Jan Schenkman - Wikipedia
Naar inhoud springen
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Jan Schenkman
Jan Schenkman
Persoonsgegevens
Volledige naam
Jan Schenkman
Geboortedatum
1 oktober
1806
Geboorteplaats
Amsterdam
Overlijdensdatum
4 mei
1863
Overlijdensplaats
Amsterdam
Geboorteland
Nederland
Opleiding en beroep
Beroep
onderwijzer
dichter
Werken
Genre(s)
Poëzie
Jeugdliteratuur
Bekende werken
Sint Nikolaas en zijn knecht
Erkenning en lidmaatschap
Werken in collectie
CODA Museum
Dbnl-profiel
Portaal
Literatuur
Jan Schenkman
Amsterdam
1 oktober
1806
– aldaar,
4 mei
1863
) was een
Nederlands
onderwijzer
dichter
auteur
van
kinderboeken
en
humorist
Biografie
bewerken
brontekst bewerken
Jan Schenkman was enig kind van molenaarsknecht Gerrit Schenkman en zijn vrouw Geesje van den Bosch. Hij werd op 10 oktober Nederlands Hervormd gedoopt in de Zuiderkerk te Amsterdam. Hij trouwde op 29 augustus 1832 met de dochter van een diamantslijper, Elisabeth Alida Cuke, en ze kregen vier kinderen. Nadat Elisabeth was gestorven trouwde hij nogmaals, met Anna Maria Elisabeth Endters, en liet bij zijn dood acht kinderen achter.
Schenkman was tot 1849 onderwijzer aan een particuliere school op de
Anjeliersgracht
. Hij was een prominent lid van de
Maatschappij tot Nut van 't Algemeen
Hij heeft het moderne
sinterklaasfeest
voor het eerst in een samenhangend verhaal in een prentenboek weergegeven. In zijn boekje
Sint Nikolaas en zijn knecht
(Amsterdam, 1850 en herdrukken tot in 1907) verwerkte hij bekende elementen als het paard, het rijden over de daken, het schenken van cadeaus of een roe via de schoorsteen en Sints komst uit Spanje.
Hij voerde echter ook nieuwe elementen in: de
stoomboot
waarmee Sint-Nicolaas in
Amsterdam
aankomt en de zwarte
page
– waar vervolgens de figuur van
Zwarte Piet
uit is ontstaan – als hulpje van de Sint. Schenkman schreef daarin de tekst van het
sinterklaaslied
Zie ginds komt de stoomboot
dat later op de melodie is gezet van
Im Märzen der Bauer
Jan Schenkman was in zijn tijd bekend om zijn humoristische gedichten en verhalen. Hij publiceerde zijn teksten via twee uitgevers;
G. Theod. Bom
was de uitgever voor zijn respectabele werk, zoals zijn kinderboeken, en
J.A. Schuurmans
was de uitgever voor zijn kluchtige en pikante, soms wellicht ook als
antisemitisch
te duiden werk.
Publicaties
bewerken
brontekst bewerken
Sprookjes van Moeder de Gans
, vertaald door Jan Schenkman, boekbandontwerp door
Gustaaf van de Wall Perné
Losse gedichten in
almanakken
Overpeinzingen van een eenvoudige burgerman op den 16den verjaardag van zijn zoon (1850)
Sint Nicolaas schenkt ieder wat: boertig dichtstukje (1850)
St. Nikolaas en zijn knecht, uitgeverij G. Theod. Bom, Amsterdam (1850)
Rekwest van Amsterd. jongens aan den Burgemeester der stad (1850)
Een ijverige hand vindt werk door 't gansche land (ca. 1850)
Het nieuwe apenspel zonder weêrga (ca. 1850)
De mislukte aanslag op de stad Amsterdam, door prins Willem den Tweede in het jaar 1650 (1851)
Oud en nieuw. Berijmde voorlezingen en losse dichtstukjes (1851)
Weer wat moois voor lieve kleinen (ca. 1851)
Nieuwe gedichtjes op de vertellingen van Moeder de Gans (ca. 1851)
Vertellingen van Moeder de Gans, uitgeverij G. Theod. Bom, Amsterdam (1851)
Wat een eenvoudig burger dacht bij de onthulling van het standheeld voor Rembrandt van Rhijn. Boertig dichtstukje, 1852
Jeremiade van Rembrandt van Rhijn in den avond van den 26 Mei 1852.
Brief van St. Nicolaas aan zijne vrienden te Amsterdam. Luimig dichtstukje, 1852
Het eerste prenteboek op moeders schoot (1852)
De Belangrijke brief van eenen Amsterdamschen jood, vrijwilliger in het Fransche leger (onder
pseudoniem
Mozes Levie Zadok) (1852-1854)
Vermakelijk allerlei: prentjes met versjes (1855)
Grappig allerlei. Prentjes met versjes
(Amsterdam: G. Thed. Bom, z.j.)
Nieuw AB boek, naar een oud rijmpje, en op een aardig wijsje (1856)
Ontwerp van eene nieuwe belastingwet op de
crinolines
(1858)
Het leven van
Jan Klaassen
(1859)
Arlequin's bont AB boek (1860)
Vos en konijn (1862)
De kermis-artisten (1863)
Humoristische voorlezingen in proza en poëzy. Met eene voorrede van
J. van Lennep
en portr. des schrijvers (1863)
De nieuwe circus: groot paarden-spel voor het jeugdige publiek (1863)
Humoristische voorlezingen in proza en poëzie (1863)
De boerderij: nieuw prentenboek (ca. 1863)
Asschepoester in het cirque Carré (1874, herdruk omstreeks 1885?)
Gezellige plaatjes en versjes (ca. 1885)
Pierrot's leven en bedrijf (ca. 1900)
Literatuur
bewerken
brontekst bewerken
Eugenie Boer
, 'De Sint Nicolaas van Jan Schenkman. Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan', in:
Ons Amsterdam
47 (1995) 12 (december), p. 282-286.
Frits Booy, 'AAA Kijk dat kreeg ik van Papa', in: 'Boekenpost' 8 (2000) 46 (mrt./apr.), p.
4-8.
Frits Booy, 'AAA Kijk dat kreeg ik van Papa (II)', in: 'Boekenpost' 8 (2000) 50 (nov./dec.) , p.
4-9.
Roelof-Jan de Wild,
De bisschop, de boeman en de beloner
. Achtergronden bij het Sint-Nicolaasfeest in het Nederland van de 18e en 19e eeuw (Leon van Dorp, 2021), p.156-159,
ISBN 978-90-79226-90-0
Ewoud Sanders: Lachen om Levi. Komisch bedoeld antisemitisme (1830-1930). Walburg Pers, 2020.
Externe links
bewerken
brontekst bewerken
Profiel
bij de
Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)
Sint Nikolaas en zijn knecht door J. Schenkman
, dossier op website Koninklijke bibliotheek, via Internet Archive (19 september 2018)
St. Nikolaas en zijn knecht bij Librivox (audiobook en ebook)
Ons Amsterdam. Amsterdamse vormgevers van Sinterklaas
Sinterklaas. Van heilige tot kindervriend
Erik R. van den Berg, Joodse Amsterdammer vocht mee in Krimoorlog. Was bedenker Zwarte Piet antisemiet? (2014)
Publicaties van Schenkman online
bewerken
brontekst bewerken
Sint Nicolaas en zijn knecht
, 1850
Andere uitgave van
Sint Nicolaas en zijn knecht
, 1850
Nieuwe gedichtjes op de vertellingen van Moeder de Gans
, 1851
Bronnen, noten en/of referenties
Jan Schenkman
Biographisch woordenboek der Nederlanden
Geraadpleegd op
27 augustus 2020
Vertellingen van Moeder de Gans
Geraadpleegd op
14 maart 2021
15 Jan Schenkman: vermaak zonder nut, Lust en Leering. Geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw
Leontine Buijnsters-Smets
Gearchiveerd
op
16 augustus 2022
Geraadpleegd op
5 december 2024
– via
DBNL
Schenkman, J.
([190-?]).
Sint Nikolaas en zijn knecht
. J. Vlieger.
Gearchiveerd
op
14 augustus 2023
Geraadpleegd op
5 december 2024
Knip, Karel
Koddige gedichten, kwaadaardige pamfletten
",
NRC
28 november 2015
, p.
W7.
Gearchiveerd
op
26 november 2024
Geraadpleegd op
5 december 2024
Erik R. van der Berg
Joodse Amsterdammer vocht mee in Krimoorlog - NPO Geschiedenis
NPO Geschiedenis
NPO
6 augustus 2016
).
Gearchiveerd op
6 augustus 2016
Geraadpleegd op
20 oktober 2023
Mediabestanden
Zie de categorie
Jan Schenkman
van
Wikimedia Commons
voor mediabestanden over dit onderwerp.
Bibliografische informatie
Biografisch Portaal
31263814
Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren
sche039
Gemeinsame Normdatei
106799355X
International Standard Name Identifier
0000 0000 4818 2780
Library of Congress Control Number
no2006044150
MusicBrainz
c5831f8d-a2cf-47d9-bc8a-c8a85ff88b34
Nationale Bibliotheek van Israël
987007597876505171
Nederlandse Thesaurus van Auteursnamen
073686360
Virtual International Authority File
14522778
WorldCat
E39PBJwp3wHkxBdQPHyMwT9FKd
Overgenomen van "
Categorieën
Nederlands onderwijzer
Nederlands schrijver
19e-eeuws schrijver
Nederlands dichter
Nederlands kinderboekenschrijver
Auteur in het publiek domein
Jan Schenkman
Onderwerp toevoegen