Józef Bem – Wikipedia, wolna encyklopedia

Józef Bem – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Józef Zachariasz Bem
Bem József
Murad Paşa
مراد پاشا
generał
Data i miejsce urodzenia
14 marca 1794
Tarnów
Monarchia Habsburgów
Data i miejsce śmierci
10 grudnia 1850
Aleppo
Imperium Osmańskie
Przebieg służby
Lata służby
1809–1850
Główne wojny i bitwy
wojny napoleońskie
(1808–1815):
inwazja na Rosję
(1812),
obrona Gdańska
(1813)
powstanie listopadowe
(1831):
bitwa pod Iganiami
bitwa pod Ostrołęką (1831)
Wiosna Ludów
1848–1849:
rewolucja wiedeńska
(1848),
powstanie węgierskie
(1848–1849),
bitwa pod Temeszwarem
(1849),
bitwa pod Piski
(1849),
bitwa pod Segesvárem
(1849)
obrona Aleppo (1850)
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Behem
Rodzina
Bemowie
Ojciec
Andrzej Bem
Matka
Agnieszka Gołuchowska
Dzieci
brak
Józef Zachariasz Bem
(ur.
14 marca
1794
Tarnowie
, zm.
10 grudnia
1850
Aleppo
) –
polski generał
strateg
, pisarz,
inżynier wojskowy
, artylerzysta, twórca pierwszych oddziałów
wojsk rakietowych
wojsku polskim
, dowódca artylerii czynnej w czasie
powstania listopadowego
, kawaler
Orderu Virtuti Militari
, działacz polityczny
Wielkiej Emigracji
, założyciel dwóch emigracyjnych organizacji:
Towarzystwa Historyczno-Literackiego
oraz
Towarzystwa Politechnicznego Polskiego w Paryżu
(pierwszego w historii polskiego towarzystwa inżynierskiego), uczestnik
Wiosny Ludów
, faktyczny choć nieformalny dowódca trzeciej rewolucji wiedeńskiej (
Wiener Oktoberrevolution
) 1848 r., naczelny wódz
powstania węgierskiego 1848–1849
(od sierpnia 1849), generał armii
Imperium Osmańskiego
Bohater narodowy
Polski
Węgier
Turcji
Rodzina
edytuj
edytuj kod
Lipa rosnąca przy drodze do nieistniejącego dworu Bemów, pod którą według tradycji odpoczywał gen. Józef Bem w czasie pobytu u ojca w Słabkowicach
Józef Bem był synem Andrzeja Bema, wnukiem Wojciecha Bema i prawnukiem Christiana Bema, który był synem Kacpra Behma, siodlarza
pochodzącego ze
Świdnicy
na
Dolnym Śląsku
. Kacper przeniósł się z Dolnego Śląska do
Lwowa
, w którym otrzymał
obywatelstwo miejskie
w 1704 r.
Dziad Józefa Bema – Wojciech uzyskał
tytuł szlachecki
, był
rajcą miejskim
oraz konsyliarzem
króla polskiego
Stanisława Augusta Poniatowskiego
. Ojciec natomiast pracował w radzie miejskiej miasta Lwowa. W 1792 r. przeniósł się do Tarnowa gdzie był adwokatem w
tarnowskim
sądzie szlacheckim oraz nauczycielem matematyki
. Przed 1790 r. ożenił się z Agnieszką Głuchowską (zapis Gołuchowska pojawia się jedynie w Tarnowie), z którą miał dwóch synów – Jana i Józefa i cztery córki: Domicelę, Katarzynę, Małgorzatę i Julię
. Agnieszka Bem, matka Józefa zmarła w 1804 r. w Krakowie. Ojciec ożenił się ponownie w 1807 r. z Marianną Ostafińską
10
W 1810 r. Andrzej Bem przeniósł się do Słabkowic – wsi wchodzącej w skład
Ordynacji Myszkowskich
. W 1812 r. kupił dobra ziemskie składające się z wsi
Słabkowice
i Skorzów
11
. Zamieszkał w Słabkowicach w zbudowanym przez siebie dworze, a
dobra ziemskie
Skorzów
w 1818 roku sprzedał
Janowi Olrychowi Szanieckiemu
. W Słabkowicach ojciec generała Bema zamieszkał z drugą żoną Marianną Ostafińską oraz dziećmi. Łącznie generał Józef Bem miał pięcioro rodzeństwa rodzonego oraz siedem sióstr przyrodnich: Karolinę, Wiktorię, Teofilę, Ludwikę, Emilię, Antoninę i Poliksenę i dwóch braci przyrodnich
Aleksandra
i Konstantego
12
13
Życiorys
edytuj
edytuj kod
Polska
artyleria konna
z okresu
Księstwa Warszawskiego
akwarela
Bronisława Gembarzewskiego
z 1905
Józef Bem w
powstaniu 1848 roku
udekorowany węgierskimi odznaczeniami
Józef Bem urodził się 14 marca 1794 roku na przedmieściu Tarnowa nazywanym Burkiem
14
, gdzie jego ojciec Andrzej przeniósł się ze Lwowa, aby objąć posadę adwokata. Na początku 1801 roku rodzina Bemów zamieszkała w Krakowie, w którego okolicy wykupiła dwie pobliskie wsie:
Gaj
oraz
Brzyczynę Górną
. W mieście młody Józef ukończył krakowskie
Gimnazjum św. Anny
, które Austriacy przemianowali na
Cesarsko-Królewskie Gimnazjum Akademickie
15
Kariera wojskowa
edytuj
edytuj kod
3 października 1809 roku w wieku lat 15 został umieszczony przez rodziców w Korpusie Kadetów artylerii i inżynierii. Jako podporucznik
elew
1 kwietnia 1810 przeszedł do elitarnej warszawskiej
Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii
16
w której na dwanaście miejsc było 36 kandydatów
. Tam zdobył podstawy wiedzy przydatnej w praktyce inżynierskiej, ucząc się
arytmetyki
geometrii
teoretycznej i praktycznej,
trygonometrii
algebry
topografii
, a także języków: polskiego, francuskiego, niemieckiego i rosyjskiego. Dzięki
edukacji
oraz późniejszym podróżom po całej Europie stał się
poliglotą
. Zajęcia w szkole obejmowały również zajęcia praktyczne. Oprócz strzelania i obsługi dział w programie znalazły się także zajęcia inżynierskie, jak budowanie fortyfikacji oraz mostów
17
1 kwietnia 1810 roku został mianowany
podporucznikiem
artylerii. W celu szkolenia praktycznego otrzymał przydział do artylerii konnej
Księstwa Warszawskiego
. W latach 1810–1811 ukończył z wyróżnieniem Szkołę Aplikacyjną Artylerii i Inżynierów. Absolwentami tej szkoły byli m.in. gen.
Ignacy Prądzyński
oraz gen.
Wojciech Chrzanowski
. Po skończeniu nauki Bem uzyskał z nominacji
Józefa Poniatowskiego
stopień
porucznika
II klasy
artylerii konnej
18
16
20 stycznia 1812 roku w wieku 18 lat został awansowany na porucznika artylerii I klasy. Wziął udział w
kampanii francusko-rosyjskiej
w latach 1812–1813 najpierw w
I Korpusie
Davouta
, a później w
X Korpusie
Macdonalda
. W 1812 roku przydzielony został do baterii
Władysława Tomasza Ostrowskiego
z korpusu Macdonalda stacjonującego pod
Rygą
. Jako dowódca zwiadu wysłanego nad
Dźwinę
wykazał się niesubordynacją łamiąc wydane mu rozkazy i bez pozwolenia napadając na rosyjski posterunek, biorąc do niewoli 50 zaskoczonych
dragonów
carskich. Odbył za to karę aresztu, a jeden z francuskich dowódców stwierdził, że
Jeśli ten chłopiec nie skręci za młodu karku to z pewnością zajdzie wysoko
. W 1813 roku wraz z całą armią francusko-polską brał udział w odwrocie z
Dyneburga
. Odznaczony
Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej
za zasługi w
obronie Gdańska przed połączoną armią rosyjsko-pruską w 1813 roku
19
16
Po upadku Gdańska i klęsce
Napoleona
pojechał do ojca, który w ordynacji pińczowskiej kupił dwie wsie – Słabkowice i Skorzów. Dnia 21 stycznia 1815 roku został wciągnięty na listę oficerów I baterii lekkokonnej; w randze
kapitana
służył w
wojsku Królestwa Polskiego
. We wrześniu 1817 roku przywrócono go do służby czynnej w armii Królestwa Polskiego i stacjonował w
Łęczycy
20
. W 1818 roku został
adiutantem
polowym
generała
Piotra Karola Bontempsa
pracując jako inżynier wojskowy w
Arsenale Królewskim w Warszawie
. Tam w specjalnym, stworzonym na jego potrzeby laboratorium zawodowo zajął się doświadczeniami nad wojskową
pirotechniką
oraz bronią rakietową
21
Już od 1815 roku przeprowadzał własne doświadczenia z
rakietami
bojowymi – tzw.
racami kongrewskimi
, z którymi po raz pierwszy zetknął się w czasie oblężenia Gdańska w 1813 roku. Po zatrudnieniu w arsenale poświęcił się doświadczeniom z nimi, budowie napędów oraz uzyskiwaniem materiałów wybuchowych i zapalających. Podstawową kwestią była odpowiednia selekcja oraz oczyszczanie
saletry
węgla drzewnego
składników
czarnego prochu
stanowiących główny napęd tych rakiet. W czasie jednej ze swoich prób pirotechnicznych w kwietniu 1819 został poważnie poparzony w wyniku wybuchu masy palnej, która opaliła mu całą twarz. Swoje doświadczenia notował, ostatecznie w 1819 roku sporządzając w języku francuskim raport
Notes sur les fusees incendiares
poświęcony swoim eksperymentom. Praca ta cieszyła się dużym uznaniem wśród wojskowych, a jej niemiecki przekład ogłoszono drukiem w 1820 roku w
Weimarze
pod tytułem
Erfahrungen über die Congrevischen Raketen
Doświadczenia z rakietami kongrewskimi
22
23
. W wyniku prac badawczych nad użyciem rac kongrewskich oraz ich udoskonaleniom dzięki Bemowi oraz Bontempsowi utworzono w armii polskiej pierwsze oddziały
rakietników
21
W latach 1819–1822 w stopniu
kapitana
wykładał również artylerię oraz nauki fortyfikacyjne w Zimowej Szkole Artylerii
. W 1822 został aresztowany i wydalony z wojska, na co złożyło się kilka przyczyn. Został posądzony o przynależność do
Wolnomularstwa Narodowego
, uczestnictwo w
pojedynku
oraz zaniedbania w rozliczeniach finansowych
. Aresztowany przez władze rosyjskie spędził kilka miesięcy w areszcie. 30 lipca 1822 sąd dywizyjny skazał go na rok więzienia i degradację za „zatajenie okoliczności, tyczącej się złożenia deklaracji nienależenia do towarzystw tajnych”. 8 sierpnia
wielki książę Konstanty
na prośbę Bontempsa złagodził mu wymiar kary, pozbawiając go jedynie stałego etatu. Do służby czynnej powrócił jednak już w 1823 roku
16
. W tym czasie zabił w pojedynku nieznanego przeciwnika, sam otrzymując ciężki postrzał w udo, przez co kulał do końca życia. 23 grudnia 1824 roku przeniesiony do cywila za „niedbalstwo w służbie”
16
. 29 stycznia 1826 roku został ostatecznie zdymisjonowany – formalnie ze względu na słaby stan zdrowia
24
16
Działalność gospodarcza
edytuj
edytuj kod
Wyjechał do
Galicji
z zamiarem zajęcia się gospodarką. 15 lutego 1826 roku przybył do
Lwowa
. Wydzierżawił od swojego stryja, kanonika lwowskiego Jakuba Bema wieś
Basiówka
25
. W 1826 podjął się bezinteresownie kierowania robotami przy przebudowie byłego
klasztoru i kościoła ss. Karmelitanek trzewiczkowych
we
Lwowie
na potrzeby
Ossolineum
. Przygotował niezbędne szkice i obliczenia, a w roku następnym kierował robotami dojeżdżając na plac budowy z Basiówki. Majątek wydzierżawiony od stryja nie zapewniał mu wystarczających środków do życia podejmował więc szereg innych prac oferując swoje zdolności inżynierskie, jakich nauczył się w szkole wojskowej oraz w czasie służby w wojsku
26
W 1826 roku hrabia
Franciszek Stanisław Potocki
zatrudnił go jako administratora swoich dóbr w okolicach
Brodów
Galicji
. W latach 1826–1830 Bem prowadził tam prace budowlane, zajmując się uprzemysławianiem majątku
Potockich
, wprowadzając w nich szereg innowacji i racjonalizacji
22
. Zajmował się budowaniem oraz remontami zakładów przemysłowych m.in.
cukrowni
gorzelni
Koniuszkach
, Klekotach i
Zbarażu
. W fabrykach montował rozpowszechniające się w produkcji maszyny parowe. Z funduszy Potockiego założył i zorganizował również w Brodach fabrykę papieru
25
. Również w tym czasie zajął się odrestaurowaniem zabytkowej cerkwi prawosławnej Bogurodzicy w Brodach wybudowanej w 1600 roku. Kierował także przebudową
pałacu Potockich w Brodach
oraz
pałacu Lubomirskich w Przeworsku
, gdzie opracował i zainstalował nowy system ogrzewania
27
25
Bem jeździł w tym czasie także na
Śląsk
, do
Prus
oraz
Francji
, gdzie dokonywał zakupu maszyn oraz angażował fachowców do ich obsługi
27
. Miał szerokie zainteresowania związane z techniką i przemysłem, m.in. zamierzał się zająć
górnictwem
28
. We Lwowie w 1829 wydał podręcznik obsługi
silników parowych
dla mechaników pt.
O machinach parowych
29
. Według zamysłu autora dzieło miało całościowo opisać to zagadnienie i planowane było na 3-tomową naukową publikację, jednak pisanie go przerwały mu nagłe wydarzenia polityczne w Królestwie Polskim
Powstanie listopadowe
edytuj
edytuj kod
Obraz
Januarego Suchodolskiego
. Na pierwszym planie artyleria polska z okresu powstania listopadowego
W związku z wybuchem
powstania listopadowego
Józef Bem 10 marca 1831 przybył do
Warszawy
, gdzie w stopniu
majora
objął dowództwo 4 baterii lekkokonnej w sile 12 armat i 291 żołnierzy w
Brygadzie Artylerii Lekkokonnej
. 9 kwietnia 1831 roku baterię Bema przydzielono do korpusu generała
Ignacego Prądzyńskiego
. Bem brał udział 10 kwietnia w czasie zwycięskiej dla Polaków
bitwie pod Domanicami
30
W trakcie działań wojennych dał się poznać jako odważny dowódca, umiejący wykorzystać
artylerię konną
na polu walki. Walczył m.in. w wygranej przez Polaków
bitwie pod Iganiami
, w której wyróżnił się opanowaniem i odwagą. W swoim raporcie wyróżnił go gen. Prądzyński, a naczelny wódz gen.
Jan Skrzynecki
, wizytując pobojowisko po bitwie, mianował Bema
podpułkownikiem
31
16
W kolejnym starciu, do jakiego doszło pod miejscowością
Przetycz
, dzięki celnemu ogniowi baterii kierowanej przez Bema wojska rosyjskie zmuszone zostały do odwrotu. Scenariusz ten miał miejsce także w kilku innych potyczkach m.in. pod wsią
Długosiodło
w powiecie wyszkowskim, nad rzeką
Orzyc
, pod
Rużem
oraz
Złotorią
32
bitwie pod Ostrołęką
Bem popisał się śmiałą szarżą artyleryjską, zatrzymując rosyjskie natarcie i umożliwiając wycofanie się niedobitków polskiej armii. Dzięki temu manewrowi zmniejszył znacznie rozmiary polskiej porażki. Został w niej ranny i jeszcze na polu walki 4 czerwca mianowany
pułkownikiem
16
obronie
Warszawy
, 21 czerwca został mianowany dowódcą artylerii armii czynnej, 1 lipca odznaczony Krzyżem Złotym
Orderu Virtuti Militari
31
. Na wniosek gen.
Kazimierza Małachowskiego
22 sierpnia awansowany do stopnia generała brygady wraz z późniejszym
obrońcą Woli
gen.
Józefem Sowińskim
. W wyniku rosyjskiego szturmu obrona stolicy załamała się, a powstanie upadło. Bemowi udało się wycofać do Prus i w początku października wraz z artylerią stacjonować w
Elblągu
oraz
Kwidzynie
i okolicy, gdzie jego jednostka została rozwiązana.
Emigracja
edytuj
edytuj kod
Józef Bem w towarzystwie gen.
Henryka Dembińskiego
i węgierskiego bohatera narodowego
Lajosa Kossutha
Po upadku powstania udał się na emigrację do
Niemiec
, a później do
Francji
dołączając do grona tzw.
Wielkiej Emigracji
. Do Paryża przybył w styczniu 1832 roku i związał się z obozem
Hôtel Lambert
. Był
monarchistą
i stronnikiem
Adama Jerzego Czartoryskiego
oraz członkiem
Związku Jedności Narodowej
. Ze stolicy Francji wyjechał 10 stycznia 1832 roku, udając się do
Drezna
, a później do
Lipska
, gdzie organizował punkty etapowe dla polskich żołnierzy i powstańców uciekających po powstaniu na zachód. Z jego polecenia punkt etapowy dla emigrujących polskich powstańców zorganizował m.in. ekspowstaniec i późniejszy pionier przemysłowej produkcji zegarków w
Szwajcarii
Antoni Patek
33
. W 1833 Bem brał udział w próbach stworzenia armii polskiej w
Belgii
Egipcie
Portugalii
Angażował się w emigracyjną działalność społeczno-kulturalną. Był współzałożycielem
Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu
, zainicjowanego w 1832 roku
34
35
. W okresie tym zajął się również działalnością publicystyczną i wydawniczą publikując szereg książek, w tym m.in. w roku 1836 dzięki
mecenatowi
ks.
Adama Czartoryskiego
Zarys historii Polski
, w 1845
Zarys historii Francji
oraz trzyczęściową pracę pt.
O powstaniu narodowym w Polsce
, wydaną w latach 1846–1848
36
15 marca 1835 roku założył drugą organizację –
Towarzystwo Politechniczne Polskie w Paryżu
, którego był pierwszym prezesem. Zajmowała się ona kształceniem technicznym Polaków na emigracji, podnoszeniem ich kwalifikacji zawodowych oraz pomocą w zdobywaniu pracy. Długofalowym celem była nauka nowoczesnych wówczas technologii oraz przeniesienie ich w przyszłości do ojczyzny
. Generał Bem był wielkim zwolennikiem
samokształcenia
. W 1838 roku w jednej ze swoich broszur napisał „(...) Polacy mający teraz sposobność doskonalenia się za granicą we wszystkich częściach nauk, sztuk, zawodów i rzemiosł, powinni uważać za święty obowiązek przysposabiać dla ojczyzny synów zdatnych i utalentowanych (...)”
. Sam również się uczył zostając we Francji słuchaczem paryskiej Szkoły Dróg i Mostów (
École nationale des ponts et chaussées
oraz Szkoły Górniczej
36
Generał Bem posiadał również uzdolnienia artystyczne. Zajmował się malarstwem; początkowo amatorsko, a później w wyniku problemów finansowych także komercyjnie. Jeden z jego obrazów wisiał przez pewien czas w salonie jego przyjaciela, generała
Karola Kniaziewicza
, zanim nie trafił jako dar dla królowej Portugalii Marii
37
. 19 maja 1833 Bem podpisał konwencję z cesarzem
Brazylii
Piotrem I
, w myśl której u boku jego wojsk walczących o tron
Portugalii
miał być sformowany
Legion Polski
. Wkrótce jednak działający być może z inspiracji rosyjskiej ppor. Pasierbski dokonał nieudanego zamachu na życie generała. Niedługo potem rząd portugalski uwięził Bema na dwa miesiące w
wieży Belém
38
We Francji z powodu swojej działalności społecznej, wydawniczej i kulturalnej Bem wpadł w kłopoty materialne oraz długi, które doprowadziły go w lipcu 1843 roku do bankructwa
39
. Żeby ratować swoje finanse generał udzielał korepetycji, sprzedawał własne obrazy oraz rysunki, a nawet pracował w sztucznej wylęgarni kurcząt
39
. Zaangażował się również w propagowanie rozwijającej się wówczas
metody mnemotechniki
publikując nawet w 1843 roku własną pracę na ten temat
Exposé général de la Méthode mnémonique polonaise (...)
, która oparta była na t.zw. „metodzie polskiej” opracowanej we Włoszech przez
Antoniego Jaźwińskiego
40
. 28 maja francuski rząd przyznał mu
Legię Honorową
w uznaniu zasług na polu popularyzacji wiedzy, ale generał, który otrzymał już to odznaczenie za obronę Gdańska w 1813 podziękował za ten zaszczyt. Stres i przepracowanie sprawiły, że do kłopotów materialnych doszły także problemy zdrowotne. Dały o sobie znać rany odniesione w bitwach i pojedynkach. Bem chorował i wielokrotnie leżał w łóżku z powodu ropiejącej rany uda. W czasie choroby został okradziony. Włamywacze ukradli mu
weksle
na sumę kilku tysięcy
franków
41
. W tym czasie szczęśliwie dla siebie otrzymał spadek po krewnej, która zapisała mu w testamencie część swojego majątku co uregulowało pilne zobowiązania wobec wierzycieli
42
21 sierpnia 1848 roku Bem na krótko przyjechał do Lwowa, gdzie dotarła do niego wieść o rozszerzającej się rewolucji w Austrii.
Rewolucja wiedeńska
edytuj
edytuj kod
Walki na największej wiedeńskiej barykadzie w październiku 1848
Osobny artykuł:
Wiosna Ludów w Cesarstwie Austriackim
Bem oddał wielkie zasługi w okresie
Wiosny Ludów
, zwłaszcza w trzecim i ostatnim zrywie stolicy monarchii naddunajskiej – Wiednia, zwanym rewolucją październikową (
Oktoberrevolution
). Przybył do Wiednia 10 października 1848 i w ciągu dwóch tygodni – pomimo niechętnego mu żywiołu wiedeńskiego, zwłaszcza bogatszej jego części – opierając się na proletariacie, studentach i legionach (w tym pięciusetosobowym Legionie Polskim)
43
44
, postawił pod bronią lub zaciągnął do budowania fortyfikacji blisko 25 tysięcy ludzi. Nowi żołnierze wywodzili się z reguły z mieszczaństwa, jego średniozamożnej warstwy, jak też
proletariatu
. Z reguły za żołd, jedzenie, czy tytoń zostali obrońcami młodej demokracji wiedeńskiej, pierwszego w dziejach austriackiego parlamentu. Generał Bem, pomimo że faktycznie dowodził obroną rewolucyjnego
Wiednia
, oficjalnie nigdy nie został mianowany dowódcą. Swoją pozycję zawdzięczał wsparciu Węgrów i parlamentu Przedlitawii, gdzie olbrzymią rolę odgrywali Polacy, zwłaszcza jego wiceprzewodniczący
Franciszek Smolka
(stojący na jego czele po wyjeździe Czechów). Cäsar Wenzel Messnhauser, wywodzący się z
Moraw
młody porucznik-poeta, nazywający się p.o. głównodowodzącego, w rzeczywistości kierował się wskazówkami Bema. Wojska cesarskie otoczyły miasto, zaś Węgrzy – nadzieja dla obleganych, stojący na granicy nad
Litawą
– przegrali potyczkę z cesarskimi pod
Schwechat
. Pomimo że brak odsieczy przesądził o losach miasta, Bem się nie poddał. Z dwudziestopięciotysięcznym wojskiem podjął 26 października nierówną walkę z przeważającymi oddziałami cesarskimi, zakończoną 31 października kapitulacją. Nie chciał się jednak poddać i w przebraniu woźnicy uciekł do Pozsony (dzisiejsza
Bratysława
45
46
47
48
, na
Węgry
. W czasie walk o Wiedeń Bem został ugodzony w pierś odłamkiem kartacza, który usunięto mu dopiero po przekroczeniu granicy w węgierskiej wiosce Senic.
Zaraz po przejeździe do Budapesztu
Ksawery Franciszek Kołodziejski
dokonał kolejnego nieudanego zamachu na Bema.
Powstanie na Węgrzech
edytuj
edytuj kod
Bem w Siedmiogrodzie
fragment panoramy namalowanej przez
Jana Stykę
w 1897 roku
Józef Bem przedstawiony na obrazie ukazującym zwycięską dla Węgrów
bitwę pod Piski
8 lutego 1849
Bem jako dowódca armii siedmiogrodzkiej namalowany przez węgierskiego artystę
Józsefa Tyrolera
Osobne artykuły:
Powstanie węgierskie (1848–1849)
Legiony Polskie na Węgrzech
powstaniu węgierskim
13 grudnia 1848 roku otrzymał od rządu Węgier dowództwo wojsk węgierskich w
Siedmiogrodzie
Banacie
, gdzie prowadził działania wojenne
49
. Wkrótce walki rozszerzyły się również na Bukowinę oraz na
Wołoszczyznę
, znajdujące się na terenie kilku obecnych państw:
Węgrzech
Słowacji
Serbii
oraz
Rumunii
. Zimową kampanią (grudzień 1848 – marzec 1849) Bem zdobył sobie sławę wielkiego wodza. Pod jego rozkazami walczył m.in. czołowy poeta węgierskiego romantyzmu
Sándor Petőfi
, który został adiutantem generała. Bem wygrał wiele bitew kampanii siedmiogrodzkiej pokonując Austriaków 19 grudnia pod
Czuczą
, 20 grudnia w bitwie pod
Zsibó
Surdok
, 23
Decs
, 25
Koloszwarem
, 29
Betlen
, 31
Bystrzycą
Naszod
, 3 stycznia pod
Thuzą
, oraz 17 tego miesiąca pod
Galfalva
16
. W dniach od 19 grudnia 1848 do 13 stycznia 1849, dowodząc 8-tysięcznym korpusem, odrzucił 10-tysięczny korpus gen.
Antona Puchnera
i wyzwolił północny Siedmiogród
16
W lutym wkroczył na
Bukowinę
. 11 marca 1849 roku zdobył
Sybin
, a 19
Braszów
, oczyszczając z wroga cały Siedmiogród. Oprócz prowadzenia walk udało mu się zorganizować również produkcję uzbrojenia, zakładając działolejnie oraz
młyny prochowe
, uniezależniając się przez to od dostaw amunicji z zewnątrz. Pod jego dowództwem powstańcza armia węgierska w krótkim czasie potroiła się, rosnąc do liczby 30 tys. żołnierzy oraz odnosząc 33 zwycięstwa nad wojskami austriackimi. Wkrótce, w wyniku 20 dniowej kampanii prowadzonej przez generała, powstańcom udało się wyzwolić także Banat
16
. Józef Bem został bohaterem narodowym
Węgrów
, którzy z wdzięczności nadali mu specjalne i niecodzienne odznaczenie, dekorując go
Krzyżem Wielkim Orderu Świętego Stefana
gwiazdą orderową
z diamentem wyjętym z korony pierwszego króla Węgier –
Stefana I Świętego
. W miejsce wyjętego z fragmentu korony diamentu wstawili plakietkę z nazwiskiem generała „Józef Bem”
16
50
Bem przyjmował do służby również wielu Polaków, którzy przyjeżdżali głównie z Galicji. Początkowo wraz z majorem
Władysławem Jordanem
oraz pułkownikiem
Franciszkiem Łosiem
organizował polskie oddziały w armii węgierskiej. Bem był przeciwny tworzeniu osobnego polskiego legionu, prawdopodobnie nie chcąc drażnić Rosji. Liczba Polaków w armii się jednak zwiększała. W styczniu 1848 wśród powstańców służyło 200 Polaków, w lutym 400, w maju sformowany został batalion piechoty i szwadron jazdy, a w lipcu bateria artylerii
51
. Ostatecznie w powstańczej armii węgierskiej powstały
dwa polskie legiony
. Jeden założony został przez gen. Bema
legion polski w Siedmiogrodzie
, drugi przez gen.
Józefa Wysockiego
Legion Polski Wysockiego
. Oba walczyły u boku Węgrów w czasie całej kampanii w latach 1848–1849 i wniosły istotny wkład militarny, przyczyniając się do sukcesu wojsk powstańczych
52
. Dla przykładu w bitwie pod Banffyhunyad 13 sierpnia 1849 roku szarża kawalerii polskiej przesądziła o węgierskim zwycięstwie
Rząd Austrii zaniepokojony sukcesami rewolucjonistów węgierskich zwrócił się o pomoc do rosyjskiego cara
Mikołaja I Romanowa
. Po zawartym porozumieniu z
Imperium Rosyjskim
do konfliktu dołączyła stutysięczna armia carska pod dowództwem gen.
Iwana Paskiewicza
. Przeciwko 17 tysięcznej armii powstańczej na północy i wschodzie Siedmiogrodu sojusznicy skoncentrowali 56-tysięczną armię austriacko-rosyjską z czego 40 tys. stanowiło wojsko rosyjskie
. W sierpniu korpus Bema został zepchnięty do
Banatu
przez połączone wojska austriacko-rosyjskie pod dowództwem gen. Ludersa, który w raportach wysyłanych carowi wyrażał szereg pochlebnych opinii o umiejętnościach militarnych swojego antagonisty
. 7 sierpnia 1849 Bem został mianowany przez przywódcę powstania
Lajosa Kossutha
naczelnym wodzem armii węgierskiej. W
bitwie pod Temesvarem
Timisoarą
) został ranny na samym początku starcia, ponosząc klęskę. Wkrótce rewolucja na
Węgrzech
upadła. Bem wraz z niedobitkami powstańców przekroczył w 1849 granicę turecką
16
Turcja
edytuj
edytuj kod
Płaskorzeźba Bema autorstwa węgierskiego rzeźbiarza Juhy Richárda
Wraz z generałami węgierskimi
Jerzym Kmety
Miksą Steinem
, Bem dokonał formalnej konwersji na
islam
, by móc wstąpić do armii sułtana. Wraz z przyjęciem islamu przyjął imię
Murad
wywodzące się ze słowa „mordd” oznaczającego po persku
pożądany
oraz tytułu
Pasza
Murad Pasa
Yusuf Paşa
). Tytuł
pasza
pochodzi historycznie od perskiego wyrazu
Szach
, a później
Padyszach
i oznacza wysokiego urzędnika w osmańskiej Turcji, literalnie znaczy
Pan
54
Po ugodzie Rosji z Turcją, zawartej 29 grudnia 1849, Bem został internowany w
Kütahyi
, a potem w
Aleppo
w północnej
Syrii
. Wraz z grupą polskich i węgierskich powstańców zamieszkał w koszarach wojskowych. Na mocy rozkazu miejscowego gubernatora Mustafy Paszy obowiązywał ich całkowity zakaz odwiedzania meczetów, kościołów oraz bazarów. Zakazano im również jakichkolwiek kontaktów z mieszkańcami, a poruszać się mogli jedynie w asyście tureckich strażników
55
Pomimo początkowych szykan, wraz z grupą polskich oficerów, starał się w miejscowości uruchomić
arsenał
. Opracował także plany reorganizacji armii tureckiej, budowy twierdz pogranicznych, rozbudowy otaczających Turcję umocnień, a także projekty uregulowania przepływających przez ten kraj rzek
Tygrysu
Eufratu
. W 1850 roku, badając grunt, na którym zbudowane było miasto, stwierdził, że leży ono na bogatych złożach
saletry
siarki
oraz
żelaza
. Wykorzystując tę wiedzę uruchomił sfinansowaną z własnych środków małą manufakturę saletry oraz
prochu
22
. Końcowy produkt o cenie niższej o 20% od rynkowej
56
zaproponował tureckiemu rządowi, prosząc o pozwolenie na budowę fabryki. Jesienią 1850 roku rząd zezwolił mu na zbudowanie w mieście rafinerii saletry, przeznaczając na ten cel 50 tysięcy
piastrów
z państwowej kasy. Dzięki temu Bem mógł rozpocząć produkcję na skalę przemysłową
51
57
. Do pracy w powstającej fabryce ściągnął kilkudziesięciu innych internowanych polskich oficerów, weteranów powstania węgierskiego. Planował utworzyć w Aleppo na tej bazie nowoczesną szkołę artylerii.
W uznaniu zasług
osmańska Porta
mianowała go generałem tureckiej armii. W październiku 1850 roku w Aleppo wybuchły krwawe zamieszki zainicjowane przez
Beduinów
z powodu nieumiejętnej polityki miejscowego tureckiego gubernatora, wymierzone zarówno we władzę turecką, jak i w
syryjskich chrześcijan
. Miasto zostało otoczone przez 30-tysięczne wojska powstańcze. Nomadzi domagali się okupu, grożąc w razie odmowy spaleniem Aleppo oraz wymordowaniem mieszkańców
51
. W czasie obrony miasta, w którym broniło się 1200 żołnierzy, generał dowodził artylerią wyposażoną w 16 armat
. Uwieńczona sukcesem obrona Aleppo była ostatnią bitwą, jaką stoczył Józef Bem. W listopadzie 1850 roku zachorował na
malarię azjatycką
. Zmarł w nocy 10 grudnia. Według relacji jego adiutanta w Turcji –
Józefa Tabaczyńskiego
wysłanej w liście do gen.
Władysława Zamoyskiego
generał przed śmiercią powiedział: „Polsko, Polsko! Ja cię już nie zbawię”
51
58
. Pochowany był (do czasu przeniesienia prochów do Tarnowa) w Turcji na starym cmentarzu wojskowym położonym na skalistej górze Dżebel el Isam (z tur. ‘Góra Wielkich Ludzi’)
51
Sprowadzenie prochów do Polski
edytuj
edytuj kod
Mauzoleum generała Józefa Bema w Tarnowie
Postulaty przeniesienia prochów generała do Polski podnoszone były jeszcze w XIX wieku jednak ich realizacja nastąpiła dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W skład Komitetu sprowadzenia zwłok gen. Józefa Bema do kraju w 1927 roku weszli: burmistrz Tarnowa
Julian Kryplewski
jako prezes, dowódca
16 p. p.
płk
Władysław Dragat
, rotmistrz
5 p. s. k.
Ludwik Naimski jako sekreatrz, ks. Władysław Mysor jako skarbnik. W skład Komitetu ścisłego weszli:
Józef Beck
Włodzimierz Bem de Cosbain
, ppłk
Antoni Trzaska-Durski
Jan Grzywiński
Józef Jakubowski
Rudolf Krupiński
, ppłk.
Jan Olszewski
, ziemianin Włodzimierz Olszewski, adiutant komendy garnizonu w Tarnówie por. Stanisław Podraża, płk Emil Krukowicz-Przedrzymirski, dr
Michał Skowroński
, major
5 Pułk Artylerii Ciężkiej
Wojciech Stachowicz
, płk
Tadeusz Schatzel
59
, profesor
II Gimnazjum im. Hetmana Jana Tarnowskiego
Kazimierz Wojciechowski
60
i płk
Leon Dunin-Wolski
59
. W styczniu 1928 roku Rada Miasta Tarnowa przekazała Komitetowi subwencję wynoszącą 5 tysięcy koron
61
. W lipcu 1928 roku ks. Mysor zrezygnował z funkcji skarbnika, a na jego miejsce powolano dyrektora Banku Gospodarstwa Krajowego Karola Hanuska
62
W 1929 roku powstał Komitet na czele którego stanął szef Departamentu Artylerii Ministerstwa Spraw Wojskowych pułkownik SG
Emil Przedrzymirski-Krukowicz
63
. Znaleźli się w nim również jako członkowie honorowi:
Józef Piłsudski
, prezydent
Ignacy Mościcki
, premier
Kazimierz Bartel
, minister spraw zagranicznych
August Zaleski
, poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny Węgier w Polsce
Alexander Belitska
i poseł Republiki Tureckiej
Yahya Kemal Beyatlı
64
. W listopadzie ambasador
Józef Wierusz-Kowalski
poprosił tureckie MSZ o zgodę na ekshumację. Zgodę otrzymano 21 stycznia 1928 roku. Projekt uroczystości powstał po spotkaniach Przedrzymirskiego-Krukowicza z komitetami lokalnymi w Tarnowie i Krakowie. Początkowo planowano, że sprowadzenie prochów nastąpi w październiku 1928 roku, ale z powodu kilku nieporozumień przesunięto na 1929 rok
65
W składzie delegacji, która pojechała do Turcji znaleźli się: Emil Przedrzymirski-Krukowicz,
Włodzimierz Bem de Cosban
, rtm. Ludwik Naimski i prof. Kazimierz Wojciechowski. Rano 20 czerwca 1929 roku w Aleppo przeprowadzono
ekshumację
66
podczas której po otwarciu grobu pozbierano wszystkie kosci i umieszczono w trumnie cynowej, którą zalutowano. Została ona włożona do drugiej drewnianej z drewna orzechowego
67
. W ekshumacji wzięli udział: polscy delegaci, polski, francuski, węgierski, turecki i belgijski konsul, wicekonsul holenderski, dywizjon marokańskich Spahisów, batalion piechoty i pluton policjantów. Po odegraniu polskiego i francuskiego hymnu trumnę przykryto polską flagą i przeniesiono do szpitala wojskowego. 22 czerwca złożono ją w asyście dyplomatów i wojska złożono w udekorowanym wagonie. Wieczorem, zgodnie z planem, delegacja opuściła miasto wraz prochami. Pociąg dotarł do stacji
Haydarpaşa
, skąd w kondukcie przeniesiono trumnę na nadbrzeże. Motorówką przewieziono ja na dworzec
Sirkeci
65
, gdzie została umieszczona w specjalnie w tym celu wysłanym wagonie pulmanowskim należącym do pociągu prezydenta Polski
68
. Projekt dekoracji wagonu przygotował krakowski rzeźbiarz
Stanisław Popławski
. Tę część wagonu, w której umieszczono trumnę, po obu stronach udekorowano 1,5-metrowym Białym Orłem na czerwonym polu. Wagon przystrojono girlandami i polskimi, węgierskimi i tureckimi chorągiewkami. Wnętrze wagonu wyłożono czerwonym aksamitem, a na ścianie umieszczono Białego Orła. Obok trumny umieszczonej na podeście składano wieńce przekazywane podczas przejazdu pociągu
69
Uroczystości na Węgrzech
edytuj
edytuj kod
Powitanie zaplanowano na stacji granicznej w
Kelebia
70
. Nad torami wzniesiono bramę triumfalną z napisem „Witaj Chlubo z pod Ostrołęki”. W Budapeszcie witała go węgierska kompania honorowa, przedstawiciele władz i tłumy mieszkańców. po odegraniu hymnów polskiego i węgierskiego trumnę umieszczono na lawecie ciągniętej przez 6 koni i przewieziono do
Muzeum Narodowego
, gdzie w
westybulu
złożono na katafalku
71
. Manifestacja na cześć generała zgromadziła kilkaset tysięcy osób
Uroczystości w Polsce
edytuj
edytuj kod
Powitanie zaplanowano na stacji kolejowej w
Dziedzicach
po przekroczeniu przez pociąg granicy z Czechosłowacją. Pociąg w drodze do Krakowa zatrzymał się na 3 minuty w Oświęcimiu i Krzeszowicach, a delegacje składały wieńce i kwiaty
72
. Po przybyciu na
dworzec główny w Krakowie
zostało oddanych 21 strzałów armatnich. Po wyjęciu trumny z wagonu przykryto ją 3 sztandarami: polskim, węgierskim i tureckim, a następnie przeniesiono przez hol i złożono na lawecie do której zaprzężono pary białych koni. Pod Barbakanem zwłoki powitał wiceprezydent
Ostrowski
jako przedstawiciel miasta. Dalej kondukt przeszedł ulicami
Floriańską
Grodzką
po
Wawel
(od strony
kościoła Bernardynów
). Tam ustawiono bramę triumfalną z płonącymi zniczami. Trumna po zdjęciu z lawety została wniesiona na dziedziniec arkadowy zamku, gdzie do zmroku mogli oddawać hołd zmarłemu mieszkańcy Krakowa
73
72
. Wieczorem goście wzięli udział w przedstawieniu w Teatrze Miejskim, a po nim część delegacji zostało zaproszonych na raut w salach magistratu przy placu Wszystkich Świętych
72
. 30 czerwca, w niedzielę rano trumnę przeniesiono na lawetę ustawioną przy ulicy Podzamcze. Następnie ulicami Straszewskiego, Podwale, Dunajewskiego i basztową przewieziono na dworzec skąd ruszyły w dalszą drogę do Tarnowa. Pociąg w drodze zatrzymał się na 3 minuty w Bochni
73
30 czerwca 1929 roku w Tarnowie pociąg powitała kompania honorowa, a po oddaniu 21 strzałów armatnich orkiestra wojskowa odegrała tak jak w innych miastach 3 hymny. Trumnę po wyniesieniu z pociągu ustawiono na 1 peronie. Po przekazaniu jej przez Emila Przedrzymirskiego-Krukowicza przedstawicielowi miasta została wyniesiona przez hol dworca i ustawiona na zaprzężonej w 6 koni lawecie stojącej przed budynkiem. Powitały ją: 2 bataliony piechoty, dywizjon konnicy i artylerii, batalion Strzelca i banderia włościańska. Na ulicy Kolejowej ustawiono bramę triumfalną, przy której pochód z trumną zatrzymał się
74
, a przemówienia wygłosił Balazo György, przedstawiciel polsko-węgierskiego komitetu organizacyjnego sprowadzenia zwłok Bema
74
75
. Następnie pochód przeszedł ulicami
Krakowską
Wałową
Piłsudskiego
i Bema do
Parku Strzeleckiego
. Przy wejściu do parku prochy Bema wita Rada miejska. Po przemówieniu Jana Grzywińskiego
76
zostają one zdjęte z lawety i przeniesione przez oficerów artylerii pod mauzoleum. Po przejściu przez pomost ustawili ją na stopniach zewnętrznych. Po odegraniu pobudki i oddaniu 21 strzałów armatnich trumna została umieszczona między kolumnami, a po złożeniu wieńców i odegraniu hymnów żołnierze zaciągnęli wartę honorową
74
77
W Tarnowie trumna po przeniesieniu do budynku Towarzystwa Strzeleckiego została komisyjnie otwarta
78
, a badania antropologiczne przeprowadził profesor
UJ
Talko-Hryncewicz
. Wykonał on pomiar czaszki i kości. Według protokołu nie wszystkie kości zachowały się. Na podstawie pomiaru kości długich oszacował wzrost Bema na 1650 mm. Czaszka nie zachowała się w całości
79
i była zbyt krucha, aby Stanisławowi Popławskiemu udało się sporządzić odlew gipsowy
80
. 6 lipca rano trumnę po wybudowaniu specjalnego rusztowania wyciągnięto dźwigami do wierzchołka
mauzoleum
i złożono w sarkofagu, a boczną ściankę zamurowano
81
. Na grobie umieszczono napisy w językach polskim, węgierskim i arabskim. Zgodnie z muzułmańską tradycją ciało ułożono głową w stronę
Mekki
82
Odznaczenia
edytuj
edytuj kod
Krzyż Złoty
Orderu Virtuti Militari
– 1831, powstańcza Polska
Krzyż Kawalerski
Orderu Legii Honorowej
– 1813, Cesarstwo Francuskie
Order Zasługi Wojskowej
I Klasy zdobiony diamentem z
Korony św. Stefana
– 1849, powstańcze Węgry
83
84
Order Zasługi Wojskowej II Klasy – 1849, powstańcze Węgry
84
Legenda
edytuj
edytuj kod
Generał Bem został legendą jeszcze za życia
85
. Pierwsze utwory literackie o nim powstawały w latach 1849–1850 jeszcze przed jego zgonem. Po śmierci Bem stał się bohaterem licznych książek, wierszy i pieśni. Utwory poetyckie Bemowi poświęcił polski poeta
Cyprian Kamil Norwid
oraz węgierski
Sándor Petőfi
. Pierwszy pomnik poświęcony Bemowi Węgrzy wybudowali już w 1880 roku w Marosvásárhely (obecnie
Târgu Mureș
w Rumunii), który w 1922 roku został zburzony przez zwalczające węgierską mniejszość władze rumuńskie
86
. W 1929 roku za fundusze uzyskane w wyniku ogólnonarodowej składki organizowanej przez generała
honwedów
Jozsefa Balasa wzniesiono pomnik Bema w Budapeszcie
86
Publikacje J. Bema
edytuj
edytuj kod
Książka Józefa Bema
O machinach parowych
Lwów
1829
Józef Bem był
poliglotą
, publikował po polsku, niemiecku i francusku na tematy związane z historią Polski. Podczas pobytu w Turcji uczył się również języka tureckiego. Napisał kilka publikacji na bieżące tematy polityczne, a także związane z historią Polski oraz Francji. Generał jest także autorem opracowań z zakresu techniki, teorii artylerii, budowy
rakiet
, maszyn parowych oraz
mnemotechniki
Notes sur les fusées incendiaires
, (1819) (
Doświadczenia z rakietami kongrewskimi
) – publikacja prezentująca doświadczenia z
racami kongrewskimi
, które J. Bem wykonał podczas służby wojskowej w polskiej artylerii
87
. Dzieło przetłumaczone na język niemiecki
Erfahrungen über die Congrevischen Raketen
wydane zostało w 1820 roku, a w języku polskim wydane w roku 1953 pod tytułem
Uwagi o rakietach zapalających
23
88
O machinach parowych
, wyd. Piotr i August Piller, Lwów 1829
29
89
– podręcznik wyjaśniający zasady działania oraz obsługę
maszyn parowych
Pisma tyczące się organizacji legji polskiej w Portugalji
(1833) – dokumenty związane z organizacją
Legionu Polskiego w Portugalii
La Pologne dans ses anciennes limites et l’empire des Russies
(1836) – publikacja uzasadniająca konieczność odbudowy państwa polskiego jako konieczności dziejowej. Napisana została pod pseudonimem J. B. Gołuchowski
90
Zarys historii Polski
Exposé général de la Méthode mnémonique polonaise perfectionnée a Paris: bsuivi d’une application spéciale a l’histoire [...]
(1843) – praca o
mnemotechnice
, metodzie zapamiętywania,
Zarys historii Francji
(1845),
Węgrzy i Polacy w dzisiejszym stanie Europy
O powstaniu narodowym w Polsce
, tom I – III (1846–1848)
Tom 1
Tom 3
– praca analizująca przyczyny, przebieg oraz upadek
powstania listopadowego
w latach 1830–1831.
Pamiątki po Bemie
edytuj
edytuj kod
Ze względu na podróże Bema pamiątki po nim są rozproszone. W zbiorach
Biblioteki Polskiej w Paryżu
znajdują się listy generała związane z jego emigracyjną działalnością w towarzystwach polskich we Francji
36
. W zbiorach
Muzeum Wojska Polskiego
w Warszawie znajdują się pamiątki związane z generałem Bemem
91
Szabla ofiarowana w Wiedniu w 1848 roku przez Bema adiutantowi generała, kapitanowi A. Jaźwińskiemu,
Manierka należąca do Bema z napisem
Jeszcze Polska nie zginęła
Furażerka
należąca do gen. z 1848 roku,
Srebrny wieniec podarowany w 1849 roku generałowi przez węgierskie kobiety z wyzwolonego
Kolozsváru
Bem w kulturze i sztuce
edytuj
edytuj kod
Medal pamiątkowy poświęcony Bemowi autorstwa J. Misztela
W 1871 roku P. Zbrożek wydał we Lwowie pierwszą w jęz. polskim fabularyzowaną powieść o generale pt.
O jenerale Józefie Bemie
, mającą wymowę antyrosyjską.
W 1880 roku wzniesiono mu pomnik w
Marosvásárhely
W 1896 roku powieść o generale
Ojciec Bem: (opowieść dziejowa)
napisał
Stanisław Schnür-Pepłowski
W 1897 roku
Jan Styka
poświęcił Bemowi jedną ze swoich panoram, przedstawiającą zdobycie
Sybinu
przez powstańców węgierskich pod jego dowództwem. Obraz zamówili Węgrzy z okazji obchodów 50. rocznicy
Wiosny Ludów
i nazwano go potocznie
Bem w Siedmiogrodzie
W 1911 roku w
Paryżu
polski pisarz-batalista
Wacław Gąsiorowski
ukończył powieść pt.
Bem
, poświęconą czynom generała oraz upadkowi i klęsce powstania listopadowego od bitwy pod Ostrołęką po kapitulację Warszawy.
Część swych utworów poświęcili Bemowi m.in.
Cyprian Kamil Norwid
Bema pamięci żałobny-rapsod
) i
Sándor Petőfi
Armia Siedmiogrodzka
).
W 1934 roku Węgrzy wznieśli pomnik Bema w Budapeszcie
92
W 1956 roku
Bolesław Mrówczyński
napisał powieść historyczną pt.
Człowiek bez nazwiska
, której głównym bohaterem jest Józef Bem.
W 1969 roku
Czesław Niemen
napisał muzykę do utworu Cypriana Kamila Norwida pt.
Bema pamięci żałobny rapsod
W 2017 roku Biuro Wystaw Artystycznych w Tarnowie prezentowało wystawę Przemka Branasa
Generał Bem wraca do domu
93
W 2018 roku warszawski kabaret
Pożar w Burdelu
w koprodukcji z
Teatrem Syrena
Teatrem im. S. Żeromskiego w Kielcach
przygotował biograficzny musical
Bem! Powrót Człowieka-Armaty
w reżyserii Michała Walczaka z muzyką Wiktora Stokowskiego
94
Upamiętnienie Bema
edytuj
edytuj kod
Dwujęzyczna tablica węgiersko-polska na budynku, w którym Bem mieszkał w
Budapeszcie
w 1848 roku
Banknot 10-złotowy z
PRL-u
z wizerunkiem generała
Pamiątkowa tablica na domu w rumuńskim mieście
Kluż-Napoka
, w którym w 1848 r. mieszkał gen. Bem
Polska
edytuj
edytuj kod
XVI Poznańska Drużyna Harcerzy imienia generała Józefa Zachariasza Bema Musira Murada Paszy marszałka Węgier i Turcji odznaczonego krzyżem Virtuti Militari
Osiedle Bema
Białymstoku
patron 186 Szczepu Warszawskich Drużyn Harcerskich i Zuchowych „Gniazdo” z Hufca Warszawa-Centrum w Warszawie
patron
Centrum Szkolenia Artylerii i Uzbrojenia w Toruniu
patron
1 Brygady Artylerii Armat
95
patron
1 Mazurskiej Brygady Artylerii
nazwa jednej z warszawskich dzielnic –
Bemowo
od 1924 roku patron XIII Łódzkiej Grunwaldzkiej Drużyny Harcerzy Stalowa Trzynastka
96
1 Ostrołęcka Drużyna Harcerzy „Piorun” im. Gen. J. Bema
Hufiec ZHP Tarnów im. Gen. Józefa Bema
Hufiec ZHP Ostrołęka im. gen. Józefa Bema
portret na polskim banknocie 10-złotowym, będącym w obiegu w latach 1982–1994
97
patron ulic, placów, szkół w wielu miejscowościach Polski
Szlak Generała Józefa Bema
Borek Fałęcki
Kraków
) –
Kobierzyn
Sidzina
Libertów
Gaj
Mogilany
Las Bronaczowa
Radziszów (stacja kolejowa)
98
patron Gimnazjum Nr 13 w
Łodzi
patron Szkoły Podstawowej nr 123 w
Krakowie
99
patron
Szkoły Podstawowej nr 17 w Toruniu
patron Szkoły Podstawowej nr 34 w
Białymstoku
patron Szkoły Podstawowej nr 15 w
Tarnowie
patron Szkoły Podstawowej nr 1 w
Bystrzycy Kłodzkiej
patron Szkoły Podstawowej nr 1 w
Dobrym Mieście
patron Szkoły Podstawowej nr 18 w
Szczecinie
100
patron Szkoły Podstawowej nr 22 w
Jaworznie
patron Zespołu Szkół w
Zawierciu
patron Zespołu Szkół Samochodowych w
Toruniu
patron Zespołu Szkół nr 1 w
Ciechanowie
patron Zespołu Szkół nr 2 w
Milanówku
patron Zespołu Szkół w Starym Polu
patron Szkoły Podstawowej nr 1 w Sulechowie
patron Szkoły Podstawowej nr 23 w Poznaniu
patron Zespołu Szkół Licealno-Technicznych w Kluczborku
patron Liceum Ogólnokształcącego nr 1 w
Ostrołęce
patron LXV Liceum Ogólnokształcącego w Warszawie
patron Szkoły Podstawowej w Bemowie Piskim
Szczep 53 WDHiZ im. Gen. Józefa Bema
10 maja 1928 roku Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek o wartości 25 gr. (numer katalogowy 237) z okazji złożenia zwłok gen. Józefa Bema w mauzoleum w Tarnowie
101
podobizna J. Bema została umieszczona na banknocie
10 zł
, który znajdował się w obiegu od 11 czerwca 1982 r. do 31 grudnia 1994 r.
102
14 marca 1994 roku Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek o wartości 5000 zł dla upamiętnienia 200. rocznicy urodzin Józefa Bema (Nr katalogowy 3333)
103
Ponadto Józef Bem jest patronem ulic m.in. w:
Białymstoku
Gdańsku
Gostyninie
Kielcach
Myślenicach
Prudniku
Sopocie
Sosnowcu
Starachowicach
Warszawie
oraz
Wrocławiu
potrzebny przypis
Węgry
edytuj
edytuj kod
Na Węgrzech Józef Bem jest również patronem wielu szkół, ulic i placów. Oprócz pomnika w Budapeszcie z 1934 roku znajduje się w tym mieście 14 placów oraz ulic noszących imię Bema. Praktycznie w każdym większym mieście znajduje się plac bądź ulica jego imienia
. Jako patrona przyjęło go również
Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Józefa Bema na Węgrzech
104
, a tradycją tego stowarzyszenia są doroczne obchody urodzin Bema obok jego pomnika w Budapeszcie.
Jest patronem wielu węgierskich szkół
. Poczta węgierska kilkukrotnie upamiętniała go na znaczkach pocztowych.
Rumunia
edytuj
edytuj kod
Bem upamiętniony został również w Rumunii, np. pomnikiem w rumuńskiej miejscowości –
Târgu Mureș
, gdzie odbyła się jedna z bitew powstania węgierskiego.
Pomniki
edytuj
edytuj kod
Węgry
edytuj
edytuj kod
Pomnik gen. Józefa Bema w Budapeszcie. Bohater trzech narodów: Polski, Węgier oraz Turcji
Rzeźba na pomniku
Cokół pomnika
Pomnik Bema w
Verpelét
Pomnik Bema w
Kiskőrös
Rumunia
edytuj
edytuj kod
Popiersie w
Céhtörténeti Múzeum
Nieistniejący pomnik generała Bema w
Târgu Mureș
, zburzony przez władze rumuńskie w 1922 roku
Obecny pomnik Bema w
Târgu Mureș
Tablica upamiętniająca pobyt Bema w
Braszowie
Polska
edytuj
edytuj kod
Plac Bema i pomnik w Ostrołęce
Pomnik w Tarnowie
Tablica pamiątkowa w Tarnowie, na fasadzie domu, w którym urodził się Józef Bem
Przed ratuszem Bemowa w Warszawie
Łazienkach
w Warszawie
Pomnik ku czci szarży artylerii lekkokonnej gen. Bema w
bitwie pod Ostrołęką 1831
Uwagi
edytuj
edytuj kod
Rzemieślnik
rymarski
zajmujący się wytwarzaniem
siodeł
do jazdy konnej.
Pojęcia zbliżone: w I Rzeczypospolitej „konsyliarz” – urzędnik jednego z departamentów
Rady Nieustającej
, zob też
konsyliarz konfederacji
Nie jest to nazwisko. W Turcji osmańskiej ich nie używano
53
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Bolesław Orłowski:
Bem Józef Zachariasz (1794–1850)
. [w:]
Inżynierowie polscy XIX i XX wieku, 100 najwybitniejszych polskich twórców techniki (red. Józej Piłatowicz)
[on-line]. Polskie Towarzystwo Historii Techniki, 2001. s. 21–24. [dostęp 2015-04-17].
pol.
Mieczysław Wieliczko:
Józef Bem w 190 rocznicę urodzin
. Warszawa: Interpress, 1984, s. 70–77.
Anna Dąbrowska:
Gen. Józef Bem – bohater trzech narodów
. Polska Zbrojna, 2017-03-14. [dostęp 2021-07-16]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2021-07-16)].
Kovács 2009 ↓
Alfred Liebfeld
Polacy na szlakach techniki
. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1985, s. 56–62.
ISBN
83-02-01574-1
Zwierzyniecki 2023 ↓
, s. 30.
Olesiński, Ginalska i Szarota 2023 ↓
, s. 9.
Kovács 2009 ↓
, s. 14.
Zwierzyniecki 2023 ↓
, s. 27.
Olesiński, Ginalska i Szarota 2023 ↓
, s. 21.
Świętokrzyska Biblioteka Cyfrowa w Kielcach,
Dalszy ciąg rozpraw nad sprzedażą dóbr z ordynacji Myszkowskich
, Warszawa 1827. t. 2, s. 84.
Olesiński, Ginalska i Szarota 2023 ↓
, s. 16.
Świętokrzyska Biblioteka Cyfrowa w Kielcach,
Słabkowice niegdyś dobra dziedziczne generała Bema
, „Gazeta Kielecka”, nr 34/1931.
Generał Józef Bem
[online], Tarnów
[dostęp 2022-01-30]
pol.
Strona I Liceum Ogólnokształcące im. B. Nowodworskiego
Laskowski 1931 ↓
, s. 252–253.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 34–35.
Kovács 2009 ↓
, s. 14–15.
Kovács 2009 ↓
, s. 15–16.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 63.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 65–67.
Bolesław Orłowski
Nie tylko szablą i piórem
. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1985, s. 139, 154.
ISBN
83-206-0509-1
Bem 1953 ↓
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 90.
Kovács 2009 ↓
, s. 20.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 93–96.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 102.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 289.
Józef Bem:
O machinach parowych
. Lwów: drukiem Piotra i Augusta Pillera, 1829, s. 139.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 111–112.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 129.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 122.
Antoni Patek. Polak, który stworzył legendarną markę
[online], Nasza Historia, 30 września 2016
[dostęp 2022-01-31]
pol.
L.
L.
Gadon
L.
L.
Z życia Polaków we Francyi: rzut oka na 50-letnie koleje Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, 1832–1882
, 1883, s. 9–10
Anna
A.
Mazanek
Anna
A.
Towarzystwo Historyczno-Literackie
, [w:]
Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny
, t. II, Warszawa 1985, s. 482
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 299.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 251.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 260–292.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 311.
Sikorski 1903 ↓
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 312.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 313.
Tomasz Szubert.
„Przewaga wroga i zdrada były za duże…” Zapomniany Legion Polski w wiedeńskim powstaniu październikowym 1848 roku
. „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”. 62, s. 175–197, 2007. Wrocław.
Tomasz Szubert.
Ostatnie dni Goslara
. „Kwartalnik Historyczny”. 116 (2), s. 91–121, 2009. Warszawa: Semper.
Tomasz Szubert.
Generał Bem w Wiedniu. Bohater czy awanturnik?
. „Kwartalnik Historyczny”. 115 (2008) (z. 2), s. 99–132, 2008. Warszawa: Semper.
Tomasz Szubert.
General Bem in Wien. Held oder Abenteuer?
. „Wiener Geschichtsblätter”. 63 (2008) (z. 2), s. 33–59. Wien: Verein für Geschichte der Stadt Wien.
Tomasz Szubert.
Bem tábornok a bécsi forradalomban
. „Hadtörténeti Intézet és Múzeum”. 122 (2009) (z. 4). s. 960–992. Budapeszt.
Tomasz Szubert.
Hős vagy kalandor. Bem tábornok Bécsben
. „Művelődés”. R. 42, 78, s. 45–51, 2010. Cluj-Napoca.
Krzysztof
K.
Baczkowski
Krzysztof
K.
Krzysztof
K.
Baczkowski
Krzysztof
K.
Historia
, Wyd. 1, dodr, Encyklopedia szkolna, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1993, s. 688,
ISBN
978-83-02-04927-9
Jerzy Midzio:
W takt marsza Rakoczego: udział Polaków w węgierskiej Wiośnie Ludów 1848–1849
. Warszawa: WSiP, 1988, s. 90.
Gałczyńska-Kiliańska 1974 ↓
, s. 83–95.
Kozłowski 1983 ↓
Bem Józef Zachariasz
, [w:]
Encyklopedia PWN
[online],
Wydawnictwo Naukowe PWN
[dostęp 2013-07-08]
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 515.
Kovács 2009 ↓
, s. 244–245.
Gałczyńska-Kiliańska 1974 ↓
, s. 92.
Kovács 2009 ↓
, s. 245.
Kovács 2009 ↓
, s. 247.
Odezwa Komitetu sprowadzenia zwłok gen. Jozefa Bema do kraju
, „Słowo Tarnowskie” (26), 26 listopada 1927, s. 1–2
Kazimierz Wojciechowski – Pierwsi Niepodlegli
[online]
[dostęp 2022-02-05]
pol.
Kronika
, „Słowo Tarnowskie” (2), 8 stycznia 1928, s. 4
Zwłoki gen. Bema przybędą do Tarnowa dnia 7 października br.
, „Słowo Tarnowskie” (28), 21 lipca 1928, s. 2
30 czerwca 1929 r. Zwłoki generała Bema w Tarnowie
[online], historia.interia.pl
[dostęp 2022-01-30]
pol.
85 lat temu w Syrii ekshumowano szczątki gen. Józefa Bema
[online], dzieje.pl
[dostęp 2022-01-30]
pol.
Waldemar
W.
Jaskólski
Waldemar
W.
Dyplomacja polska a sprowadzenie prochów generała Józefa Bema do Tarnowa w 1929 roku
[online], s. 104–119
[dostęp 2022-01-30]
M.
M.
Zielenkiewicz
M.
M.
Jak umierał Jenerał J. Bem
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (175), 1929, s. 2
Jak brzmi protokół otworzenia grobu jen. Bema
, „Ilustrowany Kurier Codzienny” (179), 4 lipca 1929, s. 10
Jak przewiezione będą zwłoki jenerała Bema?
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
”, 9 czerwca 1929, s. 10
Zwłoki generała Bema zdążają już do Polski
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (172), 26 czerwca 1929, s. 6
Triumfalny pochód prochów gen. Bema do Ojczyzny
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (170), 24 czerwca 1929, s. 10
Zwłoki jen. Bema w Budapeszcie.
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (174), 28 czerwca 1929, s. 13
W wolnej polskiej ziemi, w mieście rodzinnem spoczęły zwłoki jen. Bema
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (177), 2 lipca 1929, s. 4
Trzydniowe uroczystości sprowadzenia zwłok gen. Bema w Krakowie
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (169), 23 czerwca 1929, s. 9
Program uroczystości złożenia prochów jen. Bema w Tarnowie
, „
Ilustrowany Kurier Codzienny
” (173), 27 czerwca 1929, s. 6
Gdy prochy Bema spoczęły w ziemi tarnowskiej...
, „Ilustrowany Kurier Codzienny” (177), 2 lipca 1929, s. 4
Stanisław
S.
Kawiorski
Stanisław
S.
Rola informacyjna i popularyzatorska „Kalendarza Ilustrowanego Kuriera Codziennego” (1928-1939)
[online]
[dostęp 2022-01-30]
Ilustr. Republika 1929 ↓
Czaszka jen. Bema
, „Ilustrowany Kurier Codzienny” (181), 6 lipca 1929, s. 3
J. [Julian]
J.[J.]
Talko-Hryncewicz
J. [Julian]
J.[J.]
Sprawozdanie z autopsji szczątków generała Bema
, „Pamiętnik II-go Zjazdu Polskiego Towarzystwa Anatomiczno-Zoologicznego w Wilnie 24-29.IX.1929”, 1930
[dostęp 2022-01-31]
pol.
Pomiary antropometryczne czaszki jen. Bema
, „Ilustrowany Kurier Codzienny” (179), 4 lipca 1929, s. 10
Złożenie trumny Bema w sarkofagu
, „Ilustrowany kurier Codzienny” (183), 8 lipca 1929, s. 12
Witold
W.
Gadomski
Witold
W.
Bem trzech narodów. Nie wszystkie są katolickie
, „
Gazeta Wyborcza
”, 25 października 2016
[dostęp 2016-10-27]
Jerzy Danielewicz
Generał Józef Bem. Sylwetka dowódcy
. Warszawa: MON, 1951, s. 60.
A Magyar Szabadságharc Rendjelei
, [w:]
A Pallas nagy lexikona
, t. 14, Budapeszt: Pallas, 1897, s. 481
węg.
Kovács 2009 ↓
, s. 249–250.
Kovács 2009 ↓
, s. 252.
Józef
J.
Bem
Józef
J.
Erfahrungen über die Congrevischen Brand-Raketen bis zum Jahre 1819 in der Konglischen Polnischen Artillerie gesammelt
, Weimar 1820
Maciej
M.
Iłowiecki
Maciej
M.
Dzieje nauki polskiej
, Warszawa: Interpress, 1981, s. 197,
ISBN
83-223-1876-6
Józef
J.
Bem
Józef
J.
O machinach parowych
, Lwów: Piotr i August Pillerowie, 1829
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 301.
Chudzikowska 1990 ↓
, s. 598.
"Gazeta Lwowska" nr 117 z 15 maja 1934, str. 2:
Odsłonięcie pomnika gen. Bema w Budapeszcie
Biuro Wystaw Artystycznych w Tarnowie
[online], www.bwa.tarnow.pl
[dostęp 2019-03-18]
BEM! musical
[online], teatrsyrena.pl
[dostęp 2018-06-08]
[zarchiwizowane z
adresu
2018-06-12]
pol.
Leszkowicz 2022 ↓
, s. 749.
XIII Łódzka Drużyna Harcerzy im. gen. Józefa Z. Bema
To już 20 lat. Pamiętasz jeszcze stare banknoty?
. Businessinsider. [dostęp 2017-08-25]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2017-08-25)].
pol.
Tadeusz Galarowski,
Mogilany – zarys monograficzny
, PAN Kraków – Nauka Dla Wszystkich nr 270, Ossolineum 1976.
Szkoła Podstawowa nr 123 w Krakowie
. [w:]
Portal Edukacyjny
[on-line]. Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków. [dostęp 2018-03-15]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2018-03-15)].
Szkoła Podstawowa nr.18 im. gen. Józefa Bema w Szczecinie
. [w:]
Strona internetowa szkoły
[on-line]. [dostęp 2018-03-15].
Andrzej
A.
Fiszer
Andrzej
A.
Jerzy
J.
Walocha
Jerzy
J.
Katalog Polskich Znaków Pocztowych. Tom I, s. 68
, 2006
J.
J.
Parchimowicz
J.
J.
T.
T.
Borkowski
T.
T.
Katalog banknotów polskich i z Polską związanych, s. 226, Wydawnictwa Nefryt Szczecin.
, 2994
Andrzej
A.
Fischer
Andrzej
A.
Katalog polskich znaków pocztowych, tom I, s. 287
, 2013
strona internetowa Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. Józefa Bema na Węgrzech
, www.bem.hu.
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Otton Laskowski:
Encyklopedia wojskowa t. I, hasło „Bem Józef”, strony 252-253
. Warszawa:
Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy
Towarzystwo Wiedzy Wojskowej
, 1931.
Józef Bem:
O powstaniu narodowym
. Warszawa: 1956.
István Kovács:
Józef Bem. Bohater wiecznych nadziei
. Warszawa:
RYTM
, 2009.
ISBN
978-83-7399-328-0
Jadwiga Chudzikowska
Generał Bem (1794–1850)
. Warszawa:
PWN
, 1990.
ISBN
83-06-01982-2
Józef Bem:
Uwagi o rakietach zapalających
. Warszawa:
MON
, 1953.
Eligiusz Kozłowski:
Legion polski na Węgrzech 1848–1849
. Warszawa: MON, 1983.
ISBN
83-11-06805-4
Eligiusz
E.
Kozłowski
Eligiusz
E.
Generał Józef Bem 1794–1850
, MON, 1970 (BDK)
Karol
K.
Murawski
Karol
K.
Józef Bem
WSiP
, 1975
Ryszard Olesiński, Elżbieta Ginalska, Barbara Szarota:
Najbliższa rodzina generała Józefa Zachariasza Bema i ich potomkowie
. Tychy: 2023.
ISBN
978-83-968696-0-9
Robert Zwierzyniecki:
Feudałowie, kler i ludzie pracy
. Kraków: 2023.
ISBN
978-83-8351-109-2
Ojczulek Bem. W: Kira Gałczyńska-Kiliańska:
Polacy w kraju półksiężyca
. Kraków:
Wydawnictwo Literackie
, 1974.
Tomasz Leszkowicz:
Spadkobiercy Mieszka, Kościuszki i Świerczewskiego. Ludowe Wojsko Polskie jako instytucja polityki pamięci historycznej
. Warszawa:
Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej
, 2022.
ISBN
978-83-8229-588-7
Zwłoki gen. Bema w Tarnowie złożone w mauzoleum
, „Ilustr. Republika”, 177, Łódź, 1 lipca 1929, s. 1
Wacław Tokarz:
Polski Słownik Biograficzny
. T. 1. Kraków:
Polska Akademia Umiejętności
– Skład Główny w Księgarniach
Gebethnera i Wolffa
, 1935, s. 416–419.
Reprint:
Zakład Narodowy im. Ossolińskich
, Kraków 1989,
ISBN
83-04-03484-0
Saturnin Sikorski:
Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana
, tom XXXI-XXXII (Instygator-Joel Manuel)
. Warszawa:
Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego
, 1903, s. 783–784.
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
„Na kłopoty Ojczulek Bem” – audycja Polskiego radia. Katarzyna Kobylecka rozmawia z dr Jánosem Tischlerem i Markiem Zalewskim o generale Józefie Bemie.
Dzieła Józefa Bema
w bibliotece
Polona
Kontrola autorytatywna
osoba
):
ISNI
000000010895419X
VIAF
46750903
LCCN
n85101069
GND
118658107
BnF
10493665p
SUDOC
077481569
NKC
js2009500795
CiNii
DA09857295
Open Library
OL4538200A
PLWABN
9810598302005606
NUKAT
n99066984
J9U
987007273204605171
LIH
LNB:Wi+;=Bg
Encyklopedie internetowe
PWN
3875889
Britannica
biography/Jozef-Zachariasz-Bem
nowa БРЭ
bem-iuzef-0de953
SNL
Józef_Bem
VLE
jozef-zachariasz-bem
Hrvatska enciklopedija
6820
Źródło: „
Kategorie
Bemowie herbu Bem
Polscy architekci
Polscy inżynierowie
Polscy teoretycy wojskowości
Oficerowie artylerii Wojska Księstwa Warszawskiego
Oficerowie artylerii Królestwa Kongresowego
Oficerowie artylerii konnej powstania listopadowego
Generałowie brygady powstania listopadowego
Węgierscy generałowie
Polacy – generałowie armii tureckiej
Paszowie
Członkowie Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu
Członkowie Wolnomularstwa Narodowego
Członkowie Związku Jedności Narodowej
Działacze polistopadowych organizacji rewolucyjnych i niepodległościowych
Uczestnicy inwazji na Rosję 1812 (strona polska)
Uczestnicy bitwy pod Iganiami (1831)
Uczestnicy bitwy pod Ostrołęką (1831)
Obrońcy Warszawy (1831)
Uczestnicy Wiosny Ludów
Żołnierze Legionów Polskich 1848–1849
Działacze Wielkiej Emigracji
Powstańcy węgierscy (1848–1849)
Polacy – wojskowi armii tureckiej
Internowani w Turcji w latach 1801–1862
Polacy w Saksonii 1795–1918
Polacy we Francji 1795–1918
Ludzie związani z Ostrołęką
Ludzie związani z Zakładem Narodowym im. Ossolińskich we Lwowie
Ludzie związani ze Lwowem (zabór austriacki)
Odznaczeni Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari (powstanie listopadowe)
Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Wojskowej (Węgry)
Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej
Osoby przedstawione na banknotach PRL
Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych
Patroni jednostek Wojska Polskiego
Bohaterowie narodowi Węgier
Bohaterowie narodowi Polski
Bohaterowie narodowi Turcji
Ludzie urodzeni w Tarnowie
Zmarli na malarię
Pochówki w Turcji
Urodzeni w 1794
Zmarli w 1850
Ukryte kategorie:
Szablon cytowania używa pól opisowych
Szablon cytowania zamienił nazwę czasopisma
Szablon odn bez numeru strony
Artykuły z brakującymi przypisami od 2024-11
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Józef Bem
Dodaj temat