Judaïsme — Wikipèdia

Judaïsme — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Estèla de Dàvid e
menorah
d'un escut venent d'una
sinagòga
alemanda.
Lo
judaïsme
(en
ebrèu
: יַהֲדוּת‎,
transliterat
Yahăḏūṯ
) es una
religion
monoteïsta
apareguda en
Orient Mejan
durant l'
Antiquitat
. Principalament basada sus la
Torah
e sus lo culte de
Yahve
, compòrta d'elements religiós, de còdis de conducha, una legislacion, de rites e de costumas pas especificament religiosas. Segon sei tèxtes sacrats, es fondat sus l'aliança entre
Yahve
e lo pòble ebrieu. Lei traças arqueologicas e istoricas indican puslèu una origina
cananèa
amb un pòble locau qu'auriá pauc a pauc evolucionat dau politeïsme vèrs lo
monoteïsme
entre lei sègles IX e IV avC.
Durant l'
Antiquitat
, lo culte de
Yahve
èra assegurat per lei
cohanim
, una casta de prèires, e centrat sus lo
Temple de Jerusalèm
. Pasmens, l'edifici foguèt destruch en
70 apC
per lei
Romans
e jamai restaurat. En plaça, leis Ebrieus foguèron obligats de se dispersar. Aquò entraïnèt la formacion d'un ensemble de comunautats judievas, dich diaspòra, que demorèron mai ò mens unidas gràcias a son eiretatge culturau e religiós. Sovent persecutadas per lei
crestians
, se concentrèron pauc a pauc en
America dau Nòrd
, en
Euròpa
e dins lo mond
musulman
. Pasmens, après lo genocidi nazi dei comunautats d'Euròpa Orientala, mai d'un judieu sostenguèt lo projècte sionista de tornar crear un estat judieu en
Palestina
. Dich
Israèl
, aquel estat foguèt creat en
1948
entraïnant un conflicte totjorn en cors amb leis estats arabs vesins. Pasmens, es uei poblat per mai de 6 milions de judieus sus un nombre totau estimat entre 14 e 18 milions.
Durant son istòria, lo judaïsme evolucionèt mai d'un còp. Es ansin a l'origina d'una pensada
teologica
filosofica
scientifica
fòrça desvolopada. En particular, influencièt leis autrei
religions abraamicas
cristianisme
islam
bahá'i
...) que se presentan coma lei successoras reveladas per
Yahve
a divèrsei
profètas
dau judaïsme.
Istòria
modificar
modificar lo còdi
Leis originas dau judaïsme
modificar
modificar lo còdi
Lo panteon d'Ugarit
modificar
modificar lo còdi
Estatua d'
Enki
Ea
datant dau millenari II avC.
Article detalhat:
Ugarit
Segon l'estat dei conoissenças au començament dau sègle XXI, la formacion dau judaïsme es lo resultat d'un procès fòrça lòng iniciat amb l'aparicion d'
Enki
, dieu dei fònts, deis arts e dei tecnicas, de la saviesa, de la
magia
e deis
exorcismes
, en
Mesopotamia
. Adoptada per leis
Akkadians
durant la segonda mitat dau
milleni III avC
, aquela
divinitat
veguèt son nom transformat en
Ea
Dieu
important, èra l'objècte de mites divèrs implicant d'episòdis fòrça similars ai
Jardins d'Edèn
, au
Diluvi
e au
sèrp
susvelhant
Èva
. De mai, se difusèt dins lei regions vesinas per inspirar d'autrei divinitats majoras.
En particular, es probablament a l'origina dau dieu
El
, cap dau panteon de l'importanta vila marchanda d'
Ugarit
. Ben coneguda deis
arqueològs
gràcias a sei vestigis ben conservats, aquela ciutat èra situada lòng dau
litorau
sirian
a la crosiera entre plusors empèris poderós (
Egipte
Ititas
...). Foguèt donc l'enjòc de conflictes multiples fins a sa destruccion per lei
Pòbles de la Mar
vèrs
1180 avC
. A respècte dau politeïsme
mesopotamian
, la
religion
d'
Ugarit
presenta ja un certan nivèu de simplificacion amb un rèi dei dieus e sa frema, 60 enfants divins, un
majordòme
e divèrsei servitors.
Entre leis enfants dei dieus, dos aguèron un ròtle pus important en causa de conflictes recurrents entre elei. Lo premier èra dich
Baal
, dieu dau
tròn
, e lo segond
Yaw
, dieu dei
rius
e dei
mars
. Mencionat per lo tèrme «
YW
» dins lei textes d'
Ugarit
, aqueu darrier pòrta un nom qu'evolucionèt per venir «
Yahve
». En parallèl, aqueu dieu recuperèt d'atributs suplementaris coma lo tròn e la poissança militara.
L'adopcion de Yahve per leis Ebrieus
modificar
modificar lo còdi
La destruccion d'
Ugarit
entraïnèt una fragmentacion de l'espaci
sirian
palestinian
amb la fondacion de reiaumes locaus per divèrsei pòbles. Per se protegir, una partida adoptèt un dieu principau que foguèt dotat de poders importants.
Yahve
venguèt ansin aqueu deis Ebrieus. De còps citat coma membre d'una assemblada divina, èra pas encara un dieu unic car aviá au mens una
parèdra
dicha
Ashera
. De mai, leis Ebrieus ancians reconoissián l'existéncia dei divinitats veneradas per leis autrei pòbles. Pasmens,
Yahve
èra descrich coma «
gelós
» e auriá enebit ais Ebrieus de servir d'autrei
dieus
Aquela situacion perdurèt fins au
sègle IX
ò au
sègle VIII avC
amb de variacions geograficas. Lo
politeïsme
sembla pus resistent dins lei zònas perifericas coma
Egipte
ont
Asherah
gardèt lòngtemps una plaça importanta. En revènge, èra probablament pus feble en
Canaan
car solament doas inscripcions mencionant
Asherah
i son estadas identicadas.
L'adopcion dau monoteïsme
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Monoteïsme
Leis etapas decisivas vèrs l'adopcion dau
monoteïsme
per leis Ebrieus semblan de començar au
sègle VIII avC
e durar fins au retorn deis
exiliats
de
Babilònia
. Premier, leis entitats
El
Yahve
foguèron fusionats.
Yahve
venguèt donc lo rèi dei dieus e son culte foguèt pauc a pauc renfòrçat. En particular, en
722 avC
, lo rèi
Josias
enebiguèt de venerar d'autrei divinitats a
Jerusalèm
. Aquela decision instaurèt pas lo
monoteïsme
mai limitèt lo nombre de dieus dau panteon ebrieu. Pauc a pauc, aquelei divinitats venguèron leis enfants de
Yahve
. Puei, perdiguèron lor identitat e foguèron pus simplament considerats coma d'aspèctes diferents de
Yahve
Aqueu procès permetèt ansin la mesa en plaça d'una
monolatria
fòrça avançada. D'efiech, se lo culte de
Yahve
aguèt de rites variables segon lei regions en foncion dei divinitats absorbidas, venguèt lo dieu unic venerat per totei leis Ebrieus. Pasmens, aquò suprimiguèt pas la reconoissença de l'existéncia dei dieus d'autrei pòbles.
Lo concèpte de
monoteïsme
estricte es pus tardiu e sembla eissit de la deportacion d'una partida deis Ebrieus a
Babilònia
après la conquista de
Jerusalèm
per
Nabucodonosòr II
en
587 avC
. Foguèt probablament inspirat per lo contacte amb lo
zoroastrisme
, una religion monoteïsta. De mai, leis Ebrieus aguèron tanben a l'ensemble dei
legendas
que venguèron una fònt d'inspiration majora per la redaccion de la
Bíblia
. Après lor liberacion consecutiva a la presa de
Babilònia
per
Cir lo Grand
, aquel ensemble
teologic
mitologic
foguèt importat en
Palestina
per leis Ebrieus que s'entornèron dins la région. Sa difusion sembla tornarmai lònga mai son integracion dins leis escrichs biblics o renforcèt pauc a pauc permetent d'unificar lei rites e lo
clergat
Lo començament de la redaccion de la Bíblia
modificar
modificar lo còdi
La redaccion de la partida judieva de la
Bíblia
comencèt au
sègle VIII avC
e durèt fins au
sègle I avC
. Aquel ensemble es format de la
Torah
(estabilizada durant lo
sègle V avC
), dei
Nevi'im
sègle IV avC
) e dei
Ketuvim
sègle I avC
). Reünissent de textes d'originas divèrsas, aguèt un ròtle major dins l'adopcion de practicas religiosas pus omogenèas per leis Ebrieus gràcias a la definicion d'una
cosmologia
, d'una
teologia
e de
lèis
comunas.
En particular, la
Torah
définis lei basas
mitologicas
dau judaïsme. Segon aqueu tèxte,
Yahve
es un
dieu
omniscient e omnipotent que creèt lo mond, lei
plantas
e leis
animaus
. Es tanben a l'origina dau premier
òme
Adam
, que foguèt creat a son imatge, dotat d'una
arma
e plaçat dins un
jardin dei delicis
amb la premiera
femna
Èva
. Devián regir l'endrech segon lei precèptes divins. Pasmens, desobeïguèron e ne'n foguèron expulsats. Corromputs, sei descendents oblidèron l'existéncia de
Yahve
que decidèt de destrurre lo mond en esparnhant unicament la familha de
Noè
Delugi
).
Lei descendents de
Noè
demorèron alunchats dei precèptes de
Yahve
. Aqueu darrier decidèt donc d'intrar en contacte amb
Abraam
, un pastre de la ciutat mesopotamiana d'
Ur
. Respectant lei comandaments divins, foguèt menat en
Canaan
onte sei descendents formeron lo pòble ebrieu. Tornarmai corromputs, foguèron reduchs en
esclavatge
per
Egipte
. Après quauquei sègles,
Yahve
intervenguèt dirèctament per liberar leis Ebrieus. Ordonèt alora a
Moïses
de lei guidar vèrs
Canaan
. En camin, li revelèt la lèi divina de seguir. Fòrça lòng, lo viatge s'acabèt per la conquista d'un territòri en
Canaan
. Lo rèi
David
i prenguèt lo contraròtle de
Jerusalèm
e i bastiguèt un temple dedicat a
Yahve
. A partir d'aquel eveniment, la mitologia judieva comença de coïncidir mai amb lei tèxtes istorics.
Dei reiaumes ebrieus a la formacion de la diaspòra
modificar
modificar lo còdi
Dei reiaumes de Juda e d'Israèl au periòde roman
modificar
modificar lo còdi
Situats entre
Egipte
Mesopotamia
, lei reiaumes ebrieus fondats au començament dau millenari I avC venguèron, coma leis autreis
estats
de la region, l'enjòc de luchas entre lei poissanças majoras dau periòde. De mai, foguèron victimas de conflictes dinastics e religiós que minèron lo poder de sei rèis. Lo pus instable, lo
reiaume d'Israèl
, foguèt ansin destruch tre
722 avC
per leis
Assirians
. Lo segond, lo
reiaume de Juda
, capitèt brèvament de venir una poissança regionala avans de declinar e d'èsser annexat per
Babilònia
en
587 avC
. A l'eissida d'aquela desfacha, lo
premier temple de Yahve
foguèt pilhat e destruch e una partida de la populacion foguèt deportada en
Mesopotamia
Fòrça important per la formacion dau judaïsme, aquel episòdi durèt fins a l'annexion de
Babilònia
per la
Pèrsia
Aquemenida
en
539 avC
. Un
segond temple
foguèt construch e acabat en
417 avC
sota la direccion dau governador
Zorobabel
. Durant aqueu periòde, leis Ebrieus aprofichèron una autonòmia importanta avans de passar sota dominacion
grèga
après lei conquistas d'
Alexandre lo Grand
336
323 avC
). A partir de
150 avC
, lo declin dei reiaumes ellenics favorizèt l'emergéncia de
dinastias
localas coma leis
Asmonèus
en
Judèa
. Après plusors revòutas, capitèron de venir
independents
en
129 avC
Basat sus una aliança amb lo
clergat
dau Temple, lo poder deis
Asmonèus
foguèt pron poderós per unificar per fòrça lei diferents corrents judieus dau periòde. Pasmens, lo reiaume asmonèu èra tanben un estat ellenic amb un sobeiran que portava lo títol de
basileus
, una
moneda
e una administracion d'origina grèga e una armada principalament formada de
mercenaris
. Aquò entraïnèt de conflictes intèrnes grèus entre partisans de l'ellenisme e tenents d'una observacion pus estricta dei tradicions que permetèron ai
Romans
de plaçar
Jerusalèm
sota sa proteccion en
63 avC
. Puei, una invasion
parta
il permetèt de l'annexar dirèctament en
37 avC
L'aparicion dau cristianisme
modificar
modificar lo còdi
Lo periòde dau
segond temple
foguèt caracterizat per una efervescéncia
teologica
e intellectuala. Se lei movements pus
eretics
foguèron generalament reprimits, lo rèsta menèt a la formacion de corrents judieus diferents e de còps opausats sus d'aspèctes importants coma la libertat d'interpretar lei tèxtes
biblics
ò l'apartenància a la comunautat judieva
lei
farisians
qu'èran de conservators, observant totei lei règlas eissidas de la
Bíblia
e dei tradicions.
lei
sadduceans
qu'èran pus liberaus, observant unicament la lèi divina revelada a
Moïses
. Fasián sovent partida dau
clergat
superior e èran favorables a l'interpretacion dei tèxtes.
leis
essenians
èran en favor d'una interpretacion mistica de la
Bíblia
. Practicant l'
ascèsi
, esperavan l'arribada dau
messia
, l'ultim profèta cargat de revelar lei darriers precèptes de
Yahve
ais òmes.
lo darrier corrent important a pas de nom conegut. Au nivèu religiós, èra pròche deis idèas farisianas mai s'interessava subretot a la liberacion e au mantenement de l'
independéncia
dau pòble judieu.
Aqueu contèxte favorisèt l'aparicion de sèctas messianicas, apocalipticas ò, pus simplament, armadas. Entre lei pus famosas, se pòdon citar lo movement militar dei
zelòtas
e la sècta religiosa fondada per
Jèsus de Nazaret
A l'origina dau
cristianisme
, aquela darriera entraïnèt una crisi importanta per lo judaïsme en causa dei reformas teologicas prepausadas per lei
crestians
. D'efiech,
Jèsus
e sei partisans desvolopèron l'idèa d'un salut accessible a totei leis òmes capables de se repentir de sei pecats. Per lei judieus pus ortodòxs, aquò èra una rompedura tròp importanta amb lei tradicions. En particular, èran sovent ostils a l'idèa de permetre la conversion au judaïsme d'autrei pòbles car aquò menaçava l'unitat deis Ebrieus. Lei crestians foguèron donc pauc a pauc considerats coma d'
eretics
, excluchs de la comunautat judieva e reprimits, çò que laissèt de tensions importantas entre lei doas
religions
Lei revòutas judievas e la formacion de la diaspòra
modificar
modificar lo còdi
Fotografia
dei roïnas de la fortalesa de
Massada
, darriera pòchi de resisténcia dei
zelòtas
en
73 apC
La crisi
crestiana
foguèt pas la fònt unica de trèbols dins l'espaci ebrieu durant lo periòde roman. D'efiech, se lei Judieus recebèron certanei privilègis (exempcion de
servici militar
), acceptèron mau la mesa en plaça de l'administracion imperiala. En parallèl, de conflictes devesiguèron lo
clergat
assassinats
, tensions regardant lo partiment dei
dimas
...) e lei diferentei comunautats religiosas localas. Aquò menèt a d'esmogudas recurrentas e renforcèt lo partit dei
zelòtas
En
66 apC
, comencèt una revòuta generala còntra lei
Romans
. La reaccion de
Roma
foguèt fòrça violenta amb lo mandadís d'una importanta armada. Ajudada per la de combats intèrnes entre Judieus, ocupèt
Jerusalèm
e i destruguèt lo Temple (
70 apC
) avans de redurre lei darrierei pòchis de resisténcia tres ans pus tard. Plusors miliers de Judieus foguèron tuats, reduchs en
esclavatge
ò desportats per lei venceires. Un segond conflicte de
135
137
agravèt encara aqueu bilanç amb l'adopcion d'una
tactica
de
tèrra cremada
per lei
Romans
que ravatjèron la màger part de
Judèa
per sometre una
guerilha
ben organizada e determinada.
La consequéncia principala d'aquelei desfachas foguèt la dispersion dei Judieus dins l'Empèri. Dicha
diaspòra
, aquela comunautat, sota influéncia farisiana, venguèt la basa religiosa dau judaïsme. D'efiech, lei combats causèron la disparicion dei corrents conservators e messianics qu'avián provesit lo gròs deis insurgents. A tèrme lòng, la formacion entraïnèt lo declin dau poblament judieu en
Palestina
. Favorizèt tanben l'adopcion dei tèsis farisianas regardant l'interpretacion dei tèxtes sacrats. Dins aquò, la lèi orala eissida de la tradicion foguèt integrada au còrpus e, pauc a pauc, entre lei sègles I e VI, s'estructurèt ansin lo
judaïsme rabinic
que constituís la quasi totalitat dau judaïsme contemporanèu.
De l'Antiquitat Romana a l'Edat Mejana
modificar
modificar lo còdi
Deis acadèmias babilonianas a Maimonides
modificar
modificar lo còdi
Enluminura de
1347
representant
Maimonides
Representacion d'un chaple de judieus durant una
crosada populara
Au començament de l'
Edat Mejana
, lo declin de l'
Empèri Roman
entraïnèt la formacion de reiaumes d'origina germanica en Euròpa Occidentala e la conquista de la mitat meridionala dau
bacin mediterranèu
per leis
Arabs
. Relativament tolerants, lei caps
musulmans
aculhiguèron mai d'una comunautat judieva menaçada per de persecucions crestianas. Pasmens, aquò permetèt pas de tornar implantar lo judaïsme en
Palestina
onte leis autoritats
bizantinas
avián empedit la reconstitucion d'un clergat poderós. En revènge,
Egipte
e, subretot
Babilònia
, venguèron de fogaus majors de la vida intellectuala e religiosa judieva. En particular, au
sègle VI
, i foguèt compilat lo
Talmud de Babilònia
que venguèt un fondament important dau
judaïsme rabinic
Dins aquò, au
sègle IX
, lo judaïsme orientau conoguèt una crisi en causa de l'emergéncia dau
judaïsme caraïta
, que contestava lei precèptes eissits de la lèi orala, e de la conversion a l'
islam
d'un nombre creissent de judieus aisats. Fòrça tocadas per aqueu declin, leis acadèmias babilonianas dispareguèron mentre que lo judaïsme se reorganizèt a l'entorn de doas comunautats
lei
Sefarditas
, centrats en
Ibèria
, region periferica de
Caucàs
, èran leis eiretiers dei tradicions orientalas.
leis
Asquanasitas
, installats dins lei regions
musulmanas
occidentalas e dins lei territòris carolingians.
Per faciar lei criticas caraïtas e explicar lei principis dau judaïsme, lei rabins, sota l'impulsion de
Saadia Gaon
882
942
) comencèron de produrre de comentaris dei tèxtes religiós. S'interessèron tanben ais arts profans.
Aquò marquèt lo començament d'un periòde de remarca dins l'istòria intellectuala dau judaïsme amb la formacion d'un elèit reconegut dins lei domenis de la
teologia
, de la
filosofia
, de la
filologia
e dei sciéncias dau periòde (
medecina
astronomia
). En particular,
Salomon de Tròias
(vèrs
1040
1105
) redigiguèt un comentari explicant coma resòuvre divèrsei cas practics. Clara e simpla, son òbra venguèt una referéncia qu'inspirèt egalament de
teologians
crestians
. Pasmens, la figura pus importanta d'aqueu movement es probablament
Maimonides
1138
1204
), l'autor de plusors tractats de simplificacion mencionant lei lèis de seguir amb d'explicacions mai sensa parlar deis avejaires divergents. Au nivèu filosofic, prepausèt un
Univèrs
regit per un dieu impossible de comprendre amb una intelligéncia umana mai organizat segon de règlas accessiblas a la reflexion. En consequéncia,
Maimonides
declarèt que lei miracles descrichs dins la
Bíblia
èran imaginaris e destinats a impressionar lo fidèu. Ansin, idèa importanta per la seguida de la pensada teologica occidentala, prepausèt d'interpretar lei racòntes sacrats coma un ensemble de
metafòras
Leis estudis cabalistics
modificar
modificar lo còdi
Representacion de l'Aubre de vida desvolopat per lei cabalistas.
Article detalhat:
Cabala
L'origina de la
Cabala
es desconeguda en causa de sa natura secrèta. Una
ipotèsi
frequenta consistís a l'estacar ai corrents messianics e apocaliptics apareguts au
sègle III avC
. Pasmens, lo premier obratge ne'n fasent clarament partida data dau
sègle X apC
e lo segond dau
sègle XII
. Lo movement cabalistic sembla donc un corrent pus recent. De mai, quina que siegue son origina, venguèt unicament influent a partir de la segonda mitat de l'
Edat Mejana
e s'opausèt a la vision racionala desvolopada per
Maimonides
D'efiech, la
Cabala
es un corrent
mistic
dau judaïsme animat per d'influéncias gnosticas. Segon son premier teorician important,
Isaac lo Bòrni
1160
1235
),
Dieu
es una entitat influenciabla, falhibla e perfectibla qu'es victima d'una «
falha
» a l'origina dei malurs dau mond. Per la reparar, lei cabalistas estudièron lo lengatge de la
Torah
e dei tèxtes sacrats per assaiar de trobar lo mot divin supausat fragmentat per lei limits de l'escrich uman. Desvolopèron ansin un estudi
esoteric
dau còrpus judieu que s'opausèt a la vision
aristoliciana
de
Maimonides
e que venguèt influent en
Occitània
, en
Catalonha
e en
Espanha
. Puei, se difusèt dins lo rèsta de la
diaspòra
per agantar son apogèu en
1492
après l'expulsion dei Judieus d'
Espanha
Lei debats entre tenents dau
racionalisme
e de l'
esoterisme
foguèron vius e, dins certanei cas, leis autoritats religiosas imaginèron d'enebir la filosofia per amaisar la situacion. Un ensemble de practicas apareguèt pauc a pauc amb lo mantenement de l'autoritat dei
rabins
e la conservacion d'una partida importanta de l'òbra de
Maimonides
. Pasmens, l'influéncia de la
Cabala
demorèt car una importància novèla foguèt donada ai sentiments e ais
emocions
interioras. En particular, so fidèu èra pas capable de sentir la significacion prefonda dei rites cumplits, lor valor èra desenant considerada coma nulla.
Dei persecucions e migracions judievas a l'òbra de Yossef Karo
modificar
modificar lo còdi
A partir de l'
Edat Mejana
, lei persecucions còntra lei judieus venguèron pus frequentas, especialament dins lei regions
catolicas
. Au nivèu estatau, d'expulsions generalas foguèron ordonadas, de limits foguèron fixats regardant lei proprietats ò lei mestiers accessibles ai judieus e de campanhas de conversion fòrçada foguèron de còps organizadas. En certanei reiaumes, l'
Inquisicion
foguèt cargada de menar d'enquistas per trobar lei comunautats escondudas. Au nivèu popular, de chaples aguèron regularament luòc durant lei periòdes de crisi e de
Crosada
A partir dau sègle XV, aquelei persecucions menèron a un important ensemble de migracions. Lei judieus deguèron quitar leis
Illas Britanicas
(tre lo sègle XIII),
França
Ongria
(sègle XIV) avans d'èsser expulsats de la quasi totalitat deis estats
catolics
e de certaneis estats
musulmans
ai sègles XV e XVI. Se tornèron installar principalament ai
País Bas
, en
Polonha
, en
Magrèb
, en
Egipte
e dins l'
Empèri Otoman
Article detalhat:
Yossef Karo
Dins aqueu contèxte de destabilizacion de comunautats fòrça ancianas, lo
teologian
Yossef Karo
1488
1575
) redigiguèt un abreujat de la lèi a destinacion dei
Sefarditas
. Dich
Choulhan Aroukh
, l'obratge tracta de quatre aspèctes de la vida dei fidèus (vida religiosa, norridura, maridatge e justícia) e foguèt inspirat per lei trabalhs de
Maimonides
, d'
Isaac Alfassi
e d'
Asher ben Yehiel
. Capable de s'adaptar dins totei lei país, obtenguèt un succès considerable e foguèt tanben acceptat per leis
Asquanasitas
après la publicacion d'un complement, la
Mappa
, redigit per
Mojżesz Isserlès
1520
1572
). Venguèt ansin lo sòcle teologic comun de la màger part dei comunautats judievas europèas. Totjorn acceptat a l'ora d'ara, es a l'origina dei corrents actuaus dau judaïsme.
Lo judaïsme modèrne
modificar
modificar lo còdi
L'aparicion dau judaïsme laïc
modificar
modificar lo còdi
Aficha anticomunista e antisemita publicada durant la
Guèrra Civila Russa
A partir dau sègle XVII, aguèt luóc un fenomèn novèu amb l'aparicion de judieus laïcs que rompèron amb la practica religiosa sensa renonciar a son identitat culturala. Sa premiera figura majora foguèt lo
filosòf
racionalista
Baruch Spinoza
1632
1677
). Excomunicat coma
eretic
Spinoza
critiquèt l'usatge de la
Bíblia
, tèxte erronèu e unicament valid per leis Ebrieus Ancians segon eu, per lo clergat per legitimar son primat sociau e prenguèt posicion en favor de la
libertat religiosa
. Expliquèt tanben la subrevida dei comunautats judievas, consideradas coma una pròva de son eleccion per
Dieu
, per de factors sociaus (
antisemitisme
de la socierat, separatisme dei judieus).
Au sègle XVIII,
Moses Mendelssohn
1729
1786
) marquèt un autre avançament important dins aquela direccion en assaiant d'unificar lei
filosofias
alemanda dei
Lutz
e judieva. Fòrça tolerant, acceptava lo particularisme divin dei judieus mai encoratjèt lei comunautats a s'integrar activament dins la vida nacionala. Sei tèsis foguèron donc contestadas per lei conservators. Pasmens, se difusèron dins lei mitans mens religiós e, ajudadas per leis idèas novèlas dau sègle XIX (
nacionalisme
comunisme
anarquisme
...), favorizèron l'abandon dei practicas religiosas dins una fraccion importanta dei comunautats.
D'efiech, dins lo corrent dau sègle XIX, mai d'un judieu participèt a de movements revolucionaris. Aquò foguèt a l'origina de progrès importants gràcias a l'eiretatge de la
filosofia
judieva. Pasmens, menèt tanben a una transformacion de l'
antisemitisme
tradicionau que mesclèt desenant òdi dau judieu e paur dau «
roge
». En particular, après la formacion de l'
URSS
, apareguèt la figura dau «
judeobolchevic
» que conoguèt un succès important dins lei mitans antisemitas e anticomunistas deis ans 1930-1940.
En parallèl, vèrs la fin dau sègle XIX, l'adaptacion dau
nacionalisme
a la cultura judieva encoratjèt l'emergéncia dau
sionisme
. Inicialament laïca, aquela idèa es en favor d'un retorn dei judieus en
Palestina
per i fondar un estat. Sostengut per un nombre creissent de personas, aqueu projècte aprofichèt lei problemas sociaus de la societat araba locala per crompar de tèrras dins la region. Pauc a cha pauc, i permetèt la reconstitucion d'un poblament judieu.
L'hassidisme
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Hassidisme
En reaccion au desvolopament dau judaïsme
laïc
e intellectuau dau sègle XVIII, lo teologian
Rabbi Israël ben Eliezer
1700
1760
) definiguèt una vision populara,
mistica
conservatritz
de la religion (refús mai ò mens important de la modernitat) en integrant de
cants
danças
per crear una
liturgia
joiosa destinada a raprochar lo fidèu de
Dieu
. Son movement venguèt rapidament popular en Euròpa de l'Èst onte se formèron de comunautats dirigidas per un cap religiós ereditari, lo
rebbe
Aquela organizacion particulara, conjugada amb l'importància donada au miticisme, entraïnèt una reaccion ostila dau clergat tradicionau que crenhava l'aparicion d'
eresias
. Pasmens, aquò renforcèt l'unitat de l'
hassidisme
qu'es uei un corrent dau judaïsme ortodòx. De mai, limitèt leis inovacions religiosas, çò qu'empediguèt finalament l'adopcion de posicions contràrias ai crèires judieus generaus.
L'emergéncia dei corrents modèrnes
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Judaïsme reformat
A la fin dau sègle XVIII, un autre ensemble de judieus alemands reagiguèt a l'aparicion dau judaïsme laïcizat. Pus moderats que lei
hassidistas
, voliá gardar sa practica religiosa sensa contestar la participacion a la vida de la societat. Per aquò, demandavan de reformas. Dins lo corrent dau sègle XIX, aquò donèt naissença au
judaïsme reformat
(ò judaïsme liberau) que se difusèt en
Euròpa Occidentala
e ais
Estats Units
. Sei partisans contestèron l'infalhibilitat dei tèxtes e suprimiguèron divèrsei rites jutjats inutils ò obsolets. Transformèron tanben lo rèsta per o simplificar e o raprochar de la liturgia protestanta. Au finau, après divèrsei rescòntres per armonizar lei rites, desvolopèron una vision qu'abandonèt l'estatut de pòble elegit dei judieus per o considerar coma una comunautat dau temps present. S'interessèron ais idèas modèrnas favorizant ansin l'aparicion dau
sionisme
Article detalhat:
Movement Massorti
En parallèl de la formacion dau judaïsme reformat, d'autrei judieus assaièron de conciliar modernitat e practica religiosa tradicionala. Una dei figuras majoras d'aqueu corrent foguèt lo rabin alemand
Zacharias Frankel
1801
1875
), fondator dau premier seminari rabinic modèrne. Prepausant estudis biblics e universitaris, foguèt a l'origina dau
Movement Massorti
(ò
judaïsme conservator
). Pauc a pauc, capitèt de s'organizar per entendre son influéncia, especialament ais
Estats Units
, e venir una tendància importanta dau judaïsme.
Article detalhat:
Judaïsme ortodòx
Lei judieus que gardèron son mòde de vida tradicionau foguèron qualificats d'ortodòxs per lei reformats. Aquel ensemble es caracterizat per la conservacion de rites ancians, per una maufisança a respècte de la modernitat (e de còps per son refús complet) e per un isolacionisme sociau important (compres amb lei judieus d'autrei comunautats). Dins aquò, es tanben devesit per de desacòrdis importants. Per exemple, existís de movements ortodòxs
antisionistas
que condamnan la recreacion d'
Israèl
sensa l'acòrdi de Dieu mentre que d'autrei sostènon lo projècte. La reconoissença deis autrei judieus, especialament lei reformats, coma judieus es egalament una fònt d'oposicions vivas entre lei tenents de l'unitat dau judaïsme e aquelei d'un respècte absolut de la lèi divina.
Dins aquel encastre, lei
hassidistas
foguèron l'objècte d'una maufisança en causa de la tendància de certanei comunautats de considerar lo fondator dau movement coma un messia. Pasmens, un raprochament aguèt pauc a pauc luòc e l'
hassidisme
es uei considerat coma una branca de l'ortodoxia judieva.
L'aparicion de l'antisemitisme modèrne e l'Olocaust
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Olocaust
A partir de la
Renaissença
, lei persecucions dirèctas còntra lei judieus demeniguèron en
Euròpa Occidentala
per disparéisser durant lo sègle XVIII amb l'adopcion de politicas d'emancipacion. Pasmens, demorèron una realitat persistenta en
Euròpa Orientala
fins au sègle XIX e, d'un biais generau, l'
antisemitisme
demorava fòrt dins tot lo
continent
. D'efiech, a partir deis
ans 1850
, lo desvolopament dau
nacionalisme
e dau
racisme
modèrne entraïnèron un renovelament de l'
antisemitisme
amb l'aparicion ò la generalizacion deis idèas de «
raça judieva
» e de complòt internacionau iniciat per lei judieus per dominar lo mond e abatre lei
nacions
. Un exemple famós dei
tèsis
d'aquel
antisemitisme
novèu es resumit dins lei
Protocòls dei Savis de Sion
que depintan un plan imaginari concebut per lei judieus e lei maçons per conquistar la planeta gràcias au
capitalisme
e a la
modernizacion industriala
Aquò entraïnèt l'emigracion de comunautats judievas, generalament originàrias d'
Euròpa Orientala
, en
America
. En parallèl, se formèron de movements antisemitas violents. Lo pus poderós foguèt lo
nazisme
d'
Adolf Hitler
que prenguèt lo poder en
Alemanha
en
1933
. Adoptèt rapidament de lèis antisemitas permetent de marginalizar lei judieus. Pasmens, venguèt mai e mai violent e a partir de la
Segonda Guèrra Mondiala
, organizèt l'exterminacion industrializada dei judieus europèus. Aquò entraïnèt la mòrt de 6 a 7 milions de judieus, principalament en Euròpa de l'Èst onte mai d'una comunautat dispareguèt.
La creacion d'Israèl
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Israèl
L'amplor dei
crimes
nazis
aguèt doas consequéncias majoras per lei judieus. La premiera foguèt una demenicion fòrta de l'
antisemitisme
dins lei regions tradicionalament crestianas. La segonda foguèt l'acòrdi dei Poissanças per crear un estat judieu en
Palestina
. Dich
Israèl
, èra l'objectiu dau movement
sionista
e foguèt fondat en
1948
en despiech de l'oposicion dei populacions arabas expulsadas. Aquò marquèt lo començament d'un lòng conflicte, totjorn en cors, entre
Israèl
e divèrsei país arabs vesins. Marcat per sièis guèrras importantas, a permés ais Israelians de fondar un estat que se considera coma lo fogau nacionau dau pòble judieu. Pasmens, dèu gerir una importanta minoritat araba.
Aquela creacion aguèt d'efiechs sus la diaspòra car
Israèl
favoriza l'imigracion dei judieus. Ansin, lei comunautats de l'èx-
URSS
e d'
Etiopia
venguèron s'i installar durant leis
ans 1990
. Lei judieus dei país
musulmans
foguèron tanben obligats d'emigrar en causa de l'ostilitat deis Arabs après
1948
. Enfin, lei subrevivents de l'
Olocaust
abandonèron l'
Euròpa Orientala
Centrala
. Ansin, au començament dau sègle XXI, la comunautat judieva es organizada a l'entorn de dos pòls principaus (
Israèl
e la vila de
New York
) e de quauqueis ensembles segondaris coma lei regions de
París
ò de
Londres
Au nivèu
religiós
, lo projècte
sionista
, inicialament portat per lei corrents laïcs, obtenguèt lentament lo sostèn dei corrents religiós. Dins aquò, a tanben favorizat l'aparicion de tensions entre lei tendàncias modernistas e lei comunautats pus conservatritz. Dins lei cas pus grèus, de combats leis opausèron. L'integracion dei judieus
etiopians
es tanben fòrça malaisada en causa de rites diferents e de lor origina africana que se turta au racisme antinegre d'una partida de la populacion israeliana. Au nivèu
politic
, es egalament apareguda la question dau sionisme. En defòra de la comunautat judieva, a suscitat la formacion d'una oposicion a l'expulsion deis Arabs dau territòri israelian e a la colonizacion israeliana en
Palestina
. Entre lei judieus, a causat una division entre lei corrents favorables a l'existéncia d'
Israèl
e aquelei que la consideran coma un afrònt a la volontat divina.
Basas teologicas
modificar
modificar lo còdi
Lei tèxtes biblics
modificar
modificar lo còdi
La Torah
modificar
modificar lo còdi
Rotlèu de la
Torah
Article detalhat:
Torah
Lo judaïsme es fondat sus la
Torah
, un ensemble de cinc libres redigits entre lei sègles
IX
VI avC
. Segon la tradicion judieva, foguèron dictats per
Yahve
eu meteis. Cònta l'istòria deis Ebrieus de la creacion dau mond a la
mòrt
de
Moïses
. Contèn tanben lei prescripcions divinas fixadas ais Ebrieus per
Yahve
e transmesas per l'intermediari de
Moïses
. Entre lei pus importantas, se pòdon citar l'obligacion dau
monoteïsme
, l'enebiment dau
proselitisme
, l'obligacion d'observar lo
sabat
e leis autrei
jorns
dedicats a
Yahve
, divèrsei règlas regardant lo foncionament de la familha (respècte absolut dei parents per leis enfants, mecanismes de solidaritat...), divèrsei rites de puretat (obligacion de la
circoncision
...), de lèis pertocant l'
eiretatge
ò l'enebiment de la
divinacion
Traduch dins mai d'una
lenga
, lo tèxte originau, en
ebrieu
, presenta d'imprecisions en causa dei limits de l'
escritura
utilizada (abséncia de ponctuacion e de
vocalas
consonantas
amb doas prononciacions diferentas...) ò de problemas dins lo tèxte eu meteis (oblits
, contradictions...). Aquò foguèt a l'origina de la tradicion
mistica
dau judaïsme qu'assaia de trobar lo mot divin originau escondut per aqueleis «
imperfeccions
».
Lei libres profetics
modificar
modificar lo còdi
Lei libres profetics dau judaïsme son devesits en tres còrpus. Lo premier es la seguida dirècta de la
Torah
e continua l'
istòria
deis Ebrieus de la conquista de
Canaan
au rèine de
Jehu
841
814 avC
). Lo segond depinta tres eveniments ulteriors liats a la destruccion dei reiaumes ebrieus e l'exili dei deportats a
Babilònia
. Lo tresen es un ensemble de dotze racòntes, pas aisats de situar dins la
cronologia
generala de la
Bíblia
, que s'acaban amb lo retorn deis exiliats.
Lei
profètas
son d'individús tocats per la volontat
divina
per desliurar un messatge ais
umans
, generalament per condamnar lei desviacions dau pòble ebrieu e rementar la necessitat d'obeïr escrupulosament ai precèptes de la
Torah
. Per aquò, pòdon recebre de poders miraculós, aver una vision de
Dieu
e de son cortegi ò ocupar de posicions sociales importantas. Dins la tradicion judieva, son donc considerats coma d'exemples aplicats de la lèi de
Yahve
permetent de la completar ò de l'interpretar.
Leis autrei tèxtes biblics
modificar
modificar lo còdi
La darriera partida de la
Bíblia
judieva contèn un ensemble de tèxtes despariats tractant d'eveniments situats avans lo retorn deis exiliats de
Babilònia
. Sa forma definitiva foguèt fixada après lo
sègle I apC
e l'origina dei 24 libres que la compausan es pas totjorn clara. De mai, sembla d'existir de diferéncias amb lei versions crestianas, çò qu'indica una estabilizacion malaisada d'aqueleis escrichs. Ansin, lor importància
teologica
es la pus febla dau còrpus dei tèxtes sants.
La literatura talmudica
modificar
modificar lo còdi
Edicion modèrna dau
Talmud de Babilònia
Article detalhat:
Talmud
A l'aparicion dau judaïsme, la transmission deis interpretacions de la
Torah
èra essencialament orala e realizada au sen dei
familhas
ò dau
clergat
. Pasmens, amb l'aumentacion dei menaças exterioras e dei desacòrdis, de prèires comencèron de fixar sei pensadas a l'escrich. Afiermèron tanben l'existéncia d'una
Torah
orala, la
Mishna
, transmesa dempuei
Moïses
que permetiá de resòuvre lei problemas dau tèxte biblic.
Contestada per lei corrents basats unicament sus lei tèxtes sacrats, aquela tendància menèt à la formacion de dos còrpus qu'integrèron a l'
escrich
lei practicas tradicionalas dau pòble ebrieu. Lo premier foguèt lo
Talmud de Jerusalèm
, redigit entre lei sègles II e V. Tractant de totei lei subjèctes de la vida vidanta, es pasmens pauc desvolopat car la situacion dei judieus èra alora fòrça precària en
Palestina
. Aguèt donc una influéncia limitada au contrari dau
Talmud de Babilònia
. Compilat vèrs lo sègle VI, conoguèt un succès important gràcias a sei comentaris detalhats. Editat mai d'un còp, foguèt fòrça estudiat durant l'
Edat Mejana
e inspirèt divèrsei concèptes adoptats per lo judaïsme modèrne.
La literatura judieva medievala
modificar
modificar lo còdi
A partir dau sègle IX, la tradicion
talmudica
e la redescubèrta de l'òbra d'
Aristòtel
entraïnèron la formacion d'un corrent
filosofic
assaiant de mesclar aqueleis ensembles. En particular, cerquèt de respòndre a de problematicas dau
Talmud
dins lo quadre de la
logica
aristoteliciana. Basa fondamentala deis arts profans dau periòde (
medecina
astronomia
matematicas
...), permetèt ansin l'intrada dei concèptes sabents de l'
Edat Mejana
dins la tradicion judieva. Pus tard, i favorizèt la difusion de la
sciéncia
Article detalhat:
Cabala
Lo movement de la
Cabala
es un corrent
mistic
esoteric
aparegut vèrs lo
sègle XII
, probablament a partir d'una tradicion pus vièlha. Leis autors de la
Cabala
prepausèron una òbra permetent au fidèu de se raprochar de
Dieu
. Lo
Zohar
es l'obratge major dei cabalistas que se turtèron a l'ostilitat dau clergat fins au sègle XIV. Dins aquò, pauc a pauc, seis idèas se difusèron e l'espiritualisme venguèt una dimension reconeguda dau judaïsme en mai dau respècte dei precèptes divins.
Article detalhat:
Halakah
Lo periòde
medievau
veguèt tanben lo desvolopament d'una literatura legislativa dicha
Halakah
. Iniciat per
Rachi
, es un còrpus teologic pensat per presentar e explicar brèvament lo biais de respecter lei comandaments de la lèi divina. Aquò menèt a l'aparicion de còdis presentant lei règlas de seguir dins cada aspècte de la vida vidanta. Permetèt de metre en plaça una importanta
jurisprudéncia
, utilizada per reglar leis afaires intèrnes dei comunautats judievas, fins a la publicacion de
Choulhan Aroukh
. Fòrça important, aqueu tèxte unifiquèt lo miticisme dei cabalistas amb la dimension utilitària de la
Halakah
e es totjorn una referéncia a l'ora d'ara.
La literatura cabalista modèrna
modificar
modificar lo còdi
La literatura cabalista modèrne es apareguda durant la segonda mitat dau sègle XVI amb lei trabalhs de
Moïse Cordovero
1522
1570
) e
Isaac Louria
1534
1572
). Renforcèt la preséncia de l'
espiritualisme
dins lo judaïsme. La màger part dei corrents foguèron tocats per aquela influéncia mai aguèt un ròtle primordiau dins la formacion de l'
hassidisme
en justificant sa
liturgia
festiva.
La filosofia judieva modèrna
modificar
modificar lo còdi
La filosofia judieva modèrna se formèt durant lo
sègle dei Lutz
. Es marcada per la volontat dei filosòfs judieus de prepausar una respònsa judieuva a de questions pertocant l'ensemble de la societat. Es donc un movement modernista e desirós de favorizar l'integracion dei judieus au sen de lor societat nacionala. A l'origina dau
judaïsme reformat
, assaièt donc d'abandonar l'idèa de «
religion pòble
» per la remplaçant per lo modèl crestian de la
religion
de fidèus. Pasmens, aqueu projècte foguèt jutjat tròp extrèm e mau capitèt. En plaça, lei reformistas poguèron suprimir divèrsei rites arcaïcs.
Durant la segonda mitat dau sègle XIX, se fau nòtar que la filosofia judieva donèt naissença a mai d'una pensada. Rarement religiosas, aqueleis idèas aguèron pasmens una certana influéncia sus lei mitans religiós. La pus importanta foguèt lo
sionisme
que menèt a la creacion d'
Israèl
. Dins aquò, d'autrei concèptes se difusèron dins la filosofia generala. I venguèron la fònt de progrès importants, especialament a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX.
Rites e celebracions
modificar
modificar lo còdi
Culte
modificar
modificar lo còdi
Simbòls
modificar
modificar lo còdi
Lo judaïsme a au mens tres simbòls
istorics
. Lo pus frequent es l'estèla de sièis brancas qu'es dicha
estèla de David
. Aperegut au
sègle XIII
, es un motiu protector inspirat per l'estèla inscricha sus son
bloquier
per lo rèi
David
. Lo simbòl pus ancian es la
Menorah
, un
candelièr
de sèt brancas utilizat dins lo
Temple de Jerusalèm
. Enfin, au nivèu individuau, un
ostau
judieu es tradicionalament marcat per la preséncia de la
Mezouza
, un pichon rotlèu de
pergamin
contenent lo tèxte dau
Chema Israel
qu'es apausat au lintèu de la pòrta d'intrada.
Luòc de culte
modificar
modificar lo còdi
Intrada d'una
sinagòga
de
Varsòvia
Article detalhat:
Sinagòga
Lo luòc de culte dau judaïsme es la
sinagòga
, un bastiment destinat ais activitats
religiosas
, ais estudis
teologics
, a la vida de la comunautat e a l'educacion deis
enfants
. Son organizacion e son
arquitectura
varian segon lei regions e leis epòcas car existís pas de plan predeterminat. Pasmens, dins la màger part dei
sinagògas
, se tròban un
santuari
principau destinat a la preguiera, de pèças pichonas dedicadas a l'estudi e una sala permetent de reünir la comunautat.
Lo
santuari
contèn generalament un
autar
, dich arca, onte son gardats de rotlèus de la
Torah
. De ridèus ornats sarran sovent l'arca. Una candèla etèrna representa la
Menorah
dau
Temple de Jerusalèm
, lo candelièr antic vengut simbòl dau judaïsme. Dins lei
sinagògas
asquenasitas, la pèça es dotada d'una plataforma que permet de dirigir l'ofici. En lei Sefarditas, l'oficiant utiliza puslèu un pupitre.
En fòra de la
sinagòga
, dos autreis endrechs an una importància religiosa. Lei
yeshivot
son d'institucions d'estudi dei tèxtes religiós. Permèton de formar lei
rabins
e lei mètres. Lei
micvé
son de banhs rituaus.
Foncions religiosas
modificar
modificar lo còdi
Lo judaïsme tèn un nombre important de foncions religiosas. Durant l'
Antiquitat
, avans la destruccion dau Temple, existiá de
castas
sacerdotalas. Lei
Cohanim
èran de prèires encargats de la conducha dei rites e lei
Levitas
formavan lo personau necessari au foncionament de l'edifici. Pasmens, lei dos grops dispareguèron après lei guèrras còntra lei
Romans
Article detalhat:
Rabin
Uei, la posicion religiosa pus frequenta es aquela de
rabin
qu'èra inicialament acordada per lo Temple a un erudit dins lo domeni de la legislacion judieva. Après la disparicion dau clergat cohanim, la nominacion de rabins novèus foguèt gerida per lei comunautats elei meteissei. Una formacion foguèt mesa en plaça e d'ierarquias apareguèron. Pasmens, ges d'autoritat centrala remplacèt lo Temple e lo poder dei Grands Rabins modèrnes excedís gaire lei limits dei comunautats que l'acceptan coma cap religiós.
Dins la vida vidanta, lei rabins son l'autoritat espirituala de sa comunautat. I an lo ròtle d'arbitre en matèria d'observància religiosa, de mèstre dins la transmission de la conoissença e d'autoritat morala. En revènge, son pas reconeguts coma intermediari entre
Dieu
e lei fidèus, ròtle tengut per lei
profètas
En fóra dau
rabin
, leis autrei posicions de remarca son
l'oficiant (
shalia'h tsibbour
) es la persona cargada de menar l'ofici. Es sovent lo
rabin
mai aquò es pas obligatòri. Son ròtle es de facilitar la preguiera collectiva.
lo
hazzan
es un vocalista cargat de legir la
Torah
. Es generalament chausit per sa conoissença de la
liturgia
e per la qualitat de sa
votz
lo
baal korè
es un fidèu cargat de legir un passatge de la
Torah
cada
setmana
L'ensemble dei foncions religiosas es dubèrt ai
femnas
dempuei lo sègle XIX dins lei corrents reformistas. L'accès es possible, mai rar, dins lei movements conservators (dempuei leis ans 1980) e es totjorn enebit dins lei comunautats ortodòxs.
Tradicions principalas
modificar
modificar lo còdi
Lei judieus reconoisson l'autoritat suprèma de
Yahve
, considerat coma lo
dieu
unic. Se remembran de l'Aliança entre
Yahve
e leis Ebrieus, acòrdi permetent a aqueu pòble d"obtenir la proteccion de
Yahve
en cambi d'un respècte estricte de la lèi divina. Pasmens, en fòra d'aquelei principis comuns, existís de divergéncias teologicas prefondas entre lei diferentei brancas dau judaïsme.
Lèis alimentàrias
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Kasher
Lo judaïsme tèn de lèis alimentàrias precisas qu'enebisson la consumacion de mai d'un aliment. De mai, emet de prescripcions de respectar regardant una partida importanta dau rèsta. Ansin, es defenduda de manjar lo sang, la carn d'un
animau
carnivòr
(compres un
peis
coma lo
bechet
) ò aquela dau
pòrc
, dau
cavau
ò deis
animaus
vivent sus lei fons
marins
Aquelei lèis foguèron ben observadas per lei judieus fins au sègle XIX, compres per de grops isolats coma la comunautat de
Kaifeng
en
China
. Dins aquò, dempuei lo sègle XVIII, son denonciadas coma un arcaïsme per lei teologians reformators. Ansin, a l'ora d'ara, lor observància per lei fidèus varia entre lo respècte de quauquei reglas tradicionalas (enebiment dau
pòrc
) au mantenement estricte de tot l'ensemble.
Puretat familiala
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Niddah
Lo judaïsme tèn pereu de règlas de puretat que regisson lei relacions entre òmes e femnas. Lei pus coneguts son l'enebiment dei rapòrts
sexuaus
durant lei
menstruacions
e l'obligacion de pudor. Lo premier ponch, dich
Niddah
, èra tradicionalament fòrça important e la construccion dau
micvé
, lo banh rituau permetent ai femnas de se purificar, èra sovent jutjada coma una prioritat.
Dins lo judaïsme modèrne, l'observància d'aquelei règlas es desenant sovent l'òbra dei corrents pus tradicionalistas
; lo rèsta dei judieus n'aplica de versions reduchas ò lei considera coma d'arcaïsmes. Aquò entraïna de còps de conflictes grèus, especialament en
Israèl
, entre liberaus e ortodòxs.
Rites e celebracions
modificar
modificar lo còdi
Eveniments individuaus
modificar
modificar lo còdi
La vida dei judieus es ritmada per un ensemble de rites e de celebracions marcant son intrada e son evolucion personala au sen de la comunautat fins sa
mòrt
. Lei pus importantas son
la
brith milah
qu'es la
circoncision
après la naissença deis
enfants
mascles. Marca lor intrada dins l'Aliança. Es tradicionalament realizada a la
sinagòga
mai, uei, es tanben possible d'anar dins un
espitau
lo
zeved habbad
es una ceremònia d'acuelh dei filhas dins l'Aliança. Es subretot presenta dins lei comunautats sefarditas.
l'
upsherin
es una copa dei pèus dei dròlles realizada a 3 ans. Permet a l'enfant de recebre sa premiera
quipà
, una calòta portada per lei cresents.
la
bar mitzva
que marca, a 13 ans, la majoritat dei dròlles. Aquò demanda quauquei mes de preparacion car la persona es sovent onorat en menant l'ofici a la
sinagòga
e en i legissent lo passatge setmanier de la
Torah
la
bat mitzva
qu'es lo pendent femenin de la
bar mitzva
. Introducha en
1922
, aquela celebracion es identica dins lei corrents reformators e conservators. Per leis ortodòxs, es limitada a un discors de la joventa.
lo
maridatge
qu'es format de doas celebracions dichas
kiddoushin
(consecracions) e lei
nissouïn
(noças). A l'origina, lei nòças èran organizadas un an après la celebracion, l'interval permetent de preparar la nòvia a son futur ròtle. Uei, lei dos eveniments son celebrats lo meteis jorn.
lo decès e lo
dòu
an una plaça importanta dins lo judaïsme. D'efiech, après la
mòrt
dau fidèu, es necessari d'enterrar rapidement lo defunt. Puei, sei parents dèvon seguir tres etapas de dòu. Durant la premiera setmana, dèvon plorar lo disparegut (tres premiers jorns) e vantar sei meritis (quatre darriers). An defensa de se lavar ò de cosinar (lor subsistància es la carga de la comunautat). Puei, pendent un mes, tot agradament es enebit. Enfin, i a un periòde d'onze mes de dòu que s'acaba per una visita au cementèri e un retorn dau fidèu a la vida normala.
Eveniments collectius
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Celebracions dins lo judaïsme
Lei celebracions collectivas dau judaïsme, lei
moeddim
, ocupan aperaquí 150 jorns de l'
annada
judieva (
que dura 354 jorns
). Lei pus importantas son definidas dins la
Torah
e dins leis autrei tèxtes sacrats mai es possible d'apondre d'eveniments nacionaus, comunautaris ò locaus
. De mai, lo debanament precís de certanei celebracions foguèt fixat ulteriorament durant l'
Antiquitat
ò l'
Edat Mejana
Uei, lo
judaïsme rabinic
fixa lei celebracions principalas de la maniera seguenta
lo
sabat
es lo
moëd
principau. Observat lo seten jorn de la
setmana
, correspond au repaus prés per
Dieu
a la fin de la premiera setmana de la creacion dau mond. Comença amb l'arribada de la nuech lo
divendres
e dura fins au commençament de la nuech seguenta
. Tota activitat creatritz i es enebida e una
liturgia
especifica es utilizada per o diferenciar deis autrei
jorns
. Tres repàs tradicionaus marcan tanben la fin dei tres oficis de la fèsta (vèspre, matin, après miegjorn).
lo
Roch Hodech
marca la fin d'un mes e lo començament d'un novèu.
lei fèstas de romavatge son
Pessa'h
Chavouot
Souccot
. Commemoran la fugida deis Ebrieus en defòra d'
Egipte
e lo cicle
agricòla
. Força importanta,
Pessa'h
dura una setmana amb divèrsei enebiments especiaus a l'origina d'una
gastronomia
caracteristica.
lei celebracions dei jorns redobtables que son
Roch Hachana
Yom Kippour
. La segonda es la celebracion pus importanta dau judaïsme amb un
jeni
de 25 oras acompanhat per divèrsei privacions.
lei celebracions tradicionalas fixats per l'usatge coma
Hannouca
que remembra lo
miracle de la fiòla d'òli
L'observància d'aquelei fèstas varia dempuei lei reformas dei sègles XVIII e XIX. Una partida importanta dei rites es estada abandonada e plusors celebracions importantas son reduchs a d'eveniments familiaus permetent d'afiermar una identitat judieva. Dins aquò, demòra una certana influéncia coma la demenicion deis activitats durant lo
sabat
ò lo mantenement de certanei rites dau dòu. De son caire, lei corrents pus ortodòxs assaian de respectar l'ensemble dei tradicions.
Conversion
modificar
modificar lo còdi
Lo
proselitisme
es totalement absent dau judaïsme dempuei l'
Antiquitat
Romana
. Lei conversions son donc raras. Entraïnan de desacòrdis entre reformators, conservators e ortodòxs. Dins aquò, per simplificar, cada corrent demanda una adesion sincèra a sei tèsis religiosas e a son mòde de vida. La
circoncision
es exigida maugrat quauqueis excepcions fachas per de movements reformators dau sègle XIX.
Tota conversion es considerada coma definitiva. Es pas annulada per una conversion a un autre crèire.
Corrents principaus
modificar
modificar lo còdi
Corrents actuaus
modificar
modificar lo còdi
Judaïsme ortodòx
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Judaïsme ortodòx
Lo
judaïsme ortodòx
compren l'ensemble dei movements judieus qu'assaian de respectar lei lèis divinas escrichas e oralas coma l'ensenhan la tradicion, lei reflexions dei teologians pus importants (autoŕs dau
Talmud
Maimonides
Yosef Karo
...) e lei
rabins
. Sei corrents principaus son lei
Hassidim
, lei
sionistas
religiós, leis ortodòxs estatsunidencs e lei
Haredim
e son principalament installats en
Israèl
, dins la region de
New York
e en
Euròpa Occidentala
. Relativament devesits, son mai ò mens units
per lo refús de reconóisser leis autrei formas de judaïsme coma una maniera corrècta de seguir lei precèptes divins, per una maufisança a respècte de la
tecnologia
modèrna
10
e per lo refús de reconóisser lei conversions au judaïsme acceptadas per lei reformats ò lei conservators. Un nombre important de comunautats ortodòxas refusan tanben de se mesclar amb de personas exterioras, çò que pòu menar a la formacion de quartiers especifics
11
. Enfin, leis autoritats religiosas i tènon un ròtle primordiau car son cargadas de definir l'aplicacion de la lèi dins la vida vidanta.
Judaïsme Massorti
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Movement Massorti
Lo
judaïsme Massorti
(ò judaïsme conservator) es una tendància fondada per de reformators moderats dau sègle XIX. Venguèt un corrent important au sègle seguent e es uei ben implantat en
America dau Nòrd
. Lei conservators assaian de mantenir una via intermediària entre l'abandon de la tradicion per lei reformators e lo refús dau cambiament deis ortodòxs. Per aquò, seguisson la
Halakah
mai acceptan son evolucion segon leis evolucions de la societat. Per exemple, reconoisson la possibilitat per lei
femnas
de venir
rabin
e mai se la causa demòra rara.
En causa d'aqueu posicionament median, lo conservatisme judieu es de còps tocat per de desacòrdis que pòdon entraïnar d'
esquismes
. Lo pus important se debanèt en
1963
e s'acabèt per l'aparicion dau
judaïsme reconstruccionista
Judaïsme reformat
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Judaïsme reformat
Lo
judaïsme reformat
(tanben dich liberau ò progressista) es un corrent aparegut a la fin dau sègle XVIII. Es fòrça present en
America dau Nòrd
e dins lei país anglosaxons. Es basat sus l'observacion de l'evolucion regulara de la lèi dins lo corrent de l'
istòria
e sus la necessitat de l'adaptar a la vida modèrna. Lei reformats son donc relativament permeables ais evolucions politicas e socialas (
feminisme
...). De mai, se reconoisson l'inspiracion divina a l'origina dei tèxtes sacrats, lei consideran coma de redaccions umanas, susceptiblas d'èsser criticadas. Ansin, an modificat una partida non negligibla de la
liturgia
amb la supression de mai d'un rite jutjat obsolèt.
Corrents minoritaris ò particulars
modificar
modificar lo còdi
Lo reconstruccionisme
modificar
modificar lo còdi
Lo reconstruccionisme judieu es un corrent aparegut en
1963
après un
esquisme
au sen dau
movement Massorti
. Conoís un certan desvolopament ais
Estats Units
. Fòrça favorable ais evolucions socialas (
feminisme
, lucha còntra lei discriminacions sexualas...), considera que l'accion sociala ò la proteccion de l'environament an la meteissa importància que la preguiera e l'estudi religiós.
Lei Beta Israèl
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Beta Israèl
Lei
Beta Israèl
son un pòble judieu d'
Etiopia
que foguèt isolat dau rèsta dau judaïsme per la conquista
musulmana
de la riba de la
Mar Mediterranèa
. Ignorèron donc leis evolucions dau
judaïsme rabinic
e sei rites retrason fòrça au judaïsme dau periòde dau
Segond Temple
. A partir dau sègle XIX, restabliguèron de liames amb lei comunautats europèas. Per tornar afiermar son apartenància au judaïsme, abandonèron plusors particularismes e se raprochèron dei règlas seguidas per leis ortodòxs. Pasmens, foguèron pas reconeguts coma judieus per
Israèl
avans
1975
. La quasi totalitat dei
Beta Israèl
emigrèron alora dins aqueu país onte son integracion es pas totjorn aisada.
Lo caraïsme
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Judaïsme caraïta
Lo
caraïsme
es una branca dau judaïsme que foguèt fòrça importanta durant l'
Edat Mejana
e qu'amassèt a son apogèu, entre lei sègles
IX
XI
, aperaquí 40% dei judieus. Conoguèt un declin important après l'apparicion dei movements cabalisticas e còmpta uei solament
30 000
50 000
fidèus, principalament installats en
Israèl
Lei caraïtas se caracterizan per lo refús de la
Mishna
, la partida orala de la lèi. Refusan tanben lo monopòli dei
rabins
en matèria d'
exegèsi
biblica
. En plaça, utilizan la
Torah
escricha per dedurre la conducha de tenir dins de circonstàncias non precisadas dins la
Bíblia
. Acceptan pasmens d'integrar de tradicions oralas dins sei rites se son pas en contradiccion amb la
Torah
Difusion
modificar
modificar lo còdi
Coma per la màger part dei
religions
, la determinacion precisa de la difusion dau judaïsme dins lo mond es malaisada car necessita d'addicionar de donadas d'origina divèrsa. De mai, dins lo cas dau judaïsme, aquò es complicat per la confusion frequenta entre lo pòble judieu e lei fidèus dau judaïsme. Enfin, lei chifras produchas son sovent l'òbra d'organizacions religiosas aguent un interès a maximizar ò minimizar certanei movements.
Pasmens, quina enquista que siga, lo judaïsme apareis coma una religion amb pauc de fidèus. D'efiech, se lo nombre totau de Judieus es generalament estimat entre 14 e 21 milions, una partida es
atèa
agnostica
. En defòra d'
Israèl
onte representan mai de 70% de la populacion, fòrman totjorn de minoritats fòrça pichonas (mens de 2% de la populacion totala). Dins aquò, la tradicion comunautària a sovent permés la constitucion de grops localament pus importants.
Au començament dau sègle XXI, la comunautat judieva mondiala èra organizada a l'entorn de dos pòls principaus que son
Israèl
(6,3 milions de Judieus) e
New York
(2,2 milions). De comunautats importantas existisson tanben dins d'autrei vilas
estatsunidencas
Los Angeles
Miami
...), canadencas (
Toronto
), sud-americanas (
Buenos Aires
) e europèas (
París
Londres
). En revènge, lei comunautats d'
Euròpa Orientala
e d'
Etiopia
an quasi disparegut en causa d'una emigracion massisa en
Israèl
Liames intèrnes
modificar
modificar lo còdi
Bíblia
Cabala
Judaïsme rabinic
Maimonides
Monoteïsme
Rabin
Sabat
Sinagòga
Torah
Yahve
Yossef Karo
Bibliografia
modificar
modificar lo còdi
Nòtas e referéncias
modificar
modificar lo còdi
Per exemple, dins lo
Deuteronòmi
, son evocadas de règlas per abatre lo bestiau que figuran pas dins lo tèxte.
En particular, leis autoritats
romanas
li enebissián l'accès a
Jerusalèm
Certanei corrents ortodòxs mantènon nominalament lo reng de
cohen
en esperant un retorn dei prèires après la reconstruccion dau Temple.
Un especialista de la
circoncision
rituala es dich
mohel
Moëd
au singular.
Per exemple, durant lo periòde asmonèu, i aviá de celebracions religiosas destinadas a celebrar lei valentiás de la dinastia.
Dins la tradicion judieva, un
jorn
comença a la disparicion dau
Soleu
Aperavans, èra gaire actiu mai pas totalement inexistent.
Certanei comunautats acceptan lo tèrme ortodòx mentre que d'autreis o refusan.
Aquela posicion pòu anar d'un refús totau a una utilizacion frequenta quadrada per de lèis religiosas especificas definidas per lei
rabins
Dins aquò, en certanei movements, existís tanben d'institucions especialas destinats a raprochar ortodòxs e autrei judieus.
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Article redigit en provençau
Judaïsme
Judaïsme
Apondre un subjècte