de resten van 19
bandkeramische huisplaatsen gevonden. Daarnaast bevonden zich in het terrein sporen die dateren in de late prehistorie en Romeinse tijd.
De van bescheiden omvang zijnde opgravingen in 2006, 2012 en 2014 hebben een schat aan gegevens opgeleverd die wederom meer informatie verscha en over de wellicht grootste bandkeramische nederzetting in deze contreien 7000 jaar geleden, in aanvulling op de opgravingen van o.a. Beckers en Modderman tussen 1930 en 1970.
Verleden van een bewogen landschap. Landschaps- en bewoningsgeschiedenis van de Maashorst
De Maashorst is het grootste aaneengesloten natuurgebied van Noord-Brabant. Het wordt gekarakteri... more De Maashorst is het grootste aaneengesloten natuurgebied van Noord-Brabant. Het wordt gekarakteriseerd door een gevarieerde natuur, afgewisseld met landbouwgronden en staat bekend om zijn aardkundige monumenten als aardbreuken en wijstgronden. De Maashorst kent echter ook een bijzondere bewoningsgeschiedenis die tot ver in de prehistorie teruggaat.
In de afgelopen decennia zijn op de Maashorst een aantal spectaculaire archeologische vondsten gedaan, waaronder vorstengraven uit de vroege ijzertijd, een begraafplaats uit de late prehistorie, het grootste bronsdepot van Nederland uit de Romeinse tijd en een aantal vergeten dorpen uit de middeleeuwen. De rode draad in het bijbehorende verhaal vormt de relatie tussen de Maashorst en haar bewoners. Voegden de jager-verzamelaars en vroegste boeren zich nog naar hun omgeving, in de loop van de tijd gingen de bewoners het landschap van de Maashorst vormen. Men kapte bijvoorbeeld bossen voor de aanleg van akkers, waardoor heidevelden en later ook stuifzanden ontstonden. Die heidelandschappen namen een belangrijke rol in als graasgronden binnen de heidecult, een landbouwsysteem waarin mens en omgeving in evenwicht stonden. Tegenwoordig worden de heidevelden als natuur beschouwd maar feitelijk zijn het eeuwenoude cultuurlandschappen die verwijzen naar de geschiedenis van de Maashorst.
Verleden en toekomst van een bewogen landschap laat de ontwikkeling, de bewoning en het gebruik en betekenis van het landschap van de Maashorst van de prehistorie tot het heden zien. Tastbare herinneringen uit de (pre)historie zijn in het huidige landschap van de Maashorst nog steeds aanwezig. Samen met de bijzondere landschappelijke en aardkundige kenmerken geeft dit rijke cultuurhistorische verleden de Maashorst zijn huidige karakteristieke en unieke identiteit.
Het archeologisch onderzoek in Nederland naar de vroegneolithische Lineaire Bandkeramiek cultuur ... more Het archeologisch onderzoek in Nederland naar de vroegneolithische Lineaire Bandkeramiek cultuur of LBK (5250-4950 v. Chr.) heeft een lange geschiedenis. Sinds de eerste vondsten in 1925 werken amateur- en beroepsarcheologen er aan om onze kennis van deze cultuur te vergroten. Naast grote opgravingen die door de Universiteit Leiden zijn uitgevoerd, heeft veel (meest kleinschaliger) onderzoek plaatsgevonden dat minstens belangrijke aanvullende gegevens kan bieden, zo niet een ander licht kan werpen op de bestaande beeldvorming. Buiten het onderzoek van de Universiteit zijn publicaties echter summier of ontbreken geheel, ook die betreffende de eerste bandkeramische opgravingen. Het NWO-Odyssee onderzoeksproject Terug naar de Bandkeramiek, ‘vergeten’ onderzoeken van de Bandkeramiek heeft deze ’vergeten’ opgravingen boven water gehaald.
Voor dit project is een selectie van deze kleinere bandkeramische opgravingen uitgewerkt en toegankelijk gemaakt voor (aansluitend) wetenschappelijk onderzoek als ook voor een groter publiek; daarnaast is er binnen het project kennisoverdracht geweest op een jongere generatie onderzoekers.
In deze publicatie wordt de rijke onderzoeksgeschiedenis besproken en verslag gedaan van de opgravingen van veertien bandkeramische vindplaatsen in de Graetheideregio alsmede het gebied ten noorden van Maastricht. De (her)analyses van de geselecteerde onderzoeken worden per vindplaats gepresenteerd en in een synthetiserend kader geplaatst. De aandacht gaat daarbij uit naar: nederzettingsstructuur en landschappelijke inkadering (Van Wijk & Amkreutz), de chronologie van het bandkeramisch aardewerk (Van de Velde), het vuursteengebruik en de -herkomst (De Grooth), de stenen werktuigen (Verbaas), het non-bandkeramisch aardewerk (Brounen), het gebruik van oker (Wijnen), en de bandkeramische cultuurgewassen (Bakels).
Als centraal thema wordt aan de hand van genoemde aspecten de bewoningsdynamiek ten oosten en westen van de Maas belicht Onder de algemene noemer van Lineaire Bandkeramiek blijkt een variabiliteit in het gebruik en herkomst van diverse gebruiksgoederen schuil te gaan die groter was dan aangenomen werd en die nu in onze analyses duidelijk naar voren komt.
De ‘vergeten’ onderzoeken van de Bandkeramiek krijgen op deze wijze alsnog de hun toekomende plaats in de onderzoeksgeschiedenis geboden.
‘Vergeten’ Bandkeramiek. Een Odyssee naar de oudste neolithische bewoning in Nederland, 2014
In September 2008 the Odyssey program started as a joint effort of the Netherlands
Organization... more In September 2008 the Odyssey program started as a joint effort of the Netherlands
Organization for Scientific Research, the National Centre for Cultural Heritage
and the Ministry of Education, Culture and Science. The main aim of this program
was the disclosure of unpublished archaeological research carried out between
1900 and 2000. It has been calculated that over 3500-4000 excavations that
were carried out in this period have never been published. The Odyssey project:
The LBK revisited: ‘forgotten’ research into the Bandkeramik occupation of the Low
Countries aimed to fill in a part of this gap for the early Neolithic farmers in the
Netherlands.
This report is the result of our research. It is mainly written in Dutch, but as
early Neolithic research transcends the Dutch borders we have chosen to provide
a summary of all the chapters of this report. The first 9 chapters (with exception
of chapter 3) have been translated completely as well as the summaries (chapter 27
and 28) and the synthesis (29). The chapters on the 14 excavations (chapter 10-
22) have been summarised with one exception: the excavation at Echt-Annendaal
(chapter 23) which has been fully translated. The specialist report on “archaeobotany”
(chapter 24), “non-LBK pottery” (chapter 25) and “characterisation of red
ochre” (chapter 26) have also been translated completely.
The report has been divided into six parts. Part 1 covers the outline of the
project, regarding methodology, landscape and historical background. Part 2 deals
with the sites on the western bank of the Meuse River. These sites all lie near the
municipality of Maastricht and are part of the Heeswater settlement cluster. Part
3 describes the sites on the eastern bank of the Meuse River, belonging to the
Graetheide settlement cluster. Part 4 covers the excavation at Echt-Annendaal, a
site which lies outside (north of ) the loess cover. Part 5 presents specialist research
on archaeobotany, non-LBK pottery and hematite. A summary of sites lying in the
two settlement clusters is provided in chapters 27 en 28. An elaborate synthesis is
presented in chapter 29.
Figures and tables are presented in the original (Dutch) chapters.
Papers by Ivo M . van Wijk
Nature, 2020
Pottery is one of the most commonly recovered artefacts from archaeological sites. Despite more t... more Pottery is one of the most commonly recovered artefacts from archaeological sites. Despite more than a century of relative dating based on typology and seriation1, accurate dating of pottery using the radiocarbon dating method has proven extremely challenging owing to the limited survival of organic temper and unreliability of visible residues2–4. Here we report a method to directly date archaeological pottery based on accelerator mass spectrometry analysis of 14C in absorbed food residues using palmitic (C16:0) and stearic (C18:0) fatty acids purified by preparative gas chromatography5–8. We present accurate compound-specific radiocarbon determinations of lipids extracted from pottery vessels, which were rigorously evaluated by comparison with dendrochronological dates9,10 and inclusion in site and regional chronologies that contained previously determined radiocarbon dates on other materials11–15. Notably, the compound-specific dates from each of the C16:0 and C18:0 fatty acids in...
Inventariserend veldonderzoek en aansluitende opgravingen in plangebied watertransportleiding Susteren- Sweikhuizen (L) : ARC-publicaties 243
Inleiding De Zuid-Limburgse lossgronden zijn een gebied dat sinds het vroege Neolithicum, de Line... more Inleiding De Zuid-Limburgse lossgronden zijn een gebied dat sinds het vroege Neolithicum, de Lineaire Bandkeramiek, intensief door de mens is bewoond. De relicten die deze mensen achter hebben gelaten zijn zeer veelvoudig en divers van aard. Onderhavig onderzoek verschaft een brede inkijk in hoe dit landschap in de loop der tijden is gebruikt. In zo goed als alle aangelegde sleuven zijn sporen van menselijke activiteiten aangetroffen, hetzij “echte” sporen van nederzettingen of grafvelden hetzij bodemingrepen die in de laatste jaren, decennia of eeuwen zijn ontstaan door bijv. de exploitatie van leem en ontginning. Dit hoge aantal features per sleuf maakt duidelijk dat de IKAW en de monumentengebieden een herwaardering behoeven. In veel gevallen is het dan niet de kwestie of sporen aanwezig zijn of niet, maar eerder het waarderen van deze overblijfselen. Nog steeds richt recent archeologisch onderzoek zich vooral op “sites” zoals nederzettingen en grafvelden. Inmiddels staan ook zog...
Boven het maaiveld, 2025
Deze publicatie is verschenen ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Boven het maaiveld. 25 jaar... more Deze publicatie is verschenen ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Boven het maaiveld. 25 jaar archeologische vondsten', 22 april 2025 t/m 7 september 2025 in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.
Boven het maaiveld, 2025
Deze publicatie is verschenen ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Boven het maaiveld. 25 jaar... more Deze publicatie is verschenen ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Boven het maaiveld. 25 jaar archeologische vondsten', 22 april 2025 t/m 7 september 2025 in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.
Dating the emergence of dairying by the first farmers of Central Europe using 14 C analysis of fatty acids preserved in pottery vessels
Proceedings of the National Academy of Sciences
Direct, accurate, and precise dating of archaeological pottery vessels is now achievable using a ... more Direct, accurate, and precise dating of archaeological pottery vessels is now achievable using a recently developed approach based on the radiocarbon dating of purified molecular components of food residues preserved in the walls of pottery vessels. The method targets fatty acids from animal fat residues, making it uniquely suited for directly dating the inception of new food commodities in prehistoric populations. Here, we report a large-scale application of the method by directly dating the introduction of dairying into Central Europe by the Linearbandkeramik (LBK) cultural group based on dairy fat residues. The radiocarbon dates ( n = 27) from the 54th century BC from the western and eastern expansion of the LBK suggest dairy exploitation arrived with the first settlers in the respective regions and were not gradually adopted later. This is particularly significant, as contemporaneous LBK sites showed an uneven distribution of dairy exploitation. Significantly, our findings demon...
Stable isotope signatures of domesticates found on archaeology sites provide information about pa... more Stable isotope signatures of domesticates found on archaeology sites provide information about past human behaviour, such as the evolution and adaptation of husbandry strategies. A dynamic phase in cattle husbandry evolution is during the 6th millennium BCE, where the first cattle herders of central Europe spread rapidly through diverse forested ecological niches, where little is known about pasturing strategies. Here we investigate cattle pasturing and foddering practices using a multi-regional dataset of stable isotope values (δ13C and δ18O; compound-specific stable isotopic analysis δ15N-amino acids and δ13C-dairy fats) measured from cattle bone and teeth, and pottery residues from early farming contexts, and palaeoenvironmental information. Our analysis reveals that farmers practiced different pasturing strategies with the intensive use of forested ecosystems in some areas for both graze and seasonal forage. We propose that the diversity of strategies is related to the adaptatio...
Opgraven langs de Rijksweg A2 te Stein Heidekampweg. Stein-Steinerbos en Geleen-Chemelot
ABSTRACT Archol heeft een Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P) en o... more ABSTRACT Archol heeft een Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P) en opgraving uitgevoerd in het voorjaar van 2011. Het plangebied is verdeeld in drie deelgebieden: Geleen-Chemelot, Stein-Heidekampweg en Stein-Steinerbos. Deze delen worden doorsneden door de snelweg A2. Tijdens het inventariserende veldonderzoek zijn archeologische resten gevonden van een nederzetting uit de Lineair Bandkeramische cultuur (LBK) en sporen uit de ijzertijd. Deze resten worden tot de vindplaats Stein-Heidekampweg gerekend welke reeds in de jaren negentig van de vorige eeuw was ontdekt (Hendrix 1999). Uit het onderzoek is gebleken dat vrijwel over het gehele terrein een B(t)-horizont van een brikgrond is aangetroffen. Het proefsleuvenonderzoek en de opgraving aan weerszijden van de rijksweg A2 heeft de resten laten zien van 14 bandkeramische huisplaatsen die verspreid over het plangebied zijn aangetroffen. Ruimtelijk lijken ze verdeeld te zijn over twee bewoningsclusters; een noordelijk en zuidelijk cluster. Het noordelijke cluster bestaat uit tenminste drie huisplaatsen. Het zuidelijk cluster bestaat uit minimaal 11 huisplaatsen. De huisplaatsen bestaan voornamelijk uit huisstructuren en naastgelegen kuilen, meestal langskuilen die in eerste instantie ten behoeve van de leemwinning zijn gegraven en vervolgens als afvalkuil zijn geëindigd. Het zuidelijke bewoningscluster dateert op basis van de aardewerkanalyse in fase 1c-2a, mogelijk durend tot fase 2b. Het noordelijke cluster is jonger en dateert in fase 2a-2c. Het lijkt dus alsof het noordelijke cluster pas bewoond werd toen het zuidelijke cluster al grotendeels was verlaten. De vondst van een palenrij doet vermoeden dat een deel van de nederzetting met een palissade was omgeven. De bij het onderzoek gevonden sporen uit de ijzertijd zijn grofweg op basis van aardewerk en twee 14C-dateringen in twee periodes van de ijzertijd te dateren, namelijk de (late bronstijd/)vroege ijzertijd en de late ijzertijd. De eerste periode is vertegenwoordigd door twee kuilen en losse aardewerkscherven die verspreid over het terrein gevonden zijn. Het grootste deel van de sporen en het aardewerk lijkt echter in de late ijzertijd gedateerd te moeten worden. Eén huisplattegrond is op basis van aardewerk en een 14C-datering met zekerheid in deze periode te dateren. De plattegrond bevindt zich in een groter sporencluster met in ieder geval nog één andere huisplattegrond en verschillende spiekers. Op basis van de vergelijkbare oriëntatie van de verschillende huisplattegronden kan het hele cluster echter waarschijnlijk in de late ijzertijd gedateerd worden. In het rapport wordt uitgebreid ingegaan op de verschillende archeologische sporenclusters alsmede de daarmee verbonden materiaalcategorieën. Deze worden per periode besproken.
ArchéoSciences, 2021
Distribution électronique Cairn.info pour Presses universitaires de Rennes. © Presses universitai... more Distribution électronique Cairn.info pour Presses universitaires de Rennes. © Presses universitaires de Rennes. Tous droits réservés pour tous pays. La reproduction ou représentation de cet article, notamment par photocopie, n'est autorisée que dans les limites des conditions générales d'utilisation du site ou, le cas échéant, des conditions générales de la licence souscrite par votre établissement. Toute autre reproduction ou représentation, en tout ou partie, sous quelque forme et de quelque manière que ce soit, est interdite sauf accord préalable et écrit de l'éditeur, en dehors des cas prévus par la législation en vigueur en France. Il est précisé que son stockage dans une base de données est également interdit.
Uploads
Books by Ivo M . van Wijk
the Linear Bandkeramik Culture (LBK). It was excavated by the Cultural Heritage Agency of the Netherlands and Leiden
University in 1959 and 1966. The burial ground consists of 63 inhumation graves and 50 cremation graves of which 36 are
unambiguously identifed as such, resulting in a total of 97 and potentially 113 graves. The initial analysis of the burial ground
of Elsloo has formed an important basis for current knowledge on colonisation, hereditary succession, burial tradition, and
the origin of LBK communities in the south of the Netherlands and beyond. Now, afer 60 years, the burial ground is
subjected to additional and science-based research within the framework of the Knowledge for Archaeology program of the
Cultural Heritage Agency of the Netherlands. This new research has further underlined and demonstrated the existence of
paterning that does not easily relate to classical interpretations of prehistoric burial customs along lines of gender and age.
This scientifc report is intended for archaeologists, as well as for other professionals and amateur enthusiasts involved in
archaeology.
the Linear Bandkeramik Culture (LBK). It was excavated by the Cultural Heritage Agency of the Netherlands and Leiden
University in 1959 and 1966. The burial ground consists of 63 inhumation graves and 50 cremation graves of which 36 are
unambiguously identified as such, resulting in a total of 97 and potentially 113 graves. The initial analysis of the burial ground
of Elsloo has formed an important basis for current knowledge on colonisation, hereditary succession, burial tradition, and
the origin of LBK communities in the south of the Netherlands and beyond. Now, after 60 years, the burial ground is
subjected to additional and science-based research within the framework of the Knowledge for Archaeology program of the
Cultural Heritage Agency of the Netherlands. This new research has further underlined and demonstrated the existence of
patterning that does not easily relate to classical interpretations of prehistoric burial customs along lines of gender and age.
Research in this region, the Graetheide cluster, has long been characterized by excavations of Elsloo, Geleen and Sittard. Apart from these well known settlements, more sites on both sides of the river Meuse have been excavated over the past century. They show, that in this differentiated landscape other locations than originally presumed have been selected, tested and used for settlement. This observation leads to different kinds of questions: How could they cultivate locations on the Lower or High Meuse Terrace, without the need for digging deep wells or fear of floods? What are their motivations for exploring new locations? Does a different site location also imply that they abandoned their traditional approach to settlement patterning and structure? Chronology of these sites is therefore a key factor.
This paper will argue that diversity in settlements is noticeable for Bandkeramik people adapting to the local environment, implying a profound knowledge of the landscape.
the Belgium border. The geographical location of the settlements is atypical, since most of the Dutch LBK
settlements are situated on the middle terraces, with the exception of several younger ones on the eastern side of the Meuse. The research was carried out by Archaeological
Research Leiden BV (Archol) in combination with the Faculty of Archaeology of Leiden University, the National Museum of Antiquities, KF InHeritage and many others.
Based on test trenching, the structure of the settlement was thought to have an open layout. This contrasts with most Dutch LBK settlements such as Elsloo, Stein and Sittard.
In total 3.5 ha were excavated, revealing the outlines of a small Bandkeramik village, encompassing at least 29 house yards. Based on the pottery chronology it is thought
that 4 to 5 house yards were present during each (ceramic) phase. The site has been dated to the Younger and Youngest phases of the Bandkeramik: phase 1d-2a. The house yards cluster and move across the settlement area. The house structures themselves are oriented east to west and consist merely of Modderman Type 2 houses. These are
two prominent features that distinguish this site from other known settlements in the Netherlands and the Graetheide settlement cluster. There seems to be little difference in material culture compared to other sites. Pottery, flint and stone tools typically conform to regional LBK standards. What
was most striking, however, was the enormous amount of flint that was present within three large refuse pits. They resemble the flint blade production workshops from
Verlaine-Petit Paradis and the settlement therefore may have played a comparable important role in social and economic distribution networks.
It is clear that the Cannerberg settlement already holds a special place within the Dutch Bandkeramik. This is not only based on its flint blade industry, but also because of its
striking geographical position, settlement structure and occupation dynamics.
During excavation habitation traces which could be roughly dated to the Late Bronze Age and Iron Age were documented.
A number of these locations were subsequently excavated and yielded various yards consisting of house plans and associated outbuildings and pits. The yards could be
dated to the Early Iron Age and first half of the middle Iron Age (ca. 800-400 BC). The Cannerberg is one of the first settlements on the loess soils of Southern Limburg
to yield clear Iron Age houseplans. In addition to the Early Iron Age farmyards a large ditch with a V-shaped cross-section
was found which has been dated to the Late Iron Age. The location of this ditch is remarkable as it cuts off a spit of land protruding from the Cannerberg. A possible
interpretation for this ditch is that we are dealing with a simple type of fortified settlement which are well known from the Late Iron Age.
The excavation yielded a small number of Roman period features among them a partial house plan and several pits and ditches. The features date between AD 50 and 150 and
probably represent a small rural settlement
More recent periods are represented by remains dating to the Dutch War of Independence against Phillip II of Spain (1566-1648) or later. Long elongated ditches
probably relate to one of the sieges of Maastricht. In addition earthworks belonging to a fortification dating to 1632 built by Prince Frederik Hendrik, the sovereign Prince
of Orange were identified on a digital elevation model. During the Second World War the caves in the Cannerberg were used for industrial purpose by the German occupying forces. Remains of allied fire bombs (incendiary cluster bombs) were found scattered over Cannerberg..
In opdracht van de gemeente Sittard-Geleen en de Vereniging Natuurmonumenten is in 2003 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Tijdens het onderzoek werden nederzettingssporen
uit de vroege ijzertijd en de neolithische Stein-groep aangetroffen. Aanvullend op dit onderzoek is een vlakdekkend onderzoek van ongeveer 2 ha uitgevoerd in 2003 en 2010.
Tijdens de opgraving zijn sporen van het neolithicum tot en met de ijzertijd aangetroffen. De tot de Steingroep
te rekenen sporen bestaan uit een klein cluster waarvan een grote kuil de kern vormt. In het verlengde van deze kuil bevonden zich een drietal paalsporen die qua vulling sterk vergelijkbaar waren en waarvan er één ook een scherf van Stein-aardewerk heeft opgeleverd. Deze dateren vermoedelijk echter in het laat-neolithicum. Een Michelsberg-silokuil ligt geïsoleerd binnen de opgraving aangetroffen. De kuil
meet in totaal ongeveer 6 bij 6 m, waaraan nog een 2 m lange, smalle en ondiepe uitloop (mogelijk een erosiegeultje) verbonden is, en bestaat uit een buitenkuil die relatief snel na het uitgraven is dichtgegooid. Na opvulling van de buitenkuil zijn waarschijnlijk twee, mogelijk drie plekken opengebleven, hoewel die ook naderhand uitgegraven zouden kunnen zijn. De grootste van deze die lepelvormig is, meet ca. 3,3 x 1,8 m en vertoont met name in de onderste regionen een redelijk houtskoolrijke vulling. Ca. 5-10 cm boven de bodem van de kuil, die een iets a opende bodem vertoont, bevindt zich een schervenpakket dat in een rechthoekige concentratie lijkt te liggen. Het aardewerk is niet als complete potten maar als scherven op de grond terecht gekomen. Tussen en direct boven het aardewerk werd ook het grootste deel van het houtskool verzameld welke ter datering zijn aangeboden. De dateringen vallen in de tweede helft van de Steingroep. De functie van de kuilen blijft helaas onduidelijk.
Met name in het noordelijk deel en zuidoostelijke deel van het terrein zijn sporen uit de ijzertijd aangetroffen. Het gaat hierbij ten minste om twee losse leemextractiekuilen en een complex leemextractiekuilen, waarnaast een enkele kleine kuil en enkele paalsporen zijn ontdekt. In totaal zijn over het terrein een zestal clusters met ijzertijdsporen aangetroffen. De clusters met paalsporen en kuilen duiden op de aanwezigheid
van een nederzettingsterrein waarop in ieder geval 13 structuren zijn geïdentificeerd. De spiekers liggen
geclusterd aan de rand van het gebied waar ijzertijdsporen zijn waargenomen. Tussen de clusters bevinden zich relatief lege zones waar nagenoeg geen of weinig sporen zijn aangetroffen. Op basis van het aardewerk kan wel gezegd worden dat dit areaal voornamelijk in de vroege ijzertijd in gebruik is geweest tot in het begin van de midden-ijzertijd. De sporen zijn dan ook het restant van een relatief korte periode van gebruik.
De vindplaats is het beste te beschouwen als zijnde de randzone van een nederzetting. De nederzetting strekt zich verder uit naar het oosten en zal zich naar verwachting ook verder uitstrekken in noordelijke richting.
De verschillende clusters van kuilen en spiekers vertegenwoordigen verschillende activiteitenzones als ware het erf gestructureerd opgebouwd. Opmerkelijk is het voorkomen van een spieker die afgebrand lijkt te zijn. De laagte die door het plangebied loopt en in eerste instantie de verschillende clusters van elkaar lijkt te scheiden, dient eerder als een verbindend natuurlijk element gezien te worden. Het leverde bouw- en brandstoffen en verbond de bewoners met deze locatie.
Using the LBK case study as a starting point, the volume brings together contributions by international specialists tackling the notion of cultural diversity and its explanatory power in archaeological analysis more generally. Through discussions of the domestic architecture, stone tool inventory, pottery traditions, landscape use and burial traditions of the LBK, this book provides a crucial reappraisal of the culture’s potential for adaptability and change.
Papers in the second part of the volume are devoted to archaeological case studies from around the globe in which the tension between diversity and uniformity has also proved controversial, including the Near Eastern Halaf culture, the North American Mississippian, the Pacific expansion of the Lapita culture, and the European Bell Beaker phenomenon. All provide exciting theoretical and methodological contributions on how the appreciation of cultural diversity as a whole can be moved forward. These papers expose diversity and uniformity as cultural strategies, and as such provide essential reading for scholars in archaeology and anthropology, and for anyone interested in the interplay between material culture and human social change.
De opgravingen (1958-1967) van Modderman in Elsloo hebben geleidt tot het vrijleggen van de tot nu toe grootste bandkeramische nederzetting in Nederland met in totaal 95
huisplattegronden. Met de sloop van enkele duplexwoningen aan de Joannes Riviusstraat en de Paulus Potterstraat deed zich de gelegenheid voor aansluitend aan het opgravingsterrein
van Modderman op te graven.
Tijdens de onderzoeken van Archol bv i.s.m. de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden en met de hulp van vele vrijwilligers zijn aanvullend in totaal de resten van 19
bandkeramische huisplaatsen gevonden. Daarnaast bevonden zich in het terrein sporen die dateren in de late prehistorie en Romeinse tijd.
De van bescheiden omvang zijnde opgravingen in 2006, 2012 en 2014 hebben een schat aan gegevens opgeleverd die wederom meer informatie verscha en over de wellicht grootste bandkeramische nederzetting in deze contreien 7000 jaar geleden, in aanvulling op de opgravingen van o.a. Beckers en Modderman tussen 1930 en 1970.
In de afgelopen decennia zijn op de Maashorst een aantal spectaculaire archeologische vondsten gedaan, waaronder vorstengraven uit de vroege ijzertijd, een begraafplaats uit de late prehistorie, het grootste bronsdepot van Nederland uit de Romeinse tijd en een aantal vergeten dorpen uit de middeleeuwen. De rode draad in het bijbehorende verhaal vormt de relatie tussen de Maashorst en haar bewoners. Voegden de jager-verzamelaars en vroegste boeren zich nog naar hun omgeving, in de loop van de tijd gingen de bewoners het landschap van de Maashorst vormen. Men kapte bijvoorbeeld bossen voor de aanleg van akkers, waardoor heidevelden en later ook stuifzanden ontstonden. Die heidelandschappen namen een belangrijke rol in als graasgronden binnen de heidecult, een landbouwsysteem waarin mens en omgeving in evenwicht stonden. Tegenwoordig worden de heidevelden als natuur beschouwd maar feitelijk zijn het eeuwenoude cultuurlandschappen die verwijzen naar de geschiedenis van de Maashorst.
Verleden en toekomst van een bewogen landschap laat de ontwikkeling, de bewoning en het gebruik en betekenis van het landschap van de Maashorst van de prehistorie tot het heden zien. Tastbare herinneringen uit de (pre)historie zijn in het huidige landschap van de Maashorst nog steeds aanwezig. Samen met de bijzondere landschappelijke en aardkundige kenmerken geeft dit rijke cultuurhistorische verleden de Maashorst zijn huidige karakteristieke en unieke identiteit.
Voor dit project is een selectie van deze kleinere bandkeramische opgravingen uitgewerkt en toegankelijk gemaakt voor (aansluitend) wetenschappelijk onderzoek als ook voor een groter publiek; daarnaast is er binnen het project kennisoverdracht geweest op een jongere generatie onderzoekers.
In deze publicatie wordt de rijke onderzoeksgeschiedenis besproken en verslag gedaan van de opgravingen van veertien bandkeramische vindplaatsen in de Graetheideregio alsmede het gebied ten noorden van Maastricht. De (her)analyses van de geselecteerde onderzoeken worden per vindplaats gepresenteerd en in een synthetiserend kader geplaatst. De aandacht gaat daarbij uit naar: nederzettingsstructuur en landschappelijke inkadering (Van Wijk & Amkreutz), de chronologie van het bandkeramisch aardewerk (Van de Velde), het vuursteengebruik en de -herkomst (De Grooth), de stenen werktuigen (Verbaas), het non-bandkeramisch aardewerk (Brounen), het gebruik van oker (Wijnen), en de bandkeramische cultuurgewassen (Bakels).
Als centraal thema wordt aan de hand van genoemde aspecten de bewoningsdynamiek ten oosten en westen van de Maas belicht Onder de algemene noemer van Lineaire Bandkeramiek blijkt een variabiliteit in het gebruik en herkomst van diverse gebruiksgoederen schuil te gaan die groter was dan aangenomen werd en die nu in onze analyses duidelijk naar voren komt.
De ‘vergeten’ onderzoeken van de Bandkeramiek krijgen op deze wijze alsnog de hun toekomende plaats in de onderzoeksgeschiedenis geboden.
Organization for Scientific Research, the National Centre for Cultural Heritage
and the Ministry of Education, Culture and Science. The main aim of this program
was the disclosure of unpublished archaeological research carried out between
1900 and 2000. It has been calculated that over 3500-4000 excavations that
were carried out in this period have never been published. The Odyssey project:
The LBK revisited: ‘forgotten’ research into the Bandkeramik occupation of the Low
Countries aimed to fill in a part of this gap for the early Neolithic farmers in the
Netherlands.
This report is the result of our research. It is mainly written in Dutch, but as
early Neolithic research transcends the Dutch borders we have chosen to provide
a summary of all the chapters of this report. The first 9 chapters (with exception
of chapter 3) have been translated completely as well as the summaries (chapter 27
and 28) and the synthesis (29). The chapters on the 14 excavations (chapter 10-
22) have been summarised with one exception: the excavation at Echt-Annendaal
(chapter 23) which has been fully translated. The specialist report on “archaeobotany”
(chapter 24), “non-LBK pottery” (chapter 25) and “characterisation of red
ochre” (chapter 26) have also been translated completely.
The report has been divided into six parts. Part 1 covers the outline of the
project, regarding methodology, landscape and historical background. Part 2 deals
with the sites on the western bank of the Meuse River. These sites all lie near the
municipality of Maastricht and are part of the Heeswater settlement cluster. Part
3 describes the sites on the eastern bank of the Meuse River, belonging to the
Graetheide settlement cluster. Part 4 covers the excavation at Echt-Annendaal, a
site which lies outside (north of ) the loess cover. Part 5 presents specialist research
on archaeobotany, non-LBK pottery and hematite. A summary of sites lying in the
two settlement clusters is provided in chapters 27 en 28. An elaborate synthesis is
presented in chapter 29.
Figures and tables are presented in the original (Dutch) chapters.
Papers by Ivo M . van Wijk