Jesus – Wikipedia

Jesus – Wikipedia
Hopp til innhald
Frå Wikipedia – det frie oppslagsverket
For andre tydingar av oppslagsordet, sjå
Jesus (fleirtyding)
Jesus
Fødd
Betlehem
Nasaret
Død
Golgata
Tittel
profet
Opptrer
Det nye testamentet
Koranen
Identifisert med
Isa
Yeshu
Jesusbarnet
Jesus i ahmadiyya
Jesus i bahai
Jesus i kristendommen
Salvator Mundi
historiske Jesus
Sonen
Jesus i manikeismen
Christ Jesus
Andre namn
gammalgresk
Ἰησοῦς
, Iēsoûs
hebraisk
ישוע
arabisk
عيسى
, romanisert
Isa
Slekt
Den heilage familien
Huset David
Yrke
predikant
profet
tømrar
rabbinar
taumaturg
religiøs leiar
healer
Messias
predikant
lærar
intercession of saints
father of faith
tektōn
sjelesyrgjar
Gravstad
Gravkyrkja
Talpiotgraven
Garden Tomb
empty tomb
Jerusalem
tomb of Jesus Christ
Land
Herodian Kingdom of Judea
Mor
Jomfru Maria
Far
Den heilage Josef
Gud Fader
Medlem
treeininga
Jesus
(ca. 4 f.Kr.–30/33 e.Kr.), også kjend som
Jesus frå Nasaret
eller
Jesus Kristus
, var ein jødisk predikant og religiøs leiar.
Han er den mest sentrale personen i kristendommen. Dei fleste kristne reknar han som inkarnasjonen av
Sonen
, og den venta
Messias
(Kristus) slik det var spådd i
Det gamle testamentet
Nærast alle moderne oldtidsforskarar er samde i at Jesus var ein reell historisk skikkelse
, men det finst motrøyster.
10
11
Innanfor forskinga på den historiske Jesus er det likevel stor usemje om den historiske truverda til
evangelia
og om i kor stor grad den bibelske Jesus speglar den historiske Jesus.
12
Jesus var ein galileisk jøde
som vart
døypt
av
Johannes Døyparen
. Han byrja ei eiga forkynnargjerning ved å tala til forsamlingar, og slik framføra bodskapen sin munnleg.
15
Han vart ofte omtala som «
rabbi
».
16
Jesus engasjerte seg i diskusjonar med jødar i samfunnet rundt seg om korleis ein best kunne følgja Gud, han søkte å lækja sjuke, underviste gjennom
likningar
og samla følgjarar.
17
18
Han vart arrestert og dømd av dei jødiske styresmaktene,
19
overført vidare til dei romerske myndigheitene og
krossfesta
på ordre av
Pontius Pilatus
, den romerske prefekten.
17
Etter Jesu død trudde følgjarane hans på at han steig opp frå dei daude, og samfunnet dei danna vart til slutt den kristne kyrkja.
20
Jesu fødsel
er feira årleg den 25. desember på helgedagen kjend som
første juledag
. Krossfestinga av han er markert på
langfredag
, og oppstoda hans er feira i påska. Den utbreidde årsteljinga «
e.Kr.
», den tilsvarande
latinske
nemninga
anno Domini
(«Herrens år»), og det sekulære alternative «
evt.
» (for
etter vår tidsrekning
), er basert på Jesu omtrentlege fødselsdag.
21
Etter kristen tru vart Jesus unnfanga av
Den heilage ande
fødd av ei jomfru
ved namnet
Maria
, utførte fleire under, grunnla Kyrkja, døydde av
krossfesting
for å oppnå forsoning, stod opp frå dei daude og
steig opp
til Himmelen, som han vil
venda attende
frå.
23
Dei fleste kristne trur at Jesus gjer det mogeleg for menneskja å forsonast til Gud.
Den nikenske truvedkjenninga
slår fast at Jesus vil
dømma dei levande og dei daude
24
anten før eller etter den kroppslege oppstoda deira,
25
26
27
ei hending knytt til Jesu atterkome innan
kristen eskatologi
28
Brorparten av kristne tilbed Jesus som inkarnasjonen av Sonen, den andre av dei tre personane i
Treeininga
. Nokre få kyrkjesamfunn
avviser treeiningslæra
heilt eller delvis, og meiner at ho ikkje er støtta i Skrifta.
Jesus er òg vørda utanom kristendommen. Innan
islam
er Jesus (ofte translitterert som
Isa
) rekna som ein av
profetane
og som Messias.
29
30
31
Muslimar reknar Jesus som ein bodberar frå Gud, og trur at han vart fødd av ei jomfru, men ikkje som son av Gud. Koranen seier at Jesus sjølv aldri kalla seg guddommeleg.
32
Dei fleste muslimar meiner at Jesus ikkje vart krossfesta, men vart fysisk løfta opp til Himmelen av Gud.
Jødedommen
derimot avviser trua på at Jesus var den venta Messias, og argumenterer for at han ikkje oppfylte dei messianske profetiane og korkje var guddommeleg eller gjenoppliva.
33
Etymologi
endre
endre wikiteksten
Mot klokka kan ein lesa den hebraiske, arameiske, greske, latinske og norske transkripsjonen av namnet
Jesus
Ein gjengs
jøde
på Jesu tid hadde berre eitt namn, av og til supplert med eit
patronymikon
eller heimbyen til vedkomande.
34
Derfor vert Jesus i Det nye testamentet omtala som «Jesus frå Nasaret» (
Mark 10,47
). Jesu naboar i Nasaret omtalar han som «tømmermannen, son av Maria og bror til Jakob, Joses, Judas og Simon» (
Mark 6,3
),
35
«son til tømmermannen» (
Matt 13,55
), eller «son av Josef» (
Luk 4,22
). I Johannesevangeliet refererer disippelen
Filip
til han som «Jesus frå Nasaret, son av Josef» (
Joh 1,45
).
Namnet Jesus er avleidd frå latinske
Iesus
, ein translitterasjon av det greske
Ἰησοῦς
Iesous
36
Den greske forma er ei fortolking av det
hebraiske
ישוע, (
Jeshua
), ein variant av det tidlegare namnet
יהושע
, (
Jehoshu'a
), på norsk «Josva».
37
38
39
Namnet Jeshua ser ut til å ha vore i bruk i
Judea
i tida rundt Jesu fødsel.
40
Verka til historikaren
Flavius Josefus
frå det første hundreåret, forfatta på
koinegresk
– same språk som i Det nye testamentet,
41
– refererer til minst tjue ulike personar ved namn «Jesus» (dvs.
Ἰησοῦς
).
42
Etymologien til Jesus i kontekst av Det nye testamentet er generelt gjeve som «Jahve er frelse».
43
Sidan tidleg kristendom har kristne ofte referert til Jesus som «Jesus Kristus».
44
Ordet «Kristus» er avleidd frå greske
Χριστός
Khristos
),
36
45
som er ei omsetjing av det hebraiske
משיח
Meshiakh
), som tyder «den salva» og vanlegvis er translitterert til norsk som «
Messias
».
46
47
Kristne omtalar Jesus som «Kristus» av di dei reknar han som Messias, som har framkomsten sin profetert i
den hebraiske Bibelen
og
Det gamle testamentet
. I post-bibelsk bruk vart Kristus rekna for å vera eit
namn
— éin del av «Jesus Kristus» — men opphavleg var det ein
tittel
48
49
Nemninga «
kristen
» (som tyder «følgjar av Kristus») har vore i bruk sidan det første hundreåret.
50
Liv og lære i Det nye testamentet
endre
endre wikiteksten
Gresk
papyrus
frå 200-talet av
Lukasevangeliet
Kanoniske evangelium
endre
endre wikiteksten
Dei fire kanoniske evangelia (
Matteus
Markus
Lukas
og
Johannes
) er dei fremste kjeldene til Jesu liv og bodskap.
34
Andre delar av Det nye testamentet inneheld òg tilvisingar til viktige delar av livet hans, som
siste måltid
i 1 Korintarbrev 11,23.
51
52
53
Apostelgjerningane
(Apg 10,37–38; Apg 19) refererer til Jesu tidlegare forkynnargjerning og forventninga hennar av
døyparen Johannes
54
55
Apg 1,1–11
seier meir om Jesu himmelferd (også nemnd i 1 Timoteus 3,16) enn dei kanoniske evangelia gjer.
56
I dei
ubestridde paulinske breva
, som vart forfatta før evangelia, er Jesu ord og instruksjonar sitert fleire gonger (1 Korintarbrev 7,10–11; 9,14; 11,23–25; 2 Korintarbrev 12,9).
Nokre tidlegkristne grupper hadde eigne skildringar av Jesu liv og lære som ikkje er å finna i Det nye testamentet. Dette inkluderer evangelia etter
Thomas
Peter
og
Judas
, i tillegg til
Jakobs løynde bok
og andre
nytestamentlege apokryfar
. Dei fleste forskarane konkluderer at desse vart forfatta mykje seinare og at dei er mindre truverdige enn dei kanoniske evangelia.
58
59
60
Dei kanoniske evangelia består av fire forteljingar, kvar skriven av ulike forfattarar. Evangelieforfattarane er alle anonyme, og vert etter tradisjonen skrivne til dei fire evangelistane, kvar med nære band til Jesus:
61
Markus av Johannes Markus, ein tilknytt Peter;
62
Matteus av ein av Jesu disiplar;
61
Lukas av ein kompanjong av Paulus nemnd i eit par brev;
61
og Johannes av ein annan av Jesu disiplar,
61
den «elska disippel».
63
Eit viktig aspekt av evangeliestudiet er kva litterær sjanger dei utgjer. Sjanger er «ein nøkkelkonvensjon som styrer både komposisjonen og tolkinga av skriftene».
64
Om evangelieforfattarane hadde som mål å skriva romanar, myter, historier eller biografiar har enorm innverknad på korleis dei bør tolkast. Visse nylege studiar føreslår at evangeliesjangeren bør liggja innan sjangeren av
oldtidsbiografiar
65
66
67
Likevel ikkje utan kritikarar,
68
er standpunktet at evangelia er ei form for oldtidsbiografi konsensus i dag blant forskarar.
69
70
Ikkje alt i dei nytestamentlege evangelia er rekna som historisk truverdig.
71
Syn spenner frå at dei er ufeilbarlege skildringar av Jesu liv,
72
til at dei gjev lite historisk informasjon om livet hans utanom det grunnleggjande.
73
74
Ifølgje brei vitskapleg konsensus er dei
synoptiske evangelia
(Matteus, Markus og Lukas), og ikkje Johannes, dei mest truverdige kjeldene til informasjon om Jesus.
75
76
34
Ifølgje
Markus-prioriteten
var det første evangeliet til å forfattast Markusevangeliet (skrive 60–75 e.Kr.), etterfølgt av Matteusevangeliet (65–85 e.Kr.), Lukasevangeliet (65–95 e.Kr.), og Johannesevangeliet (75–100 e.Kr.).
77
Vidare er mange forskarar samde i at forfattarane bak Matteus- og Lukasevangeliet brukte Markusevangeliet som kjelde til sine evangelium. Matteus og Lukas deler også innhald som ikkje er å finna i Markusevangeliet. For å forklara dette trur mange forskarar at i tillegg til Markusevangeliet vart ei anna kjelde (ofte kalla «
Q-kjelda
») brukt av dei to forfattarane.
78
Matteus-, Markus- og Lukasevangeliet er kjende som dei synoptiske evangelia, frå det greske
σύν
syn
, «saman») og
ὄψις
opsis
, «syn»).
79
80
81
Dei er like i innhald, narrativt arrangement, språk og paragrafstruktur.
79
80
Forskarar er generelt sett samde i at det er umogeleg å finna noko direkte litterært samband mellom dei synoptiske evangelia og Johannesevangeliet.
82
Sjølv om rekkjefølgda til nokre hendingar (som Jesu dåp,
forklaring
, krossfesting og interaksjon med apostlane) er felles mellom dei synoptiske evangelia, opptrer hendingar som forklaringa ikkje i Johannesevangeliet, som òg står ut i andre saker, som
Tempelreinsinga
83
Jesus i dei synoptiske evangelia
Jesus i Johannesevangeliet
Byrjar med Jesu dåp eller jomfrufødsel.
61
Byrjar med skapinga, utan fødselshistorie.
61
Vert døypt av døyparen Johannes.
61
Dåpen er rekna som ein føresetnad men ikkje nemnd.
61
Lærar i likningar og aforismar.
61
Undervisar med lange, komplekse resonnement.
61
Lærer hovudsakleg om Guds rike, og lite om han sjølv.
61
Lærer hovudsakleg og utfyllande om seg sjølv.
61
Talar for dei fattige og undertrykte.
61
Seier lite eller ingenting om dei fattige eller undertrykte.
61
Driv med djevleutdriving.
84
Driv ikkje med djevleutdriving.
84
Deltek i éin påskefestival.
85
Deltek i tre eller fire påskefestivalar.
85
Tempelreinsinga går seint føre seg.
61
Tempelreinginga går tidleg føre seg.
61
Jesus innleier ei ny pakt med eit siste måltid.
61
Jesus vaskar føtene til disiplane sine.
61
Dei synoptiske evangelia vektlegg ulike delar av Jesus. I Markusevangeliet er Jesus son av Gud, som med det mektige virket sitt viser at
Guds rike
finst.
62
Han er ein utrøytteleg mirakelarbeidar, tenar av både Gud og mennesket.
86
Dette evangeliet dokumenterer få av Jesu ord og lærer.
62
Matteusevangeliet vektlegg at Jesus er oppfyllinga av Guds vilje slik det er openbert i Det gamle testamentet, og at han er herre av Kyrkja.
87
Han er «son av David», ein «konge» og Messias.
86
Lukas framstiller Jesus som den guddommeleg-menneskelege frelsaren som viser medkjensle til dei trengande.
88
Han er ven av syndarane og tollarane, komme for å oppsøkja og frelse dei tapte.
86
Dette evangeliet inneheld Jesu mest elska likningar, som
den gode samaritanen
og
den tapte sonen
88
Føreordet til Johannesevangeliet identifiserer Jesus som inkarnasjonen av det guddommelege ordet (Logos).
89
Som Ordet var Jesus evig til stades med Gud, aktiv i all skaping, og kjelde til den moralske og åndelege naturen til menneskja.
89
Jesus er ikkje berre større enn nokon tidlegare menneskeleg profet, men større enn nokon profet kunne vera. Han taler ikkje berre Guds Ord; han er Guds Ord.
90
I Johannesevangeliet openberrar Jesus den guddommelege rolla si offentleg. Her er han Livets brød, Verdas lys, Den sanne vinranken, med meir.
86
Generelt sett viste dei nytestamentlige forfattarane lite interesse i ein absolutt kronologi for Jesus, eller i å synkronisera hendingar i livet hans med tidens sekulære historie.
91
Slik fastslått i Johannesevangeliet (
Joh 21,25
) hevdar ikkje evangelia å gje ei utført liste over hendingar i Jesu liv.
92
Forteljingane var primært forfatta som teologiske dokument i kontekst av tidleg kristendom, med tidslinjer eit sekundært omsyn.
93
I denne samanhengen er det verdt å merka at evangelia vier omtrent éin tredel av teksten til den siste veka av Jesu liv i Jerusalem, det vil seia lidinga og døden hans, kjend som
Lidingssoga
94
Sjølv om evangelia ikkje gjev nok detaljar til å tilfredsstilla krava frå moderne historikarar om eksakte datoar er det utifrå dei mogeleg å teikna eit generelt bilete av Jesu livshistorie.
71
91
93
Slektslinje og fødsel
endre
endre wikiteksten
Jesus var jødisk,
fødd av Maria, kona til
Josef
Matt 1
Luk 2
). Matteus og Lukas gjev begge ei
slektstavle for Jesus
. Matteus sporar Jesu avstamming til
Abraham
via
David
95
Lukas sporar Jesu slekt via Adam til Gud.
96
Oppføringane er identiske frå Abraham til David, men varierer monnaleg derfrå.
Ovundringa til gjetarane
av
Gerard van Honthorst
(1622).
Matteus og Lukas skildrar båe
Jesu fødsel
, særleg at Jesus vart fødd av ei jomfru Maria i Betlehem i oppfylling av profetien. Forteljinga til Lukas vektlegg før Jesu fødsel og er dreidd rundt Maria, medan Matteus hovudsakleg dekkjer hendingane etter fødselen og er dreidd rundt Josef.
97
98
99
Båe forteljingane slår fast at Jesus vart fødd til
Josef
og Maria, trulova hans, i Betlehem, og båe støtter doktrinar om
Jesu jomfrufødsel
, der Jesus mirakuløst vart unnfanga av
Den heilage ande
i livet til Maria medan ho framleis var jomfru.
100
101
102
I Matteus er Josef uroa av di Maria, trulova hans, er gravid (
Matt 1,19–20
), medan i den første av
draumane til Josef
garanterer ein engel han om at han ikkje må vera redd for å ta Maria til kona si, av di barnet hennar vart unnfanga av Den heilage ande.
103
Matt 2,1–12
bringer
tre vise menn
, eller
magoi
, frå Austen gåver til den unge Jesus som «
konge av jødane
».
Herodes den store
høyrer om Jesu fødsel og, i eit ønske om å sjå han drepen, gjev ordre om drapet på alle gutespedbarn i Betlehem. Ein engel åtvarar derimot Josef i den andre draumen hans, og familien
flyktar til Egypt
– for seinare å venda attende og busetja seg i
Nasaret
103
104
105
Luk 1,31–38
lærer Maria av engelen
Gabriel
at ho vil unnfanga og bera fram eit barn kalla Jesus gjennom Den heilage ande.
98
100
I det Maria skal føda reiser ho og Josef frå Nasaret til familieheimstaden til Josef i
Betlehem
for å oppføra seg i manntalet befalt av
keisar Augustus
. I Betlehem gjev Maria liv til Jesus, og då dei ikkje finn husrom plasserer ho den nyfødde i ei
krybbe
Luk 2,1–7
). Ein engel forkynnar fødselen til nokre gjetarar, som reiser til Betlehem for å sjå Jesusbarnet, og som vidare spreier nyhendet utanlands (
Luk 2,8–20
). Etter framberinga av Jesus i tempelet vender Josef, Maria og Jesus attende til Nasaret.
98
100
Tidleg liv, familie og yrke
endre
endre wikiteksten
12 år gamle Jesus i tempelet, framstilt av Heinrich Hofmann (1884).
Jesu barndomsheim er identifisert i Lukas- og Matteusevangeliet som byen Nasaret i
Galilea
, der han budde med familien sin. Sjølv om Josef opptrer i skildringane av Jesu barndom vert han deretter ikkje nemnd vidare.
106
Dei andre familiemedlemmene hans – mora Maria, brørne hans Jakob, Joses (eller Josef), Judas og Simon i tillegg til dei ikkje-namngjevne systrene hans – er nemnde i evangelia og andre kjelder.
107
108
Markusevangeliet fortel at Jesus kjem i konflikt med naboane sine og familien sin.
109
Jesu mor og brør kjem for å henta han (
Mark 3,31–35
) av di folket seier han er frå forstanden (
Mark 3,21
). Jesus svarer at følgjarane hans er den sanne familien hans. I Johannesevangeliet følgjer Maria Jesus til krossfestinga hans, og der uttrykker omtanke over velværet hennar (
Joh 19,25–27
).
Jesus er kalla
τέκτων
tektōn
) i
Mark 6,3
, vanlegvis forstått som ein «tømrar», men som kan dekkja makarar av ting i ei rekkje materiale, inkludert byggjarar.
110
111
Evangelia indikerer at Jesus kunne lesa, parafrasera, og drøfta skrifta, men dette tyder derimot ikkje nødvendigvis at han fekk formell skriftleg opplæring.
112
Då Jesus vart boren fram i tempelet etter jødisk lov fortel ein mann ved namnet Simeon til Maria og Josef at Jesus sat til «eit teikn som vert motsagt – ja, også gjennom di eiga sjel skal det gå eit sverd. Slik skal dei tankane mange ber i hjartet, koma for dagen» (
Luk 2,28–35
). Då Jesus forsvinn finn dei han i tempelet sitjande blant lærarar, lyttande og stillande spørsmål, og folket er forbløffa av forståinga og svara hans; Maria kjeftar på Jesus for å verta borte frå henne, der Jesus svarer at han må vera i «Far sin sitt hus» (
Luk 2,41–52
).
Dåp og freisting
endre
endre wikiteksten
Skildring av Francesco Trevisanis av
Jesu dåp
, med
Anden
komande frå himmelen som ei due.
Forteljinga til dei synoptiske evangelia om Jesu dåp vert alle gått forut for av informasjon om
døyparen Johannes
113
114
115
Dei fortel om Johannes som preikande om bot og omvending for tilgjeving av syndar og oppmoding til å gje
almisser
til dei fattige (
Luk 3,11
) medan han døyper personar i
Jordanelva
kring
Perea
og føreseier framkomsten til ein «sterkare» enn han (
Luk 3,16
).
116
117
Seinare identifiserer Jesus Johannes som «den Elia som skulle koma» (
Matt 11,14
Mark 9,13–14
), profeten som var venta å kome før «Herrens dag … den store og skremmande» (
Mal 4,5
). Likeeins fortel Lukas at døyparen Johannes hadde same ande og kraft som
Elia
Luk 1,17
).
I Markusevangeliet døyper Johannes Jesus, og i det han kjem opp frå vatnet ser han Den heilage ande koma ned over han som ei due og han høyrer ei stemme frå himmelen som erklærer han son av Gud (
Mark 1,9–11
). Dette er ei av to hendingar skildra i evangelia der ei stemme frå Himmelen kallar Jesus «Son», der den andre er Forklaringa.
118
119
Anden driv han deretter ut i øydemarka der han vert freista av
Satan
Mark 1,12–13
). Jesus startar deretter forkynnargjerninga si etter fengslinga av Johannes (
Mark 1,14
). Jesu dåp i Matteusevangeliet liknar: her, før Jesu dåp, protesterer Johannes ved å seia at «eg treng å verta døypt av deg» (
Matt 3,14
). Jesus instruerer ham til å fortsette med dåpen «for å oppfylle all rettferdighet» (
Matt 3,15
). Matteus skildrar også dei tre freistingane Satan tilbyr Jesus i villmarka (
Matt 4,3–11
). I Lukas kjem Den heilage ande ned over han som ei due etter alle har vorte døypte og medan Jesus bed (
Luk 3,21–22
). Johannes anerkjenner implisitt Jesus frå fengsel etter å senda følgjarane hans ut for å spørja om han (
Luk 7,18–23
). Jesu dåp og freisting tener som ei førebuing til den offentlege forkynnargjerninga hans.
120
Johannesevangeliet utelèt Jesu dåp og freisting.
121
Her vitnar døyparen Johannes at han såg Anden koma over Jesus (
Joh 1,32
).
117
122
Johannes erklærer offentleg Jesus som det oppofra
Guds lam
, og nokre av følgjarane til Johannes vert Jesu disiplar.
76
I dette evangeliet nektar døyparen Johannes for at han er Elia (
Joh 1,21
). Før Johannes vert fengsla fører Jesus følgjarane sine til å døypa disiplar også (
Joh 3,22–24
), og dei døyper fleire enn Johannes sjølv (
Joh 4,1
).
Offentleg forkynnargjerning
endre
endre wikiteksten
Måleri frå 1800-talet som framstiller Bergpreika, av
Carl Bloch
Dei synoptiske evangelia skildrar to distinkte geografiske omgjevnader for Jesu forkynnargjerning. Den første går føre seg nord for Judea, i Galilea, der Jesus utfører ei vellukka forkynnargjerning; den andre viser Jesus avvist og drepen då han reiser til
Jerusalem
16
Jesus preika bodskapen sin munnleg,
15
og erofte omtala som «
rabbinar
».
16
Påviseleg forbyd Jesus dei som aktar han som Messias å snakka om det, inkludert dei han lækjar og demonar han fordriv.
123
Johannesevangeliet skildrar Jesu forkynnargjerning som hovudsakleg basert i og rundt Jerusalem, i staden for Galilea; og Jesu guddommelege identitet er proklamert openlyst og straks akta.
90
Forskarar deler Jesu forkynnargjerning inn i fleire stadium. Den galileiske forkynnargjerninga startar då Jesus vendar attende til Galilea frå
Judeaørkenen
etter å ha avvist freistinga av djevelen. Jesus preikar rundt om Galilea, og i
Matt 4,18–20
, treffer han dei første disiplane sine, dei som seinare vil utgjera kjernen i den tidlege kyrkja, og dei byrjar å reisa med han.
115
124
Denne tida inkluderer
Bergpreika
, ein av Jesu største diskursar,
124
125
og stormstillinga, mettinga av dei fem tusen, vassvandringa og ei rekkje andre under og
Jesu likningar
126
Ho endar med vedkjenninga til Peter og Forklaringa.
127
128
Då Jesus reiser mot Jerusalem, under Perea-forkynnargjerninga, vendar han attende til området der han vart døypt, omtrent éin tredel av vegen ned frå
Genesaretsjøen
langs
Jordanelva
Joh 10,40–42
).
129
130
Den siste forkynnargjerninga i Jerusalem er innleidd med Jesu inntog inn i byen på
palmesøndag
131
I dei synoptiske evangelia jagar Jesus pengevekslarane frå det andre tempelet, og Judas samansver om å svika han. Denne perioden kulminerer i
det siste måltidet
og avskjedstalen.
113
131
132
Disiplar og følgjarar
endre
endre wikiteksten
Tett opp til starten av forkynninga hans utpeiker Jesus tolv apostlar. I Matteus- og Markusevangeliet godtek Jesu fire første apostlar, trass i at Jesus berre kort spurde dei om å verta med han, å verta med han straks, og fortlèt garna og båtane sine for å følgja han (
Matt 4,18–22
Mark 1,16–20
). I Johannesevangeliet var Jesu to første apostlar følgjarar av døyparen Johannes. Døyparen ser Jesus og kallar han
Guds lam
; dei to høyrer dette og følgjer Jesus.
133
134
I tillegg til dei tolv apostlane identifiserer opningspassasjen av slettepreika ei mykje større gruppe menneske som Jesu disiplar (
Luk 6,17
). I tillegg sender Jesus sytti eller syttito av følgjarane sine parvis ut for å førebu byar på framtidige vitjingar av han
Luk 10,1–16
. Dei er befalte til å godta gjestefridom, heile dei sjuke og spreia bodskapen om at
Guds rike
kjem.
135
I Markusevangeliet er disiplane merkande trege i forståinga. Dei maktar ikkje forstå Jesu under (
Mark 4,35–41
Mark 6,52
), likningane hans (
Mark 4,13
), eller kva det er å «stå opp frå dei daude» (
Mark 9,9–10
). Då Jesus seinare vert fengsla forlèt dei han.
123
Lære og under
endre
endre wikiteksten
Jesus og den rike mannen
av Heinrich Hofmann (1889).
I dei synoptiske evangelia underviser Jesus ofte, gjerne i likningar,
136
om Guds rike (i Matteusevangeliet om
himmelriket
). Riket er skildra som både «kome nær» (
Mark 1,15
) og allereie til stades i Jesu forkynnargjerning (
Luk 17,21
). Jesus lovar plass i riket til alle som godtek bodskapen hans (
Mark 10,13–27
). Jesus talar om «
Menneskesonen
», ein apokalyptisk skikkelse som vil koma for å samla dei utvalde.
34
Jesus appellerer til folket om å omvenda for syne syndar og gje seg heilt over til Gud.
34
Jesus fortel følgjarane sine at dei skal følgja
jødisk lov
, sjølv om han sjølv av nokre er rekna som å ha brote lova, til dømes når det gjeld sabbaten.
34
Då han vert spurd om kva det største bodet av lova er svarer Jesus: «Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av all din forstand … Men det andre er like stort: Du skal elska din neste som deg sjølv» (
Matt 22,37–39
). Andre etiske lærer frå Jesus inkluderer elsk fiendane dykkar, gje avkall på hat og lyst, venda det andre kinnet til, og tilgje dei som har synda mot deg (Matt 5–7).
137
Johannesevangeliet framlegg Jesu lære som ikkje berre hans eiga preiking, men som guddommeleg openberring. Døyparen Johannes seier til dømes i
Joh 3,34
: «Han som Gud har sendt, talar ord frå Gud, for Gud gjev Anden i fullt mål.» I
Joh 7,16
seier Jesus «Mi lære er ikkje mi, men kjem frå han som har send meg.» Han slår det same fast i
Joh 14,10
: «Trur du ikkje at eg er i Far og Far i meg? Dei orda eg seier til dykk, har eg ikkje frå meg sjølv: Far er i meg og gjer sine gjerningar.»
138
139
Jesus reinsar ein spedalsk, mellomaldermosaikk frå Monreale-katedralen.
Om lag tretti likningar utgjer kring éin tredel av Jesu nedskrivne lære.
138
140
Desse parablane opptrer innan lengre preiker og i andre delar av forteljinga.
141
Dei inneheld ofte symbolisme, og held seg heller til den fysiske verda enn den åndelege.
142
143
Vanlege tema i desse talane inkluderer det gode og gjevmilde i Gud, i tillegg til fara med brot.
144
Nokre av likningane hans, som
den fortapte sonen
Luk 15,11–32
), er relativt likeframme, medan andre, som
Såkornet
Mark 4,26–29
), er sofistikerte, djupe og vanskelege å skjøna.
145
Då han vert spurd av disiplane sine om kvifor han talar i likningar til folket svarer Jesus at dei utvalde disiplane har vorte «gjevne å kjenna til løyndommane til himmelriket», i motsetnad til resten av folket, «for den som har, skal få, og det i overflod. Men den som ikkje har, skal verta teken frå det han sjølv har», for så å halda fram ved å seia at brorparten av hjarta til folket deira «har vorte feitt» og dimed ikkje maktar skjøna (
Matt 13,10–17
).
I evangelieforteljingane vier Jesus ein stor del av forkynnargjerninga si til å utføra under, særleg lækingar.
146
Mirakla kan grupperast i to hovudkategoriar: lækingsmirakel og naturmirakel.
147
Lækingsmirakla inkluderer lækinga av fysiske plagar, djevleutdrivingar,
84
148
og gjenoppliving av dei daude.
149
Naturmirakla viser Jesu makt over naturen, og inkluderer å gjera vatn til vin, gå på vatnet, stilla ein storm, mellom anna. Jesus hevdar at undera hans er frå ei guddommeleg kjelde. Når motstandarane av Jesus plutseleg skuldar han for å drive djevleutdriving ved krafta til Beelsebul, fyrsten til djevelen, svarer Jesus at han gjer dei i «Guds Ande» (
Matt 12,28
) eller «Guds Finger», og argumenterer at all logikk ville tilseia at Satan ikkje ville tillata sine demonar til å hjelpa Guds Barn av di det ville bringa Satans hus i strid med seg sjølv og at det dimed ikkje kan verta ståande; vidare spør han motstandarane sine om dersom han hadde drive med djevleutdriving ved Beelsebul, «kven er det då deira eigne folk driv dei ut ved?» (
Luk 11,20
).
150
151
Matt 12,31–32
held han fram ved å seia at «all synd og spott skal menneska få tilgjeving for, men spott mot Anden [det gode] skal ikkje verta tilgjeve»; han eller ho ber vekta av synda hans eller hennar for alltid.
I Johannesevangeliet er Jesu under skildra som «teikn», utførte for å prova misjonen hans og det guddommelege i han.
152
153
Derimot i dei synoptiske evangelia, då han vert spurd av nokre lovlærarar og farisearar om å gje mirakuløse teikn for å prova autoriteten sin, nektar Jesus,
152
ved å seia at inkje teikn skal koma for å korrumpera og gjera folket vondt unnateke
Jona
-teiknet. I tillegg svarer ofte folkemengdene i dei synoptiske evangelia på Jesu under med ærefrykt og rop om å lækja deira sjuke. I Johannesevangeliet er Jesus framstilt som urørt av folkemengdene, som ofte reagerer på mirakla hans med tillit og tru.
154
Ein karakteristikk delt av alle Jesu mirakel i evangelia er at han utførte dei gratis og aldri spurde om, eller tok imot, noka form for betaling.
155
Evangeliehistorier som inneheld skildringar av Jesu under inkluderer også ofte lærer, og sjølve mirakla involverer òg eit element av lære.
156
157
Mange av mirakla lærer om det viktige med trua. I reingjeringa av dei ti spedalske og heilinga av dotter til Jairus, til dømes, vert mottakarane fortalde at heilinga deira var på grunn av trua.
158
159
Openberringa som Kristus og Forklaringa
endre
endre wikiteksten
Kristi forklaring
, framstilt av
Carl Bloch
(1800-talet).
Om lag midtvegs i kvar av dei tre synoptiske evangelia er to viktige hendingar: Vedkjenninga til Peter og Kristi forklaring.
128
160
118
119
Desse to hendingane er ikkje nemnde i Johannesevangeliet.
161
I sin vedkjenning fortel
Peter
Jesus «Du er Messias, den levande son av Gud.»
162
163
164
Jesus stadfestar at vedkjenninga til Peter er guddommeleg openbert sanning.
165
166
Etter vedkjenninga fortel Jesus disiplane sine om den komande døden og oppstoda hans (
Matt 16,21
Mark 8,31
Luk 9,22
I Forklaringa (
Matt 17,1–9
Mark 9,2–8
; og
Luk 9,28–36
),
118
119
128
Jesus fører Peter og to andre apostlar opp eit ikkje-namngjeve fjell der han «forvandla framfor auga på dei. Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.»
167
Ei lysande sky skugga over dei og ei røyst lydde frå skya som sa «Dette er min Son, den elska, i han har eg mi glede. Høyr han!» (
Matt 17,1–9
).
118
Den stille veka
endre
endre wikiteksten
Skildringane av siste veke av Jesu liv (ofte kalla «
Den stille veka
») tek opp om lag éin tredel av forteljinga i dei kanoniske evangelia,
94
og byrjar med Jesu inntog til Jerusalem og sluttar med krossfestinga hans.
113
131
Verksemd i Jerusalem
endre
endre wikiteksten
Eit måleri av Jesu inntog i Jerusalem, av
Jean-Léon Gérôme
(1897).
I dei synoptiske evangelia er den siste veka i Jerusalem avslutninga på reisa gjennom Perea og
Judea
som Jesus byrja i Galilea.
131
Jesus rir på eit ungt esel inn i Jerusalem, som speglar forteljinga om eselet til Messias, ein bodskap frå
Sakarja
der den audmjuke kongen av jødane entrar Jerusalem slik (
Sak 9,9
).
62
Folk langs vegen la ned kapper og greiner føre ham og song delar av
Sal 118,25–26
134
168
169
Jesus jagar deretter ut pengevekslarane frå Det andre tempelet, og tiltalar dei for å gjera det til ei røvarhole gjennom dei kommersielle aktivitetane deira. Jesus profeterer deretter om den komande øydelegginga, inkludert falske profetar, krigar, jordskjelv, himmelske uorden, forfølging av dei truande, framkomsten av det «motbydelege som øydelegg», og uuthaldelige prøvingar (
Mark 13,1–23
). Den mystiske «Menneskesonen», fortel han, vil senda ut englar for å samla dei trufaste frå alle hjørna i verda (
Mark 13,24–27
). Jesus åtvarar at desse hendingane vil gå føre seg i livstida til lyttarane (
Mark 13,28-32
).
123
I Johannesevangeliet går Tempelreinsinga føre seg i starten av Jesu forkynning i staden for ved slutten (
Joh 2,13–16
).
90
Jesus kjem i strid med dei jødiske eldre, som når dei tvilar på autoriteten hans og når han kritiserer dei og kallar dei hyklarar.
134
169
Judas Iskariot
, ein av dei tolv apostlane, samansver seg i det skjulte med dei jødiske eldre, der han godtar å svika Jesus for 30 sølvstykke.
170
171
Johannesevangeliet fortel om to andre festar der Jesus preika i Jerusalem før den stille veka (
Joh 7,1–10:42
).
109
I Betania, ein landsby nær Jerusalem, vekkjer Jesus opp Lasarus frå dei daude. Dette potente teiknet
90
aukar ytterlegare spenninga med styresmaktene,
131
som samansver for å drepa han (
John 11
).
109
Maria av Betania
salvar føtene til Jesus, noko som står som forvarsel for gravlegginga hans.
172
Jesus gjennomfører deretter det messianske inntoget sitt til Jerusalem.
109
Dei jublande folkemengdene som møter Jesus i det han kjem til Jerusalem bidreg til å styrka fiendskapen mellom han og etablissementet.
131
I Johannesevangeliet har Jesus allereie reinsa tempelet under ein tidlegare påskevisitt i Jerusalem. Johannesevangeliet fortel vidare om Jesu siste måltid med disiplane sine.
109
Siste måltid
endre
endre wikiteksten
Det siste måltidet
, skildra av Juan de Juanes (ca. 1562).
Det siste måltidet er det siste måltidet Jesus deler med dei tolv apostlane sine i Jerusalem før krossfestinga av han. Det siste måltidet er nemnd i alle dei fire kanoniske evangelia;
Paulus' første brev til korintarane
1 Kor 11,23–26
) nemner òg hendinga.
52
53
173
I løpet av måltidet føreseier Jesus at ein av apostlane hans vil svika han.
174
Trass i påstanden frå kvar apostel om at dei ikkje vil svika han seier Jesus på nytt at svikaren vil vera ein av dei som er til stades.
Matt 26,23–25
og
Joh 13,26–27
nemnar spesifikt Judas som svikaren.
52
53
174
I dei synoptiske evangelia bryt Jesus brød og deler det ut til disiplane sine, medan han fortel at «dette er min kropp, som er gjeven til dykk». Han får alle til å drikka frå eit beger og fortel at «dette begeret er den nye pakta i mitt blod, som vert aust ut for dykk» (
Luk 22,19–20
).
52
175
Det kristne
sakramentet
nattverd
er basert på desse hendingane.
176
Sjølv om Johannesevangeliet ikkje inneheld ei skildring av brød-og-vin-ritualet under det siste måltidet er dei fleste forskarane samde i at
Joh 6,22–59
(preika om livets brød) har ein nattverd-aktig karakter og resonnerer med institusjonsforteljingane i dei synoptiske evangelia og i dei paulinske skriftene om Nattverden.
177
I alle fire evangelia føreseier Jesus at Peter vil nekta for han tre gonger før
hanen
gjel neste morgon.
178
179
I Lukas- og Johannesevangeliet er føreseiinga gjord i løpet av måltidet (
Luk 22,34
Joh 22,34
). I Matteus- og Markusevangeliet er føreseiinga gjord etter måltidet; Jesus føreseier også at alle disiplane hans vil venda bort frå han (
Matt 26,31–34
Mark 14,27–30
).
180
Johannesevangeliet gjev den einaste forteljinga om at Jesus vaska føtene til disiplane sine etter måltidet.
104
Johannesevangeliet inneheld òg ein lang tale av Jesus der han førebur disiplane sine (no utan Judas) for avskilet sitt. Kapitla 14–17 av Johannesevangeliet er kjende som Avskjedstalen og er ei viktig kjelde for kristologisk innhald.
181
182
Getsemane-bøna, svik og fengsling
endre
endre wikiteksten
Ei skildring av Judas-kysset og pågripinga av Jesus av
Caravaggio
(ca. 1602).
I dei synoptiske evangelia reiser Jesus med følgjarane sine til Getsemane-hagen, der Jesus bed om å sparast for den komande prøvinga si. Judas kjem deretter med ein væpna gjeng, utsend av ypparsteprestane, dei skriftlærde og dei eldre. Han kyssar Jesus for å peika han ut i folkemengda, som deretter pågrip Jesus. I eit forsøk på å stansa dei kuttar ein ikkje-namngjeven disippel av øyret til ein mann i folkemengda ved eit sverd. Etter Jesu fengsling flyktar disiplane hans i skjul, og Peter, når spurd, nektar for å kjenna Jesus tre gonger. Etter den tredje nektinga høyrer Peter hanen gala og minnast Jesu føreseiing om nektinga hans. Peter bryt deretter ut i gråt.
180
123
178
I Johannesevangeliet (Joh 18,1–11), bed ikkje Jesus om å sparast frå krossfestinga, då evangeliet framstiller han som urørt av slik menneskeleg veikskap.
183
Folkemengda som pågrip han består av romerske soldatar og tempelvakter.
184
I staden for å svikast av eit kyss erklærer heller Jesus identiteten sin, og i det han gjer dette fell soldatane til bakken. Evangeliet identifiserer Peter som disippelen som trekkjer sverd, medan Jesus iretteset han.
Sanhedrin-prosessen, Herodes og Pilatus
endre
endre wikiteksten
Etter pågripinga hans er Jesus bringa for Det høge rådet (Sanhedrin), ein jødisk domstol.
185
Evangelieforteljingane sprikar i detaljane om prosessen.
186
Matt 26,57
Mark 14,53
og
Luk 22,54
, vert Jesus ført til huset til øvstepresten
Kaiafas
, der han spottar Jesus og vert slått den natta. Tidleg neste morgon fører overprestane og dei skriftlærde Jesus vekk til domstolen deira.
187
188
189
Joh 18,12–14
hevdar at Jesus først vert ført til
Annas
, svigerfaren til Kaiafas, og deretter til øvstepresten.
187
188
189
Ecce homo!
, Antonio Ciseri-skildring av
Pontius Pilatus
framvising av Jesus til folkemengda, frå 1891.
Under prosessen seier Jesus lite, prøver ikkje forsvara seg, og gjev sporadiske og indirekte svar på spørsmåla til presten, noko som fører til at han vert slått av ei av vaktene. I
Matt 26,62
fører Jesu manglande respons Kaiafas til å spørja han «har du ikkje noko å seia til det dei tiltalar deg for?»
187
188
189
Mark 14,61
spør øvstepresten Jesus vidare, «er du Messias, Son av Den velsigna?» Jesus svarer «Eg er det», og føreseier deretter framkomsten av
Menneskesonen
34
Dette fører Kaiafas til å flerra kappa si i sinne og tiltala Jesus for blasfemi. I Matteus- og Lukasevangeliet er Jesu svar meir tvitydig:
34
190
Matt 26,64
svarer han «Du har sagt det.»; i
Luk 22,70
svarer han «De seier sjølv at eg er det.»
191
192
Dei jødiske eldre fører Jesus til borga til Pilatus og bed den romerske landshøvdingen
Pontius Pilatus
om å dømma og fordømma Jesus, tiltalande om at han hevdar seg å vera konge av jødane.
189
Bruken av ordet «konge» er sentral i samtalen mellom Jesus og Pilatus. I
Joh 18,36
fortel Jesus at «kongsmakta hans ikkje er av denne verda», samtidig som han ikkje utvitydig nektar for å vera konge av jødane.
193
194
Luk 23,7–15
innser Pilatus at Jesus er galilear, og dimed fell under domsmakta til
Herodes Antipas
, fjerdingfyrste av Galilea og
Perea
195
196
Pilatus sender Jesus til Herodes for å prøvast,
197
men i møte med spørsmåla frå Herodes gjev Jesus nærmast ingen svar. Herodes og soldatane hans hånar Jesus, ikler ham ei praktfull kappe og sender ham tilbake til Pilatus,
195
som deretter samlar saman dei jødiske eldre og kunngjer at han ikkje har funne «skuld hos denne mannen».
198
I tråd med ein påskeskikk lèt Pilatus folkemengda velja ut ein fange som skal frigjevast. Han gjev deretter folket valet mellom Jesus og ein mordar kalla
Barabbas
. Overtala av dei eldre (
Matt 27,20
), vel folkemengda Barabbas for lauslating og å krossfesta Jesus.
199
Pilatus skriv deretter eit skilt på hebraisk, latin og gresk som les «Jesus frå Nasaret, kongen av jødane» (forkorta «
INRI
» i skildringar) for å festast til Jesu kross (
Joh 19,19–20
),
200
deretter får han piska og sender han til krossfestinga si. Soldatane plasserer ein tornekrans på Jesu hovud for å latterleggjera han som kongen av jødane. Dei slår og spottar han før dei tek han til Golgata,
201
«Hovudskallen», for krossfesting.
187
189
202
Krossfesting og gravlegging
endre
endre wikiteksten
Pietro Perugino si skildring av
Krossfestinga av Jesus
som
Stabat Mater
(1482).
Jesu krossfesting er skildra i alle dei fire kanoniske evangelia. Etter prosessen vert Jesus ført til Golgata berande med krossen sin; ruta som tradisjonelt reknast å ha vorte følgt er kjend som
Via Dolorosa
. Dei tre synoptiske evangelia tyder på at Simon frå Kyréne hjelpte han, etter å ha vorte tvungen av romarane til å gjera det.
203
204
Luk 23,27–28
bed Jesus kvinnene i folkemengda som følgjer han ikkje gråta for han, men heller for dei sjølv om deira barn.
203
Ved Golgata er Jesus tilbode eit brygg vanlegvis tilbydd som ein smertedempar. Ifølgje Matteus- og Markusevangeliet avslår han.
203
204
Soldatane krossfestar deretter Jesus og kasta lodd for kleda hans. Over Jesu hovud på krossen stod det oppført Pilatus inskripsjon, «Jesus frå Nasaret, kongen av jødane.» Soldatar og forbipasserande hånar Jesus for det. To dømde røvarar heng krossfesta saman med Jesus. I Matteus- og Markusevangeliet hånar begge røvarane Jesus. I Lukasevangeliet derimot avviser éin av dei Jesus, medan den andre forsvarer han.
203
205
206
Jesus fortel sistnemnde: «I dag skal du vera med meg i paradis» (
Luk 23,43
). I Johannesevangeliet er Maria, Jesu mor, og disippelen han elska til stades ved krossfestinga. Jesus bed den elska disippelen ta vare på mora hans (
Joh 19:26–27
).
Dei romerske soldatane knekker beina til dei to røvarane (ein prosedyre meint å framskunda daud i krossfesting), men knekker ikkje beina til Jesus då han allereie er daud (
Joh 19,33
). I
Joh 19:34
stikk
ein soldat
Jesus i sida med eit spjut, og blod og vatn flyt ut.
207
I dei synoptiske evangelia rivnar forhenget i tempelet i det Jesus døyr. I
Matt 27:51–54
opnar eit jordskjelv gravene i området. I Matteus- og Markusevangeliet ropar ein romersk
centurion
, forskrekka av hendingane, ut at Jesus var son av Gud.
203
208
Same dag ber
Josef frå Arimatea
, med tillating frå Pilatus og hjelp frå
Nikodemus
, Jesu kropp ned frå krossen, pakkar han inn i linklede og gravlegg han i ei ny, nærliggjande grav.
203
Matt 27:62–66
kjem dei fremste jødiske prestane med ein førespurnad til Pilatus om at grava skulle få vakthald, og med tillating frå Pilatus plasserer prestane segl på den store steinen som forseglar inngangen.
203
99
Oppstoda og Himmelferda
endre
endre wikiteksten
Jesus viser seg for Maria Magdalena etter
oppstoda si frå dei daude, skildra av Aleksander Andrejevitsj Ivanov.
Maria Magdalena
(åleine i Johannesevangeliet, men med følgje av andre kvinner i dei synoptiske evangelia) reiser til Jesu grav sundag morgon og overraska finn dei henne tom. Trass Jesu lære hadde ikkje disiplane skjøna at Jesus ville stå opp frå dei daude.
209
I Matteusevangeliet er det vakter ved grava. Ein engel stig ned frå himmelen og opnar grava. Vaktene fell om av redsel. Jesus viser seg for Maria Magdalena og «den andre Maria» etter dei vitja grava. Jesus viser seg deretter til dei elleve attverande disiplane i Galilea, og
befalar dei
til å døypa alle nasjonar i namnet til Faderen, Sonen og Anden.
104
I Markusevangeliet er
Salome
og
Maria, mor til Jakob
med Maria Magdalena (Mark 16,1). I grava fortel ein ung mann i kvit kjortel (ein engel) at Jesus vil møte disiplane sine i Galilea, slik han hadde fortalt dei (refererande til Mark 14,28).
62
I Lukasevangeliet møtest Maria og nokre andre kvinner av to englar ved grava, men dei elleve disiplane trur ikkje på forteljinga deira (Lukas 25,1–12). Jesus viser seg for to av følgjarane sine i Emmaus; han viser seg også for Peter. Jesus viser seg deretter same dag til disiplane sine i Jerusalem (Lukas 24,13–43). Sjølv om han viser seg og forsvinn på mystisk vis, så et han og lèt dei røre ved han for å overtyda dei om at han ikkje er ein ånd. Han gjentek befalinga si om å bringa læra si til alle nasjonar (
Luk 24,51
).
210
I Johannesevangeliet er Maria først åleine, men Peter og den elska disippelen kjem for å vitja grava. Jesus viser seg deretter for Maria ved grava. Han viser seg seinare til disiplane, pustar på dei, og gjev dei makta til å tilgjeva og halde på syndar. I ein annan visitt til disiplane provar han til ein tvilande disippel («tvilande Thomas») at han er av kjøt og blod.
90
Disiplane vendar attende til Galilea, der Jesus viser seg nok ein gong. Han utfører eit mirakel kjent som fiskefangsten ved
Genesaretsjøen
, der Jesus oppmodar Peter til å tena følgjarane sine.
56
211
Jesu himmelferd til Himmelen er skildra i
Luk 24,50–53
Apg 1,1–11
; og nemnd i
1 Tim 3,16
. I Apostlanes gjerningar vert Jesus, førti dagar etter oppstoda og medan disiplane er vitne, «løfta opp medan dei såg på, og ei sky tok han bort føre auga deira».
1 Pet 3,22
fortel at Jesus har fare «opp til himmelen og no sit ved Guds høgre hand».
56
Apostlanes gjerningar skildrar fleire opptredenar av Jesus etter himmelferda. I
Apg 7,55
vendar
Stefanus
blikket mot himmelen og ser «Jesus stå ved Guds høgre hand» like før dauden sin.
212
På vegen til Damaskus vert apostelen
Saulus
konvertert til kristendom etter å ha sett eit blendande lys og høyrt ei stemme seia «Eg er Jesus, han som du forfølgjer» (
Apg 9:5
). I
Apg 9,10–18
befaler Jesus
Ananias frå Damaskus
i eit syn til å lækja Saulus.
213
Johannes' openberring
inneheld ei openberring frå Jesus når det gjeld endetida.
214
Historiske syn
endre
endre wikiteksten
Før
opplysningstida
var evangelia vanlegvis rekna som nøyaktige historiske forteljingar, men sidan har forskarar byrja å tvila på truverdet til evangelia og føretrekker å skilja mellom Jesus i evangelia og Jesus i historia.
215
Sidan 1700-talet har tre separate akademiske forsøk på å finna den historiske Jesus gått føre seg, kvar med særeigne karakteristikkar og basert på ulike forskingskriterium, som ofte vart utvikla av søkinga som brukte dei.
84
216
Sjølv om det er vidspreidd akademisk semja om Jesu eksistens,
og ein grunnleggjande konsensus om det generelle omrisset av livet hans,
så varierer ofte portretteringane av Jesus konstruert av ulike forskarar frå kvarandre, og frå bilete teikna i evangelia.
218
219
Tilnærmingar til den historiske rekonstruksjonen av Jesu liv har variert frå den «maksimalistiske» tilnærminga under 1800-talet, der evangelieforteljingane vart vørda som truverdige prov der det er mogeleg, til den meir «minimalistiske» tilnærminga under 1900-talet der knapt noko om Jesus vart vørda som historisk.
220
I 1950-åra, då den andre søkinga etter den historiske Jesus tok fart, byrja dei minimalistiske tilnærmingane å fasast ut, og per 2000-talet er «minimalistar» som Price ein særs liten minoritet.
221
222
Sjølv om trua på at evangelia ikkje kunne ta feil ikkje kan støttast historisk har mange forskarar sidan 1980-åra meint at, utanom eit par fakta rekna som historisk visse, så er nokre andre delar av Jesu liv «historisk trulege».
221
223
224
Moderne vitskapleg forsking på den historiske Jesus fokuserer dermed på å identifisera dei mest trulege elementa.
225
226
Judea og Galilea i det 1. hundreåret e.Kr.
endre
endre wikiteksten
Judea
Galilea
og naboområde på Jesu tid.
I år 6 e.Kr. vart Judea,
Idumea
og
Samaria
omgjorde frå romerske klientstatar til ein keisarleg provins, også kalla Judea. Ein romersk prefekt, i staden for ein lydkonge, regjerte landet. Denne prefekten regjerte frå
Caesarea Maritima
, og lèt
Jerusalem
vera styrt av overpresten av Israel. Som eit unntak kom prefekten til Jerusalem under religiøse festivalar, når religiøs eller patriotisk entusiasme nokre gonger gav næring til uro eller oppstand. Ikkje-jødiske landområde omringa dei jødiske landa Judea og Galilea, men romersk lov og praksis tillét jødar å halda fram å vera separate både rettsleg og kulturelt. Galilea var tydelegvis særs velståande, og fattigdommen var avgrensa nok til at han ikkje truga den sosiale ordenen.
34
Jødisk religion var uvanleg i den grad at jødar berre vedkjende seg éin gud, at de rekna seg sjølve som utvalde av han, og at dei ville at ikkje-jødar skulle vedkjenna seg deira gud som den eine Guden. Jødar baserte trua si og den religiøse praksisen på Toraen, fem bøker sagt å ha vorte overleverte til Moses av Gud. Dei tre fremste religiøse gruppene var
farisearane
essenarane
og
sadukearane
. Saman representerte desse gruppene berre ein brøkdel av folkesetnaden. Dei fleste jødane såg fram til ei tid der Gud ville frelse dei frå dei heidenske herskarane sine, mogelegvis gjennom ein krig mot romarane.
34
Historiske kjelder
endre
endre wikiteksten
Ei 1640-utgåve av verka til Josefus, ein romersk-jødisk historikar frå det 1. hundreåret som viste til Jesus.
227
Nytestamentlige forskarar møter ei formidabel utfordring når dei analyserer dei kanoniske evangelia.
228
Evangelia er ikkje biografiar i den moderne tydinga, og forfattarane forklarer Jesu teologiske verde og fortel om den offentlege forkynninga hans samtidig som dei utelèt mange detaljar om livet hans.
228
Nedskrivingane om overnaturlege hendingar assosierte med Jesu død og oppstode gjer utfordringa enno vanskelegare.
228
Forskarar reknar evangelia som kompromitterte informasjonskjelder då forfattarane prøvde å glorifisera Jesus.
71
Trass dette er kjeldene for Jesu liv betre enn kjeldene forskarar har for til dømes livet til
Aleksander den store
71
Forskarar bruker ei rekkje kriterium, som kriteriet med uavhengig attestasjon, kriteriet med koherens, og kriteriet med diskontinuitet for å vurdera historisiteten til hendinga.
229
Historisiteten til ei hending avheng òg på truverdet til kjelda; og evangelia er ikkje uavhengige eller konsekvente nedskrivingar av Jesu liv. Markusevangeliet, som mest sannsynleg er det tidlegast forfatta evangeliet, har i tiår vore vørda som det mest historisk truverdige.
230
Johannesevangeliet, det sist skrivne evangeliet, sprikjer monnaleg frå dei synoptiske evangelia, og er dimed generelt rekna som det minst truverdige, sjølv om stadig fleire forskarar no òg godtek at det kan innehalde ein kjerne av eldre materiale like eller meir historisk verdifullt som den synoptiske tradisjonen.
231
Det ikkje-kanoniske
Thomas-evangeliet
kan vera eit uavhengig vitne til mange av Jesu likningar og aforismar. Til dømes stadfestar Thomas-evangeliet at Jesus velsigna dei fattige og at denne utsegna sirkulerte uavhengig før ho vart slått saman med likande utsegner i
Q-kjelda
232
Andre utvalde ikkje-kanoniske kristne tekster kan òg ha ein verdi for den historiske jesusforskinga.
76
Tidlege ikkje-kristne kjelder som gjev vitnesbyrd om den historiske eksistensen til Jesus inkluderer verka av historikarane
Josefus
og
Tacitus
227
234
Josefus-forskar Louis Feldman har hevda at «få har tvilt på om tilvisinga av Josefus til Jesus i bok 20 av
Antiquitates Iudaicae
er ekte», og at ho berre er dementert av eit lite tal forskarar.
235
236
Tacitus refererte til Jesus og avrettinga hans ved Pilatus i bok femten av verket
Annalar
. Forskarar reknar generelt sett tilvising av Tacitus til Jesu avretting både som autentisk og av historisk verdi som ei uavhengig romersk kjelde.
237
Ikkje-kristne kjelder er verdifulle på to vis: for det første viser det at sjølv nøytrale eller fiendtlege partar aldri viser noka tvil på at Jesus faktisk fanst; for det andre teiknar dei eit omtrentleg bilete av Jesus som er kompatibel med det som er funne i dei kristne kjeldene: at Jesus var ein lærar, at han hadde rykte som mirakelarbeidar, at han hadde ein bror ved namn Jakob, og at han døydde ein valdeleg daud.
238
Arkeologi hjelper forskarar i å betre forstå verdssamfunnet rundt Jesus.
239
Nyare arkeologiske utgravingar, til dømes, tyder på at
Kapernaum
, ein by viktig i Jesu forkynnargjerning, var fattig og liten, og til og med utan eit
forum
eller ein
agora
240
241
Denne arkeologiske avdekkinga resonnerer godt med det akademiske synet at Jesus preika om ei felles deling mellom dei fattige i det området av Galilea.
240
Kronologi
endre
endre wikiteksten
Jesus var ein galileisk jøde,
fødd omkring starten av det 1. hundreåret, og som døydde i 30 eller 33 e.Kr. i Judea. Den generelle vitskaplege konsensus er at Jesus var ein samtidig av
døyparen Johannes
, og vart krossfesta av den romerske guvernøren
Pontius Pilatus
, som hadde embetet frå 26–36 e.Kr.
17
Evangelia legg fram fleire leietrådar når det gjeld Jesu fødselsår.
Matt 2,1
knyter Jesu fødsel med regjeringa til
Herodes den store
, som døydde rundt 4 f.Kr., og
Luk 1,5
nemner at Herodes sat på trona kort tid før Jesu fødsel,
242
243
sjølv om dette evangeliet òg knyter fødselen hans med folketeljinga til Kvirinius som gjekk føre seg ti år seinare.
244
245
Luk 3,23
hevdar at Jesus var «omkring tretti år gamal» ved byrjinga av gjerninga si, som ifølgje
Apg 10,37–38
følgde etter gjerninga til døyparen Johannes, som er nemnd på nytt i
Luk 3,1–2
som å ha starta i det femtande året av regjeringa til
Tiberius
(28 eller 29 e.Kr.).
243
246
Ved å samanstilla evangelieforteljingane med historisk data og eit utval andre metodar kjem dei fleste forskarane fram til ein fødselsdato mellom 6 og 4 e.Kr. for Jesus,
246
247
sjølv om nokre føreslår estimat som ligg i eitt breiare spenn.
Året til Jesu forkynnargjerning har vorte rekna ut ved fleire ulike tilnærmingar.
250
251
Ein av desse bruker tilvisinga i
Luk 3,1–2
Apg 10,37–38
og tidspunktet til regjeringa Tiberius, som er godt kjend, til å framstilla eit tidspunkt rundt 28–29 e.Kr. for starten av Jesu forkynnargjerning.
252
Ei anne tilnærming bruker utsegna om tempelet i
Joh 2,13–20
, som hevdar at tempelet i Jerusalem var i sitt 46. år under konstruksjon ved starten av Jesu prestegjerning, saman med utsegna til historikaren Josefus om at tempelgjenoppbygginga vart sett i verk av Herodes den store i det 18. år av regjeringa si, for å estimera et tidspunkt rundt 27–29 e.Kr.
250
253
Ein annan metode bruker tidspunktet til døden til døyparen Johannes og ekteskapet mellom
Herodes Antipas
og
Herodias
, basert på nedteikningane til Josefus, og samanstiller det med
Matt 14,4
og
Mark 6,18
254
255
Gjeve at dei fleste historikarane daterer ekteskapet mellom Herodes og Herodias til tida rundt 28–35 e.Kr., gjev dette eit tidspunkt rundt 28–29 e.Kr.
251
Ei rekkje tilnærmingar har vorte nytta for å rekna ut året av Jesu krossfesting. Dei fleste forskarane er samde i at Jesus døydde i år 30 eller 33 e.Kr.
256
Evangelia hevdar at hendinga gjekk føre seg under regjeringa Pilatus, den romerske guvernøren av Judea frå 26 til 36 e.Kr.
257
258
259
Tidspunktet til omvendinga av Paulus (estimert til kring 33–36 e.Kr.) fungerer som ei øvre grense for tidspunktet av krossfestinga. Tidspunkta til omvendinga av Paulus og gjerninga hans kan stadfestast ved å analysera
Paulus' brev
og
Apostlegjerningane
260
261
Astronomar har prøvd å rekna ut det nøyaktige tidspunktet til krossfestinga ved å analysera månerørsler og rekna ut det historiske tidspunktet til
den jødiske påska
, ein festival basert på den
lunisolare
hebraiske kalenderen. Dei mest akta tidspunkta avleidd med denne metoden er 7. april 30 e.Kr., og 3. april 33 e.Kr. (begge
julianske datoar
).
262
Historisiteten av hendinga
endre
endre wikiteksten
Den romerske senatoren og historikaren
Tacitus
skreiv om Kristi krossfesting i
Annaler
, ei historie om Romerriket i det 1. hundreåret.
Forskarar har danna ein avgrensa konsensus om grunneiningane i Jesu liv.
263
Familie
endre
endre wikiteksten
De fleste forskarane er samde i at Josef, Jesu far, døydde kring tida Jesus innleidde gjerninga si. Josef er ikkje nemnd i det heile i evangelia under Jesu forkynnargjerning. Bortgangen til Josef kan forklare kvifor Jesu naboar (i Mark 6,3), refererer til Jesus som «son av Maria» (sonar var vanlegvis identifiserte gjennom fedrane sine).
264
Ifølgje Theissen og Merz, er det vanleg for usedvanlege karismatiske leiarar, som Jesus, å koma i konflikt med sine ordinære familiar.
265
I Markusevangeliet kjem Jesu familie til han, i frykt av at han har mist forstanden (Mark 3,20–34), og denne forteljinga er truleg historisk av di dei tidlege kristne ikkje ville ha funne henne opp.
266
Etter Jesu død gjekk mange av familiemedlemmene hans inn i den kristne rørsla.
265
Jesu bror
Jakob
vart leiar for kyrkja i Jerusalem.
267
Géza Vermes hevdar at doktrinen om
Jesu jomfrufødsel
voks fram frå teologisk utvikling i staden for historiske hendingar.
268
Trass det vidt utbreidde synet at forfattarane bak dei synoptiske evangelia henta informasjon frå kvarandre (det såkalla synoptiske problemet), meiner andre forskarar det er vesentleg at jomfrufødselen er attestert av to separate evangelium (Matteus- og Lukasevangeliet).
269
270
271
272
273
274
Ifølgje E. P. Sanders er
fødselsforteljingane
i Matteus- og Lukasevangeliet det tydelegaste dømet på oppfinning i evangelieforteljingane om Jesu liv. Begge forteljingane fortell at Jesus vart fødd i Betlehem, i tråd med jødisk frelseshistorie, og at begge seier han voks opp i Nasaret. Sanders påpeiker derimot at dei to evangelia gjev totalt ulike og ikkje-samsvarande forklaringar på korleis dette hende. Forteljinga til Lukasevangeliet om ei folketeljing der alle vende heim til sine anestader er ikkje truverdig; forteljinga til Matteusevangeliet er meir sannsynleg, men forteljinga les som om ho var funnen opp for å identifisera Jesus som ein ny
Moses
, og historikaren
Josefus
skriv om brutaliteten til
Herodes den store
utan å nokosinne nemna at han
massakrerte unggutar
275
Sanders seier at Jesu slektslinjer ikkje er baserte på historisk informasjon men på ønsket til forfattarane om å visa at Jesus var den universelle jødiske frelsaren.
95
Uansett så avløyste doktrinen om Jesu jomfrufødsel den tidlegare tradisjonen om at han stamma frå David gjennom Jesus, så fort han var vorten etablert.
276
Lukasevangeliet fortel at Jesus var blodsslektning av
døyparen Johannes
, men forskarar reknar generelt denne koplinga som ei oppfinning.
95
277
Dåp
endre
endre wikiteksten
Dei fleste moderne forskarar reknar Jesu dåp som eit definitivt historisk faktum, saman med krossfestinga hans.
278
Teologen
James D. G. Dunn
slår fast at «dei krev nærast universell aksept» og «rangerer så høgt på 'nesten umogeleg å tvila på eller nekta for'-skalaen av historiske faktum» at dei ofte utgjer startpunkta for studien om den historiske Jesus.
278
Forskarar nemner blygskapskriteriet, og seier med dette at dei tidlegkristne ikkje ville ha funne opp ein dåp som kunne tyda på at Jesus utførte synder og ønskte tilgjeving.
279
280
Ifølgje Theissen og Merz var Jesus inspirert av
døyparen Johannes
, og tok over fleire delar av læra si frå han.
281
Gjerning i Galilea
endre
endre wikiteksten
Dei fleste forskarane held fast ved at Jesus budde i Galilea og Judea, og ikkje preika eller studerte andre stader.
282
Dei er samde i at Jesus strei med jødiske styresmakter om temaet Gud, utførte nokre lækingar, lærte i likningar, og samla følgjarar.
17
Jesu jødiske kritikarar rekna prestegjerninga hans som skandaløs av di han feira med syndarar, fraterniserte med kvinner, og tillét følgjarane sine å plukka aks på sabbaten.
61
Ifølgje Sanders er det ikkje sannsynleg at usemjene rundt tolkinga av Moseloven og Sabbaten ville føra til at jødiske styresmakter ville sjå Jesus drepen.
283
Ifølgje Ehrman lærte Jesus at det komande riket var det rette fokuset for alle, og ikkje noko i dette livet.
284
Han lærte andre om jødisk lov, søkte den sanne meininga bak lova, nokre gonger i opposisjon til andre tradisjonar.
285
Jesus plasserte kjærleik i sentrum av Lova, og at å følgja Lova var noko apokalyptisk sjølvsagt.
285
Den etiske læra hans gav rop om tilgjeving, ikkje å dømma andre, å elska dine fiendar og visa omtanke for dei fattige.
286
Funk og Hoover tilføydde at typisk Jesus var
paradoksale
eller overraskande vendingar, som å råda ein som å hadde vorten slått på kinnet om å venda det andre kinnet til for også å verta slått (Luke 6:29).
287
Evangelia framstiller Jesu lære i veldefinerte økter, som bergpreika i Matteusevangeliet, eller den parallelle slettepreika til Lukas. Ifølgje Gerd Theissen og Annette Merz inneheld desse læreøktene ekte lære frå Jesus, men at omgjevnadene vart funne opp av dei respektive evangelistane for å gje ei ramme til læra, som opphavleg hadde vorte skriven ned utan kontekst.
76
Sjølv om Jesu mirakel passar inn i den sosiale konteksten til
antikken
definerte han dei annleis. For det første tilføydde han dei til trua til dei lækja; for det andre knytte han dei til ein endetidsprofeti.
288
Jesus valde ut
tolv disiplar
289
(dei «tolv»), tydelegvis som ein apokalyptisk bodskap.
290
Alle tre synoptiske evangelium nemner dei tolv, sjølv om namna på lista i Lukasevangeliet varierer med dei i Markus- og Matteusevangeliet, noko som tyder på at dei kristne ikkje var visse på kven alle disiplane var.
290
Dei tolv disiplane kan ha representert dei tolv opphavlege israelske stammene, som skulle stå opp att så snart Guds styre vart innført.
290
Disiplane var påstått meint å vera leiarane for stammene i det kommande Riket (Matthew 19:28, Luke 22:30).
290
Ifølgje Bart Ehrman var Jesu løfte om at dei tolv ville regjera historisk, av di dei tolv inkluderte Judas Iskariot. Etter synet til Ehrman ville ingen kristne ha funne opp ei utsegn frå Jesus der han lova leiarskap til disippelen som sveik han.
290
I Markusevangeliet spelar disiplane knapt noka rolle utanom ei negativ rolle. Sjølv om andre ofte svarer Jesus med fullstendig tru er disiplane hans forbløffa og tvilande.
291
Dei tener ei rolle som eit motstykke til Jesus og andre skikkelsar.
291
Feilane til disiplane er truleg overdrivne i Markusevangeliet, og disiplane gjer ein betre figur i Matteus- og Lukasevangeliet.
291
Sanders seier at Jesu misjon ikkje var om anger, sjølv om han anerkjenner at dette synspunktet er upopulært. Han argumenterer for at anger opptrer som eit stort tema berre i Lukasevangeliet, at anger var bodskapen til
døyparen Johannes
, og at Jesu gjerning ikkje ville ha vore skandaløs om syndarane han åt med hadde vore omvende.
292
Ifølgje Theissen og Merz lærte Jesus om at Gud generøst gav folk ein sjanse til å venda om.
293
Rolle
endre
endre wikiteksten
Jesus lærte om at ein apokalyptisk skikkelse,
Menneskesonen
, snart ville koma i skyene med stor makt og herlegdom for å samla dei utvalde (Mark 13:24–27, Matthew 24:29–31, Luke 21:25–28). Han refererte til seg sjølv som ein «
menneskeson
» i den kvardagslege tydinga «person», men forskarar veit ikkje om han òg meinte seg sjølv då han viste til den himmelske «Menneskesonen».
Apostelen Paulus
og andre tidlegkristne tolka Menneskesonen som den atteroppstandne Jesus.
34
Tittelen Kristus, eller
Messias
, tyder på at Jesu følgjarar rekna han som den salva etterfølgjaren til kong
David
, som nokre jødar venta skulle redda Israel. Evangeliane refererer til han som ikkje berre ein Messias, men i den bundne forma som sjølve «Messias-en», eller tilsvarande «Kristus». I tidleg jødedom er ikkje denne bundne forma av tittelen å spora opp, men berre frasar som «hans Messias». Tradisjonen er tvitydig nok til å gje rom for debatt om Jesus definerte den
eskatologiske
rolla si som Messias.
294
Den jødiske messianske tradisjonen omfatta mange ulike former, der nokre fokuserte på ein messiasskikkelse og nokre ikkje.
295
Basert på den kristne tradisjonen fremjar
Gerd Theissen
hypotesen at Jesus såg seg sjølv i messianske forstand men ikkje gjorde krav på tittelen «Messias».
295
Bart Ehrman argumenterer for at Jesus ikkje såg på seg sjølv som Messias, likevel i den forstand at han ville vera konge i den nye politiske orden Gud ville bringa fram,
296
og ikkje i den forstand som folk flest i dag knyter til omgrepet.
297
Påska og krossfestinga i Jerusalem
endre
endre wikiteksten
Rundt år 30 reiste Jesus og følgjarane hans frå Galilea til Jerusalem for å følgja
påska
289
Jesus forårsaka uro i tempelet,
19
som var senteret for jødisk religiøs og sivil autoritet. Sanders assosierer det med Jesu profeti at tempelet ville verta fullstendig rive.
298
Jesus delte eit siste måltid med disiplane sine, som er opphavet til det kristne sakramentet med brød og vin. Jesu ord er skrivne ned i dei synoptiske evangelia og i det
første brevet til korintarane
av Paulus. Ulikskapane i forteljingane kan ikkje fullstendig sameinast, og det er umogeleg å vita kva Jesus hadde til føremål, men generelt sett verkar måltidet å peika på det komande Riket. Jesus venta seg truleg å verta drepen, og han kan ha håpa at Gud ville intervenera.
299
Evangelia fortel at Jesus var sviken til styresmaktene av ein disippel, og mange forskarar reknar denne forteljinga som svært truverdig.
121
Han vart avretta på befal av
Pontius Pilatus
, den romerske
prefekten
i Judea.
19
Pilatus rekna truleg Jesu tilvising til Guds rike som ein trugsel til romersk autoritet og samarbeidde med tempeleliten for å få Jesus avretta.
300
Sadukeiske overprestar frå tempelet fekk truleg Jesus avretta av politiske årsaker heller enn på grunn av læra hans.
121
Dei kan ha sett på han som ein trugsel til stabiliteten, særleg etter han skapte uro ved tempelet.
121
33
Andre faktorar, som Jesu sigersrike inntog til Jerusalem kan ha bidrage til denne avgjerda.
301
Dei fleste forskarane reknar Jesu krossfesting som fakta, av di tidlegkristne ikkje ville ha funne opp den smertefulle døden til leiaren sin.
278
302
Etter krossfestinga
endre
endre wikiteksten
Jesu oppstode frå ein 1500-talskopi av
La Passion de Nostre Seigneur
Etter Jesu død fortalde følgjarane hans at han steig opp att frå dei daude, sjølv om dei eksakte detaljane av opplevingane deira er uvisse. Nokre av dei som hevda å ha sett Jesu oppstode døydde seinare for trua, noko som tyder på at trua deira truleg var oppriktig.
303
Ifølgje Sanders motstrid evangelieforteljingane kvarandre, noko som ifølgje han tyder på ein konkurranse om å ha hevda å ha sett han først i staden for å tyda på bevisst bedrageri.
304
På den andre sida føreslår
L. Michael White
at inkonsekvensen i evangelia speglar usemje i agendaen til dei ukjende forfattarane deira.
263
Jesu følgjarar danna eit samfunn i vente av atterkoma og etableringa av riket hans.
19
Portrettering av Jesus
endre
endre wikiteksten
Moderne forsking på den historiske Jesus har ikkje ført til eit sameint bilete av den historiske skikkelsen, delvis grunna variasjonen av akademiske tradisjonar representert ved forskarane.
305
Gjeve at det er knapt med historiske kjelder er det generelt sett vanskeleg for nokon forskar å teikna ei portrettering av Jesus som kan reknast som historisk truverdig utanom grunneiningane i livet hans.
73
74
Portretteringar av Jesus kreert i denne søkinga sprikar ofte frå kvarandre, og frå biletet framstilt i evangelia.
306
307
Jesus er sett på som grunnleggjaren av, i orda til Sanders, «ei fornyingsrørsle innan jødedommen.» Eit av kriteria brukte for å skilja historiske fakta i den «tredje søkinga» etter den historiske Jesus er truverdskriteriet, relativt til Jesu jødiske kontekst og til innverknaden hans på kristendommen. Ei usemje i samtidig forsking er om Jesus var
apokalyptisk
. Dei fleste forskarane konkluderer med at han var ein apokalyptisk predikant, som
døyparen Johannes
og
apostelen Paulus
. I kontrast fremjar nokre framståande nordamerikanske forskarar, som
Burton Mack
og John Dominic Crossan, ein ikkje-eskatologisk Jesus, ein som er meir ein kynisk vismann enn ein apokalyptisk predikant.
308
I tillegg til å portrettera Jesus som ein apokalyptisk profet, ein karismatisk lækjar eller ein kynisk filosof, portretterer nokre forskarar han som den sanne Messias eller ein egalitær profet for sosial endring.
309
310
Attributtane skildra i portretteringane overlappar derimot i mellom, og forskarar som er usamde i nokre attributtar kan vera samde i andre.
311
Sidan 1700-talet har forskarar iblant lagt fram at Jesus var ein politisk nasjonalmessias, men provet for dette portrettet er ubetydeleg. Likeeins er framlegget om at Jesus var ein
selot
ikkje i tråd med det tidlegaste laget av den synoptiske tradisjonen.
121
Språk, etnisitet og utsjånad
endre
endre wikiteksten
Skildringa av Jesu etnisitet har vore influert av kulturell setting.
312
313
Jesus voks opp i Galilea og mesteparten av forkynnargjerninga hans gjekk føre seg der.
314
Språket snakka i Galilea og Judea i det 1. hundreåret inkluderer
jødisk-palestinsk arameisk
hebraisk
og
gresk
, med
arameisk
som framherskande.
315
316
Det er brei semje om at Jesus for det meste forkynte på arameisk.
317
Moderne forskarar er samde i at Jesus var ein jøde av
Palestina
i det første hundreåret.
318
319
Ioudaios
på nytestamentleg gresk
er eit omgrep som i den samtidige konteksten kunne referera til religionen (jødedom), etnisiteten (av Judea), eller begge.
321
322
323
I ein omtale av tilstanden til moderne forsking skriv
Amy-Jill Levine
at heile spørsmålet om etnisitet er «full av vanskar», og at «utanom å anerkjenna at 'Jesus var jødisk' tek forskinga sjeldan for seg kva 'jødisk' inneber».
324
Det nye testamentet gjev ingen skildringar av Jesu fysiske måte å vera på før dauden hans – det er generelt likegyldig til etnisk utsjånad og refererer ikkje til trekka til nemnde personar.
325
326
327
Jesus såg truleg ut som ein typisk jøde for si tid og ville ifølgje nokre forskarar hatt ein senete utsjånad på grunn av den asketiske og omreisande livsstilen sin.
328
Kristusmyteteorien
endre
endre wikiteksten
Kristusmyteteorien er ein hypotese om at Jesus frå Nasaret aldri fanst; eller, dersom han gjorde det, hadde han nærmast ingenting å gjera med grunnlegginga av kristendommen og evangelieforteljingane.
Forteljingar om Jesu fødsel, attåt andre viktige hendingar, har så mange mytiske element at nokre forskarar har foreslått at Jesus sjølv var ein myte.
330
Bruno Bauer
(1809–1882) lærte om at det første evangeliet var eit litteraturverk som skapte historie i staden for å skildra henne.
331
Ifølgje
Albert Kalthoff
(1850–1906) skapte ei folkerørsle Jesus i møte med jødiske messianske forventingar.
331
Arthur Drews
(1865–1935) såg Jesus som den konkrete forma av ein myte som fanst før kristendommen.
331
Trass argument lagde fram av forfattarar som tviler på eksistensen av ein historisk Jesus held ein sterk konsensus fram i historisk-kritisk bibelforsking at ein historisk Jesus levde i området og den nemnde tida.
332
333
334
335
336
337
338
Syn på Jesus
endre
endre wikiteksten
Sett bort frå sine eigne disiplar og følgjarar avviste jødane på Jesu tid generelt han som Messias, slik mesteparten av jødar gjer i dag. Kristne teologar,
økumeniske konsil
, reformatorar og andre har skrive utstrekt om Jesus over hundreåra. Kristne sekter og skisma har ofte vorte definerte av sine skildringar av Jesus. Samstundes har
manikeistar
gnostisistar
, muslimar, bahaiar, og andre funne framståande plassar for Jesus i trusretningane sine.
339
340
341
Kristendommen
endre
endre wikiteksten
Treeininga er den kristne trua på at Gud er éin Gud i tre personar:
Gud Faderen
Gud Sonen
(Jesus), og
Gud den heilage Ande
Jesus skildra med bokstavane
alfa og omega
i katakombane i Roma, frå det 4. hundreåret e.Kr.
Jesus er den sentrale personlegdommen i kristendommen.
Sjølv om kristne syn på Jesus varierer er det mogeleg å oppsummera nøkkelsyn delt av dei store kristne
kyrkjesamfunna
, slik det er slått fast av dei
katekistiske
eller
konfesjonelle
tekstene deira.
342
343
344
Kristne syn på Jesus er avleidd frå diverse kjelder, inkludert dei kanoniske evangelia og nytestamentlige breva som dei paulinske breva og johanneiske skrifter. Desse dokumenta lagar omriss av sentrale overtydingar haldne av kristne om Jesus, inkludert om at han er guddommeleg, menneskeleg og hadde eit jordisk liv, og at han er Kristus og son av Gud.
345
Trass i dei mange delte overtydingane deira er ikkje alle kristne kyrkjesamfunn samde i alle doktrinane, og både
store og små skilnader
når det gjeld lærer og trussyn har eksistert gjennom kristendommen i hundreår.
346
Det nye testamentet slår fast at Jesu oppstode er grunnlaget for den kristne trua (
1 Kor 15,12–20
).
347
Kristne meiner at gjennom den oppofra døden og oppstoda hans kan menneske forsonast med Gud, og følgjeleg verta tilbodne frelse og løfte om evig liv.
25
Ved å minna om orda til døyparen Johannes dagen etter Jesu dåp refererer desse doktrinane ofte til Jesus som Guds lam, krossfesta for å oppfylla si rolle som tenar av Gud.
348
349
Jesus er dermed rekna som den
nye og siste Adam
, som i sin lojalitet kontrasterer
illojaliteten til Adam
350
Kristne reknar Jesus som ein rollemodell, og dei truande vert oppmoda om å etterlikna det gudsfokuserte livet hans.
Dei fleste kristne meiner at Jesus både var menneske og son av Gud.
Sjølv om det er teologisk strid når det gjeld naturen hans.
Nokre tidlege kristne såg på Jesus som underlagt Faderen, medan andre rekna han som ein del av Faren heller enn ein separat person.
34
351
Kyrkja løyste problema i ei rekkje oldtidskonsil, som etablerte den heilage treeininga, med Jesus både sant menneske og sann Gud.
34
Trinitariske kristne reknar generelt sett Jesus som Logos, inkarnasjonen av Gud og
Gud Sonen
, både heilt guddommeleg og heilt menneskeleg. Doktrinen om treeining er ikkje universelt akseptert mellom kristne.
352
353
Med den protestantiske reformasjonen byrja kristne som
Michael Servetus
og
socinianarar
å stilla spørsmål ved dei eldgamle trusvedkjenningane som hadde slått fast dei to naturane til Jesus.
34
Ikkje-trinitariske kristne grupper inkluderer
Jesu Kristi Kyrkje av Siste Dagars Heilage
354
unitaristar
og
Jehovas vitne
351
Kristne heidrar ikkje berre Jesus sjølv, men òg namnet hans. Andakter til Jesu heilage namn har opphav i dei tidlegaste dagane av kristendommen.
355
356
Desse andaktene og festane eksisterer i både
aust-
og
vestkyrkja
356
Jødisk
endre
endre wikiteksten
Jødedommen avviser trua på at Jesus var ein Gud,
33
eller ein mellommann til Gud eller del av ei treeining.
357
Religionen held ved at Jesus ikkje var
Messias
, og argumenterer for at han korkje oppfylte
Tanakhens
messianske profetiar eller personifiserte dei personlege kvalifikasjonane som Messias.
358
Jødar hevdar at Jesus ikkje oppfylte profetiane om å byggja det
Tredje tempelet
Ezekiel 37:26–28
), samla jødane attende til Israel (
Isaiah 43:5–6
), bringe fram verdsfred (
Isaiah 2:4
), og sameina menneskja under Israels Gud (
Zechariah 14:9
).
359
Vidare, ifølgje jødisk tradisjon, var det ingen profetar etter
Malaki
360
som leverte sine profetiar i det 5. hundreåret f.Kr.
361
Jødisk kritikk av Jesus har eksistert lenge. Talmud, forfatta og samla frå det tredje til det femte hundreåret,
362
inneheld
forteljingar
som sidan mellomalder-tid har vore rekna som krenkande forteljingar om Jesus.
363
I ei slik historie, vert
Yeshu HaNozri
(«Jesus den kristne») avretta, ein utuktig fråfallen, av eit jødisk råd for å spreia avgudsdyrking og praktisere magi.
364
Størstedelen av samtidige forskarar reknar med at dette materialet gjev ingen informasjon om den historiske Jesus.
365
Mishne Tora
, eit verk om
jødisk lov
forfatta av
Moses Maimonides
, hevdar at Jesus er ein «snublestein» som får «mesteparten av verda til å feila og tena eni annan gud enn Herren».
366
Islamsk
endre
endre wikiteksten
Namnet «Jesu, son av Maria», skrive i
islamsk kalligrafi
, etterfølgt av «fred vera med han».
Som ein stor skikkelse innan islam
29
31
er Jesus (ofte translitterert
ʾĪsā
rekna som
Guds
Allah
bodbringar
og som Messias (
al-Masih
) som vart send for å leia
borna av Israel
Bani Isra'il
) med nye skrifter, Evangeliet (referert til i islam som
Injil
).
30
367
Muslimar reknar evangelia i det nye testamentet som uautentiske, og meiner at Jesu opphavlege bodskap var
tapt eller endra
og at
Muhammed
seinare kom for å atteroppretta det.
368
Trua på Jesus (og alle andre
Guds bodbringarar
) er eit krav for å vera muslim.
369
Koranen nemner Jesus ved namn 25 gonger – meir enn Muhammed
370
371
— og vektlegg at Jesus var eit dødeleg menneske som, lik dei andre profetane, hadde vorte guddommeleg utvald til å spreia Guds bodskap.
372
Sjølv om Koranen anerkjenner Jesu jomfrufødsel er han korkje rekna som inkarnasjonen eller son av Gud. Islamske tekster vektlegg ei streng oppfatning av
monoteisme
tawhid
) og forbyd assosiasjonen av partnarar med Gud, som ville vera
avgudsdyrking
373
Som alle
profetar i islam
er Jesus rekna som ein muslim.
374
Koranen skildrar bodskapen til Maria (
Maryam
) av ein engel om at ho skal føda Jesus medan ho heldt seg jomfru. Boka kallar jomfrufødselen eit under som gjekk føre seg ved Guds vilje.
375
376
Koranen (21:91 og 66:12) hevdar at Gud pusta anden sin inn i Maria medan ho var kysk.
375
376
Jesus er kalla «Guds ande» av di han vart fødd gjennom handlinga til Anden,
375
men den trua seier ikkje noko om
pre-eksistensen
hans.
377
For å hjelpa gjerninga si til det jødiske folket var Jesus gjeve evna til å utføra under, ved tillating frå Gud heller enn si eiga kraft.
32
Gjennom gjerninga si er Jesus sett på som føregangar til Muhammed.
372
Ifølgje Koranen vart ikkje Jesus faktisk krossfesta, berre tilsynelatande for dei som ikkje trudde på Allah,
378
som fysisk løfta Jesus til himmelen.
379
For muslimar er det himmelferda i staden for krossfestinga som utgjer ei stor hending i Jesu liv.
380
Dei fleste muslimar trur at Jesus vil venda attende til Jorda ved endetida og nedkjempa
Antikrist
ad-Dajjal
) ved å drepa han.
30
Det muslimske
Ahmadiyya
-samfunnet har fleire
særeigne lærer
om Jesus. Ahmadier ser på Jesus som eit dødeleg menneske som overlevde krossfestinga si og døydde ein naturleg daud i ein alder av 120 i Kashmir i India, og at han er gravlagd ved
Roza Bal
381
Bahai
endre
endre wikiteksten
Bahai
-lære reknar Jesus som ein
manifestasjon av Gud
, eit bahai-konsept for profetar
382
— mellommenn mellom Gud og menneskja, og tener som bodbringarar og reflekterer kvalitetane og attributtane til Gud.
383
Bahai-konseptet vektlegg dei samtidige kvalitetane av menneskja og det guddommelege;
383
dermed er det likt det kristne konseptet av inkarnasjon.
382
Bahai-tankegang aksepterer Jesus som Son av Gud.
384
I bahai-tankegang var Jesus ein perfekt inkarnasjon av eigenskapane til Gud, men bahai-læra avviser tanken på at den «veldige essensen» til det guddommelege var halden i éin enkelt menneskekropp på grunn av trua deira på «allestadsnærværet og transendensen av Guds essens».
382
Bahá'u'lláh
, grunnleggjaren av bahai-trua, skreiv at sidan kvar manifestasjon av Gud har dei same guddommelege attributtane kan dei sjåast som den åndelege «tilbakekomsten» av alle tidlegare manifestasjonar av Gud, og opptreden til kvar nye manifestasjon av Gud innvier ein religion som tek over for den tidlegare, eit konsept kjent som progressiv openberring.
383
Bahaiar trur at Guds plan gradvis vert avdekt gjennom denne prosessen medan menneskja vert modna, og at nokre av manifestasjonane kjem som spesifikk oppfylling av misjonen til dei tidlegare. Dermed trur bahaiar at Bahá'u'lláh er den lova atterkoma av Kristus.
385
Bahai-læra stadfestar mange, men ikkje alle, aspekta av Jesus slik framstilt i evangelia. Bahaiar trur på jomfrufødselen og krossfestinga,
386
387
men ser på oppstoda og undera til Jesus som symbolske.
384
387
Andre
endre
endre wikiteksten
Innan
kristen gnostisisme
(no ei hovudsakleg utdøydd religiøs rørsle),
388
var Jesus send frå det guddommelege riket og gav den løynde kunnskapar (
gnosis
) naudsynte for frelse. Dei fleste gnostisistar trudde at Jesus var eit menneske som vart forgjord av «Kristus'» ande ved dåpen sin. Denne anden forlét Jesu kropp under krossfestinga, men sameinte seg med han då han vart vekt frå dei daude. Nokre gnostisistar derimot var
doketistar
, og trudde dermed at Jesus ikkje hadde ein fysisk kropp, men berre såg ut til å ha ein.
389
Manikeisme
, ei gnostisk sekt, aksepterte Jesus som profet, i tillegg til å heidra
Gautama Buddha
og
Zoroaster
390
391
Nokre
hinduar
reknar Jesus som ein
avatar
eller
sadhu
392
Paramahansa Yogananda
, ein indisk
guru
, lærte at Jesus var reinkarnasjonen av
Elisja
og ein student av
døyparen Johannes
, reinkarnasjonen av
Elia
393
Nokre
buddhistar
, inkludert
Tenzin Gyatso, den 14. Dalai Lama
, rekna Jesus som ein
bodhisattva
som gav livet sitt for velferda til folket.
394
New Age
-rørsla nærar ei rekkje syn på Jesus.
395
Teosofistar
, der mange New Age-lærer stammar frå,
396
refererer til Jesus som Meister Jesus, og meiner at Kristus, etter ulike
inkarnasjonar
, tok bustad i Jesu kropp.
397
Scientologar reknar
Jesus (saman med andre religiøse skikkelsar som Zoroaster,
Muhammad
og Buddha) som del av deira «religiøse arv».
395
398
Ateistar
avviser Jesus som guddomleg, men har varierande syn på Jesu moralske lære. Til dømes har den prominente ateisten
Richard Dawkins
kalla han ein «stor moralsk lærar»,
399
400
medan
Christopher Hitchens
rekna læra hans om tilgjeving som «definitivt umoralsk».
401
Kunstnarlege bilete
endre
endre wikiteksten
Jesus lækjar ein lam i eitt av dei tidlegaste kjende bileta av Jesus frå
Dura Europos
i det 2. hundreåret
402
Bilete av Jesus her eksistert i snart 2000 år; og bileta er prega av samtida, den kulturelle konteksten, politiske omstende og teologiske diskusjonar.
312
313
326
Nokre av dei eldste bileta av Jesus finst i
Dura-Europos-kyrkja
i Syria, og er truleg datert til før 256.
403
Som med annan tidleg kristen kunst er dei tidlegaste bileta daterte til slutten av 100- og starten på 200-talet; bevarte bilete finst særleg i katakombane i Roma.
404
I den tidlegare kyrkjehistoria, under
gnostisismen
, var biletforbod eit tema.
405
406
Frå 400-talet og utover vart todimensjonale, malte ikon populære i austkyrkja.
407
Ikon var uønskte under den
bysantinske ikonoklasmen
, men frå 800-talet var kunstforma tillaten att.
312
Forklaringa
var eit sentralt motiv i kunsten til austkyrkja, og kvar austleg-ortodoks munk som hadde opplæring i ikonmaling måtte prova ferdigheita si ved å måla eit ikon som viste hendinga.
408
Ikon tek imot dei utvendige teikna på vørdnad, som kyss og prostrasjon, og dei er rekna som mektige kanalar av guddommeleg nåde.
407
Renessansen bringa med seg ei rekkje kunstnarar som fokuserte på bilete av Jesus;
Fra Angelico
og andre følgde
Giotto
i den systematiske utviklinga av ryddige bilete.
312
Før reformasjonen var
krusifikset
vanleg i vestleg kristendom. Krusifikset vart eit hovudmotiv på alteret på 1200-talet, ein skikk som har vart til moderne tid.
409
Ei
julekrybbe
, der Jesus er framstilt som spedbarn i ei krybbe, omgjeven av Maria, Josef, dyr, gjetarar, englar og
dei tre vise menn
, er eit populært motiv.
410
Frans av Assisi
er gjeven æra for populariteten til julekrybba.
410
Motivet var særs populært i Sør-Europa på 1600- og 1700-talet.
410
Bruken av Jesus-bilete til andaktsformål er tilrådd både av
anglikanarar
og katolikkar,
411
412
413
og er sentralt i den austlege ortodokse tradisjonen.
414
415
Tilknytte relikviar
endre
endre wikiteksten
Den totale øydelegginga som følgde den romerske omleiringa av Jerusalem i år 70 e.Kr. gjorde at få gjenstandar frå Judea i det første hundreåret overlevde, og nærast ingen direkte nedteikningar overlever når det gjeld historia om jødedommen frå sistedelen av det første hundreåret opp gjennom det andre hundreåret.
416
417
Margaret M. Mitchell skriv at sjølv om
Evsebios
fortel (
Historia ecclesiastica
III 5.3) at dei tidlegkristne forlét Jerusalem til fordel for Pella like før Jerusalem var offer for den endelege omleiringa, så må ein godta at ingen kristne førstehandsgjenstandar frå den tidlege jerusalemkyrkja har nådd nyare tid.
419
Joe Nickell skriv at «som undersøking etter undersøking har vist, så eksisterer ikkje éin einaste truverdig autentisert relikvie av Jesus.»
420
Trass i dette har det opp gjennom historia til kristendommen vorte hevda ei rekkje relikviar skrivne til Jesus, sjølv dei har det vorte tvil om. Den katolske teologen
Erasmus
frå 1500-talet skreiv sarkastisk om spreiinga av relikviar og om talet på bygningar som kunne oppførast frå trevyrket som er hevda å vera frå
krossen brukt i krossfestinga
423
Tilsvarande, samtidig som ekspertar er usamde om Jesus vart krossfesta med tre eller fire naglar, så er minst tretti
heilage naglar
tilbedne som relikviar på tvers av Europa.
424
Nokre relikviar, som dei påståtte restane av
Tornekransen
, tek imot berre eit lågt tal pilegrimar, medan
likkledet i Torino
(som er knytt med ein godkjend katolsk andakt av
Jesu heilage andlet
), har motteke millionar,
425
inkludert pavane
Johannes Paul II
og
Benedikt XVI
426
427
Merknader
endre
endre wikiteksten
Type numrering
gresk:
Ἰησοῦς
Iesous
; hebraisk:
ישוע
Jehoshu'a
I ein gjennomgang av tilstanden til moderne forsking frå 2011 skreiv Bart Ehrman: «Han eksisterte med visse, slik nærmast alle kompetente forskarar på oldtida, kristne eller ikkje-kristne, einast om».
Richard A. Burridge slår fast: «det finst dei som argumenterer for at Jesus er eit resultat av fantasien til Kyrkja, at det aldri fanst ein Jesus i det heile. Eg må seia at eg ikkje kjenner nokon respektable kritiske forskarar som seier det lenger».
Robert M. Price trur ikkje Jesus eksisterte, men anerkjenner at dette synet står i strid med synet til majoriteten av forskarar.
James D.G. Dunn
kallar teoriane om Jesu ikkje-eksistens «ein grundig daud tese».
Michael Grant (ein klassisist) skreiv i 1977: «i dei siste åra har 'ingen seriøs forskar drista seg til å postulera ikkje-historisiteten til Jesu' eller i alle fall svært få, og dei har ikkje lukkast i å kvitta seg med dei mykje sterkare, og veldig rikelege, prova på det motsette».
Robert E. Van Voorst
slår fast at bibelforskarar og klassiske historikarar reknar teoriar om Jesu ikkje-eksistens som avkrefta.
Ehrman skriv: «tanken om at evangelieforteljingane ikkje er fullstendig nøyaktige men framleis viktige for dei religiøse sanningane de prøver å formidla er vidt delt i den akademiske verda, sjølv om han ikkje er like vidt kjent eller trudd på utanfor henne.»
13
Sanders skriv: «Dei tidlegaste kristne skreiv ikkje ei forteljing om Jesu liv, men heller brukte, og dermed bevarte, individuelle einingar – korte passasjer om orda og dådane hans. Desse einingane vart seinare flytta og arrangerte av forfattarar og redaktørar. ... Noko materiale har vorte revidert og noko skapt av dei tidlege kristne.»
14
BBC skildrar det som følgjer: «År 1: CE – det som i dag er kalla 'Current Era', byrjar tradisjonelt med fødselen til ein jødisk lærar ved namn Jesus. Følgjarane hans kom til å rekna han som den lova Messias, og braut seinare ut av jødedommen for å grunnleggja kristendommen.»
22
Powell skriv: «[Paulus] siterer Jesu ord og instruksjonar eit par stader (1 Kor 7,10–11; 9,14; 11,23–25; 2 Kor 12,9; cf. Apg 20,35), men for det meste viser han lite interesse i detaljane rundt Jesu jordiske liv og gjerning.»
57
Amy-Jill Levine
skriv: «Det eksisterer ein slags konsensus på eit grunnleggjande omriss av Jesu liv. Dei fleste forskarane er samde i at Jesus vart døypt av Johannes, diskuterte med felles jødar om korleis ein best kunne leva etter Guds vilje, engasjerte i lækingar og djevleutdrivingar, lærte i likningar, samla mannlege og kvinnelege følgjarar i Galilea, drog til Jerusalem og vart krossfesta av romerske soldatar under regjeringa til Pontius Pilatu.»
217
Tuckett skriv: «Alt dette gjer i alle fall kvar usannsynlege teori om at sjølve Jesu eksistens var ei kristen mye høgst usannsynlege. Faktumet at Jesus vart avretta, at han vart krossfesta under Pontius Pilatus (uansett årsak) og at han hadde ei gruppe følgjarar som heldt fram å støtta saka hans, verkar å vera berggrunnen av historisk tradisjon. Om ikkje anna gjev dei ikkje-kristne prova oss ei visse om dette temaet.»
233
Til dømes hevdar John P. Meier at Jesu fødeår er
ca.
7/6 f.Kr.,
248
medan Finegan føretrekker
ca.
3/2 f.Kr.
249
Det nye testamentet skildrar Jesus som ein jødisk/judeisk (
Ioudaios
som skrive på koinegresk) i tre tilfelle: av vismennene i Matt 2, som refererte til Jesus som «konge av jødane» (
basileus ton ioudaion
); av begge
samaritanske kvinnene ved brønnen
og av Jesus sjølv i Joh 4; og (i alle fire evangelium) under Lidingsveka, av romarane, som òg brukte omgrepet «kongen av jødane».
320
Ehrman skriv: «'I enklare formulering eksisterte ikkje den historiske Jesus. Eller om han gjorde så hadde han nærmast ingenting å gjera med grunnlegging av kristendommen.' medan han vidare siterer som autoritativ den meir komplette definisjonen gjeven av
Earl Doherty
Jesus: Neither God Nor Man.
Age of Reason, 2009, s. vii–viii: det er 'teorien at ingen historisk Jesus verdig namnet eksisterte, at kristendommen byrja i trua på ein åndeleg, mytisk skikkelse, at evangelia er i eigentleg allegoriske og fiksjon, og at ingen enkelt identifiserbar person ligg til rot av den galileiske preike-tradisjonen.»
329
Etter aposteltida var det kraftfulle og ofte politiserte debattar i den tidlege kyrkja om mange samanknytte saker. Kristologi var eit hovudfokus i desse debattane, og vart adressert i kvar av dei sju første økumeniske konsila.
Philip Schaff, i ein kommentar til Irenaeus, skreiv; «Denne sensuren av bilete som noko gnostisk særeige, og som ei heidensk korrumpering, bør leggjast merke til». Footnote 300 on Contr. Her. .I.XXV.6. ANF
Flavius Josephus
, (omtrent fem år senere, ca. 75 e.Kr.) i
Den jødiske krig
(bok VII 1.1) slo fast at Jerusalem hadde vorte jamna såpass med jorda at «det ikkje var noko att i den grad at dei som drog dit trudde han aldri hadde vore busett.»
418
Og at etter det som var att av Jerusalem-ruinane hadde vorte omgjort til den romerske busetnaden
Aelia Capitolina
, så var ingen jødar tillatne å setja sine bein der.
417
Polariserte konklusjonar når det gjeld
likkledet i Torino
varer ved.
421
Ifølgje tidlegare redaktør for
Nature
Philip Ball
så er det «riktig å seia at, trass dei tilsynelatande definitive testane av 1988, så er statusen til
Torino-likkledet
mørkare enn nokosinne. Ikkje minst held naturen til biletet og korleis det vart festa på kledet seg djupt underleg».
422
Kjelder
endre
endre wikiteksten
Denne artikkelen bygger på «
Jesus Kristus
» frå
Wikipedia på bokmål
, den 27. november 2020.
Referansar
endre
endre wikiteksten
Vermes, Geza (1981).
Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels
. Philadelphia: First Fortress. s.
20, 26, 27, 29.
ISBN
0-8006-1443-7
McGrath 2006
, s.
4–6.
Ehrman, Bart D. (2014).
How Jesus became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee
. HarperOne.
ISBN
978-0061778186
Ehrman, Bart (2011).
Forged: writing in the name of God – Why the Bible's Authors Are Not Who We Think They Are
. HarperCollins. s.
285.
ISBN
978-0-06-207863-6
Burridge, Richard A.; Gould, Graham (2004).
Jesus Now and Then
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
34.
ISBN
978-0-8028-0977-3
Price, Robert M. (2009).
«Jesus at the Vanishing Point»
. I Beilby, James K.; Eddy, Paul R.
The Historical Jesus: Five Views
. InterVarsity. s.
55, 61.
ISBN
978-0-8308-7853-6
Sykes, Stephen W. (2007). «Paul's understanding of the death of Jesus».
Sacrifice and Redemption
. Cambridge University Press. s.
35–36.
ISBN
978-0-521-04460-8
Grant, Michael (1977).
Jesus: An Historian's Review of the Gospels
. Scribner's. s.
200.
ISBN
978-0-684-14889-2
Van Voorst 2000
, s.
16.
This Is How We Know Christianity Is a Delusion
, Richard Carrier Blogs
, henta 25. oktober 2019
Carrier finally responds to Ehrman on the historicity of Jesus
, Why Evolution is true
, henta 23. oktober 2019
Powell 1998
, s.
168–73.
Bart D. Ehrman, MDiv, PhD.
Historical Jesus. 'Prophet of the New Millennium.'
Course handbook, s. 10 (Lecture Three. V. B.) The Teaching Company, 2000, Lecture 24
Sanders 1993
, s.
57.
Dunn, James D. G. (2013).
The Oral Gospel Tradition
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
290–91.
James Orr, red. (1939).
«International Standard Bible Encyclopedia Online»
. Wm. B. Eerdmans Publishing Co.
Levine 2006
, s.
4.
Charlesworth, James H. (2008).
The Historical Jesus: An Essential Guide
. s.
113.
ISBN
9781426724756
Sanders 1993
, s.
11.
Sanders 1993
, s.
11, 14.
«anno Domini»
Merriam Webster Online Dictionary
. Merriam-Webster. 2003
. Henta 3. november 2016
. «Etymology: Medieval Latin, in the year of our Lord»
BBC Team (8. februar 2005).
«History of Judaism 63 BCE–1086 CE»
BBC Religion & Ethics
. British Broadcasting Corporation
. Henta 20. april 2016
Grudem 1994
, s.
568–603.
Wilhelm, Joseph (1911).
«The Nicene Creed»
The Catholic Encyclopedia
11
. Robert Appleton Company.
Metzger, Bruce M.; Coogan, Michael D. (1993).
Oxford Companion to the Bible
. Oxford University Press. s.
649.
ISBN
978-0-19-974391-9
Tabor, James.
«What the Bible Says About Death, Afterlife, and the Future»
. UNCC.
Hoekema, Anthony A. (1994).
The Bible and the Future
. Eerdmans Publishing. s.
88–89.
ISBN
9780853646242
Garrett, James L. (2014).
Systematic Theology, Volume 2, Second Edition: Biblical, Historical, and Evangelical
. Wipf and Stock Publishers. s.
766.
ISBN
9781625648525
«Quran 3:46–158»
. Arkivert frå
originalen
1. mai 2015.
Glassé, Cyril (2008).
Concise Encyclopedia of Islam
. Rowman & Littlefield. s.
270–71.
ISBN
978-0-7425-6296-7
Siddiqui, Mona
(2013).
Christians, Muslims, and Jesus
. Yale University Press.
ISBN
0300169701
Morgan, Diane (2010).
Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice
. ABC-CLIO. s.
45–46.
ISBN
978-0-313-36025-1
Jacobs, Joseph; Kohler, Kaufmann; Gottheil, Richard; Krauss, Samuel.
«Jesus of Nazareth»
Jewish Encyclopedia
10
11
12
13
14
Sanders, Ed P.; Pelikan, Jaroslav J.
«Jesus Christ»
Encyclopædia Britannica
. Henta 10. juni 2015
Mark 6,3
Maas, Anthony J. (1913).
«Origin of the Name of Jesus Christ»
Catholic Encyclopedia
. New York: Robert Appleton Company.
Wycliffe Bible Dictionary
. entry Hebrew Language: Hendrickson Publishers. 1975.
Ehrman, Bart D. (2012).
Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth
. HarperOne. s.
29.
ISBN
978-0-06-208994-6
«Joshua»
. Merriam-Webster
. Henta 4. august 2013
Hare, Douglas (2009).
Matthew
. Westminster John Knox Press. s.
11.
ISBN
978-0-664-23433-1
Rogers, Cleon (1999).
Topical Josephus
. Zondervan. s.
12.
ISBN
9780310230175
Eddy
Boyd 2007
, s.
129.
France 2007
, s.
53.
Doninger 1999
, s.
212.
Heil, John P. (2010).
Philippians: Let Us Rejoice in Being Conformed to Christ
. Society of Biblical Lit. s.
66.
ISBN
978-1-58983-482-8
Gwynn, Murl E. (2011).
Conflict: Christianity's Love Vs. Islam's Submission
. iUniverse. s.
92.
ISBN
978-1-4620-3484-0
Vine 1940
, s.
274–75.
Pannenberg 1968
, s.
30–31.
Bultmann, Rudolf K. (2007).
Theology of the New Testament
. Baylor University Press. s.
80.
ISBN
1-932792-93-7
Mills
Bullard 1998
, s.
142
Blomberg 2009
, s.
441–42.
Fahlbusch, Erwin (2005).
The Encyclopedia of Christianity
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
53–56.
ISBN
978-0-8028-2416-5
Evans 2003
, s.
465–77.
Bruce, Frederick F. (1988).
The Book of the Acts
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
362.
ISBN
978-0-8028-2505-6
Rausch 2003
, s.
77.
Evans 2003
, s.
521–30.
Powell, Mark A. (2009).
Introducing the New Testament
. Baker Academic. s.
248.
Brown 1997
, s.
835–40.
Evans, C.A. (2008).
Exploring the Origins of the Bible
. Baker Academic. s.
154.
Keener, Craig S. (2009).
The Historical Jesus of the Gospels
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
56.
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
Funk, Robert W.; Hoover, Roy W. (1993).
The Five Gospels
. Harper. s.
3.
May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Mark" s. 1213–39
Cross
Livingstone 2005
, John, St..
Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson & Judith M. Lieu (Eds)
The Oxford Handbook of Biblical Studies
. Oxford: Oxford University Press. s. 433
Talbert, C. H. (1977).
What is a Gospel? The Genre of the Canonical Gospels
. Philadelphia: Fortress Press.
Wills, L. M. (1997).
The Quest of the Historical Gospel: Mark, John and the Origins of the Gospel Genre
. London: Routledge. s. 10.
Burridge, R. A. (2004).
What are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography
. rev. updated edn. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.
e.g. Vines, M. E. (2002).
The Problem of the Markan Genre: The Gospel of Mark and the Jewish Novel
. Atlanta: Society of Biblical Literature. s. 161–62.
Graham N. Stanton (8. juli 2004).
Jesus and Gospel
. Cambridge University Press. s.
192.
ISBN
978-0-521-00802-0
J. W. Rogerson; Judith M. Lieu (16. mars 2006).
The Oxford Handbook of Biblical Studies
. Oxford University Press. s.
437.
ISBN
978-0-19-925425-5
Sanders 1993
, s.
3.
Grudem 1994
, s.
90–91.
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
117–25.
Ehrman 1999
, s.
22–23.
Sanders 1993
, s.
71.
Theissen
Merz 1998
, s.
17–62.
Roberts, Mark D. (2007).
Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John
. Crossway. s.
58.
ISBN
978-1-4335-1978-9
Licona 2010
, s.
210–21.
Haffner, Paul (2008).
New Testament Theology
. s.
135.
ISBN
978-88-902268-0-9
Scroggie, W. Graham (1995).
A Guide to the Gospels
Kregel Publications
. s.
128.
ISBN
978-0-8254-9571-7
«synoptic»
Oxford English Dictionary
(3. utg.). Oxford University Press. September 2005.
(Krev abonnement eller
medlemskap
i britisk offentleg bibliotek.)
Moloney, Francis J.; Harrington, Daniel J. (1998).
The Gospel of John
. Liturgical Press. s.
3.
ISBN
978-0-8146-5806-2
Ladd, George E. (1993).
A Theology of the New Testament
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
251.
ISBN
978-0-8028-0680-2
Witherington 1997
, s.
113.
Metzger, Paul L. (2010).
The Gospel of John: When Love Comes to Town
. InterVarsity Press. s.
281.
Thompson, Frank Charles. The Thompson Chain-Reference Bible. Kirk bride Bible Co & Zondervan Bible Publishers. 1983. s. 1563–64.
May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Matthew" s. 1171–12.
May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "Luke" s. 1240–85.
May, Herbert G. and Bruce M. Metzger. The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha. 1977. "John" s. 1286–318.
Harris 1985
, s.
302–10.
Rahner 2004
, s.
730–31.
O'Collins, Gerald (2009).
Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus
. OUP Oxford. s.
1–3.
ISBN
978-0-19-955787-5
Wiarda, Timothy (2010).
Interpreting Gospel Narratives: Scenes, People, and Theology
. B&H Publishing Group. s.
75–78.
ISBN
978-0-8054-4843-6
Turner, David L. (2008).
Matthew
. Baker Academic. s.
613.
ISBN
978-0-8010-2684-3
Sanders 1993
, s.
80–91.
Brown 1978
, s.
163.
Mills
Bullard 1998
, s.
556.
Marsh, Clive; Moyise, Steve (2006).
Jesus and the Gospels
. Clark International. s.
37.
ISBN
978-0-567-04073-2
Morris 1992
Jeffrey, David L. (1992).
A Dictionary of biblical tradition in English literature
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
538–40.
ISBN
978-0-85244-224-1
Cox
Easley 2007
, s.
30–37.
Brownrigg, Ronald (2002).
Who's Who in the New Testament
. Taylor & Francis. s.
96–100.
ISBN
978-0-415-26036-7
Talbert, Charles H. (2010).
Matthew
. Baker Academic. s.
29–30.
ISBN
978-0-8010-3192-2
Harris 1985
, s.
272–85.
Schnackenburg, Rudolf (2002).
The Gospel of Matthew
. Wm.B. Eerdmans Publishing. s.
9–11.
ISBN
978-0-8028-4438-5
Perrotta, Louise B. (2000).
Saint Joseph: His Life and His Role in the Church Today
. Our Sunday Visitor Publishing. s.
21, 110–12.
ISBN
978-0-87973-573-9
Aslan, Reza
(2013).
Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth
. Random House. s.
756.
Josephus (2012).
Antiquities of the Jews
. Acheron Press. s.
21247.
Harris 1985
, s.
270–72.
Liddell, Henry G.; Scott, Robert (1889).
An Intermediate Greek–English Lexicon: The Seventh Edition of Liddell and Scott's Greek–English Lexicon
. Clarendon Press. s.
797.
Dickson 2008
, s.
68–69.
Evans, Craig A. (2001).
«Context, family and formation»
. I Bockmuehl, Markus N. A.
Cambridge companion to Jesus
. Cambridge University Press. s.
14, 21.
ISBN
978-0-521-79678-1
Blomberg 2009
, s.
224–29.
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
141–43.
McGrath 2006
, s.
16–22.
Dunn, James D.G.; Rogerson, John W. (2003).
Eerdmans commentary on the Bible
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
1010.
ISBN
978-0-8028-3711-0
Zanzig, Thomas (2000).
Jesus of history, Christ of faith
. Saint Mary's Press. s.
118.
ISBN
978-0-88489-530-5
Lee 2004
, s.
21–30.
Harding, Mark; Nobbs, Alanna (2010).
The Content and the Setting of the Gospel Tradition
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
281–82.
ISBN
978-0-8028-3318-1
Sheen, Fulton J. (2008).
Life of Christ
. Random House. s.
65.
ISBN
978-0-385-52699-9
Cross
Livingstone 2005
, Jesus Christ.
Boring
Craddock 2004
, s.
292
Harris 1985
, s.
285–96.
Redford 2007
, s.
117–30.
Vaught, Carl G. (2001).
The Sermon on the mount: a theological investigation
. Baylor University Press. s.
xi–xiv.
ISBN
978-0-918954-76-3
Redford 2007
, s.
143–60.
Nash, Henry S. (1909).
«Transfiguration, The»
. I Jackson, Samuel M.
The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Thought: Son of Man-Tremellius V11
. Funk & Wagnalls Company. s.
493.
ISBN
978-1-4286-3189-2
Barton, Stephen C.
The Cambridge Companion to the Gospels
. Cambridge University Press. s.
132–33.
ISBN
978-0-521-80766-1
Cox
Easley 2007
, s.
137.
Redford 2007
, s.
211–29.
Cox
Easley 2007
, s.
155–70.
Redford 2007
, s.
257–74.
Brown 1988
, s.
25–27.
Boring
Craddock 2004
Patella, Michael F. (2009).
«The Gospel According to Luke»
. I Durken, Daniel.
New Collegeville Bible Commentary: New Testament
. Liturgical Press. s.
255.
ISBN
978-0-8146-3260-4
Theissen
Merz 1998
, s.
316–46.
Stassen, Glen H.; Gushee, David P. (2003).
Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context
. InterVarsity Press. s.
102–03, 138–40, 197–98, 295–98.
ISBN
978-0-8308-2668-1
Osborn, Eric F. (1993).
The emergence of Christian theology
. Cambridge University Press. s.
98.
ISBN
978-0-521-43078-4
Köstenberger, Andreas J. (1998).
The missions of Jesus and the disciples according to the Fourth Gospel
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
108–09.
ISBN
978-0-8028-4255-8
Pentecost, J. Dwight (1998).
The parables of Jesus: lessons in life from the Master Teacher
. Kregel Publications. s.
10.
ISBN
978-0-8254-9715-5
Howick, E. Keith (2003).
The Sermons of Jesus the Messiah
. WindRiver Publishing. s.
7–9.
ISBN
978-1-886249-02-8
Lisco, Friedrich G. (1850).
The Parables of Jesus
. Daniels and Smith Publishers. s.
9–11.
Oxenden, Ashton (1864).
The parables of our Lord?
. William Macintosh Publishers. s.
6.
Blomberg, Craig L. (2012).
Interpreting the Parables
. InterVarsity Press. s.
448.
ISBN
978-0-8308-3967-4
Boucher, Madeleine I.
«The Parables»
. BBC
. Henta 3. juni 2013
Green, McKnight
Marshall 1992
, s.
299.
Twelftree 1999
, s.
350.
Theissen
Merz 1998
, s.
298.
Green, McKnight
Marshall 1992
, s.
300.
Sanders, Ed P.; Pelikan, Jaroslav J.
«Jesus Christ»
Encyclopædia Britannica
. Henta 10. juni 2015
Hindson, Edward E.; Mitchell, Daniel R. (2010).
Zondervan King James Version Commentary: New Testament
. Zondervan. s.
100.
ISBN
978-0-310-25150-7
Achtemeier, Paul J.; Green, Joel B.; Thompson, Marianne M. (2001).
Introducing the New Testament: Its Literature and Theology
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
198.
ISBN
978-0-8028-3717-2
Ehrman, Bart D. (2009).
Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)
. HarperCollins. s.
84.
ISBN
978-0-06-186328-8
Twelftree 1999
, s.
236.
van der Loos, Hendrik (1965).
The Miracles Of Jesus
. Brill. s.
197.
Pentecost, J. Dwight (1981).
The words and works of Jesus Christ
. Zondervan. s.
212.
ISBN
978-0-310-30940-6
Twelftree 1999
, s.
95.
Donahue
Harrington 2002
, s.
182.
Lockyer, Herbert (1988).
All the Miracles of the Bible
. Zondervan. s.
235.
ISBN
978-0-310-28101-6
Kingsbury, Jack D. (1983).
The Christology of Mark's Gospel
. Fortress Press. s.
91–95.
ISBN
978-1-4514-1007-5
Cross
Livingstone 2005
, John, Gospel of.
Karris, Robert J. (1992).
The Collegeville Bible Commentary: New Testament
. Liturgical Press. s.
885–86.
ISBN
978-0-8146-2211-7
Kingsbury, Jack D.; Powell, Mark A.; Bauer, David R. (1999).
Who do you say that I am? Essays on Christology
. Westminster John Knox Press. s.
xvi.
ISBN
978-0-664-25752-1
Donahue
Harrington 2002
, s.
336.
Yieh, John Y. H. (2004).
One teacher: Jesus' teaching role in Matthew's gospel
. Walter de Gruyter. s.
240–41.
ISBN
978-3-11-018151-7
Pannenberg 1968
, s.
53–54.
Lee 2004
, s.
72–76.
Majerník, Ponessa
Manhardt 2005
, s.
133–34.
Evans 2003
, s.
381–95.
Lockyer, Herbert (1988).
All the Apostles of the Bible
. Zondervan. s.
106–11.
ISBN
978-0-310-28011-8
Hayes, Doremus A. (2009).
The Synoptic Gospels and the Book of Acts
. HardPress. s.
88.
ISBN
978-1-313-53490-1
Funk
Hoover 1993
, s.
401–70.
Cox
Easley 2007
, s.
180–91.
Cox
Easley 2007
, s.
182.
Cross
Livingstone 2005
, Eucharist.
Pohle, Joseph (1913).
«The Blessed Eucharist as a Sacrament»
Catholic Encyclopedia
. New York: Robert Appleton Company.
Freedman 2000
, s.
792.
Perkins, Pheme (2000).
Peter: apostle for the whole church
. Fortress Press. s.
85.
ISBN
978-1-4514-1598-8
Lange, Johann P. (1865).
The Gospel according to Matthew, Volume 1
. Charles Scribner Co. s.
499.
Walvoord
Zuck 1983
, s.
83–85.
O'Day, Gail R.; Hylen, Susan (2006).
John
. Westminster John Knox Press. s.
142–68.
ISBN
978-0-664-25260-1
Ridderbos, Herman (1997).
The Gospel according to John
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
546–76.
ISBN
978-0-8028-0453-2
Cross
Livingstone 2005
, Jesus.
Michaels, J. Ramsey (211).
John (Understanding the Bible Commentary Series)
. Baker Books. s.
187.
ISBN
9781441236593
Brown 1997
, s.
146.
Bromiley, Geoffrey W. (1988).
International Standard Bible Encyclopedia: E–J
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
1050–52.
ISBN
978-0-8028-3782-0
Evans 2003
, s.
487–500.
Blomberg 2009
, s.
396–400.
Holman Concise Bible Dictionary
. B&H Publishing Group. 2011. s.
608–09.
ISBN
978-0-8054-9548-5
Evans 2003
, s.
495.
Blomberg 2009
, s.
396–98.
O'Toole, Robert F. (2004).
Luke's presentation of Jesus: a christology
. Editrice Pontificio Istituto Biblico. s.
166.
ISBN
978-88-7653-625-0
Binz, Stephen J. (2004).
The Names of Jesus
. Twenty-Third Publications. s.
81–82.
ISBN
978-1-58595-315-8
Ironside, H. A. (2006).
John
. Kregel Academic. s.
454.
ISBN
978-0-8254-9619-6
Niswonger 1992
, s.
172.
Majerník, Ponessa
Manhardt 2005
, s.
181.
Carter 2003
, s.
120–121.
Carter 2003
, s.
120–21.
Blomberg 2009
, s.
400–01.
Brown 1988
, s.
93.
Senior, Donald (1985).
The Passion of Jesus in the Gospel of Matthew
. Liturgical Press. s.
124.
ISBN
978-0-8146-5460-6
Blomberg 2009
, s.
402.
Evans 2003
, s.
509–20.
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
211–14.
Doninger 1999
, s.
271.
Ehrman, Bart D. (2009).
Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)
. HarperCollins. s.
82.
ISBN
978-0-06-186328-8
Doninger 1999
, s.
271
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
213–14.
Harris 1985
, s.
308–09.
Harris 1985
, s.
297–301.
Cox
Easley 2007
, s.
216–26.
Frederick F., Bruce (1990).
The Acts of the Apostles
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
210.
ISBN
978-0-8028-0966-7
Johnson, Luke T.; Harrington, Daniel J. (1992).
The Acts of the Apostles
. Liturgical Press. s.
164–67.
ISBN
978-0-8146-5807-9
Van den Biesen, Christian (1913).
«Apocalypse»
Catholic Encyclopedia
. New York: Robert Appleton Company.
Levine 2006
, s.
5.
Powell 1998
, s.
19–23.
Amy-Jill Levine i
The Historical Jesus in Context
edited by Amy-Jill Levine et al. Princeton University Press
ISBN
978-0-691-00992-6
s. 4
Theissen, Gerd; Winter, Dagmar (2002).
The Quest for the Plausible Jesus: The Question of Criteria
. Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press. s.
5.
ISBN
0664225373
Jesus Research: An International Perspective (Princeton-Prague Symposia Series on the Historical Jesus)
by James H. Charlesworth and Petr Pokorny (15. september 2009)
ISBN
0802863531
s. 1–2
Keener, Craig S. (2012).
The Historical Jesus of the Gospels
. William B. Eerdmans Publishing. s.
163.
ISBN
978-0-8028-6292-1
Chilton
Evans 1998
, s.
27.
Evans 2012
, s.
4–5.
Borg, Marcus J. (1994).
Jesus in Contemporary Scholarship
. Continuum. s.
4–6.
ISBN
978-1-56338-094-5
Theissen
Winter 2002
, s.
142–43.
Anderson, Paul N.; Just, Felix; Thatcher, Tom (2007).
John, Jesus, and History, Volume 1: Critical Appraisals of Critical Views
. Society of Biblical Lit. s.
131.
ISBN
978-1-58983-293-0
Meier 2006
, s.
124.
Blomberg 2009
, s.
431–36.
Harris 1985
, s.
263.
Rausch 2003
, s.
36–37.
Anderson, Paul N.; Just, Felix; Thatcher, Tom (2007).
John, Jesus, and History, Volume 2
. Society of Biblical Lit. s.
291.
ISBN
978-1-58983-293-0
Anderson, Paul N.; Just, Felix; Thatcher, Tom (2007).
John, Jesus, and History, Volume 2
. Society of Biblical Lit. s.
292.
ISBN
978-1-58983-293-0
Funk
Hoover 1993
, s.
471–532.
Tuckett, Christopher (2001). «Sources and methods». I Bockmuehl, Markus N. A.
Cambridge Companion to Jesus
. Cambridge University Press. s.
123–24.
ISBN
978-0-521-79678-1
Van Voorst 2000
, s.
39–53.
Van Voorst 2000
, s.
83.
Maier, Paul L. (1995).
Josephus, the essential works: a condensation of Jewish antiquities and The Jewish war
. s.
285.
ISBN
978-0-8254-3260-6
Evans, Craig A. (2001).
Jesus and His Contemporaries: Comparative Studies
. Brill. s.
42.
ISBN
978-0-391-04118-9
Theissen
Merz 1998
Reed 2002
, s.
18.
Gowler, David B. (2007).
What are they saying about the historical Jesus?
. Paulist Press. s.
102.
ISBN
978-0-8091-4445-7
Charlesworth, James H., red. (2006).
«Jesus and Archaeology»
Jesus and archaeology
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
127.
ISBN
978-0-8028-4880-2
Maier 1989
, s.
115–18.
Niswonger 1992
, s.
121–22.
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
137–38.
Niswonger 1992
, s.
122–24.
Vermes, Géza (2010).
The Nativity: History and Legend
. Random House Digital. s.
81–82.
ISBN
978-0-307-49918-9
Dunn 2003
, s.
324.
Meier, John P. (1991).
A Marginal Jew: The Roots of the Problem and the Person
. Yale University Press. s.
407.
ISBN
978-0-300-14018-7
Finegan 1998
, p.
319
harvnb error: no target: CITEREFFinegan1998 (
help
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
140.
Freedman 2000
, s.
249.
Maier 1989
, s.
120–21.
Maier 1989
, s.
123.
Evans, Craig (2006).
«Josephus on John the Baptist»
. I Levine, Amy-Jill; Allison, Dale C.; Crossan, John D.
The Historical Jesus in Context
. Princeton University Press. s.
55–58.
ISBN
978-0-691-00992-6
Gillman, Florence M. (2003).
Herodias: at home in that fox's den
. Liturgical Press. s.
25–30.
ISBN
978-0-8146-5108-7
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
398.
Theissen
Merz 1998
, s.
81–83.
Green, Joel B. (1997).
The gospel of Luke: New International Commentary on the New Testament Series
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
168.
ISBN
978-0-8028-2315-1
Carter 2003
, s.
44–45.
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
398–400.
Barnett, Paul (2002).
Jesus & the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times
. InterVarsity Press. s.
21.
ISBN
978-0-8308-2699-5
Pratt, J. P. (1991).
«Newton's Date for the Crucifixion»
Journal of the Royal Astronomical Society
32
: 301–04.
Bibcode
1991QJRAS..32..301P
White, L. Michael (2010).
Scripting Jesus: The Gospels in Rewrite
. HarperOne.
Brown, Raymond E. (1978).
Mary in the New Testament
. Paulist Press. s.
64.
ISBN
9780809121687
Theissen
Merz 1998
, s.
194.
Funk, Robert W.
and the
Jesus Seminar
The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus.
HarperSanFrancisco. 1998. "Mark," s. 51–161
Cross,
Livingstone 2005
, James, St..
Vermes 1981
, s.
283.
Bromiley, Geoffrey (1995)
International Standard Bible Encyclopedia
, Eerdmans Publishing,
ISBN
978-0-8028-3784-4
, s. 991.
Craig S. Keener,
The Gospel of Matthew
(Eerdmans 2009
ISBN
978-0-8028-6498-7
), s. 83
Donald A. Hagner,
Matthew 1–13
(Paternoster Press 1993
ISBN
978-0-8499-0232-1
), s. 14–15, cited in the preceding
Millard Erickson,
Christian Theology
(Baker Academic 1998
ISBN
978-0-8010-2182-4
), s. 761
Fritz Allhoff, Scott C. Lowe,
Christmas
Philosophy for Everyone: Better Than a Lump of Coal
(Wiley-Blackwell 2010
ISBN
978-1-4443-3090-8
), s. 28
Frederick Dale Bruner
Matthew: The Christbook
(Eerdmans 2004
ISBN
9780802811189
), s. 41
Sanders 1993
, s.
85–88.
Theissen
Merz 1998
, s.
196.
Funk, Robert W.
and the
Jesus Seminar
The acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus.
HarperSanFrancisco. 1998. "Birth & Infancy Stories" s. 497–526.
Dunn 2003
, s.
339.
Powell 1998
, s.
47.
Murphy, Catherine (2003).
John the Baptist: Prophet of Purity for a New Age
. Liturgical Press. s.
29–30.
ISBN
978-0-8146-5933-5
Theissen
Merz 1998
, s.
235.
Borg, Marcus J. (2006).
«The Spirit-Filled Experience of Jesus»
. I Dunn, James D.G.; McKnight, Scot.
The Historical Jesus in Recent Research
. Eisenbrauns. s.
303.
ISBN
978-1-57506-100-9
Sanders 1993
, s.
205–23.
Ehrman 1999
, s.
167–70.
Ehrman 1999
, s.
164–67.
Ehrman 1999
, s.
171–76.
Funk, Robert W.
, Roy W. Hoover, and the
Jesus Seminar
The five gospels.
HarperSanFrancisco. 1993. s. 294
Theissen
Merz 1998
, s.
310.
Sanders 1993
, s.
10.
Ehrman 1999
, s.
186–87.
Sanders 1993
, s.
123–24.
Sanders 1993
, s.
230–36.
Theissen
Merz 1998
, s.
336.
Cross
Livingstone 2005
, Messiah.
Theissen
Merz 1998
, s.
533–40.
Ehrman, Bart (1. desember 2015),
«Judas and the Messianic Secret»
The Bart Ehrman Blog
Ehrman, Bart (1. desember 2015).
«Jesus' Claim to be the Messiah»
The Bart Ehrman Blog
Sanders 1993
, s.
254–62.
Sanders 1993
, s.
263–64.
Theissen
Merz 1998
, s.
465–66.
Sanders 1993
, s.
269–73.
Meier 2006
, s.
126–28.
Sanders 1993
Sanders 1993
, s.
276–81.
Theissen
Winter 2002
, s.
4–5.
Theissen
Winter 2002
, s.
5.
Cross
Livingstone 2005
, Historical Jesus, Quest of the.
Theissen
Merz 1998
, s.
1–15.
Mitchell, Margaret M.; Young, Frances M. (2006).
The Cambridge History of Christianity
. Cambridge University Press. s.
23.
ISBN
978-0-521-81239-9
Köstenberger, Kellum
Quarles 2009
, s.
124–25.
Brown, Colin (2011).
«Why Study the Historical Jesus?»
. I Holmen, Tom; Porter, Stanley E.
Handbook for the Study of the Historical Jesus
. Brill. s.
1416.
ISBN
978-90-04-16372-0
Houlden 2006
, s.
63–99.
Erricker, Clive (1987).
Teaching Christianity: a world religions approach
. James Clarke & Co. s.
44.
ISBN
978-0-7188-2634-5
Green, McKnight
Marshall 1992
, s.
442.
Barr, James (1970).
«Which language did Jesus speak»
Bulletin of the John Rylands University Library of Manchester
53
(1): 9–29.
Porter, Stanley E. (1997).
Handbook to exegesis of the New Testament
. Brill. s.
110–12.
ISBN
978-90-04-09921-0
Dunn 2003
, s.
313–15.
Ehrman 1999
, s.
96.
Stoutzenberger, Joseph (2000).
Celebrating sacraments
. St Mary's Press. s.
286.
Elliott, John (2007). «Jesus the Israelite Was Neither a 'Jew' nor a 'Christian': On Correcting Misleading Nomenclature».
Journal for the Study of the Historical Jesus
(119): 119.
doi
10.1177/1476869007079741
Garroway, Rabbi Joshua (2011). «Ioudaios». I Amy-Jill Levine, Marc Z. Brettler.
The Jewish Annotated New Testament
. Oxford University Press. s.
524–26.
ISBN
9780195297706
Miller, David M. (2010).
«The Meaning of
Ioudaios
and its Relationship to Other Group Labels in Ancient 'Judaism
(PDF)
Currents in Biblical Research
(1): 98–126. Arkivert frå
originalen
(PDF)
1. februar 2013
. Henta 27. november 2020
Mason, Steve (2007).
«Jews, Judaeans, Judaizing, Judaism: Problems of Categorization in Ancient History»
(PDF)
Journal for the Study of Judaism
38
(4): 457–512.
doi
10.1163/156851507X193108
. Arkivert frå
originalen
(PDF)
25. mars 2015.
Levine 2006
, s.
10.
Jensen, Robin M. (2010). «Jesus in Christian art». I Burkett, Delbert.
The Blackwell Companion to Jesus
. John Wiley & Sons. s.
477–502.
ISBN
978-1-4443-5175-0
Perkinson, Stephen (2009).
The likeness of the king: a prehistory of portraiture in late medieval France
. University of Chicago Press. s.
30.
ISBN
978-0-226-65879-7
Kidd, Colin (2006).
The forging of races: race and scripture in the Protestant Atlantic world
. Cambridge University Press. s.
48–51.
ISBN
978-1-139-45753-8
Gibson, David (21. februar 2004).
«What Did Jesus Really Look Like?»
New York Times
Bart Ehrman,
Did Jesus Exist?
Harper Collins, 2012, s. 12
Theissen
Merz 1998
, s.
113–15.
Theissen
Merz 1998
, s.
90.
James D. G. Dunn
"Paul's understanding of the death of Jesus" in
Sacrifice and Redemption
edited by S. W. Sykes (December 3, 2007) Cambridge University Press
ISBN
052104460X
s. 35–36
Jesus Now and Then
by Richard A. Burridge and Graham Gould (1. april 2004)
ISBN
0802809774
s. 34
Jesus
by Michael Grant 2004
ISBN
1898799881
s. 200
The Gospels and Jesus
by
Graham Stanton
, 1989
ISBN
0192132415
Oxford University Press, s. 145
Robert E. Van Voorst
Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence
Eerdmans Publishing, 2000.
ISBN
0-8028-4368-9
s. 16
Did Jesus Exist?:The Historical Argument for Jesus of Nazareth
HarperCollins
. 2012.
ISBN
978-0-06-220460-8
B. Ehrman, 2011
Forged
: writing in the name of God
ISBN
978-0-06-207863-6
. s. 285
Watson, Francis (2001).
«The quest for the real Jesus»
. I Bockmuehl, Markus N. A.
Cambridge companion to Jesus
. Cambridge University Press. s.
156–57.
ISBN
978-0-521-79678-1
Evans, C. Stephen (1996).
The historical Christ and the Jesus of faith
. Oxford University Press. s.
v.
ISBN
978-0-19-152042-6
Delbert, Burkett (2010).
The Blackwell Companion to Jesus
. John Wiley & Sons. s.
1.
ISBN
978-1-4443-5175-0
Jackson, Gregory L. (1993).
Catholic, Lutheran, Protestant: a doctrinal comparison
. Christian News. s.
11–17.
ISBN
978-0-615-16635-3
McGuckin, John A. (2010).
The Orthodox Church: An Introduction to Its History, Doctrine
. John Wiley & Sons. s.
6–7.
ISBN
978-1-4443-9383-5
Leith, John H. (1993).
Basic Christian doctrine
. Westminster John Knox Press. s.
1–2.
ISBN
978-0-664-25192-5
Schreiner, Thomas R. (2008).
New Testament Theology: Magnifying God in Christ
. Baker Academic. s.
23–37.
ISBN
978-0-8010-2680-5
Cross
Livingstone 2005
, Great Schism.
«The Letter of Paul to the Corinthians»
Encyclopædia Britannica
. Henta 26. juni 2013
Cullmann, Oscar (1959).
The Christology of the New Testament
. Westminster John Knox Press. s.
79.
ISBN
978-0-664-24351-7
Deme, Dániel (2004).
The Christology of Anselm of Canterbury
. Ashgate Publishing. s.
199–200.
ISBN
978-0-7546-3779-0
Pannenberg, Wolfhart
(2004).
Systematic Theology
. Continuum. s.
297–303.
ISBN
978-0-567-08466-8
Cross
Livingstone 2005
, Antitrinitarianism.
Friedmann, Robert.
«Antitrinitarianism»
Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia
. Henta 24. oktober October 24, 2012
Joyce, George H. (1913).
«Blessed Trinity»
Catholic Encyclopedia
. New York: Robert Appleton Company.
«Mormonism 101: What is Mormonism»
MormonNewsroom.org
LDS Church
), arkivert frå
originalen
21. oktober 2014
, henta 21. oktober 2014
Hunter, Sylvester (2010).
Outlines of dogmatic theology
. Nabu Press. s.
443.
ISBN
978-1-177-95809-7
Houlden 2006
, s.
426.
Kessler, Ed.
«Jesus the Jew»
. BBC
. Henta 18. juni 2013
Norman, Asher (2007).
Twenty-six reasons why Jews don't believe in Jesus
. Feldheim Publishers. s.
59–70.
ISBN
978-0-9771937-0-7
Simmons, Rabbi Shraga
"Why Jews Don't Believe in Jesus"
. Vitja 22. desember 2011.
Simmons, Shraga (6. mars 2004).
«Why Jews Do not Believe in Jesus»
. Aish.com. Arkivert frå
originalen
16. mars 2006
. Henta 27. november 2020
«Malachi, Book of»
Jewish Encyclopedia
. Henta 3. juli 2013
«Talmud»
Jewish Encyclopedia
. Henta 3. juli 2013
«Jesus»
. Jewishvirtuallibrary.org
. Henta 20. mai 2016
Kessler, Edward; Wenborn, Neil (2005).
A Dictionary of Jewish-Christian Relations
. Cambridge University Press. s.
416.
ISBN
978-1-139-44750-8
Theissen
Merz 1998
, s.
74–75.
Jeffrey, Grant R. (2009).
Heaven: The Mystery of Angels
. Random House Digital. s.
108.
ISBN
978-0-307-50940-6
Esposito, John L. (2003).
The Oxford Dictionary of Islam
. Oxford University Press. s.
158.
ISBN
978-0-19-975726-8
Paget, James C. (2001).
«Quests for the historical Jesus»
. I Bockmuehl, Markus N. A.
Cambridge companion to Jesus
. Cambridge University Press. s.
183.
ISBN
978-0-521-79678-1
Ashraf, Irshad (Director) (19. august 2007).
The Muslim Jesus
(Television production). ITV Productions.
«Jesus, Son of Mary»
. Oxford Islamic Studies Online
. Henta 3. juli 2013
Aboul-Enein, Youssef H. (2010).
Militant Islamist Ideology: Understanding the Global Threat
. Naval Institute Press. s.
20.
ISBN
978-1-61251-015-6
Fasching, Darrell J.; deChant, Dell (2001).
Comparative Religious Ethics: A Narrative Approach
. John Wiley & Sons. s.
241, 274–75.
ISBN
978-0-631-20125-0
George, Timothy (2002).
Is the Father of Jesus the God of Muhammad?: Understanding the Differences Between Christianity and Islam
. Zondervan. s.
150–51.
ISBN
978-0-310-24748-7
Shedinger, Robert F. (2009).
Was Jesus a Muslim?: Questioning Categories in the Study of Religion
. Fortress Press. s.
ix.
ISBN
978-1-4514-1727-2
Burns, Robert A. (2011).
Christianity, Islam, and the West
. University Press of America. s.
32.
ISBN
978-0-7618-5560-6
Peters, F. E. (2003).
Islam: A Guide for Jews and Christians
. Princeton University Press. s.
23.
ISBN
978-0-691-11553-5
Cooper, Anne; Maxwell, Elsie A. (2003).
Ishmael My Brother: A Christian Introduction To Islam
. Monarch Books. s.
59.
ISBN
978-0-8254-6223-8
«The Quranic Arabic Corpus – Translation»
. Corpus.quran.com
. Henta 20. mai 2016
Koranen
4:157
Khalidi, Tarif (2001).
The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature
. Harvard University Press. s.
12.
ISBN
9780674004771
Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices
. ABC-CLIO. 21. september 2010. s.
55.
ISBN
978-1-59884-203-6
Stockman, Robert (1992).
«Jesus Christ in the Bahá'í Writings»
Bahá'í Studies Review
(1).
Cole, Juan (1982).
«The Concept of Manifestation in the Bahá'í Writings»
Bahá'í Studies
: 1–38.
Smith, Peter (2000). «peace».
A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith
. Oneworld Publications. s.
214.
ISBN
978-1-85168-184-6
Smith, Peter (2008).
An Introduction to the Baha'i Faith
. Cambridge University Press. s.
128.
ISBN
978-0-521-86251-6
Lepard, Brian D. (2008).
In the Glory of the Father: The Bahai Faith and Christianity
. Bahai Publishing. s.
118.
ISBN
978-1-931847-34-6
Cole, Juan R. I. (1997). «Behold the Man: Baha'u'llah on the Life of Jesus».
Journal of the American Academy of Religion
65
(1): 51, 56, 60.
McManners, John (2001).
The Oxford Illustrated History of Christianity
. Oxford University Press. s.
27.
ISBN
978-0-19-285439-1
Ehrman, Bart D. (2003).
Lost Christianities: The Battles For Scripture And The Faiths We Never Knew
. Oxford University Press. s.
124–25.
ISBN
978-0-19-518249-1
Bevan, A. A. (1930). Hastings, James, red.
Manichaeism
Encyclopaedia of Religion and Ethics
(Kessinger Publishing).
ISBN
978-0-7661-3666-3
Brown, Peter R. L. (2000).
Augustine of Hippo: A Biography
. University of California Press. s.
43.
ISBN
978-0-520-22757-6
Rishi Das, Shaunaka (24. mars 2009).
«Jesus in Hinduism»
. BBC.
Yogananda, Paramahansa (2008).
Autobiography of a Yogi
. Diamond Pocket Books.
ISBN
978-81-902562-0-9
Beverley, James A. (11. juni 2011).
«Hollywood's Idol»
. Christianity Today.
Hutson, Steven (2006).
What They Never Taught You in Sunday School: A Fresh Look at Following Jesus
. City Boy Enterprises. s.
57.
ISBN
978-1-59886-300-0
Pike, Sarah M. (2004).
New Age and neopagan religions in America
. Columbia University Press. s.
56.
ISBN
978-0-231-12402-7
Bailey, Alice; Khul, Djwhal (2005).
A Treatise on Cosmic Fire
. Lucis Publishing Company. s.
678, 1150, 1193.
ISBN
978-0-85330-117-2
«What Is Scientology's View of Moses, Jesus, Muhammad, The Buddha and Other Religious Figures of the Past?»
. Church of Scientology International
. Henta 13. juni 2013
Hallowell, Billy (25. oktober 2011).
«Richard Dawkins: 'Jesus Would Have Been an Atheist if He Had Known What We Know Today
. TheBlaze. Arkivert frå
originalen
29. juni 2017
. Henta 18. desember 2017
Richard Dawkins.
«The God Delusion»
. Houghton Mifflin Harcourt. s.
284
. Henta 13. desember 2014
Hitchens, Christopher (2001).
Letters to a Young Contrarian
. Basic Books. s.
58.
ISBN
9780465030323
«Dura-Europos: Excavating Antiquity | Yale University Art Gallery»
media.artgallery.yale.edu
Gutmann, Joseph (1992).
«Early Christian and Jewish Art»
. I Attridge, Harold W.; Hata, Gohei.
Eusebius, Christianity, and Judaism
. Wayne State University Press. s.
283–84.
ISBN
0814323618
Benedetto, Robert (2006).
The New Westminster Dictionary of Church History
. Westminster John Knox Press. s.
51–53.
ISBN
978-0-664-22416-5
Schaff, Phillip (1. juli 2006).
History of the Christian Church,8 volumes, 3rd edition
. Massachusetts: Hendrickson Publishers.
ISBN
9781565631960
Synod of Elvira
, 'Pictures are not to be placed in churches, so that they do not become objects of worship and adoration', AD 306, Canon 36
Cross
Livingstone 2005
, Icons.
Bigham, Steven (1995).
The image of God the Father in Orthodox theology and iconography
. St Vladimir's Seminary Press. s.
226–27.
ISBN
978-1-879038-15-8
Cross
Livingstone 2005
, Crucifix.
"Creche." Encyclopædia Britannica Online. Retrieved March 16, 2015.
Williams, Rowan (2003).
The Dwelling of the Light: Praying with Icons of Christ
. Wm. B. Eerdmans Publishing. s.
83.
ISBN
978-0-8028-2778-4
Wojtyła, Karol J.
«General audience 29 October 1997»
. Vatican Publishing House
. Henta 20. april 2013
Ratzinger, Joseph A.
«General audience 6 May 2009»
. Vatican Publishing House
. Henta 20. april 2013
Doninger 1999
, s.
231.
Casiday, Augustine (2012).
The Orthodox Christian World
. Routledge. s.
447.
ISBN
978-0-415-45516-9
Levine 2006
, s.
24–25.
Helmut Koester
Introduction to the New Testament
, Vol. 1: History, Culture, and Religion of the Hellenistic Age. Berlin:
de Gruyter Press
, 1995 s. 382
Flavius Josephus,
The Jewish War
Book VII, section 1.1"
Margaret M. Mitchell "The Cambridge History of Christianity, Volume 1: Origins to Constantine" Cambridge University Press 2006 s. 298
Nickell, Joe (2007).
Relics of the Christ
. University Press of Kentucky. s.
191.
ISBN
978-0-8131-3731-5
Habermas, Gary R. "Shroud of Turin."
The Encyclopedia of Christian Civilization
(2011).
doi
10.1002/9780470670606.wbecc1257
Ball, P. (2008). «Material witness: Shrouded in mystery».
Nature Materials
(5): 349.
Bibcode
2008NatMa...7..349B
PMID
18432204
doi
10.1038/nmat2170
Dillenberger 1999
, s.
5.
Thurston, Herbert (1913).
«Holy Nails»
Catholic Encyclopedia
. New York: Robert Appleton Company.
Delaney, Sarah (24. mai 2010).
«Shroud exposition closes with more than 2 million visits»
. Catholic News Service. Arkivert frå
originalen
8. juni 2010.
Wojtyła, Karol J. (24. mai 1998).
«Pope John Paul II's address in Turin Cathedral»
. Vatican Publishing House.
Squires, Nick (3. mai 2010).
«Pope Benedict says Shroud of Turin authentic burial robe of Jesus»
Christian Science Monitor
Bibliografi
endre
endre wikiteksten
Blomberg, Craig L.
(2009).
Jesus and the Gospels: An Introduction and Survey
. B&H Publishing Group.
ISBN
978-0-8054-4482-7
Boring, M. Eugene;
Craddock, Fred B.
(2004).
The people's New Testament commentary
. Westminster John Knox Press.
ISBN
978-0-664-22754-8
Brown, Raymond E.
(1988).
The Gospel and Epistles of John: A Concise Commentary
. Liturgical Press.
ISBN
978-0-8146-1283-5
Brown, Raymond E. (1978).
Mary in the New Testament
. Paulist Press.
ISBN
978-0-8091-2168-7
Brown, Raymond E. (1997).
An Introduction to the New Testament
. Doubleday.
ISBN
978-0-385-24767-2
Carter, Warren
(2003).
Pontius Pilate: portraits of a Roman governor
. Liturgical Press.
ISBN
978-0-8146-5113-1
Chilton, Bruce
Evans, Craig A.
(1998).
Studying the Historical Jesus: Evaluations of the State of Current Research
. Brill.
ISBN
978-90-04-11142-4
Cox, Steven L.; Easley, Kendell H (2007).
Harmony of the Gospels
. B&H Publishing Group.
ISBN
978-0-8054-9444-0
Cross, Frank L.; Livingstone, E. A., red. (2005).
Oxford Dictionary of the Christian Church
. Oxford University Press.
ISBN
9780192802903
Crossan, John D.
; Watts, Richard G. (1999).
Who Is Jesus?: Answers to Your Questions About the Historical Jesus
. Westminster John Knox Press.
ISBN
978-0-664-25842-9
Dickson, John
(2008).
Jesus: A Short Life
. Kregel Publications.
ISBN
978-0-8254-7802-4
Dillenberger, John
(1999).
Images and Relics
: Theological Perceptions and Visual Images in Sixteenth-Century Europe: Theological Perceptions and Visual Images in Sixteenth-Century Europe
. Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-976146-3
Donahue, John R.;
Harrington, Daniel J.
(2002).
The Gospel of Mark
. Liturgical Press.
ISBN
978-0-8146-5804-8
Doninger, Wendy (1999).
Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions
. Merriam-Webster.
ISBN
978-0-87779-044-0
Dunn, James D.G.
(2003).
Jesus Remembered
. Wm. B. Eerdmans Publishing.
ISBN
978-0-8028-3931-2
Eddy, Paul R.;
Boyd, Gregory A.
(2007).
The Jesus legend: a case for the historical reliability of the synoptic Jesus tradition
. Baker Academic.
ISBN
978-0-8010-3114-4
Ehrman, Bart
(1999).
Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium
. Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-983943-8
Evans, Craig A.
(2003).
The Bible Knowledge Background Commentary: Matthew-Luke
. David C. Cook.
ISBN
978-0-7814-3868-1
Evans, Craig A. (2005).
The Bible Knowledge Background Commentary: John's Gospel, Hebrews-Revelation
. David C. Cook.
ISBN
978-0-7814-4228-2
Evans, Craig A. (2012).
Jesus and His World: The Archaeological Evidence
. Westminster John Knox Press.
ISBN
978-0-664-23413-3
France, R. T.
(2007).
The Gospel of Matthew
. Wm. B. Eerdmans Publishing.
ISBN
978-0-8028-2501-8
Freedman, David N.
(2000).
Eerdmans Dictionary of the Bible
. Amsterdam University Press.
ISBN
978-0-8028-2400-4
Funk, Robert W.; Hoover, Roy W. (1993).
The Five Gospels
. Harper.
Green, Joel B.
McKnight, Scot
Marshall, I. Howard
(1992).
Dictionary of Jesus and the Gospels
. InterVarsity Press. s.
442.
ISBN
978-0-8308-1777-1
Grudem, Wayne
(1994).
Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine
. Grand Rapids, MI: Zondervan.
ISBN
978-0-310-28670-7
Harris, Stephen L. (1985).
Understanding the Bible
. Mayfield.
Houlden, J. Leslie (2006).
Jesus: the complete guide
. Continuum.
ISBN
978-0-8264-8011-8
Köstenberger, Andreas J.; Kellum, L. Scott; Quarles, Charles L (2009).
The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament
. B&H Publishing Group.
ISBN
978-0-8054-4365-3
Lee, Dorothy A.
(2004).
Transfiguration
. Continuum.
ISBN
978-0-8264-7595-4
Levine, Amy-Jill
(2006).
«Introduction»
. I Levine, Amy-Jill;
Allison, Dale C.
; Crossan, John D.
The Historical Jesus in Context
. Princeton Univ Press.
ISBN
978-0-691-00992-6
Licona, Michael R. (2010).
The Resurrection of Jesus: A New Historiographical Approach
. InterVarsity Press.
ISBN
978-0-8308-2719-0
Maier, Paul L.
(1989).
«The Date of the Nativity and Chronology of Jesus»
. I
Finegan, Jack
; Vardaman, Jerry;
Yamauchi, Edwin M.
Chronos, kairos, Christos: nativity and chronological studies
. Eisenbrauns.
ISBN
978-0-931464-50-8
Majerník, Ján; Ponessa, Joseph; Manhardt, Laurie W. (2005).
The Synoptics: Matthew, Mark, Luke
. Emmaus Road Publishing.
ISBN
978-1-931018-31-9
McGrath, Alister E.
(2006).
Christianity: An Introduction
. John Wiley & Sons. s.
4–6.
ISBN
978-1-4051-0899-7
Meier, John P.
(2006).
«How do we decide what comes from Jesus»
. I Dunn, James D.G.; McKnight, Scot.
The Historical Jesus in Recent Research
. Eisenbrauns.
ISBN
978-1-57506-100-9
Mills, Watson E.; Bullard, Roger A. (1998).
Mercer dictionary of the Bible
. Mercer University Press.
ISBN
978-0-86554-373-7
Morris, Leon
(1992).
The Gospel according to Matthew
. Wm. B. Eerdmans Publishing.
ISBN
978-0-85111-338-8
Niswonger, Richard L. (1992).
New Testament History
. Zondervan.
ISBN
978-0-310-31201-7
Pannenberg, Wolfhart
(1968).
Jesus – God and Man
. S.C.M. Press.
ISBN
978-0-334-00783-8
Powell, Mark A.
(1998).
Jesus as a Figure in History: How Modern Historians View the Man from Galilee
. Westminster John Knox Press.
ISBN
978-0-664-25703-3
Rahner, Karl
(2004).
Encyclopedia of theology: a concise Sacramentum mundi
. Continuum.
ISBN
978-0-86012-006-3
Rausch, Thomas P.
(2003).
Who is Jesus?: an introduction to Christology
. Liturgical Press.
ISBN
978-0-8146-5078-3
Redford, Douglas (2007).
The Life and Ministry of Jesus: The Gospels
. Standard Publishing.
ISBN
978-0-7847-1900-8
Reed, Jonathan L. (2002).
Archaeology and the Galilean Jesus: a re-examination of the evidence
. Continuum.
ISBN
978-1-56338-394-6
Sanders, Ed P.
(1993).
The Historical Figure of Jesus
. Allen Lane Penguin Press.
ISBN
9780141928227
Stanton, Graham
(2002).
The Gospels and Jesus
. Oxford University Press.
ISBN
978-0-521-00802-0
Theissen, Gerd
Merz, Annette
(1998).
The Historical Jesus
: a Comprehensive Guide
. Fortress Press.
ISBN
978-1-4514-0863-8
Theissen, Gerd; Winter, Dagmar (2002).
The Quest for the Plausible Jesus: The Question of Criteria
. Westminster John Knox Press.
ISBN
978-0-664-22537-7
Twelftree, Graham H.
(1999).
Jesus the miracle worker: a historical & theological study
. InterVarsity Press.
ISBN
978-0-8308-1596-8
Van Voorst, Robert E (2000).
Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence
. Eerdmans Publishing.
ISBN
978-0-8028-4368-5
Vine, William E.
(1940).
Expository Dictionary of New Testament Words
. Fleming H. Revell Company.
ISBN
978-0-916441-31-9
Vermes, Geza
(1981).
Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels
. Philadelphia: First Fortress.
ISBN
0-8006-1443-7
Vermes, Geza
(2003).
The Authentic Gospel of Jesus
. London: Penguin.
ISBN
014100360X
Walvoord, John F.
; Zuck, Roy B. (1983).
The Bible Knowledge Commentary: New Testament
. David C. Cook.
ISBN
978-0-88207-812-0
Wilson, Barrie A
(2007).
How Jesus Became Christian
. New York: St.Martin's Press.
ISBN
978-0-679-31493-6
Witherington, Ben
(1997).
The Jesus Quest: The Third Search for the Jew of Nazareth
. InterVarsity Press.
ISBN
978-0-8308-1544-9
Bakgrunnsstoff
endre
endre wikiteksten
Wikimedia Commons har multimedia som gjeld:
Jesus
Jesu komplette utsegner
parallelt på latin og engelsk.
Gud
kristendomen
JHVH
Treeininga
Gud Fader
Sonen
Jesus
Kristus
Den heilage ande
Kristologi
Jul
Advent
Adventskalender
Adventskrans
Adventsstjerne
Førjulstid
Luciadagen
Litle julaftan
Dagar i jula
Julaftan
Juledag
Romjul
Andre juledag
Tredje juledag
Heilagetrekongarsaftan
Trettandagen
Eldbjørgdagen
Tjuandedag jul
Førestillingar frå kristen tru
Betlehemsstjerna
Jesusbarnet
Tre vise menn
Englar
Josef
og
Maria
Engelen Gabriel
Herodes den store
Nikolas av Myra
Førestillingar frå folketru
Julenissen
Fjøsnissen
Jultomten
Santa Claus
Père Noël
Sinterklaas
Fader Frost
Befana
Zwarte Piet
Belsnickel
Andre:
Julebukk
Oskoreia
Julemat
og
drikke
Akevitt
Graut
Julekaker
Lutefisk
Pinnekjøt
Ribbe
Nøtter
Marsipan
Juleøl
Julebrus
Gløgg
Julmust
Julepynt
Englespel
Glitter
Juledekorasjon
Julekrybbe
Julelenke
Julelys
Julepyramide
Juletrekorg
Kravlenisse
Juleplantar
Julestjerne
Juleglede
Julekaktus
Juletre
Kornband
Kristtorn
Misteltein
Pōhutukawa
Kulturuttrykk
Litteratur
Juleevangeliet
Julehefte
Julefilm
Julemusikk
Julesongar
Juleoratorium
Juleførestilling
Julepost
Julekort
Julebrev
Julemerke
Julefrimerke
Anna
Julebord
Julefred
Juletrefest
Julegåve
Julekubbe
Julemarknad
Juleoblat
Julestove
Julestrømpe
Kakelinne
Wassail
Påske
Påsketid
Den stille veka
Lasaruslaurdag
Palmesundag
Heilage måndag
Heilage tysdag
Heilage onsdag
Skjærtorsdag
Langfredag
Påskeaftan
Påskeveka
Påskedag
Andre påskedag
Tredje påskedag
1. sundag etter påske
2. sundag etter påske
3. sundag etter påske
4. sundag etter påske
5. sundag etter påske
6. sundag etter påske
Kristi himmelferdsdag
Påskeforteljingar
Jesus Kristus
Lidingssoga
Den siste nattverden
Getsemane
Via Dolorosa
Krossfestinga
Golgata
Jesu sju ord på krossen
Myrraberarane
Kristne tradisjonar
Artos
Judasbrenning
Krossvandring
Krossprosesjon
Krossvegsandakt
Påskeformelen
Påskekorg
Påskelys
Påskeprosesjon
Påskevake
Påskesalmar
Andre tradisjonar
Påskeegg
Påskehare
Påskekylling
Påskelilje
Påskelam
Påskehatt
Påskekort
Påskepynt
Eggedans
Eggkakking
Eggrulling
Langfredagsfjære
Skjæltorsdag
Påskekrim
Autoritetsdata
Store norske leksikon
BIBSYS
Open Library
VIAF
GND
LCCN
ISNI
BNF
WorldCat
Henta frå «
Kategoriar
Jødar
Kristendom
Personar i det nye testamentet
Førenamn av hebraisk opphav
Kristne skikkelsar
Treeininga
Religionsstiftarar
Gøymde kategoriar:
Sporing av AboutTopic
Artiklar med tekst på gammalgresk (til 1453)
Artiklar med tekst på hebraisk
Artiklar med tekst på arabisk
Harv and Sfn no-target errors
Artiklar med autoritetsdata
Jesus
Nytt emne