Język górnołużycki – Wikipedia, wolna encyklopedia

Język górnołużycki – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
hornjoserbšćina
Obszar
Łużyce
Niemcy
Liczba mówiących
20 tys.
Pismo
alfabet
łacińskie
Klasyfikacja genetyczna
Języki indoeuropejskie
Języki bałtosłowiańskie
Języki słowiańskie
Języki zachodniosłowiańskie
Języki łużyckie
Język górnołużycki
Status oficjalny
język urzędowy
Język regionalny
Niemczech
Brandenburgia
Saksonia
Organ regulujący
Hornjoserbska rěčna komisija
UNESCO
3 zdecydowanie zagrożony
Ethnologue
4 edukacyjny
Kody języka
ISO 639-2
hsb
ISO 639-3
hsb
IETF
hsb
Glottolog
uppe1395
Ethnologue
hsb
WALS
sou
SIL
WEN
W Wikipedii
Zobacz też:
język
języki świata
Wikipedia w języku górnołużyckim
Słownik języka górnołużyckiego
Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne
MAF
Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków
Unikodu
Język górnołużycki
(górnołuż.
hornjoserbšćina
) – jeden z dwóch
języków łużyckich
, którym posługują się
Serbołużyczanie
na niewielkim obszarze wokół
Budziszyna
we wschodniej części
Niemiec
(kraina historyczna
Łużyce Górne
). Wraz z
językiem dolnołużyckim
należy do podgrupy łużyckiej
języków zachodniosłowiańskich
. Liczba użytkowników języka wynosi około 20 tysięcy
Język górnołużycki odróżnia się od najbliższego mu języka dolnołużyckiego (razem z którym tworzy podgrupę łużycką języków zachodniosłowiańskich) na wszystkich płaszczyznach języka, m.in.
fonetycznej
morfologicznej
słownikowej
. Jednocześnie oba języki łączy szereg cech wspólnych, decydujących o ich odrębności od innych języków zachodniosłowiańskich: zachowanie
liczby podwójnej
, obecność prostych form czasu przeszłego czasowników, dużo większy niż w pozostałych językach udział
germanizmów
w zasobie słownym. Szereg cech łączy język górnołużycki z
językami lechickimi
, wiele cech decyduje także o jego podobieństwie do języków
podgrupy czesko-słowackiej
Współcześnie język górnołużycki jest nie tylko językiem kontaktów domowych (w odmianach lokalnych), jego ustandaryzowana postać pełni bowiem funkcję
języka literackiego
w oświacie, mediach, nauce itd. W porównaniu z językiem dolnołużyckim opisywany język ma większą liczbę użytkowników, charakteryzuje się bardziej konserwatywną normą literacką i lepszym wypracowaniem stylistycznym
. Niemniej jednak liczba użytkowników języka górnołużyckiego stale się zmniejsza, posługują się nim zazwyczaj przedstawiciele starszego pokolenia
Serbów Łużyckich
, przy czym głównym środkiem komunikacji jest dla nich nie dialekt literacki, a jedna z
gwar lokalnych
(które zachowały się najlepiej w rejonach Górnych Łużyc zamieszkanych przez katolików)
Piśmiennictwo ukształtowało się na bazie
alfabetu łacińskiego
, pierwsze świadectwa pisemne w języku górnołużyckim pochodzą z XVI wieku
. Najstarszym zachowanym tekstem w języku górnołużyckim jest licząca 65 słów rota przyrzeczenia mieszczan budziszyńskich z 1532 roku
Klasyfikacja
edytuj
edytuj kod
Wysuwane były trzy punkty widzenia na miejsce języka górnołużyckiego i dolnołużyckiego w klasyfikacji języków słowiańskich
Wchodzą one w skład grupy czesko-słowackiej (opinia wyrażona przez
Augusta Schleichera
);
Są one zbliżone do języków lechickich (opinia wyrażona przez
J. Baudouina de Courtenay
, popierali ją również
Witold Taszycki
Zdzisław Stieber
Jerzy Nalepa
). Podstawowe argumenty na poparcie tej tezy: prawie identyczne rezultaty metatezy spółgłosek płynnych, analogiczny charakter rozwoju grup
*TṛT
, przejście
*e
*o
*ṛ’
*ṛ
*ḷ’
*ḷ
przed kolejną
spółgłoską zębową
, silna palatalizacja spółgłosek przed samogłoskami przednimi, charakterystyczna zarówno dla języków lechickich, jak i łużyckich
Tworzą one odrębną podgrupę języków zachodniosłowiańskich (opinia wyrażona przez
Stefana Ramułta
, popierał ją
Friedrich Lorentz
).
Arnošt Muka
nazywał języki łużyckie mostem do
języka polskiego
– dla którego bliższy jest język dolnołużycki – oraz
czeskiego
, z którym więcej cech wspólnych ma język górnołużycki
Dominującym poglądem we współczesnym
językoznawstwie
jest klasyfikacja języków łużyckich jako samodzielnej podgrupy języków zachodniosłowiańskich.
Sporne jest zagadnienie wzajemnych relacji między kodem górnołużyckim oraz dolnołużyckim – czy są one dwoma odrębnymi językami czy też może dwoma wariantami języka serbołużyckiego
. Pierwszy punkt widzenia reprezentuje
Heinz Schuster-Šewc
, inni badacze, tacy jak Helmut Faska wraz z większością łużyckich lingwistów
10
, rozpatrują serbołużycki jako jeden język, dzielący się na dwie grupy dialektów, na bazie których powstały dwie różne normy literackie: górnołużycka oraz dolnołużycka
11
Analogicznie – dyskusyjna jest kwestia istnienia domniemanego języka prałużyckiego. Dominują dwa poglądy na to zagadnienie
12
Nie istniał żaden język prałużycki, oba języki łużyckie istniały niezależnie od siebie aż do czasu, gdy zetknęły się ze sobą oba łużyckie masywy osadnicze, oddzielone do tej pory pasem lasów i mokradeł (Z. Stieber,
O. Trubaczow
13
);
Język prałużycki istniał, ponieważ można zaobserwować liczne innowacje językowe, wspólne dla obu języków łużyckich.
Geografia
edytuj
edytuj kod
Zasięg języków łużyckich w Niemczech
Zasięg i dane liczbowe
edytuj
edytuj kod
Ogólna liczba użytkowników języka górnołużyckiego wynosi około 10–15 tys. osób
14
. Według danych
Instytutu Serbołużyckiego
Serbski institut, Budyšin
) oraz Towarzystwa Szkół Serbołużyckich (
Serbske šulske towarstwo
) liczba użytkowników języka wynosi 23 tys. osób spośród 40 tys. etnicznych Serbów łużyckich (2009)
15
, zamieszkałych w
Saksonii
; według danych publikacji
Ethnologue
językiem górnołużyckim posługuje się 18 240 osób spośród 45 tys. etnicznych Serbów łużyckich (1995)
. Według innych danych liczba 20 tysięcy dotyczy osób mówiących w obu językach łużyckich, 2/3 spośród których posługuje się językiem górnołużyckim
16
Język górnołużycki rozpowszechniony jest w regionie historyczno-geograficznym
Łużyce Górne
Hornja Łužica
Oberlausitz
), znajdującym się współcześnie w składzie kraju związkowego Saksonia (w jego wschodniej części)
17
. W większości terytorium to zajmuje środkową i wschodnią część
powiatu Budziszyn
oraz zachodnią część
powiatu Görlitz
, w okolicach takich miast, jak
Budziszyn
Kamenz
Löbau
Niska
Hoyerswerda
Wojerecy
) i
Biała Woda
. Do czasów współczesnych terytorium zasięgu języka górnołużyckiego znacznie się zmniejszyło, w ciągu kilku stuleci kolejne tereny peryferyjne łużyckiego areału językowego były sukcesywnie przejmowane przez język niemiecki
18
. Niewielka część użytkowników języka górnołużyckiego zamieszkuje w USA
Centrum kultury górnołużyckiej jest miasto
Budziszyn
19
, w którym skoncentrowane są wszystkie naukowe, kulturalne i administracyjne instytucje Łużyc Górnych.
Dane socjolingwistyczne
edytuj
edytuj kod
Szyld przy wejściu do sklepu w Budziszynie z tekstem w języku niemieckim oraz górnołużyckim
Sytuacja językowa współczesnych Górnych Łużyc cechuje się pełną niemiecko-serbołużycką
dwujęzycznością
z tendencją do przejścia ku niemieckiej jednojęzyczności.
Sfera użycia języka górnołużyckiego, w odróżnieniu od niemieckiego, jest w znacznym stopniu ograniczona. Język niemiecki jest dla wszystkich Serbów łużyckich uniwersalnym środkiem komunikacji, w odróżnieniu od języka górnołużyckiego, który używany jest (w formie dialektalnej i potocznej) tylko w kontaktach domowych – w gronie rodziny, przyjaciół i znajomych; w życiu społecznym użycie literackiego języka górnołużyckiego ograniczone jest do organizacji serbołużyckich oraz kościoła
10
. Sfera funkcjonowania języka górnołużyckiego obejmuje również serbołużyckie bądź dwujęzyczne grupy w przedszkolach, używanie go jako wykładowego dla szeregu przedmiotów szkolnych, wydawnictwa periodyczne i książkowe, użycie w niektórych sferach sztuki, kultury i nauki, wspierane przez Fundusz Narodu Serbołużyckiego, który działa dzięki wsparciu finansowemu
rządu federalnego Niemiec
oraz władz Saksonii i
Brandenburgii
. Jednocześnie jednak, z uwagi na niewielką liczbę uczniów, serbołużyckie szkoły zagrożone są zamknięciem. Przeszkodą w rozwoju języka jest rozbicie administracyjne terytorium zamieszkania Serbołużyczan, rozpoczęty jeszcze w latach 90. masowy odpływ młodzieży z Łużyc na obszar
Niemiec Zachodnich
, rozwój przemysłowy regionu, zwiększenie eksploatacji złóż węgla brunatnego, które powodowało przesiedlenia Serbów łużyckich, naruszając w ten sposób zwartość terytorium ich zasiedlenia
20
. Stałemu zmniejszaniu się liczby użytkowników języka górnołużyckiego sprzyja ponadto jego niewysoki
prestiż
, mieszane związki serbołużycko-niemieckie oraz dominująca pozycja języka niemieckiego we wszystkich sferach życia Łużyc Górnych
10
Budynek Niemiecko-Serbołużyckiego Teatru Narodowego w Budziszynie
Język górnołużycki istnieje w kilku formach: w formie ponadregionalnej, do której zaliczają się forma ustna i pisemna, a także formy potoczne (wyróżniana jest także forma pisemna języka potocznego); formami regionalnymi języka górnołużyckiego są dialekty górnołużyckie. Cechą specyficzną wzajemnych relacji między różnymi formami języka górnołużyckiego jest relatywnie duże rozdarcie między językiem literackim a rozwijającym się dialektalnym
koiné
, wpływającym na formę potoczną języka górnołużyckiego.
Użycie języka górnołużyckiego nie jest równomierne na terytorium całych Łużyc Górnych. Regiony z dominującą populacją katolicką cechują się lepszą sytuacją językową niż regiony ewangelickie.
Sieć łużyckich szkół w Niemczech
Katolicy zamieszkujący na skrajnym zachodzie górnołużyckiego terytorium językowego zachowali proces naturalnego przekazywania języka (początkowo na poziomie dialektu) młodszym pokoleniom przez starszych użytkowników. We wspólnotach katolickich znajdujących się w trójkącie Budziszyn – Hoyerswerda – Kamenz językiem górnołużyckim włada do 60–65% ludności, w niektórych miejscach poziom ten zbliża się nawet do 80–90%
18
. Przedstawicieli młodego pokolenia charakteryzuje dobre posługiwanie się zarówno językiem górnołużyckim, jak i niemieckim. Zdarza się, że również zamieszkała w opisywanych miejscach ludność niemiecka posiada pasywną znajomość języka serbołużyckiego (a czasem jest to nawet znajomość aktywna). W lokalnych parafiach rzymskokatolickich msze celebrowane są w języku górnołużyckim, w części szkół jest on językiem wykładowym, w innych zaś nauczany jest jako oddzielny przedmiot. Cechą charakterystyczną opisywanego regionu jest aktywniejsze niż w innych miejscach Łużyc użycie języka literackiego (zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej), wynikające ze skoncentrowania w tym regionie wszystkich górnołużyckich organizacji naukowych i kulturalnych. Mieszkańcy opisywanego terenu często komunikują się ze sobą za pomocą dialektalnych
form języka
, z których jedne są bliskie do typowych dialektów, a inne – nasyconym dialektyzmami językiem półliterackim. Sytuacja językowa we wspólnotach katolickich przypomina w pewnym stopniu sytuację w centrum kulturalnych Serbów łużyckich – Budziszynie
10
21
„Dom Serbski” w Budziszynie, siedziba Związku Serbołużyckich Towarzystw Narodowych „
Domowina
Winieta gazety
Serbske Nowiny
W przypadku większości pozostałych użytkowników języka górnołużyckiego (na terenach konfesyjnie ewangelickich) proces naturalnego przekazywania języka został przerwany. Przedstawiciele średniego i młodszego pokolenia literackiej formy języka ojczystego uczyli się wyłącznie w szkole. Serbołużyczanie stanowią mniejszość i środkiem komunikacji jest dla nich język niemiecki, a miejscowi Niemcy nie znają zazwyczaj języka serbołużyckiego. Użycie języka górnołużyckiego w życiu społecznym jest ograniczone, w szkołach język ten nauczany jest fakultatywnie jako oddzielny przedmiot. Rola języka literackiego jest bardzo niska w porównaniu z formami dialektalnymi. Sytuacja językowa Serbołużyczan w ewangelickich rejonach Łużyc Górnych ma wiele cech wspólnych z sytuacją obserwowaną w
Łużycach Dolnych
10
21
O zakresie użycia języka górnołużyckiego w wychowaniu przedszkolnym i szkolnym mówią następujące liczby: według danych z 2009 roku w Saksonii działało 12 serbołużyckich przedszkoli, spośród których 3 funkcjonowały na zasadach programu
Witaj
. Oprócz tego w 11 przedszkolach stworzono oddzielne grupy działające na zasadach programu „Witaj”
22
. Łużyccy uczniowie uczęszczali do 6 serbołużyckich i 3 dwujęzycznych szkół podstawowych, 4 serbołużyckich i jednej dwujęzycznej szkoły średniej. Ogólnie w roku szkolnym 2009/2010 zarejestrowanych było 2232 uczniów serbołużyckich uczęszczających do szkół swojej mniejszości. Oprócz tego w Budziszynie funkcjonowało gimnazjum serbołużyckie, natomiast w kolejnych dwóch gimnazjach język górnołużycki był nauczany jako oddzielny przedmiot
23
Badania nad językiem górnołużyckim prowadzone są w Instytucie Sorabistyki (
Institut za sorabistiku
) na
Uniwersytecie w Lipsku
24
W języku górnołużyckim wydawane są następujące tytuły prasowe: gazeta
Serbske Nowiny
, miesięcznik kulturalny
Rozhlad
(również z tekstami w języku dolnołużyckim), pismo dla dzieci
Płomjo
, wydania religijne – katolicki
Katolski Posoł
oraz ewangelicki
Pomhaj Bóh
. Audycje radiowe w języku górnołużyckim nadawane są przez stację
MDR 1 Radio Sachsen
. W telewizji
MDR
nadawany jest półgodzinny program pod tytułem
Wuhladko
. Istnieją również magazyny internetowe, na przykład
Runjewonline.info
(z tekstami w obu językach łużyckich).
Zachowaniem i rozwojem języka i kultury serbołużyckiej zajmuje się
Domowina
– związek naukowych, kulturalnych, religijnych i studenckich organizacji Serbów łużyckich
25
. Przy „Domowinie” działa wydawnictwo, które wydaje książki w obu językach serbołużyckich.
Dwujęzyczna informacja na wieży
Reichenturm
w Budziszynie
Dwujęzyczna informacja na jednym z urzędów w
Niskach
Dwujęzyczna tabliczka z nazwą ulicy w Budziszynie
Dwujęzyczna tabliczka z nazwą rzeki
Sprewa
Szkoła w
Chrósćicach
, w której prowadzone jest nauczanie języka górnołużyckiego
Budynek gimnazjum serbołużyckiego w Budziszynie
Dialekty
edytuj
edytuj kod
Dla większości użytkowników języków serbołużyckich, będących zazwyczaj mieszkańcami terenów wiejskich, głównym środkiem komunikacji są dialekty, normy literackiej używa relatywnie niewielka część ludności serbołużyckiej, przede wszystkim przedstawiciele inteligencji
. Na peryferiach serbołużyckiego terytorium językowego miejscowe dialekty stosunkowo szybko zanikają (wyjątkiem są katolickie rejony Łużyc Górnych). W rejonach centralnych dialekty zachowane są lepiej. Ogólnie rzecz biorąc dialekty uległy wpływowi języka niemieckiego silniej niż literacki język górnołużycki
10
Dialekty łużyckie
26
Na terytorium Łużyc Górnych rozpowszechniona jest górnołużycka grupa dialektów, na bazie gwar której ukształtował się współczesny górnołużycki język literacki. Zasięg opisywanej grupy dialektów dotyczy południowej części serbołużyckiego terytorium językowego, natomiast północ tego terytorium objęta jest zasięgiem dialektów dolnołużyckich
. Dialekty górnołużyckie i dolnołużyckie oddziela od siebie pas dialektów przejściowych, w którym licznie reprezentowane są wiązki izoglos najważniejszych serbołużyckich zjawisk językowych
27
Mimo że zasięg języka łużyckiego jest relatywnie niewielki, język ten charakteryzuje się znacznym rozdrobnieniem dialektalnym. Wyróżnić można następujące główne dialekty
26
zachodnie:
dialekt kułowski
kulowska narěč
, niem. Wittichenauer Dialekt)
dialekt katolicki
katolska narěč
, niem. katholischer Dialekt)
centralne:
dialekt budziszyński
budyska narěč
, niem. Bautzener Dialekt)
dialekt holański
holanska narěč
, niem. Heidedialekt)
wschodnie:
dialekt wschodnioholański
wuchodna holanska narěč
, niem. östlicher Heidedialekt).
Według danych serbołużyckiego atlasu językowego
28
29
wyodrębnić można także dialekt lubijski i inne.
Dialekt budziszyński, na podstawie którego opracowano normę literacką języka górnołużyckiego, rozpowszechniony jest w okolicach miasta Budziszyn. Dialekt katolicki rozpowszechniony jest na terytorium parafii rzymskokatolickich, znajdujących się na zachód od Budziszyna po miasto Kamenz. Dialekt kułowski, zbliżony do katolickiego, używany jest przez Serbołużyczan zamieszkałych wokół miasta
Wittichenau
(Kulów). Na północ i północny wschód od dialektu budziszyńskiego znajdują się tereny zasięgu dialektu holańskiego i wschodnioholańskiego
11
Strona z Nowego Testamentu w tłumaczeniu górnołużyckim z 1706
Karta tytułowa
Biblii
z 1728 roku, w języku górnołużyckim oraz niemieckim
Pismo
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Alfabet górnołużycki
Serbowie łużyccy posługują się alfabetem łacińskim uzupełnionym o litery wzbogacone o
znaki diakrytyczne
ˇ (
háček
) oraz ´ (
smužka
30
Po reformie ortograficznej z 1 grudnia 1948 alfabet górnołużycki liczy 34 litery
31
. Litery
Qq
Vv
Xx
wykorzystywane są tylko do zapisu obcych nazw własnych
31
32
. Ortografia górnołużycka oparta jest na zasadzie etymologiczno-fonetycznej
33
Litera
Nazwa
Allofon
główny (
MAF
Pozostałe
allofony
A a
B b
bej
C c
cej
ts
dz
Č č
čej
tʃ
dʒ
Ć ć
ćet
tʃ
dʒ
D d
dej
Dź dź
dźej
dʒ
tʃ
E e
ej
Ě ě
ět
F f
ef
G g
gej
[g]
H h
ha
Ch ch
cha
I i
J j
jot
K k
ka
[g]
Ł Ł
eł
Litera
Nazwa
Allofon
główny (
MAF
Pozostałe
allofony
L l
el
M m
em
N n
en
Ń ń
ejn
O o
Ó ó
ót
P p
pej
R r
er
Ř ř
eř
S s
es
Š š
eš
T t
tej
U u
W w
wej
Y y
ypsilon
Z z
zet
Ž ž
žet
Historia języka
edytuj
edytuj kod
Połowa I tysiąclecia – XV wiek (okres przedpiśmienny)
edytuj
edytuj kod
Plemiona Serbów łużyckich
w okresie od VIII do X wieku
34
35
36
Współczesne dialekty górnołużyckie i, odpowiednio, język literacki, który ukształtował się na ich podstawie, pochodzą od dialektu zachodniosłowiańskiego plemienia
Milczan
, które zasiedliło tereny Łużyc Górnych w drugiej połowie I tysiąclecia (pierwsze wzmianki o nich znajdują się u
Geografa Bawarskiego
z IX wieku). Przodkiem dialektów grupy dolnołużyckiej był dialekt plemienia
Łużyczan
. Inne mówiące własnymi dialektami plemiona serbołużyckie –
Glomici
, Serbowie właściwi,
Niżanie
– zostały w różnych okresach zniemczone i do dzisiejszych czasów nie dotarły żadne szczegółowe informacje o ich języku. Wraz z rozwojem związku plemion serbskich do IX wieku wśród Milczan, Łużyczan i innych plemion słowiańskich między
Soławą
Odrą
rozpowszechnił się
etnonim
„Serbowie”, który zachował się do dzisiaj
37
. Według jednej grupy badaczy dialekty górnołużyckie nigdy nie stanowiły jedności z dialektami dolnołużyckimi – miałyby one pochodzić od różnych, choć bliskich sobie, dialektów
języka prasłowiańskiego
. Według innych badaczy – język górnołużycki wykształcił się na bazie części dialektów jednolitego niegdyś języka prałużyckiego
12
13
Początkowo terytorium wokół
Budziszyna
, zasiedlone przez Milczan, nazywane było ziemią budziszyńską, później zaś otrzymało ono nazwę Łużyc Górnych, która rozpowszechniła się do XV wieku i jest późniejsza niż sama nazwa „Łużyce”, która początkowo odnosiła się tylko do terenu określanego współcześnie jako Dolne Łużyce, a więc do północnej części serbołużyckiego obszaru etnograficznego, zasiedlonego przez plemię Łużyczan
38
39
Łużyce Górne
Dolne
w składzie
Korony Czeskiej
(XV wiek)
Serbowie łużyccy w ciągu całej swojej historii nie byli w stanie powołać samodzielnego państwa. Już w X wieku zostali podbici przez
Franków
(plemię Milczan zostało podbite ostatecznie w 990 roku). W późniejszym czasie Łużyce znajdowały się w różnych okresach pod kontrolą feudałów niemieckich, polskich oraz czeskich
40
. Z przerwami do 1635 roku Łużyce Górne wchodziły w skład
Korony Czeskiej
(w ramach
Świętego Cesarstwa Rzymskiego
), co doprowadziło według
J. Nalepy
do intensyfikacji wpływów
języka czeskiego
na górnołużycki
41
. Heinz Schuster-Šewc utrzymuje jednak, że brak gwar przejściowych czesko-górnołużyckich przeczy powyższej hipotezie
42
. Ważniejszą rolę w historii zarówno języka górnołużyckiego, jak i dolnołużyckiego, odegrał zapoczątkowany w końcu X wieku i trwający przez tysiąc lat, aż do czasów współczesnych, wpływ
języka niemieckiego
. Historia Serbów łużyckich była bowiem ściśle związana z historią
narodu niemieckiego
jego państwa
. Użytkownicy języków łużyckich zmuszeni zostali do funkcjonowania w warunkach zarówno naturalnej, jak i przymusowej
germanizacji
, która była realizowana z różną intensywnością w różnych okresach rozwoju języka łużyckiego i w różnych miejscach Łużyc. Masowa kolonizacja Łużyc przez niemieckojęzyczną ludność chłopską w XII wieku była początkiem procesu stałego uszczuplania serbołużyckiego terytorium językowego
43
Począwszy od wczesnego etapu rozwoju aż do XVI wieku w języku górnołużyckim nie stworzono żadnych świadectw pisanych. Funkcjonował on jedynie w formie mówionej. Do naszych czasów dotarły jedynie pojedyncze serbołużyckie nazwy własne, tytuły i nieliczne frazy wplecione w teksty
łacińskie
i niemieckojęzyczne
44
45
(w szczególności takie
toponimy
ze starołużyckimi rdzeniami, jak
Zossen
– od
*sosna
Gera
– od
*gora
Belgern
– od
*běla gora
i tak dalej). Jednocześnie, choć język górnołużycki używany był przez lud serbołużycki tylko jako język kontaktów z najbliższym otoczeniem, jeszcze przed etapem piśmiennym wykształciła się w tym języku terminologia kościelna, która powstawała od momentu przyjęcia przez Serbołużyczan chrześcijaństwa
46
Od XVI do XXI wieku (okres piśmienności)
edytuj
edytuj kod
Od XVI do XVIII wieku
edytuj
edytuj kod
Począwszy od XVI wieku, w wyniku
reformacji
, języki serbołużyckie zaczęły być wykorzystywane jako liturgiczne. W 1550 roku oficjalnie zezwolono na ich wykorzystanie w celu dalszego rozprzestrzeniania
luteranizmu
(wielu Łużyczan nie rozumiało niemieckiego)
47
. Pierwszym świadectwem pisanym języka górnołużyckiego jest tak zwana „Przysięga budziszyńska” (1532). W odróżnieniu od większości pierwszych tekstów pisanych w języku górnołużyckim, mających związek z obrzędami luterańskimi, tekst „Przysięgi budziszyńskiej” ma treść świecką – stanowi rotę przysięgi na wierność czeskiemu królowi
Ferdynandowi I
, napisanej przez mieszczan Budziszyna. Pierwszą księgą drukowaną w języku górnołużyckim jest „Mały Katechizm” (1595), w którym odzwierciedlone są cechy dialektu budziszyńskiego. Księga została przetłumaczona i wydana przez Wjacława Warichiusa
44
48
. Początkowo liturgiczne teksty luterańskie tłumaczone były przez kapłanów i używane były jedynie w życiu liturgicznym ich parafii. Tłumaczenia takie oparte były na różnych dialektach, przez co ówczesny górnołużycki język pisany był wyraźnie zróżnicowany regionalnie
46
W czasie późniejszych wydarzeń związanych z
Kontrreformacją
również i przedstawiciele duchowieństwa katolickiego zmuszeni byli do zwracania się do wierzących Serbołużyczan w ich języku ojczystym. W rezultacie po pewnym czasie obok kościelnych tekstów ewangelickich pojawiła się również górnołużycka katolicka literatura kościelna
49
Na przełomie XVII i XVIII wieku na bazie zróżnicowanej dialektalnie literatury kościelnej zaczęły kształtować się dwa warianty literackiego języka górnołużyckiego – „protestancki” („ewangelicki”, „centralny”), bazujący na dialekcie budziszyńskim, oraz „katolicki” („peryferyjny”) na bazie dialektu kułowskiego (w połowie XVIII wieku bazą dialektalną języka katolików stały się gwary kroszczańskie, co sprzyjało w dalszej perspektywie zbliżeniu obu standardów literackich)
50
51
. Podstawą standardu protestanckiego stał się przekład Nowego Testamentu sporządzony przez kapłana M. Frencla (1706), natomiast standardu katolickiego – przekład Biblii Jurija Swětlika (1688–1707)
52
. Różnice między dwiema normami dotyczyły przede wszystkim ortografii
53
. Zauważalne były jednak również różnice w gramatyce i leksyce, co wynikało z użycia innej bazy dialektalnej (np. ewangelickiemu słowu
wjećenje
odpowiadało katolickie
racha
(‘zemsta’), słowu
šlachta
splaw
(‘ród’), słowu
składnosc
přiležnosć
(‘okazja’) itd.). Po reformie ortografii z 1862 roku różnice między oboma wariantami zostały zniwelowane
54
55
Mapa Łużyc w XVIII wieku
Charakterystycznym zjawiskiem dla wczesnego etapu rozwoju górnołużyckiej normy literackiej były bezpośrednie zapożyczenia i kalki z języka niemieckiego, związane przede wszystkim z pojęciami abstrakcyjnymi, na przykład takie zapożyczenia, jak
lazować
(‘czytać’),
hnada
(‘litość’),
frejota
(‘wolność’), oraz kalki:
radna khejža
(‘ratusz’, z niemieckiego Rathaus),
znać wuknyć
(‘poznać’, z niemieckiego kennenlernen itd.). Jednocześnie bez względu na znaczny wpływ języka niemieckiego język górnołużycki zachował rdzenną słowiańską warstwę powszechnie używanej leksyki, reprezentowanej przez pojęcia związane z otaczającym światem i życiem człowieka, na przykład
dešć
słónco
liška
(‘lis’),
kwas
(‘ślub’) itd. Z prasłowiańskiej warstwy leksykalnej pochodzą również pojęcia odnoszące się do życia religijnego, na przykład
wěra
hrěch
i inne
56
. Ważną rolę w rozwoju i unormowaniu języków literackich odegrało opracowanie gramatyk i słowników języka górnołużyckiego. Pierwszą gramatyką języka górnołużyckiego było
Principia Linguae Wendicae
(„Podstawy języka wendyjskiego”)
Jakuba Ticina
(1670), napisana po łacinie. Gramatyka ta używana była w katolickich rejonach Łużyc Górnych. „Gramatyka serbołużycka” opisywała ewangelicki wariant języka górnołużyckiego. Najbardziej znanym słownikiem górnołużyckim był w tym czasie
Vocabularium Latino-Serbicum
(„Słownik łacińsko-serbołużycki”), opracowany przez Jurija Swětlika (1721).
W odróżnieniu od sytuacji języka dolnołużyckiego w Brandenburgii (który w okresie od XVII do XVIII wieku cierpiał z powodu wymierzonych przeciwko niemu aktów prawnych) sytuacja języka górnołużyckiego w Saksonii nie była aż tak ciężka. Tamtejszy język i kultura serbołużycka rozwijały się dość swobodnie, w okresie 1668–1728 wydrukowano 31 ksiąg w języku łużyckim, w 1690 roku powołana została komisja wydająca zezwolenia na druk w tym języku
57
. Niemniej jednak w Łużycach Górnych XVIII wieku językiem ludności miejskiej stał się niemiecki. Użycie języka górnołużyckiego ograniczyło się do regionów wiejskich (przy tym górnołużycki używany był we wsiach jako główny środek komunikacji, a niemiecki – jako drugi język). Choć język górnołużycki pozostawał głównie językiem używanym w kontaktach domowych, to wykorzystywano go także w ograniczonym stopniu jako język liturgiczny oraz toczono w nim postępowania przed sądem.
XIX wiek
edytuj
edytuj kod
Mapa obrazująca zmniejszanie się zasięgu
języków łużyckich
XIX wiek jest w historii narodu serbołużyckiego i jego języków czasem postępującego uszczuplania się udziału ludności słowiańskiej na rzecz ludności niemieckiej (na początku XIX wieku już jedynie jedna trzecia mieszkańców Łużyc miała słowiańskie pochodzenie)
58
. Jest to również okres, w którym na podział konfesyjny ziem łużyckich nałożył się również podział administracyjny (po przekazaniu w 1815 roku części ziem górnołużyckich
Prusom
59
60
. Jednocześnie XIX wiek był dla Serbów łużyckich okresem odrodzenia narodowego, analogicznym do tych, które w tym samym czasie przeżywały inne narody słowiańskie. K. Trofimowicz oceniał, że odrodzenie narodowe w Łużycach Górnych rozpoczęło się w latach 30.-40. XIX wieku, a zakończyło – w latach 70. XIX wieku
61
. M. I. Jermakowa uważa, że kulminacja tego procesu przypadła na lata 40. XIX wieku
62
. Jedną z ważniejszych ról w odrodzeniu narodowym Łużyczan oraz w zachowaniu i rozwoju ich tożsamości narodowej i kultury odegrał język serbołużycki. W saksońskiej części Łużyc Górnych język górnołużycki, spotykany dotąd przede wszystkim w tekstach kościelnych, zaczyna pojawiać się również w literaturze świeckiej, zaczynają w nim być wydawane książki i czasopisma, częściowo używany jest również w nauce. W Łużycach i poza nimi zaczynają pojawiać się organizacje młodzieży serbołużyckiej, dążące do rozwoju swojego języka i kultury. Uruchomione zostało wtedy również serbołużyckie wydawnictwo i księgarnia. Kształtowaniu i rozwojowi ojczystego języka, a także pokonaniu różnic między jego dwoma wariantami literackimi, poświęcają swoją działalność tacy przedstawiciele serbołużyckiej kultury i nauki jak
Handrij Zejler
Jan Pětr Jordan
Jan Arnošt Smoler
Michał Hórnik
i inni
63
. W 1847 zostaje utworzone serbołużyckie narodowe towarzystwo kulturalno-oświatowe
Maćica Serbska
19
. W latach 1848–1851 władze Saksonii pozwalają nauczać języków łużyckich w szkołach
60
64
Rękopis utworu Handrija Zejlera, który stał się później
hymnem Serbołużyczan
Około roku 1875 kształtuje się ruch młodoserbski, w skład którego wchodzili poeta
Jakub Bart-Ćišinski
, naukowiec
Arnošt Muka
i inni przedstawiciele. Członkowie ruchu wnieśli znaczny wkład w zachowanie i rozwój języka serbołużyckiego
65
W XIX wieku znacznie wzbogacił się górnołużycki zasób leksykalny. Pojawiły się słowa (nierzadko zapożyczone z czeskiego bądź innych języków słowiańskich) oznaczające nowe realia życia Serbołużyczan, przede wszystkim związane z polityką, sztuką, nauką i techniką, jak
wustawa
(„konstytucja”),
runoprawny
(„równoprawny”),
wukraj
(„zagranica”),
zdźěłanosć
(„oświata”),
narodopis
(„etnografia”),
železnica
(„kolej”) itd. W języku górnołużyckim pojawiły się wówczas także liczne internacjonalizmy, na przykład
republika
psychologija
technika
i inne
66
. Na wzór górnołużyckich nierzadko tworzone były neologizmy także w języku dolnołużyckim, istnieją jednak również przykłady odwrotnej sytuacji, gdy nowe słowa w języku górnołużyckim pojawiały się pod wpływem języka dolnołużyckiego – na przykład
wosypicy
(„ospa”) przejęte z dolnołużyckiego słowa
wóspice
czy
sćekły
(„wściekły”) z dolnołużyckiego słowa
sćakły
. W tym samym czasie w środowisku wykształconych Serbołużyczan nasilają się
tendencje purystyczne
, skierowane na oczyszczenie języka z zapożyczeń, przede wszystkim
germanizmów
. W poszukiwaniu „czystego” wzoru zwracano się do poezji ludowej, a także do języka czeskiego i polskiego. W ten sposób zastąpiono choćby słowa
lazować
(„czytać”),
kumšt
(„sztuka”),
cwyflować/cwoblować
(„wątpić”) na słowa
čitać
wumělstwo
dwělować
. „Oczyszczanie” literackiego języka górnołużyckiego doprowadziło do większego rozzdźwięku między wersją literacką a poszczególnym gwarami
67
68
. W ostatnim dwudziestopięcioleciu XIX wieku w środowisku
Maćicy Serbskiej
wykształcił się odrębny wariant języka górnołużyckiego, który spajał opisywane wcześniej dwa warianty konfesyjne. Został on użyty w pochodzącej z 1867 roku pracy K. Pfula
Laut- und Formenlehre der oberlauzitzisch-wendischen Sprache
69
Seminarium łużyckie w
Pradze
, w którym uczył się Jakub Bart-Ćišinski
Równocześnie z kształtowaniem się jednolitej normy literackiej, wzrostem prestiżu i rozszerzeniem sfer użycia języka górnołużyckiego następował również wzrost znajomości języka niemieckiego wśród Serbów łużyckich, nawet tych, którzy zamieszkiwali na wsi. Polityka germanizacji sprawiła, że język niemiecki stał się środkiem komunikacji między użytkownikami różnych dialektów łużyckich i wyparł z tej funkcji różne ponaddialektalne łużyckie wytwory językowe
70
. W rezultacie już na początku XX wieku nastąpiło przejście ku pełnej serbołużycko-niemieckiej dwujęzyczności i trwało postępujące zmniejszanie się liczby użytkowników języka górnołużyckiego. Rozpowszechnieniu się języka niemieckiego wśród Serbów łużyckich sprzyjała zarobkowa migracja ludności chłopskiej do miast, również poza granice Łużyc
71
, oraz masowe zatrudnianie robotników pochodzących z innych obszarów Niemiec w łużyckich fabrykach
72
. Zmniejszenie się liczebności Serbołużyczan i naruszanie zwartości ich osiedlenia wiązało się również z emigracją do
Stanów Zjednoczonych
Australii
oraz innych krajów. Pierwsza fala emigracji nastąpiła w latach 40. XIX wieku. Emigracja Serbołużyczan osiągnęła największe rozmiary w połowie XIX wieku i była tak znaczna, że możliwe stało się nawet zwarte osiedlanie się przedstawicieli tego narodu w nowych miejscach, oddzielnie od ludności miejscowej oraz innych emigrantów. Przykładowo 600 Serbołużyczan założyło w stanie
Teksas
osadę
Serbin
. Możliwe że ich potomkowie (przedstawiciele starszego pokolenia) zachowali język łużycki do dzisiaj. Większość łużyckich emigrantów osiedlała się jednak w otoczeniu emigrantów pochodzenia niemieckiego, co doprowadzało do utraty języka ojczystego już w drugim pokoleniu
73
Od lat 80. XIX wieku górnołużycki język literacki, który w sytuacjach oficjalnych używany był zarówno w formie pisemnej i ustnej w saksońskiej części Łużyc Górnych, stał się ponadregionalną formą komunikacji językowej, przede wszystkim między przedstawicielami łużyckiej inteligencji. W tym samym czasie nastąpiła zmiana polityki władz odnośnie do języka Serbołużyczan. W 1873 weszła w życie saksońska ustawa o szkole ludowej, na mocy której językiem nauczania we wszystkich szkołach stał się język niemiecki. Dotyczyło to również szkół na tych terenach, gdzie dzieci niemieckie stanowiły mniej niż 5% wszystkich uczniów, a dzieci łużyckie języka niemieckiego nie znały
10
. Również kościół ewangelicki starał się kierować do pracy w parafiach łużyckich jedynie pastorów pochodzenia niemieckiego.
XX – XXI wiek
edytuj
edytuj kod
Rozwój zarówno literackiego języka górnołużyckiego, jak i jego regionalnych wariantów, powstrzymywały w XX wieku – podobnie zresztą jak w poprzednich okresach – przede wszystkim bardzo ograniczone możliwości zastosowania go w życiu społecznym.
Język górnołużycki nigdy nie był językiem państwowym. Funkcję języka oficjalnego w Łużycach Górnych spełniał zawsze język niemiecki. Podobnie jak i wiele innych języków mniejszości narodowych język górnołużycki charakteryzuje się niewielkim zasobem leksykalnym dotyczącym szeregu dziedzin słabo reprezentowanych przez jego piśmienność
74
Na przełomie XIX i XX wieku, w odpowiedzi na środki represji stosowane przeciw językowi serbołużyckiemu, powstało wiele organizacji, których członkowie uczyli się czytać i pisać w języku ojczystym. W 1913 w saksońskiej części Łużyc Górnych funkcjonowało 58 towarzystw kulturalnych, które skupiały 8800 członków
65
. W 1904 rozpoczął działalność „
Dom Serbski
”, a 13 października 1912 w mieście
Hoyerswerda
stworzono organizację „Domowina”, która stała się główną organizacją narodową Serbów łużyckich.
Budynek w Hoyerswerdzie, w którym od 1912 roku mieściło się przedstawicielstwo „Domowiny”
W XX wieku mogły zostać stworzone warunki dla pełnego rozwoju języka serbołużyckiego. Po
I wojnie światowej
na
Konferencji pokojowej w Paryżu
przedstawiciel Serbołużyckiego Komitetu Narodowego prosił o nadanie Serbom łużyckim autonomii w składzie Niemiec, stworzenie samodzielnego państwa łużyckiego bądź też włączenia Łużyc w skład
Czechosłowacji
75
. Po
II wojnie światowej
Serbowie łużyccy ponownie opowiedzieli się za przyłączeniem do Czechosłowacji lub niepodległością. Wszystkie te pomysły pozostały jednak niezrealizowane. Serbołużyczanie nie tylko nie otrzymali żadnej autonomii, ale zastosowano wobec nich środki skierowane na przyśpieszenie procesu germanizacji. Działania takie odbywały się już w czasach
Republiki Weimarskiej
i rozgorzały z całą mocą po dojściu do władzy
Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników
76
77
78
Niemniej jednak po II wojnie światowej sfera wykorzystania języka górnołużyckiego powiększyła się. Języki łużyckie zostały zrównane w prawie z językiem niemieckim. Działalność wznowiła zamknięta przez nazistów organizacja „Domowina”
79
. Wznowiono wydawanie górnołużyckich czasopism oraz książek. W 1948 ustawodawstwo Saksonii zagwarantowało wsparcie języka i kultury serbołużyckiej, stworzono również warunki umożliwiające zarówno powołanie szkół z językami łużyckimi jako wykładowymi, jak również wprowadzenie języków łużyckich w kontaktach z urzędami państwowymi
80
. Wszystkie te prawa zostały zachowane w mocy również w zjednoczonych Niemczech, co wynikało z porozumienia między NRD i RFN podpisanego we wrześniu 1990 roku
81
. W latach powojennych powołano Łużycką Szkołę Wyższą w Budziszynie (
Serbska wyša šula Budyšin
82
, zaczął funkcjonować Instytut Etnografii Serbołużyckiej w składzie Akademii Nauk NRD (obecnie niezależne zarejestrowane stowarzyszenie Instytut Serbołużycki), zaczęto emitować audycje radiowe w języku górnołużyckim, uruchomiono Serbołużycki Teatr Narodowy, powstał zespół folklorystyczny, zaczęły być organizowane festiwale kultury ludowej. Według danych z 1969 roku w dziewięciu szkołach języki łużyckie były wykładowymi, a w kolejnych 85 język łużycki był nauczany jako jeden z przedmiotów
83
Szkoły łużyckie w roku szkolnym 1954/1955 oznaczone na mapie ze współczesnymi granicami Saksonii
Mimo tego Serbom łużyckim nie udało się wymóc na władzach powołania specjalnej jednostki administracyjnej, która obejmowałaby obszary, na których zwarcie zamieszkiwała ludność słowiańska. Proporcje narodowościowe między niemiecką i słowiańską ludnością Łużyc naruszyło wysiedlenie w 1946 na te tereny Niemców z
Sudetów
oraz Śląska. W wyniku tych wydarzeń zniknęły praktycznie wszystkie wsie zamieszkane wyłącznie przez Serbołużyczan
84
. Pod koniec lat 50. XX wieku polityka odnośnie do Serbów łużyckich po raz kolejny uległa zmianie i władze ograniczyły wsparcie udzielane językowi i kulturze serbołużyckiej
85
. Plany eksploatacji węgla brunatnego były z jednej strony przyczyną przesiedlenia całych wsi, a z drugiej – spowodowały napływ dużej liczby robotników pochodzenia niemieckiego, którzy byli zatrudniani w kopalniach, przy przetwórstwie węgla, a także przy budowie kolejnych elektrowni
86
87
88
. Wszystkie te procesy negatywnie odbiły się na sytuacji języka górnołużyckiego.
Po
zjednoczeniu Niemiec
reaktywowano organizację
Maćica Serbska
89
. Przyjęte w 1992 roku konstytucje krajów związkowych Brandenburgia i Saksonia przewidywały wspieranie języka i kultury serbołużyckiej. W 1991 roku w Saksonii weszła w życie ustawa umożliwiająca nauczanie w ojczystym języku Serbów łużyckich. Ustawy z 1993 roku umożliwiły stworzenie serbołużyckich bądź dwujęzycznych grup w przedszkolach
20
. 1 marca 1998 roku w Łużycach Dolnych zainaugurowano program „Witaj” (oparty na doświadczeniach bretońskiego programu „DIWAN”). Wkrótce wprowadzono go również na terenie Łużyc Górnych. Jednym z założeń programu jest komunikowanie się wychowawcy z dziećmi wyłącznie za pomocą języka łużyckiego
90
Przemiany drugiej połowy XX – początku XXI wieku, skierowane na wzmocnienie i rozwój języków łużyckich, umożliwiły rozszerzenie sfery użycia języka górnołużyckiego w życiu społecznym, co z kolei sprzyjało rozwojowi ich leksyki i możliwości stylistycznych. Niemniej jednak w porównaniu z literackim językiem niemieckim funkcje języka górnołużyckiego nadal są ograniczone, a liczba użytkowników języka stale się zmniejsza. W XX i na początku XXI wieku dały o sobie znać główne tendencje rozwoju górnołużyckiego języka literackiego, odziedziczone jeszcze po wcześniejszych epokach. Zapożyczenia językowe i neologizmy pojawiają się w języku górnołużyckim pod wpływem tradycyjnych kontaktów z językiem niemieckim oraz sąsiednimi językami słowiańskimi. Do języka górnołużyckiego przenika również duża ilość internacjonalizmów, co jest cechą wspólną wszystkich współczesnych języków literackich. Przy tworzeniu nowych słów w języku górnołużyckim najbardziej produktywnym było w XX wieku stosowanie kalek językowych na wzór konstrukcji niemieckich, na przykład
datowa banka
(‘
baza danych
’ z niemieckiego Datenbank),
pomnikoškit
(‘ochrona zabytków’, z niemieckiego
Denkmalschutz
) i inne. Stało się tak, gdyż nowe pojęcia przychodzą do języka łużyckiego za pośrednictwem języka niemieckiego. Język niemiecki jest dla górnołużyckiego również głównym pośrednikiem w przyswajaniu internacjonalizmów. Jednocześnie do języka górnołużyckiego prawie w ogóle nie przenikają bezpośrednie zapożyczenia leksykalne z języka niemieckiego. Po II wojnie światowej zwiększa się liczba zapożyczeń nowych słów z języka czeskiego i polskiego, w tym również stworzonych za pomocą kalek językowych, na przykład
wulkowiki
(‘targi’, z czeskiego veletrh),
wučbnica
(‘podręcznik’, z czeskiego učebnice),
spěšnosmykanje
(‘łyżwiarstwo szybkie’, z czeskiego rychlobruslení),
telewizija
(pod wpływem czeskiego ‘televize’ i polskiego ‘telewizja’),
prosta
(pod wpływem polskiego ‘prosta’ [w znaczeniu ‘linia’]) itd. Po II wojnie światowej zauważalny był również wpływ
języka rosyjskiego
. W większości zapożyczano z niego terminologię szeroko używaną w okresie socjalizmu –
aktiw
kolektiw
kombajn
kombinat
i inne
91
Fonetyka historyczna
edytuj
edytuj kod
Tak zwana
metateza
spółgłosek płynnych w języku łużyckim odbyła się bez wzdłużenia samogłoski i w śródgłosie wyglądała następująco:
*TorT
*TolT
*TerT
*TelT
TroT
TloT
TreT
TleT
(przy intonacji opadającej) oraz
TróT
TlóT
TrěT
TlěT
(przy intonacji rosnącej lub w sylabie znajdującej się przed sylabą akcentowaną), w nagłosie grupy typu
*orT
*olT
przy intonacji wznoszącej przekształciły się w
raT
laT
, a przy intonacji opadającej oraz nowoakutowej – w
roT
loT
(gdzie
jest dowolną
spółgłoską
92
93
Podobnie jak w języku polskim i czeskim obie prasłowiańskie głoski zredukowane przeszły w pozycji silnej w
94
. Samogłoski pełne, znajdujące się w sylabie przed głoskami zredukowanymi w słabej pozycji, uległy po zaniku jerów wzdłużeniu
95
. Długie
*ē
oraz
*ō
w pozycji akcentowanej przeszły w samogłoski półprzymknięte, oznaczane we współczesnym alfabecie górnołużyckim przez litery
oraz
. Prasłowiańska głoska
*ē
upodobniła się do
*ě
96
. W późniejszym czasie przed
spółgłoskami tylnojęzykowymi
oraz
wargowymi
dźwięk
przeszedł w
mloko
w mlóce
(‘mleko’ – ‘w mleku’). Powyższa zmiana zaszła dopiero w XIX wieku
97
. Wraz z upływem czasu zanikł podział na głoski długie i krótkie, natomiast akcent ustabilizował się na pierwszej sylabie (podczas gdy akcent w języku prasłowiańskim był swobodny)
98
Zgłoskotwórcze
dało w języku górnołużyckim
or
*kъrmiti
*kṛmiti
kormić
(‘karmić’), w podobny sposób uległo przekształceniu
ṛ’
w pozycji przed twardą spółgłoską zębową:
pьrstъ
pṛ’stъ
porst
(‘palec’), w pozostałych pozycjach nastąpiło przejście w
er
z uprzednim zmiękczeniem:
*pьrstenь
> *
*pṛ’stenь
pjeršćeń
(‘pierścień’). Zgłoskotwórcze
przeszło w
oł
*dъlgъ
*dḷgъ
dołh
(‘dług’). Podobnie zachowało się
ḷ’
przed twardymi spółgłoskami zębowymi:
*pьlnъ
*pḷ’nъ
połny
(‘pełny’), w innych pozycjach przeszło ono w
el
z uprzednim zmiękczeniem:
*vьlkъ
*vḷ’kъ
wjelk
(‘wilk’)
99
Samogłoski nosowe
zanikły w językach łużyckich w drugiej połowie XII wieku. Zdaniem J. Nalepy wpływ na ten proces miały oddziaływania języka czeskiego
100
101
Samogłoska
między dwiema spółgłoskami miękkimi przeszła w języku górnołużyckim w
jejo
(‘jajo’),
žel
(‘żal’). Zmiana ta datowana jest na podstawie świadectw pisanych na XVII – XVIII wiek, nie zaszła ona w dialekcie holańskim oraz wschodnioholańskim
102
Podobnie jak w języku czeskim, słowackim oraz ukraińskim w języku górnołużyckim
spółgłoska zwarta miękkopodniebienna dźwięczna
przeszła w
spółgłoskę szczelinową krtaniową dźwięczną
. Dźwięk
w języku górnołużyckim spotykany jest jedynie w relatywnie późnych zapożyczeniach bądź w słowach nacechowanych ekspresyjnie
103
104
. Opierając się na danych pochodzących ze świadectw pisanych, J. Nalepa datuje początek przejścia
na koniec XIII wieku
105
. G. Stone uważa, że proces ten rozpoczął się już w XII wieku i sądzi, że postępował on z południa w kierunku północnym
106
. G. Schaarschmidt, posługując się danymi ze świadectw pisanych i toponimów, uważa, że etapem przejściowym w tym procesie było pojawienie się stadium
spółgłoski szczelinowej miękkopodniebiennej dźwięcznej
(podobnie jak w
języku białoruskim
), a także, że dźwięk
istniał w języku górnołużyckim już w XII wieku, a w XIV przeszedł w
107
. W późniejszym okresie dźwięk
zanikł w języku górnołużyckim praktycznie we wszystkich pozycjach (z wyjątkiem pozycji przed samogłoską z jednoczesnym położeniem nie po spółgłosce). W
dialektach wernakularnych
potocznym języku
górnołużyckim dźwięk ten zniknął również w pozycji interwokalicznej. Pierwsze teksty zaświadczające opisywany zanik pochodzą z początku XVII wieku
108
Podobnie jak w
języku polskim
(i początkowo w
kaszubskim
) w językach łużyckich miękkie zębowe
oraz
przeszły w afrykaty
oraz
dź
na wzór:
*tělo
ćěło
(‘ciało’),
*devętь
dźewjeć
(‘dziewięć’)
109
. Fonologizacja rezultatów opisywanego przekształcenia odbyła się już w XIII wieku
110
. W późniejszym czasie w języku górnołużyckim
pokryło się z
, а
dź
z allofonem
dž
, co spowodowało jego fonologizację
111
. Prasłowiańskie połączenia
*šč
oraz
*ždž
początkowo uległy uproszczeniu odpowiednio do *
šť
oraz
*žď
, a następnie na skutek afrykatyzacji
oraz
– do
šć
ždź
112
. Miękkie
c’
z’
oraz
s’
stwardniały, przy tym występujące po nich
oraz
przeszły w
: *cělъ >
cyły
, *sila >
syła
, *zima >
zyma
113
Afrykata
, podobnie jak w przypadku większości języków słowiańskich, uprościła się do
mjeza
miedza
114
Podobnie jak w języku czeskim i polskim
r’
w pozycji po spółgłoskach
oraz
przeszedł w ř
115
. W języku górnołużyckim dźwięk ten przekształcił się później w
116
. Jeszcze później zaszło uproszczenie połączenia
tš
do
c’
Spółgłoska szczelinowa miękkopodniebienna bezdźwięczna
na początku morfemu przeszła w języku górnołużyckim w
przydechowe
kʰ
) w pozycji przed samogłoską oraz w nieprzydechowe
– przed płynnymi. Przemiana ta zaświadczona jest przez teksty pisane już poczynając od XVI wieku, nie znalazła ona jednak odbicia we współczesnej ortografii górnołużyckiej
117
Podobnie jak w języku polskim twarda głoska
przeszła w dwuwargowy dźwięk
(zjawisko zaświadczone pisemnie począwszy od XVII wieku), z wyjątkiem gwar północno-wschodnich. Natomiast miękka głoska
l’
w pozycji przed samogłoskami przednimi uzyskała dziąsłową artykulację (jak w języku niemieckim)
118
Dźwięk
wypadł w językach łużyckich w nagłosowych grupach
gw-
oraz
xw-
– na przykład: *gvozdь >
hózdź
(‘gwóźdź’); *xvorstъ >
chróst
(‘chrust’) – jak również na początku słowa przed spółgłoską, a także po spółgłosce przed
. Proces ten rozpoczął się prawdopodobnie jeszcze przed XIII wiekiem, a zakończył się w XVI wieku
119
. Miękkie
w’
w środku słowa w pozycji interwokalicznej i przed samogłoską, a także na końcu słowa, przeszło w
prajić
(‘mówić’, podobnie do archaicznego polskiego
prawić
),
mužej
(‘mężowi’),
krej
(‘krew’)
120
Przed spółgłoskami miękkimi znajdującymi się na końcu słowa bądź przed inną spółgłoską (a przed pierwotnie miękkimi zębowymi afrykatami i spirantami również i w innych pozycjach) w języku górnołużyckim pojawiało się
epentetyczne
. Jeśli
pojawiało się po
bądź
, to poprzedzająca tę samogłoskę spółgłoska ulegała stwardnieniu. Procesowi stwardnienia ulegała również spółgłoska
przed inną spółgłoską. Opisywane zjawisko nie znalazło odzwierciedlenia w ortografii:
dźeń
[ˈd͡ʒejn] (‘dzień’),
ležeć
[ˈlejʒet͡ʃ] (‘leżeć’),
tež
[tejʃ] (‘też’),
chěža
[ˈkʰejʒa] (‘dom’). Przypuszczalnie epentetyczne
pojawiło się w języku górnołużyckim już pod koniec XVI wieku
121
W szeregu gwar górnołużyckich nastąpiło ponadto zastąpienie dziąsłowego
spółgłoską drżącą języczkową
. Wyjaśniane jest to wpływem języka niemieckiego
122
Morfologia historyczna
edytuj
edytuj kod
W sferze morfologii charakterystyczne dla języka górnołużyckiego są zarówno procesy historyczne wspólne dla wszystkich języków zachodniosłowiańskich, jak i specyficzne tylko dla języków serbołużyckich, w tym znane jedynie językowi górnołużyckiemu i jego dialektom.
Niektóre z zasadniczych procesów językowych, które ujawniły się w trakcie historii języka górnołużyckiego
123
Zachowanie kategorii
liczby podwójnej
, utraconej przez większość języków słowiańskich, wraz z rozwojem ogólnego końcowego wykładnika gramatycznego
-j
, który pojawia się w formach gramatycznych różnych części mowy w liczbie podwójnej:
Na brjoze staj dwaj mokraj rybakaj
(‘Na brzegu siedzieli dwaj mokrzy rybacy’) /
Na brjoze stej dwaj mokrej rybačkaj sedźałoj
(‘Na brzegu siedziały dwa mokre zimorodki’) itp.
Wykształcenie się kategorii osobowości w liczbie pojedynczej i podwójnej rzeczowników rodzaju męskiego i słów pozostających z nimi w związku zgody: w mianowniku liczby mnogiej:
Widźach, zo su třo mokri rybacy na brjoze sedźeli
(‘Widziałem, że na brzegu siedzieli trzej mokrzy rybacy’) oraz w bierniku liczby mnogiej
Widźach třoch mokrych rybakow na brjoze sedźeć
(‘Widziałem siedzących na brzegu trzech mokrych rybaków’), ale
Widźach, zo su tři mokre rybački na brjoze sedźeli
(‘Widziałem, że na brzegu siedziały trzy mokre zimorodki’) czy też
Widźach tři mokre rybački na brjoze sedźeć
(‘Widziałem siedzące na brzegu trzy mokre zimorodki’).
Zanik formy
supinum
w systemie czasownika, która to z kolei zachowała się w języku dolnołużyckim.
Zachowanie w języku literackim oraz w południowych dialektach języka górnołużyckiego form prostych czasów przeszłych czasownika. Ich zanik nastąpił natomiast w dialektach północnych języka górnołużyckiego oraz w dialektach dolnołużyckich (do literackiego języka dolnołużyckiego były one wprowadzone sztucznie poprzez analogię z językiem górnołużyckim).
Historia pisma
edytuj
edytuj kod
Do XIX wieku książki łużyckie drukowane były
frakturą
zgodnie z zasadami ortografii niemieckiej
81
. W 1827 H. Zejler zaczął wykorzystywać „ortografię czesko-słowiańską”, z drobnymi modyfikacjami w stosunku do pierwowzoru
124
. Wysiłki J. Smolera doprowadziły do powstania „ortografii analogicznej” (to jest skonstruowanej na zasadach analogii do innych słowiańskich pisowni, przede wszystkim czeskiej). Opracowany przez siebie system J. Smoler po raz pierwszy wykorzystał w druku w 1841 w swej książce
Mały Serb abo Serbske a Njemske Rozmołwjenja
. Charakterystycznymi cechami tej ortografii są:
wykorzystanie
antykwy
użycie umieszczanych nad literą znaków diakrytycznych ˇ (
háček
) oraz ´ (
čárka
);
oznaczenie miękkości spółgłosek przed samogłoskami (z wyjątkiem
) za pomocą litery
, a przed spółgłoskami i na końcu słowa za pomocą znaku ´
125
W 1843 J. Smoler wprowadził do swej pisowni pewne zmiany:
zamienił pisownię
je
na
dž
zostało zamienione na
dź
pisownia
kš
pš
oraz
ts
została zastąpiona połączeniami odpowiednio
kř
př
oraz
tř:
poniechał oznaczania miękkości za pomocą litery
po spółgłoskach palatalnych oraz pierwotnie palatalnych.
Pisownię podobną do tej propagowanej przez Smolera, wykorzystał Jan Jordan w swojej gramatyce
Grammatik der wendisch-sorbischen Sprache
(1841)
126
Charakterystyka lingwistyczna
edytuj
edytuj kod
Fonetyka i fonologia
edytuj
edytuj kod
Samogłoski
edytuj
edytuj kod
W języku górnołużyckim istnieje 7 samogłosek
127
128
129
Przednie
Centralne
Tylne
Przymknięte
Półprzymknięte
Półotwarte
Otwarte
Średniowysokie samogłoski
oraz
, oznaczane na piśmie jako
, przejawiają tendencję do
dyftongizacji
. Samogłoska
, wymawiania po spółgłoskach miękkich, a także po
ch
, oraz samogłoska
, wymawiana po twardych spółgłoskach, są wariantami jednego
fonemu
130
Artykulacja samogłoski
Artykulacja samogłoski
Spółgłoski
edytuj
edytuj kod
Spółgłoski języka górnołużyckiego (w nawiasach ujęto pozycyjne i fakultatywne warianty fonemów)
129
131
Sposób artykulacji ↓
Dwuwargowe
Wargowo-zębowe
Dziąsłowe
Zadziąsłowe
Podniebienne
Tylnojęzykowe
Języczkowe
Krtaniowe
Zwarte
) (
) (
Przydechowe
Nosowe
Drżące
Afrykaty
t͡s
t͡s
d͡z
dʒ
Szczelinowe
Aproksymanty
u̯
u̯
Boczne
Fonem
pojawił się w systemie fonologicznym języka górnołużyckiego relatywnie niedawno, występuje on w zapożyczeniach i jednym słowie rodzimym –
łhać
([fat͡ʃ])
132
. Status fonemu
jest problematyczny, spotykany jest on tylko w zapożyczeniach i w dwóch słowach rodzimych w dialekcie budziszyńskim –
zełharny
([zevarnɨ]) ‘fałszywy’ i
zełharnosć
([zevarnost͡ʃ]) ‘fałszywość’
133
Wymowa łużycka a polska
edytuj
edytuj kod
W poniższej tabelce zaprezentowano litery, reprezentujące głoski inne niż w przypadku odpowiednich liter alfabetu polskiego, oraz litery nieznane polskiemu alfabetowi.
Litera
Polski odpowiednik/wymowa
cz (ale jest to głoska miękka)
ć; miękczący znak diaktryczny pisze się zawsze: maći! (matko), ćelacy (cielęcy)
dź
dź; miękczący znak diaktryczny pisze się zawsze: dźenik (dziennik)
pomiędzy polskimi e oraz i
nieme przed i za spółgłoską oraz na końcu wyrazu: bahnity (bagnisty) → banity, zhonić so (dowiedzieć się) → zonić so, juh (geogr. południe) → ju
ch
na początku słowa i za przedrostkiem jak kh: chodojta (wiedźma) → khodojta, na końcu słowa oraz między samogłoskami jednak jak ch: mucha
nieme na końcu słowa za spółgłoską: njesł (niósł) → njes, poza tym jak ł
pomiędzy polskimi o oraz u
w dwuznakach kř, př jak polskie rz, choć bardziej miękko: křidło (skrzydło), přistojny (przywoity), natomiast grupę tř wymawia się jako ć: tři (trzy) →ci
sz (ale jest to głoska miękka)
na początku słowa przed spółgłoską nieme: wzdać so (wyrzec się) → zdać so, w większości przypadków jak bezdźwięczne u: Serbow (Serbołużyczan) → Serbou, jedynie przed i oraz ě jak w: hwězda (gwiazda) → wězda
ż, w niektórych wyrazach ma przed sobą j w wymowie hdźež (gdzież) → dziejż
Prozodia
edytuj
edytuj kod
Akcent wyrazowy
w języku górnołużyckim jest akcentem dynamicznym i pada zazwyczaj na pierwszą sylabę. W słowach czterosylabowych i dłuższych na przedostatnią sylabę pada akcent poboczny (ˈdźiwaˌdźelnik). W wyrazach złożonych akcent poboczny pada na pierwszą sylabę drugiego członu (ˈzapadoˌslowjanski), w formach stopnia najwyższego przymiotników akcent główny pada na prefiks
naj-
, a poboczny – na pierwszą sylabę rdzenia (choć możliwe jest także odwrotne akcentowanie). W wyrażeniach typu przyimek+rzeczownik akcent z prostych i złożonych rzeczowników i zaimków przenosi się na przyimek (ˈke mni, ˈdo města), jednak jeśli na rzeczownik pada akcent logiczny, to jednocześnie pada na niego również akcent wyrazowy. W języku górnołużyckim istnieją również
enklityki
, czyli wyrazy nieposiadające własnego akcentu. W zapożyczeniach akcent pada na tę samą sylabę, co w języku-źródle (literaˈtura, šoˈfer)
134
135
Morfologia
edytuj
edytuj kod
W gramatyce górnołużyckiej wydzielane są następujące
części mowy
: rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, przysłówek, czasownik, spójnik, przyimek, partykuła i wykrzyknik.
Rzeczowniki i zaimki w języku górnołużyckim posiadają kategorie
rodzaju
, liczby,
przypadka
, żywotności i osobowości. Jak i w innych językach słowiańskich w języku górnołużyckim wyróżniany jest rodzaj męski, żeński i nijaki.Kategoria żywotności charakterystyczna jest dla rzeczowników rodzaju męskiego i uzgodnionych z nimi słów w liczbie pojedynczej. Kategoria osobowości ujawnia się w rzeczownikach rodzaju męskiego i uzgodnionych z nimi słowach w liczbie podwójnej i mnogiej. W kategorii liczby zachowała się archaiczna
liczba podwójna
, którą we współczesnych językach słowiańskich można spotkać jeszcze tylko w języku dolnołużyckim oraz
słoweńskim
(jednak o ile w języku prasłowiańskim forma miejscownika liczby podwójnej zbiegała się z formą dopełniacza, to w języku górnołużyckim zaczęła być równa celownikowi-narzędnikowi)
136
. Rzeczowniki i zaimki odmieniają się przez sześć przypadków:
mianownik
dopełniacz
celownik
biernik
narzędnik
miejscownik
, istnieje także osobna forma wołacza
137
(mają tę formę jednak tylko rzeczowniki męskoosobowe, prócz zakończonych na
-a
, oraz rzeczownik rodzaju żeńskiego
mać
– ‘matka’)
138
Rzeczownik
edytuj
edytuj kod
Liczba pojedyncza
edytuj
edytuj kod
W liczbie pojedynczej wyróżniana jest z jednej strony deklinacja rzeczowników (
wěcownik
substantiw
) rodzaju męskiego i nijakiego, a z drugiej – rodzaju żeńskiego
138
. Przed końcówką
-e
w celowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego oraz miejscowniku wszystkich rzeczowników zachodzi wymiana twardej spółgłoski tematu na miękką, a także wymiana
d – dź
t – ć
ł – l
h – z
ch – š
k – c
g – z
. Rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego z miękkimi i stwardniałymi spółgłoskami w miejscowniku, a także w większości przypadków na
ch
i na niektóre inne spółgłoski kończą się na
-u
, a nie na
-e
. W rzeczownikach na
ch
przed rzadko spotykaną końcówką
-e
następują wymiany
h – z
ch – š
k – c
. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z tematem na
w celowniku i miejscowniku mają końcówkę
-y
. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z tematem na
ch
w dopełniaczu mają końcówkę
-i
139
Rodzaj męski
. Przykłady deklinacji rzeczowników rodzaju męskiego:
nan
(‘ojciec’),
jěž
(‘jeż’),
dub
(‘dąb’) i
ćerń
(‘cierń’)
138
Przypadek
Żywotne
Nieżywotne
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
Mianownik
nan
jěž
dub
ćerń
Dopełniacz
nana
jěža
duba
ćernja
Celownik
nanej
jěžej
dubej
ćernjej
Biernik
nana
jěža
dub
ćerń
Narzędnik
nanom
jěžom
dubom
ćernjom
Miejscownik
nanje
jěžu
dubje
ćernju
Niektóre proste rzeczowniki nieżywotne w dopełniaczu mogą mieć obok końcówki
-a
także końcówkę
-u
hroda/hrodu
(‘twierdzy’),
doma/domu
(‘domu’),
loda/lodu
(‘lodu’),
mjeda/mjedu
(‘miodu’) itp. W celowniku niektórych rzeczowników obok końcówki
-u
spotykana jest także końcówka
-ej
ludu
měru
(‘światu’),
wozu
itp., słowo
bóh
(‘Bóg’) w celowniku przyjmuje wyłącznie końcówkę
-u
. W bierniku końcówki rzeczowników żywotnych zbiegają się z końcówkami dopełniacza, natomiast nieżywotnych – mianownika
139
Szczególne paradygmaty rzeczowników na
-a
oraz nazw własnych na
-o
140
predsyda
(‘przewodniczący’),
predsydy
predsydźe
predsydu
predsydu
predsydźe
ćěsla
(‘cieśla’),
ćěsle
ćěsli
ćěslu
ćěslu
ćěsli
Beno
Bena
Benej
Bena
Benom
Benje
Rodzaj żeński i nijaki
. Przykłady deklinacji rzeczowników rodzaju nijakiego:
słowo
(‘słowo’),
morjo
(‘morze’),
ranje
(‘ranek’) oraz rodzaju żeńskiego:
žona
(‘kobieta’, ‘żona’),
kólnja
(‘stodoła’) i
hródź
(‘obora’)
138
Przypadek
Rodzaj nijaki
Rodzaj żeński
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
Mianownik
słowo
morjo
ranje
žona
kólnja
hródź
Dopełniacz
słowa
morja
žony
kólnje
hródźe
Celownik
słowu
morju
žonje
kólni
hródźi
Biernik
słowo
morjo
ranje
žonu
kólnju
hródź
Narzędnik
słowom
morjom
žonu
kólnju
hródźu
Miejscownik
słowje
morju
žonje
kólni
hródźi
W mianowniku i bierniku rzeczownik
knjeni
(‘pani’) przybiera końcówkę
-i
, w pozostałych przypadkach odmienia się jak słowo
kólnja
(‘stodoła’). Rzeczowniki typu
kuchnja
(‘kuchnia’),
bróžnja
(‘stodoła’) mają paralelne formy
kucheń
bróžeń
. Rzeczowniki typu
spěwanje
(‘śpiewanie’),
drěnje
(‘szarpanie’),
ranje
(‘ranek’) mają końcówkę
-e
, w pozostałych przypadkach odmieniają się jak słowo
morjo
(‘morze’). Rzeczowniki
škla
(‘miska’) i
woš
(‘wesz’) mają w dopełniaczu formy
šklě
wši
. W celowniku i miejscowniku rzeczowniki
stwa
(‘pokój’) i
hra
(‘gra’) mają końcówkę
-ě
139
Liczba podwójna
edytuj
edytuj kod
Końcówki rzeczowników rodzaju męskiego w mianowniku i bierniku liczby podwójnej różnią się od końcówek rzeczowników rodzaju żeńskiego i nijakiego. Rzeczowniki rodzaju męskiego przybierają różne końcówki w bierniku liczby podwójnej w zależności od tego, czy oznaczają one osobę, czy też nie. W przypadku rzeczowników oznaczających przedmioty występujące parzyście zamiast form liczby podwójnej mogą być używane formy liczby mnogiej:
nohi
zamiast
noze
(‘nogi’),
ruki
zamiast
ruce
(‘ręce’)
138
. Przed końcówką
-e
w mianowniku i bierniku w rzeczownikach rodzaju żeńskiego i nijakiego zachodzi wymiana twardej spółgłoski tematu na miękką, a także wymiany
d – dź
t – ć
ł – l
h – z
ch – š
k – c
g – z
. Po spółgłoskach miękkich w mianowniku i bierniku następuje wymiana
. Rzeczowniki rodzaju nijakiego i żeńskiego z tematem na
w mianowniku i bierniku mają końcówkę
-y
139
Przykłady deklinacji rzeczowników rodzaju męskiego:
nanaj
(‘dwaj ojcowie’),
mužej
(‘dwaj mężowe’, ‘dwoje ludzi’),
psykaj
(‘dwa psy’) i
ježej
(‘dwa jeże’), rodzaju żeńskiego:
žonje
(‘dwie żony’, ‘dwie kobiety’) oraz rodzaju nijakiego:
mori
(‘dwa morza’)
138
Przypadek
Rodzaj męski
Rodzaj żeński i nijaki
męskoosobowe
niemęskoosobowe
temat na spółgłoskę twardą
temat na spółgłoskę miękką
temat na spółgłoskę twardą
temat na spółgłoskę miękką
temat na spółgłoskę twardą
temat na spółgłoskę miękką
Mianownik
nanaj
mužej
psykaj
ježej
žonje
mori
Dopełniacz
nanow
mužow
psykow
ježow
žonow
morjow
Celownik
nanomaj
mužomaj
psykomaj
ježomaj
žonomaj
morjomaj
Biernik
nanow
mužow
psykaj
ježej
žonje
mori
Narzędnik
nanomaj
mužomaj
psykomaj
ježomaj
žonomaj
morjomaj
Miejscownik
nanomaj
mužomaj
psykomaj
ježomaj
žonomaj
morjomaj
W mianowniku i bierniku rzeczowniki
stwa
hra
mają końcówkę
-ě
. Rzeczowniki
wucho
(‘ucho’) i
woko
(‘oko’) przybierają w mianowniku i bierniku formy
wuši
woči
Szczególne paradygmaty rzeczowników na
-a
140
predsydaj
(‘dwaj kierownicy’),
predsydow
predsydomaj
predsydow
predsydomaj
predsydomaj
ćěslej
(‘dwaj cieśle’),
ćěslow
ćěslomaj
ćěslow
ćěslomaj
ćěslomaj
Liczba mnoga
edytuj
edytuj kod
W zależności od końcówek występujących w mianowniku i bierniku liczby mnogiej wszystkie rzeczowniki dzielą się na trzy grupy: rzeczowniki rodzaju męskiego, oznaczające osoby (męskoosobowe), pozostałe rzeczowniki rodzaju męskiego i żeńskiego (niemęskoosobowe) oraz rzeczowniki rodzaju nijakiego
138
Przykłady odmiany rzeczowników męskoosobowych:
nanojo
(‘ojcowie’),
mužojo
(‘mężowie’, ‘ludzie’), niemęskoosobowych rodzaju męskiego:
duby
(‘dęby’) oraz rodzaju żeńskiego:
kólnje
(‘stodoły’), a także rodzaju nijakiego:
słowa
(‘słowa’) i
morja
(‘morza’)
138
Przypadek
Rodzaj męski i żeński
Rodzaj nijaki
rzeczowniki męskoosobowe
rzeczowniki niemęskoosobowe
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
temat na twardą spółgłoskę
temat na miękką spółgłoskę
Mianownik
nanojo
mužojo
duby
kólnje
słowa
morja
Dopełniacz
nanow
mužow
dubow
kólnjow
słowow
morjow
Celownik
nanam
mužam
dubam
kólnjam
słowam
morjam
Biernik
nanow
mužow
duby
kólnje
słowa
morja
Narzędnik
nanami
mužemi
dubami
kólnjemi
słowami
morjemi
Miejscownik
nanach
mužach
dubach
kólnjach
słowach
morjach
Rzeczowniki niemęskoosobowe rodzaju męskiego i żeńskiego z tematem na
ch
w mianowniku i bierniku mają końcówkę
-i
. W dopełniaczu po spółgłoskach miękkich zachodzi wymiana
139
. Rzeczowniki męskosobowe mają w mianowniku zazwyczaj końcówkę
-ojo
. Rzeczowniki z sufiksami
-ar-
-er-
-el-
-ol-
-an-
mają końcówkę
-jo
(przed którą w sufiksie
-an-
zachodzi wymiana
). Rzeczowniki z tematem na
-c
-k
mają końcówkę
-y
(z wymianą
przed tą końcówką). Niektóre rzeczowniki mają końcówkę
-i
bądź
-a
, przed którymi zachodzi wymiana twardej spółgłoski tematu na miękką, a także wymiany
dź
ch
i inne:
bratřa
(‘bracia’),
kmótřa
(‘chrzestni’),
susodźa
(‘sąsiedzi’),
husići
husića
(‘Husyci’),
studenći
studenća
(‘studenci’) itp. Rzeczowniki
škla
woš
przybierają w mianowniku i bierniku formy
šklě
wši
. Rzeczowniki miękkotematowe lub z tematem na
-ł
mają w dopełniaczu obok końcówki
-ow
także paralelną końcówkę
-i
(rzeczowniki
dźěći
(‘dzieci’ D l.mn.) i
ludźi
(‘ludzi’) mają wyłącznie końcówkę
-i
), rzeczowniki
husy
(‘gęsi’) i
kury
(‘kury’) używane bywają zarówno z końcówką
-y
, jak i
-ow
. Część rzeczowników ma w dopełniaczu końcówkę zerową:
pjenjez
(‘pieniędzy’),
Drježdźan
(‘Drezna’) i inne. Szereg rzeczowników oznaczających istoty żywe przybiera w celowniku obok końcówki
-am
również paralelną końcówkę
-om
wołam
wołom
(‘wołom’),
kruwam
kruwom
(‘krowom’),
husam
husom
(‘gęsiom’) itp., przy czym niektóre rzeczowniki mają wyłącznie końcówkę
-om
dźěćom
(‘dzieciom’),
ludźom
(‘ludziom’) itp. W narzędniku spotykane są paralelne końcówki
-ami
-emi
) oraz
-imi
-ymi
):
konjemi
konimi
(‘końmi’),
kruwami
kruwymi
(‘krowami’) itp., niektóre rzeczowniki mają jednak wyłącznie końcówkę
-imi
-ymi
):
dźěćimi
(‘dziećmi’),
ludźimi
(‘ludźmi’) itp. W miejscowniku spotykane są paralelne końcówki
-ach
oraz
-och
konjach
konjoch
(‘koniach’),
kruwach
kruwoch
(‘krowach’),
swinjach
swinjoch
(‘świniach’) itp., niektóre rzeczowniki mają jednak wyłącznie końcówkę
-och
dźěćoch
(‘dzieciach’),
ludźoch
(‘ludziach’) itp.
Szczególne paradygmaty rzeczowników na
-a
140
predsydojo
(‘kierownicy’),
predsydow
predsydam
predsydow
predsydami
predsydach
ćěslojo
(‘cieśle’),
ćěslow
ćěslam
ćěslow
ćěslemi
ćěslach
Szczególne wypadki odmiany niektórych rzeczowników
edytuj
edytuj kod
Do rzeczowników, które oznaczają istoty niedorosłe, w liczbie pojedynczej oraz podwójnej do tematu dodawany jest sufiks
-eć-
(oprócz formy mianownika i biernika), natomiast w liczbie mnogiej – sufiks
-at-
ćelo
(‘cielę’),
ćeleća
(liczba pojedyncza),
ćeleći
(liczba podwójna),
ćelata
(liczba mnoga).
Cechą charakterystyczną części rzeczowników z tematem na spółgłoskę miękką jest dołączanie do tematu sufiksu
-en-
(z wyjątkiem form mianownika i biernika):
znamjo
(‘znak’),
znamjenja
(liczba pojedyncza),
znamjeni
(liczba podwójna),
znamjenja
(liczba mnoga).
Do tematu rzeczownika
mać
we wszystkich formach, prócz form mianownika i biernika, dodawany jest sufiks
-er-
(w bierniku poprawną jest zarówno forma
mać
, jak i
maćer
).
Do rzeczownika
dźěćo
(‘dziecko’) w liczbie pojedynczej i podwójnej do tematu dołączany jest sufiks
-s-
(prócz form mianownika i biernika):
dźěćo
dźěsća
(liczba pojedyncza),
dźěsći
(liczba podwója). Paradygmat liczby mnogiej:
dźěći
dźěći
dźěćom
dźěći
dźěćimi
dźěćoch
140
Przymiotnik
edytuj
edytuj kod
Przymiotniki (
adjektiwy
kajkostniki
) dzielą się na trzy klasy
141
jakościowe (
kajkostne
kwalitatiwne
):
stary
młody
wuski
(‘wąski’),
šěroki
wysoki
niski
němy
(‘niemy’),
slepy
žiwy
mortwy
relacyjne (
poćahowe
relaciske
), wyrażają one właściwości przedmiotu za pośrednictwem innego przedmiotu:
hórski
(‘górski’),
dobroćiwy
(‘życzliwy’),
wěriwy
(‘wierzący’, ‘ufny’);
dzierżawcze (
přiswojace
posesiwne
), wyrażające przynależność:
nanowy
(‘ojcowski’),
maćerny
(‘matczyny’).
Wyróżniane są dwa typy odmiany przymiotników – miękki (odmieniają się tak przymiotniki, temat których kończy się na
bądź miękkie
oraz
) oraz twardy (dotyczy wszystkich pozostałych przymiotników)
142
. Szereg przymiotników to słowa nieodmienne:
ryzy
(‘rudy’),
bosy
nabruń
(‘brązowy’),
načorń
(‘czarniawy’),
nazeleń
(‘zielonawy’),
sćicha
(‘cichy’, ‘spokojny’),
zhorda
(‘dumny’),
zwulka
(‘wyniosły’) i inne
143
144
Odmiana przymiotników twardego typu na przykładzie przymiotnika
mały
144
Przypadek
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
rodzaj męski
rodzaj nijaki
rodzaj żeński
Mianownik
mały
małe
mała
małej
małaj
małe
mali
Dopełniacz
małeho
małeho
małeje
małeju
małych
Celownik
małemu
małemu
małej
małymaj
małym
Biernik
mały
małeho
małe
mału
małej
małeju
małe
małych
Narzędnik
małym
małym
małej
małymaj
małymi
Miejscownik
małym
małym
małej
małymaj
małych
Odmiana przymiotników miękkiego typu na przykładzie przymiotnika
tuni
(‘tani’)
145
Przypadek
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
rodzaj męski
rodzaj nijaki
rodzaj żeński
Mianownik
tuni
tunje
tunja
tunjej
tunje
tuni
Dopełniacz
tunjeho
tunjeho
tunjeje
tunjeju
tunich
Celownik
tunjemu
tunjemu
tunjej
tunimaj
tunim
Biernik
tuni
tunjeho
tunje
tunju
tunjej
tunjeju
tunje
tunich
Narzędnik
tunim
tunim
tunjej
tunimaj
tunimi
Miejscownik
tunim
tunim
tunjej
tunimaj
tunich
W rodzaju męskim forma biernika liczby pojedynczej zbiega się z formą dopełniacza pod warunkiem, że przymiotnik uzgodniony jest z rzeczownikiem żywotnym. W liczbie podwójnej i mnogiej forma biernika jest tożsama z formą dopełniacza pod warunkiem, że przymiotnik uzgodniony jest z rzeczownikiem męskoosobowym. W męskoosobowych formach mianownika liczby mnogiej zachodzą wymiany spółgłoskowe
ch
dź
przed końcówką
-i
, przy analogicznych wymianach
sama końcówka przybiera postać
-y
wulki
(‘duży’) –
wulcy
(‘duzi’),
nahi
(‘nagi’) –
nazy
(‘nadzy’) itp. Język górnołużycki nie zna krótkich form przymiotnika
144
146
Formy stopnia wyższego (
komparatiw
) i najwyższego (
superlatiw
) tworzone są tylko od przymiotników relacyjno-jakościowych. Forma stopnia wyższego tworzona jest przy pomocy sufiksów
-ši
oraz
-iši
-yši
-yši
występuje po spółgłoskach
). Niektóre formy stopnia wyższego tworzone są supletywnie:
wulki
wjetši
mały
mjeńši
dobry
lěpši
zły
hórši
dołhi
dlěši
. Forma stopnia najwyższego tworzona jest poprzez dodanie do formy stopnia wyższego prefiksu
naj-
. Oprócz syntetycznego sposobu tworzenia stopni przymiotnika istnieje także sposób analityczny, przy którym forma stopnia wyższego tworzona jest poprzez dołączenie do przymiotnika w stopniu równym przysłówka
bóle
, a stopnia najwyższego – poprzez dołączenie przysłówka
najbóle
147
148
Liczebnik
edytuj
edytuj kod
Górnołużyckie liczebniki (
ličbniki
numerale
) dzielone są na następujące klasy
149
główne (
kardinalne
zakładne
);
porządkowe (
ordinalne
rjadowe
);
zbiorowe (
kolektiwne
) – towarzyszą rzeczownikom
plurale tantum
jedne
dwoje
troje
štwore
pjećore
šesćore
wielorakie (
diferinciske
) – wskazują na pewne zróżnicowanie:
jenaki
dwojaki
trojaki
štworaki
pjećoraki
mnożne (
multiplikatiwne
):
dwójny
(‘podwójny’),
trójny
(‘potrójny’);
okolicznościowe (
numerale wobstejenja
):
jónu
(‘jednokrotnie’),
dwójce
(‘dwukrotnie’), trójce (‘trzykrotnie’).
Liczebniki górnołużyckie od jednego do dwudziestu pięciu:
Główne
Porządkowe
Zbiorowe
formy
niemęskoosobowe
formy
męskoosobowe
jedyn (r. m.), jedna (r. ż.), jedne (r. n.)
prěni
dwaj (r. m.), dwě (r. ż, r. n.)
druhi
dwoje
tři
třo
třeći
troje
štyri
štyrjo
štwórty
štwore
pjeć
pjećo
pjaty
pjećore
šěsć
šěsćo
šěsty
šěsćory
sydom
sydmjo
sydmy
sydmore
wosom
wosmjo
wosmy
wosmory
dźewjeć
dźewjećo
dźewjaty
dźewjećore
10
dźesać
dźesaćo
dźesaty
dźesaćore
11
jědnaće
jědnaćo
jědnaty
jědnaćore
12
dwanaće
dwanaćo
dwanaty
dwanaćore
13
třinaće
třinaćo
třinaty
14
štyrnaće
štyrnaćo
štyrnaty
15
pjatnaće
pjatnaćo
pjatnaty
16
šěsnaće
šěsnaćo
šěsnaty
17
sydomnaće
sydomnaćo
sydomnaty
18
wosomnaće
wosomnaćo
wosomnaty
19
dźewjatnaće
dźewjatnaćo
dźewjatnaty
20
dwaceći
dwacećo
dwacety
dwacećore
21
jedynadwaceći
jedynadwacećo
jedynadwacety
Liczebniki od trzydziestu do miliarda:
Główne
Porządkowe
Zbiorowe
formy
niemęskoosobowe
formy
męskoosobowe
30
třiceći
třicećo
třicety
40
štyrceći
štyrcećo
štyrcety
50
pjećdźesat
pjećdźesaćo
pjećdźesaty
60
šěsćdźesat
šěsćdźesaćo
šěsćdźesaty
70
sydomdźesat
sydomdźesaćo
sydomdźesaty
80
wosomdźesat
wosomdźesaćo
wosomdźesaty
90
dźewjećdźesat
dźewjećdźesaćo
dźewjećdźesaty
100
sto
stoty
stotory
101
sto a jedyn
sto a prěni
200
dwě sćě
dwustoty
300
tři sta
třistoty
400
štyri sta
štyristoty
500
pjeć stow
pjećstoty
600
šěsć stow
šěsćstoty
700
sydom stow
sydomstoty
800
wosom stow
wosomstoty
900
dźewjeć stow
dźewjećstoty
1000
tysac
tysacty
tysacore
1 000 000
milion
milionty
2 000 000
dwaj milionaj
dwumilionty
1 000 000 000
miliarda
miliardny
Odmiana liczebnika „jedyn” (‘jeden’)
150
Przypadek
Liczba pojedyncza
Liczba mnoga
rodzaj
męski
rodzaj
nijaki
rodzaj
żeński
formy
męsko-
osobowe
formy
niemęsko-
osobowe
Mianownik
jedyn
jedne
jedna
jedni
jedne
Dopełniacz
jednoho
jedneje
jednych
Celownik
jednomu
jednej
jednym
Biernik
nieżywotne
jedyn
jedne
jednu
jednych
jedne
żywotne
jednoho
Narzędnik
jednym
jednej
jednymi
Miejscownik
jednym
jednej
jednych
Pod wpływem języka niemieckiego w potocznym języku górnołużyckim liczebnik
jedyn
często używany jest w funkcji
przedimka nieokreślonego
150
Odmiana liczebników ‘dwa’, ‘trzy’, ‘cztery’ i ‘pięć’
151
152
Przypadek
Dwa
Trzy
Cztery
Pięć
formy
męsko-
osobowe
formy
niemęsko-
osobowe
rodzaj
nijaki
i żeński
formy
męsko-
osobowe
formy
niemęsko-
osobowe
formy
męsko-
osobowe
formy
niemęsko-
osobowe
formy
męsko-
osobowe
formy
niemęsko-
osobowe
Mianownik
dwajo
dwaj
dwě
třo
tři
štyrjo
štyri
pjećo
pjeć
Dopełniacz
dwejoch
dweju
třoch
štyrjoch
pjećoch
Celownik
dwejom
dwěmaj
třom
štyrjom
pjećom
Biernik
dweju (dwejoch)
dweju
dwě
třoch
tři
štyrjoch
štyri
pjećoch
pjeć
Narzędnik
dwejomi
dwěmaj
třomi
štyrjomi
pjećomi
Miejscownik
dwejoch
dwěmaj
třoch
štyrjoch
pjećoch
Formy męskoosobowe liczebnika ‘dwa’, oprócz formy biernika
dweju
, mają charakter potoczny
151
. Liczebniki od 6 do 99 odmieniają się jak liczebnik ‘pięć’. Liczebniki „tysiąc”, „milion” i „miliard” odmieniają się jak rzeczowniki. Liczebniki począwszy od „pięciu” odmieniają się tylko, jeśli są wykorzystywane jako samodzielne człony. Jeśli używane są one w związkach wyrazowych, to pozostają nieodmienne
153
Zaimek
edytuj
edytuj kod
Zaimki
naměstniki
pronomeny
) języka górnołużyckiego dzielą się na następujące klasy
154
155
osobowe (
wosobowe
personalne
główne (
zakładne
):
ja
mój
my
ty
wój
wy
wón
wona
wono
dzierżawcze (
přiswojowace
posesiwne
):
mój
naju
naš
twój
waju
waš
jeho
jeje
wskazujące (
pokazowace
demonstratiwne
):
tón
tutón
wony
tamny
tamón
zwrotne (
wróćace
refleksiwne
główne:
sebje
so
dzierżawcze:
swój
pytające (
prašace
interrogatiwne
):
štó
što
čeji
kotry
kajki
hdy
kak
hdźe
kelko
względne (
poćahowe
relatiwne
):
kiž
kotryž
čejiž
przeczące (
zaprěwace
negatiwne
). Tworzone są przy pomocy prefiksu
ni-
od zaimków pytających:
nichtó
(‘nikt’),
ničo
(‘nic’),
ničeji
(‘niczyj’),
nikajki
(‘żaden’),
nihdy
(‘nigdy’),
nihdźe
(‘nigdzie’)
156
nieokreślone (
bjezmězne
indefinitne
). Tworzone są przy pomocy sufiksu
ně-
od zaimków pytających:
něchtó
(‘ktoś’),
něšto
(‘coś’),
něčeji
(‘niczyj’),
někajki
(‘jakiś’),
něhdy
(‘kiedyś’),
něhdźe
(‘gdzieś’)
156
157
upowszechniające (
spowšitkowujiwace
):
wšón
wšitkón
kóždy
limitatywne (
limitatiwne
):
sam
samy
samón
określające (
hódnoćace
):
samsny
jenaki
Odmiana zaimków osobowych w 1. i 2. osobie
158
159
Przypadek
1. osoba
2. osoba
‘ja’
‘my’
‘my dwoje’
‘ty’
wy
‘wy dwoje’
Mianownik
ja
my
mój
ty
wy
wój
Dopełniacz
mje, mnje
nas
naju
tebje, će
was
waju
Celownik
mi, mni
nam
namaj
tebi, ći
wam
wamaj
Biernik
mje, mnje
nas
naju
tebje, će
was
waju
Narzędnik
mnu
nami
namaj
tobu
wami
wamaj
Miejscownik
mni
nas
namaj
tebi
was
wamaj
Odmiana zaimków osobowych w trzeciej osobie
159
160
Przypadek
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
rodzaj męski
rodzaj nijaki
rodzaj żeński
formy męskoosobowe
formy niemęskoosobowe
formy męskoosobowe
formy niemęskoosobowe
Mianownik
wón
wono, wone
wona
wonaj
wonej
woni
wone
Dopełniacz
jeho, njeho
jeje, njeje
jeju, njeju
jich, nich
Celownik
jemu, njemu
jej, njej
jimaj, nimaj
jim, nim
Biernik
nieżywotne
jón, njón
je, jo, nje, njo
ju, nju
jeju, njeju
jej, njej
jich, nich
je, nje
żywotne
jeho, njeho
Narzędnik
nim
njej
nimaj
nimi
Miejscownik
nim
njej
nimaj
nich
Zaimki w formie trzeciej osoby użyte po przyimku rozpoczynają się od n-:
bjez njeho
(‘bez niego’)
161
Przysłówek
edytuj
edytuj kod
Przysłówki
adwerby
přisłowjesniki
) dzielą się w języku górnołużyckim na przydawkowe (
determinatiwne
) i okolicznościowe (
adwerby wobstejenja
). Pierwsza klasa przysłówków dzielona jest z kolei na przysłówki jakościowe (
kwalitatiwne
), które określają działanie bądź stan z punktu widzenia jakości (
krasnje
derje
ćicho
), oraz ilościowe (
kwantitatiwne
162
Przysłówki tworzone są od przymiotników za pomocą sufiksów
-e
-o
oraz
-i
. Najbardziej produktywnym spośród nich jest sufiks
-e
słabje
(‘słabo’),
hrubje
(‘grubo’),
wědomje
(‘świadomie’),
měrliwje
(‘pokojowo’),
nahle
(‘niespodziewanie’),
mile
(‘mile’, ‘delikatnie’),
twjerdźe
(‘twardo’),
rjenje
(‘ładnie’, ‘dobrze’),
čisće
(‘czysto’, ‘jasno’) itp. Sufiks
-o
dominuje po
spółgłoskach miękkopodniebiennych
ćicho
(‘cicho’),
sucho
rědko
(‘rzadko’),
droho
(‘drogo’),
lochko
(‘lekko’),
šěroko
(‘szeroko’) itp., rzadziej po spółgłoskach miękkopodniebiennych spotykany jest sufiks
-e
hłuboce
(paralelnie z
hłuboko
) (‘głęboko’),
wusce
(paralelnie z
wusko
) (‘wąsko’, ‘ciasno’),
słódce
(paralelnie ze
słódko
) (‘słodko’) itp. W odróżnieniu od form na
-e
formy na
-o
mogą pełnić funkcję
orzecznika
163
Pewne przysłówki mogą być stopniowane i tworzyć stopień wyższy (
komparatiw
) oraz najwyższy (
superlatiw
). Stopień wyższy tworzony jest zazwyczaj poprzez dodanie do tematu sufiksu
-(i)šo
-(y)šo
słabje
słabšo
sylnje
sylnišo
. Od przysłówków zakończonych na
-ko
-sko
formy stopnia wyższego tworzone są za pomocą sufiksów
-e
oraz
-šo
blisko
bliže
blišo
hłuboko
hłubje
hłubšo
. Formy na
-e
mają zabarwienie archaiczne. Szereg przysłówków tworzy stopień wyższy w sposób supletywny:
derje
lěpje
zlě
hórje
dołho
dlěje
mało
mjenje
wjele
mnoho
wjace
. Stopień najwyższy tworzony jest poprzez dołączenie do formy stopnia wyższego prefiksu
naj-
słabšo
najsłabšo
sylnišo
najsylnišo
164
Czasownik
edytuj
edytuj kod
Język górnołużycki charakteryzuje się takimi kategoriami
czasownika
werb
słowjeso
), jak
czas
tempus
čas
),
tryb
aspekt
aspekt
wid
),
strona
osoba
wosoba
),
liczba
oraz
rodzaj
. W ramach kategorii czasu oprócz form
czasu teraźniejszego
przyszłego
, funkcjonują formy kilku
czasów przeszłych
perfectum
, syntetyczne praeteritum,
plusquamperfectum
oraz iteratywne praeteritum. Praeteritum jest historycznym czasem przeszłym, używanym do relacjonowania. Plusquamperfectum używany jest do opisania czynności przeszłej, która poprzedzała jakiś inny moment w przeszłości. Iteratywne praeteritum zakłada powtarzalność jakichś przeszłych czynności. W języku górnołużyckim funkcjonuje osobliwa realizacja aspektu dokonanego oraz niedokonanego, a także, jak i w wielu językach słowiańskich, takie kategorie, jak strona czynna i bierna, trzy
tryby
oznajmujący
rozkazujący
przypuszczający
, formy 1., 2. i 3. osoby liczby pojedynczej, podwójnej i mnogiej; rodzaj gramatyczny realizuje się jedynie w niektórych formach czasownikowych
165
166
W zależności od samogłoski tematu w formie czasu teraźniejszego (
-e-
-i-
oraz
-a-
) czasowniki w języku górnołużyckim dzielą się na trzy klasy
koniugacyjne
. Formy czasownikowe tworzone są od tematu
bezokolicznika
bądź czasu teraźniejszego, wyjątek stanowi niewielka liczba form praeteritum oraz form imiennych ze szczególnymi tematami
167
. Przy formach osobowych czasownika odpowiadające im zaimki osobowe zazwyczaj są pomijane (używane są one jedynie w przypadku wyraźnego wskazania na osobę i liczbę). Przy zwracaniu się na „wy” do pojedynczej osoby forma osobowa czasownika w składzie form analitycznych używana jest w liczbie mnogiej, a komponenty imienne – w liczbie pojedynczej
168
Czas teraźniejszy
edytuj
edytuj kod
Formy czasu teraźniejszego w języku górnołużyckim tworzone są syntetycznie. W czasownikach dokonanych mogą one wyrażać czynność powtarzającą się bądź dokonywaną w obecnym momencie, czasami wyrażają zakończoną czynność powtarzającą się regularnie oraz czynność w przyszłości, jeśli znaczenie to jest dodatkowo wyrażone przez środki leksykalne, jak również czynność w przeszłości (także w przypadku czasowników niedokonanych – tak zwany „czas teraźniejszy historyczny”)
169
Przykłady koniugacji czasowników
njesć
(‘nieść’) –
koniugacja na „e”
warić
(‘gotować’) –
koniugacja na „i”
dźěłać
(‘pracować’) –
koniugacja na „a”
170
171
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
-e-
-i-
-a-
-e-
-i-
-a-
-e-
-i-
-a-
1.
njesu
warju
dźěłam
njesemoj
warimoj
dźěłamoj
njesemy
warimy
dźěłamy
2.
njeseš
wariš
dźěłaš
njesetaj/-tej
waritaj/-tej
dźěłataj/-tej
njeseće
wariće
dźěłaće
3.
njese
wari
dźěła
njesetaj/-tej
waritaj/-tej
dźěłataj/-tej
njesu/njeseja
warja
dźěłaja
Oprócz czasowników należących do opisanych wyżej trzech klas koniugacyjnych istnieją także tak zwane czasowniki nieregularne, które charakteryzują się szczególną odmianą. Są to np. takie czasowniki, jak
być
ja sym
ty sy
wón, wone (wono), wona je
mój smój
wój staj/stej
wonaj/wonej staj/stej
my smy
wy sće
woni/wone su
měć
(‘mieć’),
chcyć
(‘chcieć’),
dać
hić
(‘iść’),
jěć
(‘jechać’),
jěsć
(‘jeść’),
směć
(‘śmieć’),
spać
wědźeć
(‘wiedzieć’)
170
Czas przyszły
edytuj
edytuj kod
Z wyjątkiem tworzonych syntetycznie form czasu przyszłego czasowników
być
budu
budźeš
…,
měć
(‘mieć’) –
změju
změješ
…, czasowników ruchu –
hić
(‘iść’) –
póńdu
póńdźeš
…,
njesć
(‘nieść’) –
ponjesu
ponjeseš
…,
lězć
(‘leźć’, ‘pełzać’),
wjezć
(‘wieźć’),
běžeć
(‘biec’),
ćahnyć
(‘ciągnąć’) itd., wszystkie formy czasu przyszłego czasowników tworzone są analitycznie poprzez połączenie form osobowych czasownika posiłkowego
być
w czasie przyszłym (
budu
budźeš
budźe
itd.) oraz bezokolicznika odpowiedniego czasownika głównego. W języku literackim formy analityczne tworzone są tylko od czasowników niedokonanych –
budu warić
(‘będę gotować’), w języku potocznym możliwe jest tworzenie form analitycznych również od czasowników dokonanych –
budu zwarić
169
172
173
Koniugacja czasownika
pić
w czasie przyszłym:
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
1.
budu pić
budźemoj pić
budźemy pić
2.
budźeš pić
budźetaj/budźetej pić
budźeće pić
3.
budźe pić
budźetaj/budźetej pić
budu/budź(ej)a pić
Perfectum
edytuj
edytuj kod
Formy perfectum tworzone są za pomocą osobowych form czasownika
być
w czasie teraźniejszym oraz imiesłowu na
-l-
czasownika głównego. Perfectum oznacza czynność przeszłą i dokonaną, ale wciąż pozostającą w związku z teraźniejszością
174
. Perfectum obligatoryjnie używane jest, gdy czynność wykonana została przed opisywaną sytuacją, w pozostałych przypadkach perfectum używane jest obok syntetycznego praeteritum. Perfectum może również wyrażać czynność, która zakończona zostanie w jakimś momencie w przyszłości
173
175
Koniugacja czasownika
dźěłać
(‘pracować’) w perfectum:
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
1.
sym dźěłał/-ła/-ło
smój dźěłałoj
smy dźěłali/-łe
2.
sy dźěłał/-ła/-ło
staj/stej dźěłałoj
sće dźěłali/-łe
3.
je dźěłał/-ła/-ło
staj/stej dźěłałoj
su dźěłali/-łe
Szereg imiesłowów ma w temacie
-d-
-t-
-s-
-st-
-k-
oraz
-h-
jědł
ot
jěsć
(‘jeść’),
mjetł
od
mjesć
(‘zamiatać’),
pasł
od
pasć
(‘paść’),
rostł
от
rosć
(‘rosnąć’),
pjekł
od
pjec
(‘piec’),
móhł
od
móс
(‘móc’) itp. Od czasownika
hić
(‘iść’) imiesłowy tworzone są od innego tematu:
šoł
šła
šłoj
šli
šłe
173
Syntetyczne praeteritum
edytuj
edytuj kod
Formy syntetycznego praeteritum wyrażają czynność dokonaną w przeszłości, związek której z teraźniejszością nie jest już odczuwalny. W 2. i 3. osobie liczby pojedynczej czasowniki dokonane przyjmują końcówki starego
aorystu
, czasowniki niedokonane przyjmują końcówki
imperfektu
. Formy te mogą być tworzone od różnych podstaw – bezokolicznika, tematu czasu teraźniejszego oraz szczególnego tematu z formantem
-(j)a
. W języku potocznym często wykorzystywane są zamiast nich formy perfectum
176
Przykłady koniugacji czasowników
wuknyć
(‘uczyć’) i
nawuknyć
(‘nauczyć’) w syntetycznym praeteritum
171
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
1.
wuknjech
nawuknych
wuknjechmoj
nawuknychmoj
wuknjechmy
nawuknychmy
2.
wuknješe
nawukny
wuknještaj/-štej
nawuknyštaj/-štej
wuknješe
nawuknyše
3.
wuknješe
nawukny
wuknještaj/-štej
nawuknyštaj/-štej
wuknjechu
nawuknychu
Plusquamperfectum
edytuj
edytuj kod
Plusquamperfectum
(czas zaprzeszły) tworzony jest analitycznie za pomocą czasownika
być
w formie praeteritum oraz imiesłowu na
-l-
czasownika głównego, oznaczając zakończoną czynność, która poprzedzała jakąś inną sytuację w przeszłości
177
178
Odmiana czasownika
dźěłać
(‘pracować’) w czasie zaprzeszłym:
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
1.
běch dźěłał/-ła/-ło
běchmoj dźěłałoj
běchmy dźěłali/-łe
2.
bě(še) dźěłał/-ła/-ło
běštaj/štej dźěłałoj
běšće dźěłali/-łe
3.
bě(še) dźěłał/-ła/-ło
běštaj/štej dźěłałoj
běchu dźěłali/-łe
Iteratywne praeteritum
edytuj
edytuj kod
Formy iteratywnego praeteritum, wskazujące na powtarzalność wydarzeń w przeszłości, zbiegają się z formami trybu przypuszczającego
177
179
Tryb przypuszczający
edytuj
edytuj kod
Formy czasownika w trybie przypuszczającym tworzone są przy pomocy form aorystu czasownika posiłkowego
być
oraz imiesłowu na
-l-
czasownika głównego. W potocznym języku górnołużyckim czasownik
być
w trybie przypuszczającym traci końcówki osobowe i jego forma
by
jest jednakowa dla wszystkich osób.
Czasowniki modalne
mogą tworzyć formy trybu przypuszczającego również bez osobowych form czasownika
być
180
181
177
182
Odmiana czasownika
dźěłać
(‘pracować’) w trybie przypuszczającym:
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
1.
bych dźěłał/-ła/-ło
bychmoj dźěłałoj
bychmy dźěłali/-łe
2.
by dźěłał/-ła/-ło
byštaj/štej dźěłałoj
byšće dźěłali/-łe
3.
by dźěłał/-ła/-ło
byštaj/štej dźěłałoj
bychu dźěłali/-łe
Niegdyś używane były także formy trybu przypuszczającego czasu przeszłego tworzone za pomocą czasownika
być
w imperfectum od tematu
bud-
budźech
budźeše
budźechmoj
budźeštaj
budźeštej
budźechmy
budźešće
budźechu
180
183
Tryb rozkazujący
edytuj
edytuj kod
Formy czasownika w
trybie rozkazującym
(imperativus) tworzone są od tematu czasu teraźniejszego.
Odmiana czasownika
wzać
(‘wziąć’) w trybie rozkazującym:
wozmi
(‘weź’) z końcówką
-i
po grupie spółgłosek; występuje również końcówka zerowa –
kupuj
(‘kup’, 2 os. l. poj.);
wozmimoj
wozmitaj/-tej
(1. i 2. osoba liczby podwójnej, w 2. osobie inaczej odmieniają się formy męskoosobowe – przyjmują w większości końcówkę
-taj
– a inaczej pozostałe czasowniki, które przyjmują końcówkę
-tej
);
wozmimy
wozmiće
(1. i 2. osoba liczby mnogiej)
171
184
Przy tworzeniu form czasowników w trybie rozkazującym zachodzą wymiany spółgłosek tematu
-d-
-t-
-k-
, które przechodzą w
-dź-
-ć-
-č-
; spółgłoska
-n-
przechodzi w
-ń-
-s-
oraz
-z-
przechodzą w
-š-
oraz
-ž-
. Niektóre czasowniki tworzą formę trybu rozkazującego w sposób nieregularny:
jěs
(‘jedz’),
daj
(‘daj’) i inne. Formy trybu oznajmującego z partykułą
njech
służą jako odpowiednik nieistniejących w języku górnołużyckim form trybu rozkazującego dla 1. osoby liczby pojedynczej oraz dla 3 osoby we wszystkich liczbach
184
Strona bierna
edytuj
edytuj kod
Formy strony biernej obejmują bierne konstrukcje zarówno z
dopełnieniem bliższym
, jak i
dalszym
. Formy z dopełnieniem bliższym istnieją tylko w czasie przeszłym; tworzone są one analitycznie za pomocą aorystycznych form czasownika
być
zbudowanych na specjalnym temacie
bu
(przyjmują końcówki jak przy tworzeniu trybu przypuszczającego) oraz imiesłowu na
-n-
-t-
182
185
Odmiana czasownika
přeprosyć
(‘zaprosić’) w trybie przypuszczającym:
Osoba
Liczba pojedyncza
Liczba podwójna
Liczba mnoga
1.
buch přeprošeny/-a/-e
buchmoj přeprošenaj
buchmy přeprošene/-ni
2.
bu přeprošeny/-a/-e
buštaj/štej přeprošenaj/-ej
bušće přeprošene/-ni
3.
bu přeprošeny/-a/-e
buštaj/štej přeprošenaj/-ej
buchu přeprošene/-ni
Z formami strony biernej z dopełnieniem bliższym konkurują z jednej strony konstrukcje tychże imiesłowów na
-n-
-t-
z formami czasownika
być
w dowolnym czasie (również w czasie przeszłym – z formami utworzonymi od tematu
bě-
):
běch přeprošeny
(‘byłem zaproszony’), ale także
sym přeprošeny
(‘jestem zaproszony’),
budu přeprošeny
(‘będę zaproszony’), mające znaczenie stanu; z drugiej strony funkcjonują formy strony czynnej z partykułą zwrotną
so
, na przykład:
z uniwersity Lwow na Ukrainje přeprosy so delegacija na ekskursiju do Łužicy
(‘delegacja z
Uniwersytetu Lwowskiego
na Ukrainie została zaproszona na wycieczkę na Łużyce’). Pasywne bądź aktywne znaczenie takich form wynika z kontekstu
185
Formy strony biernej z dopełnieniem dalszym tworzone są za pomocą form osobowych czasownika
dóstać
(‘dostać’),
dóstawać
(‘dostawać’) oraz imiesłowu czasownika głównego na
-n-
-t-
185
W języku potocznym strona bierna wyrażana jest za pomocą konstrukcji z zapożyczonym z języka niemieckiego czasownikiem
wordować
(‘stawać się’)
182
Aspekty czasownika
edytuj
edytuj kod
Obok czasowników w aspekcie dokonanym i niedokonanym, które stanowią czyste pary aspektowe, w języku górnołużyckim istnieją czasowniki jednoaspektowe oraz czasowniki, w których za pomocą jednego leksemu wyrażane jest znaczenie zarówno trybu dokonanego, jak i niedokonanego (dwuaspektowe). Pary aspektowe tworzone są na ogół za pomocą przedrostka bądź na drodze sufiksacji.
Większość czasowników nie posiadających przedrostka wyraża aspekt niedokonany:
dźěłać
(‘pracować’),
warić
(‘gotować’),
słyšeć
(‘słyszeć’) itd., aspekt niedokonany wyraża jedynie niewielka część tego typu czasowników. Od takich czasowników niedokonanych derywowane są za pomocą prefiksów czasowniki dokonane:
rězać
(‘rżnąć’) –
zarězać
(‘zarżnąć’),
stajeć
(‘stawiać’) –
zestajeć
(‘zestawić’) itp. Za pomocą sufiksów
-owa-
-uj
-wa-
bądź
-a-
-ě-
) od dokonanych czasowników prefiksalnych tworzony jest czasownik niedokonany, stanowiący ich parę aspektową:
zapisać
(‘zapisać’) –
zapisować
(‘zapisywać’),
wubrać
(‘wybrać’) –
wuběrać
(‘wybierać’) itd. Możliwa jest także wtórna prefiksacja:
zabić
(‘wbić’) –
dozabić
(‘dobić’)
186
W potocznym języku górnołużyckim, pod wpływem niemieckim, formy czasu teraźniejszego czasowników dokonanych mogą być używane w znaczeniu teraźniejszego czasu aktualnego, co jest niedopuszczalne w języku literackim
187
Imiesłów
edytuj
edytuj kod
Język górnołużycki zna następujące rodzaje imiesłowów
182
188
Imiesłów czynny czasu teraźniejszego
. Tworzony jest od krótkiego tematu czasu teraźniejszego za pomocą sufiksu
-ac(y
) lub od formy bezokolicznika za pomocą sufiksu
-c(y
), bądź, rzadziej,
-uc(y
):
pisacy
(‘piszący’),
słyšacy
(‘słyszący’) itp.
Imiesłów przysłówkowy współczesny
. Tworzony jest od krótkiego bądź rozszerzonego tematu czasu teraźniejszego czasowników niedokonanych za pomocą sufiksu
-o
, rzadziej
-(i)cy
-ucy
njeso
(‘prowadząc’),
kopajo/kopajcy
(‘kopiąc’) itp.
Imiesłów bierny
. Tworzony jest od tematu bezokolicznika bądź pełnego tematu czasu teraźniejszego za pomocą sufiksów
-n(y)
bądź
-t(y)
wuknjeny
(‘badany’),
nawuknjeny
(‘zbadany’),
wupity
(‘wypity’) itp.
Imiesłów przysłówkowy uprzedni
. Tworzony jest od tematu bezokolicznika czasowników dokonanych za pomocą końcówki
-wši
bądź od tematu czasu teraźniejszego za pomocą końcówki
-ši
rozkopawši
(‘rozkopawszy’),
zdźěławši
(‘zrobiwszy’),
zamjetši
(‘zamiótłszy’) itp.
W potocznym języku górnołużyckim oraz w dialektach imiesłowy współczesne używane są bardzo rzadko bądź nie występują wcale. Imiesłowy przysłówkowe uprzednie nie są wykorzystywane w ogóle.
Bezokolicznik
edytuj
edytuj kod
Bezokolicznik w języku górnołużyckim tworzony jest za pomocą sufiksu
-ć
, wyjątek stanowią czasowniki z tematem na
-k
-h
pjec
(‘piec’),
rjec
(‘powiedzieć’),
móс
(‘móc’)
189
190
. Podobnie jak w przypadku innych języków słowiańskich forma
supinum
(która zachowała się w języku dolnołużyckim) w języku górnołużyckim została wyparta przez formę bezokolicznika
191
Rzeczownik odprzymiotnikowy
edytuj
edytuj kod
Rzeczowniki odprzymiotnikowe tworzone są za pomocą sufiksu
-(j)e
od tematu imiesłowu na
-n-
-t-
wuknjenje
(‘uczenie’),
słyšenje
(‘słyszenie’)
190
Przyimki
edytuj
edytuj kod
Przyimki
prepozicije
předłóžki
) w języku górnołużyckim dzielą się na pierwotne i wtórne:
Przyimki pierwotne (
prěnjotne
primarne
) mają wyłącznie funkcję przyimkową:
bjez
dla
do
mjez
na
nad
po
pod
podłu
(‘wzdłuż’),
pola
(‘koło’, ‘obok’),
porno
(‘obok’, ‘w porównaniu z’),
pře
(‘przy’),
před
(‘przed’, ‘do’, ‘od’),
při
(‘przy’),
spod
wo
(‘o’),
wob
(‘poprzez’, ‘w ciągu’),
wot
(‘od’),
za
(‘za’, ‘zamiast’, ‘dla’ ‘do’, ‘w’ itd.),
zeza
(‘zza’);
Przyimki wtórne (
druhotne
sekundarne
), powstały one ze słów pełnoznacznych i nie straciły jeszcze związku z tymi słowami:
blisko
(‘blizko’, ‘obok’),
dale
(‘za’),
nimo
(‘oprócz’, ‘pomimo’),
niže
(‘poniżej’),
njedaloko
(‘niedaleko’, ‘w pobliżu’),
spody
(‘pod’),
srjedź
(‘wśród’, ‘między’),
wyše
(‘wyżej’, ‘nad’, ‘ponad’),
zady
(‘za’),
zboka
(‘z boku’),
zespody
(‘z dołu’, ‘od spodu’)
192
Przyimki pierwotne zakończone spółgłoską (
bjez
přez
wot
nad
pod
mjez
před
), mogą ulegać wokalizacji – wzbogacając się na końcu o samogłoskę
-e
(a przyimek
mjez
– o samogłoskę
-y
). Dzieje się tak jeśli następujące za przyimkiem słowo zaczyna się od grupy spółgłosek –
ze wšeho
(‘ze wszystkiego’),
wote dnja
(‘od dnia’) bądź jeśli dołączenie przyimka powoduje, że sąsiadują ze sobą dwie spółgłoski o podobnej artykulacji:
we wodźe
(‘w wodzie’),
ke choremu
(‘do chorego’, ‘ku choremu’)
190
193
Spójniki
edytuj
edytuj kod
Spójniki
wjazawki
konkunkcije
) dzielą się ze względu na pełnioną funkcję na współrzędne (
přirjadowace
koordinowace
), które służą do łączenia wyrazów, związków wyrazowych bądź w stosunku współrzędnym, a także podrzędne (
podrjadowace
subordinowace
), służące do łączenia nierównoprawnych elementów
194
. Do spójników współrzędnych zaliczane są:
spójniki łączne:
ani…ani
spójniki przeciwstawne:
ale
pak
(‘a’, ‘zaś’),
drje…ale
(‘choć… to’);
spójniki rozłączne:
abo
(‘albo’),
pak…pak
(‘to… to’, ‘bądź… bądź’).
Spójnikami podrzędnymi są takie spójniki, jak
zo
(‘że’, ‘tak więc’, ‘dlatego że’),
hdyž tola
(‘jeśli (bowiem)’),
doniž
(‘zanim’, ‘dopóki’),
hač
(‘niż’, ‘aż’, ‘tak więc’),
prjedy hač
(‘zanim’),
mjeztym zo
(‘podczas gdy’),
jako
(‘jak’, ‘kiedy’),
dokelž
(‘ponieważ’, ‘albowiem’, ‘dlatego że’),
přetož
(‘ponieważ’, ‘albowiem’, ‘dlatego że’),
jeli
(‘jeśli’),
jelizo
(‘jeśli’),
chibazo
(‘chyba że’, ‘najwyżej’),
hačrunje(ž)
(‘choć’, ‘chociaż’),
hačkuli(ž)
(‘choć’, ‘chociaż’),
runjež
(‘choć’, ‘chociaż’),
byrnjež
(‘aczkolwiek’) itd.
195
Pod względem pochodzenia spójniki dzielą się na pierwotne (
woprawdźite
primarne
), nie występujące w roli części zdania, oraz wtórne (
njewoprawdźite
sekunadrne
) (łączą zdanie współrzędne i podrzędnę, będąc jednocześnie częścią zdania podrzędnego)
196
Partykuły
edytuj
edytuj kod
Analogicznie do przyimków i spójników, również i
partykuły
časćicy
partikle
) w języku górnołużyckim podzielić można na pierwotne i wtorne
197
Pod względem funkcjonalnym partykuły dzielą się na słowotwórcze, formotwórcze oraz modalne
198
F. Michałk dzieli partykuły języka górnołużyckiego na:
wzmacniające (
ha
(‘-że’, ‘-ż’),
da
(‘-że’, ‘-ż’, ‘no’),
pak
(‘-że’, ‘-ż’),
no
(‘no’) itd.);
modyfikujące semantykę (
wjace
(‘więcej’),
hišće
(‘jeszcze’),
hižo
(‘już’),
hakle
(‘ledwo’, ‘tylko’),
jenož
(‘tylko’),
hač
(‘czy’, ‘-li’),
da
(-że, -ż),
wšak
(‘jednak’, ‘przecież’, ‘mimo wszystko’),
nic
(‘nie’, ‘czy nie’) itd.);
gramatyczne
tworząca czasowniki zwrotne partykuła
so
(‘się’);
przecząca partykuła
-nje
(‘nie’)
partykuła pytająca
-li
(‘jeśli nie… to’, ‘czy’)
wyrazy służące udzielaniu odpowiedzi przeczącej –
ně
(‘nie’), bądź twierdzącej –
haj
(‘tak’)
195
Wykrzykniki
edytuj
edytuj kod
Wykrzykniki
interjekcije
wukřičniki
) dzielą się w języku górnołużyckim na:
ekspresywne (
začućowe
), służące wyrażaniu emocji:
(‘a’),
aha
ach
(‘ach’, ‘och’),
aj
(‘aj’, ‘oj’),
aw
(‘aj’, ‘oj’),
fuj
hehe
jej
apelatywne (
wolowe
apelowe
), wyrażające wolę bądź pragnienie i służące zwróceniu uwagi odbiorcy:
hop
pst
hej
dźwiękonaśladowcze (
zwukinapodobnjowace
onomatopetiske
), imitujące dźwięki przyrody:
bac
buc
bim
bom
buch
gigagak
kikeriki
195
199
Składnia
edytuj
edytuj kod
Składnia
języka górnołużyckiego cechuje się następującymi osobliwościami
200
201
202
Cechą charakterystyczną języka górnołużyckiego, która odróżnia go od większości pozostałych języków słowiańskich, jest
szyk wyrazów w zdaniu
: „
podmiot
” – „
dopełnienie
” – „
orzeczenie
” (
SOV
):
Naš dźěd drjewo kała
(dosłownie ‘Nasz dziadek drzewo rąbie’);
Ludźo so wjelkow boja
(dosłownie ‘Ludzie się wilków boją’). Jeśli zdanie zawiera orzeczenie imienne, to
czasownik łącznikowy
umiejscowiony jest za podmiotem, a
część imienna
– na końcu zdania:
Dobru chwilu bě hišće jich hołk a dźiwi spěw słyšeć
, gdzie
bě
to czasownik posiłkowy, a
słyšeć
– część imienna (dosłownie ‘Dobrą chwilę był jeszcze ich dziki śpiew i szum słyszalny’).
Używanie – podobnie jak w języku polskim, ale inaczej niż np. w rosyjskim – czasownika łącznikowego w zdaniach z orzeczeniem imiennym:
Nan je doma
(‘Ojciec jest w domu’);
Ja sym strowy
(‘Jestem zdrowy’).
Na drugim miejscu w zdaniu (po pierwszym akcentowanym słowie lub związku wyrazowym) często znajdują się krótkie formy zaimków zwrotnych i osobowych:
mje
mi
će
ći
jón
je
ju
so
sej
, a także niektóre spójniki i partykuły:
drje
(‘czyż’, ‘czyżby’),
pak
(‘-że’, -ż’),
wšak
(‘wszak’, ‘przecież’) i inne:
Hač drje waša mać bórze přińdźe?
(‘Czyż wasza matka szybko przyjdzie?’). Drugie miejsce w zdaniu może zajmować również partykuła zwrotna
so
(‘się’), przy tym czasownik główny zajmuje ostatnie miejsce w zdaniu:
Ja so přez tón dar wjeselu
(dosłownie ‘Ja się z tego prezentu cieszę’). Partykuła zwrotna może znajdować się także od razu po czasowniku głównym:
Ja wjeselu so přez tón dar
(‘Ja cieszę się z tego prezentu’).
Przy przekształceniu przydawki, składającej się z rzeczownika w dopełniaczu liczby pojedynczej i uzgodnionego z nim przymiotnika bądź zaimka dzierżawczego, który znajduje się po określanym rzeczowniku (
Dźěći mojeho bratra
– ‘Dzieci mojego brata’;
Drasta stareje žony
– ‘Strój starej kobiety’), na przydawkę, znajdującą się przed określanym rzeczownikiem, rzeczownik w dopełniaczu przekształca się w przymiotnik dzierżawczy z sufiksami
-owy-
-iny-
, który w języku polskim jest archaizmem fleksyjnym (
Mojeho bratrowe dźěći
– dosłownie ‘Mojego bratowe dzieci’). Przymiotniki dzierżawcze z sufiksami
-owy-
-iny-
we współczesnej gramatyce górnołużyckiej G. Faski wyodrębniane są jako oddzielna część mowy –
possessivus
Orzecznik orzeczenia imiennego, wyrażony rzeczownikiem w dopełniaczu spotykany jest bardzo rzadko; część imienna nigdy nie ma formy dopełniacza, jeśli wyrażona jest przymiotnikiem:
Wowka so wróći strowa
(‘Babcia wróciła zdrowa’).
Rozpowszechnienie konstrukcji z rzeczownikiem w bierniku i bezokolicznikiem:
Wutrobu čuješe spěšnje kłapać
(‘Czuł, jak szybko bije serce’, dosłownie ‘Serce czuł szybko bić’). Czasowniki
stać
ležeć
sedźeć
spać
tčeć
(‘znajdować się’, ‘tkwić’) w podobnych konstrukcjach (biernik plus dopełniacz) nie występują, zamiast bezokolicznika występuje w tym przypadku imiesłów przysłówkowy czynny.
Przy negacji formy dopełniacza używane są bardzo rzadko, w potocznym języku górnołużyckim zazwyczaj po partykule
ani
Ani slowa wón njepraji
(‘Nie mówił ani słowa’). Przy negacji czasownika łącznikowego używane są formy w mianowniku:
Wón tu njeje
(‘Jego tu nie ma’, dosłownie ‘On tu nie jest’).
Jeśli w charakterze przydawki rzeczownikowi towarzyszą dwa lub więcej przymiotników, to rzeczownik używany jest w formie mianownika (podobnie jak w języku polskim, a inaczej niż na przykład w rosyjskim):
Serbski a ruski lud
(‘Naród serbołużycki i rosyjski’).
Nazwiska w formie
possessivus
występują przed określanym słowem:
Markec swójba
Przy zmianie przydawki stojącej za określanym słowem (
Wuměnjenja, přijomne za nas
– dosłownie ‘Warunki wygodne dla nas’), na przydawkę, stojącą przed słowem określanym, zmienia się kolejność słów wewnątrz grupy przydawkowej (
Za nas přijomne wuměnjenja
– ‘Dla nas wygodne warunki’).
Zaimki względne
kotryž
kotrež
kotraž
(‘który’, ‘które’, ‘która’) w dopełniaczu stoją przed określanym rzeczownikiem:
To je ta stwa, kotrejež wokna do zahrodki hladaja
(dosłownie ‘To jest ten pokój, którego okna na ogród wychodzą’).
Leksyka
edytuj
edytuj kod
Rezultatem długich kontaktów z
językiem niemieckim
(trwających przez tysiąc lat) było włączenie do języka górnołużyckiego dużej liczby
germanizmów
, przy czym w formach dialektalnych ich liczba jest wyższa niż w języku literackim. Jednocześnie zasadnicza warstwa leksykalna języka górnołużyckiego zachowała charakter słowiański (Hans Bielfeldt naliczył wśród najbardziej rozpowszechnionych zapożyczeń nie więcej niż 2000 słów pochodzących z języka niemieckiego). W języku literackim oprócz bezpośrednich zapożyczeń istnieją także kalki słów niemieckich –
ćah
(‘pociąg’) < niem. Zug,
stawizny
(‘historia’) < niem. Geschichte,
wócny kraj
(‘ojczyzna’) < niem. Vaterland itd. Pewna liczba germanizmów znacznie różni się od słów współcześnie używanych w języku niemieckim, ponieważ w skład języka górnołużyckiego włączona została dosyć wcześnie, na przykład czasownik
cwiblować
(‘wątpić’) został zapożyczony ze
średnio-wysoko-niemieckiego
zwivelen
, które różni się od współczesnego niemieckiego słowa
zweifeln
, które zmieniło swoją budowę po
dyftongizacji nowowysokoniemieckiej
. W języku górnołużyckim funkcjonują również zapożyczenia z innych języków, przede wszystkim z
języka czeskiego
strój
(‘maszyna’) < czes. stroj,
basnik
(‘poeta’) < czes. básník,
dźiwadło
(‘teatr’) < czes. divadlo,
hudźba
(‘muzyka’) < czes. hudba itd.), jednak ich funkcjonowanie jest z reguły ograniczone tylko do języka literackiego
203
204
Przykłady różnic leksycznych między językiem potocznym a literackim
205
Język potoczny
Język literacki
Język niemiecki
‘okulary’
bryla
brle
nawoči
Brille
‘tysiąc’
tawzynt
tysac
Tausend
‘stać się’
wordować
stać so
werden
‘zegarek’
zejger
časnik
Seiger
‘fotel’
zesl
křesło
Sessel
‘pieniądze’
fenki
pjenjezy
Pfennige
Historia studiów nad językiem
edytuj
edytuj kod
Jan Arnošt Smoler
(1816–1884) – jeden z twórców
sorabistyki
Pierwsze gramatyki języka górnołużyckiego pojawiły się w XVII wieku. Najstarszą z nich jest
Rudimenta grammaticae Sorabo-Vandalicae idiomatis Budiddinatis
, napisana przed 1673 rokiem (autor –
Georgius Ludovici
). W 1679 roku w
Pradze
wydano gramatykę
Principia linguae wendicae quam aliqui wandalicam vocant
Jakuba Ticina
, który posługiwał się dialektem kułowskim języka górnołużyckiego
44
206
207
. W 1689 wydrukowano księgę Bierlinga
Didascalia seu Orthographia Vandalica
, w której zawarto projekt ortografii dla zapisu dialektu budziszyńskiego. W 1721 ukazał się pierwszy słownik języka górnołużyckiego –
Vocabularium Latino-Serbicum
Jurija Hawštyna Swětlika
208
209
. Jednym z pierwszych badaczy języka górnołużyckiego był Karl Gottlob Anton, który opublikował w 1783 księgę
Erste Linie eines Versuches über die alten Slaven Ursprung, Sitten, Gebräuche, Meinungen, und Kenntnisse
210
. K.G. Anton był inicjatorem stworzenia w 1779 w
Görlitz
„Górnołużyckiego Towarzystwa Naukowego”, członkami którego stali się niemieccy oraz serbołużyccy uczeni, jak również przedstawiciele innych narodowości. Jednym z kierunków działalności towarzystwa były zagadnienia językowe
211
W 1830 ukazała się drukiem gramatyka
Handrija Zejlera
, a w 1841 –
J.P. Jordana
212
. W 1853 ukazała się gramatyka dialektu katolickiego autorstwa Franza Schneidera (
Grammatik der wendischen Sprache katolischen Dialekts
69
81
Handrij Zejler (1804–1872) – autor gramatyki języka górnołużyckiego z 1830 roku
Twórcą łużyckiego językoznawstwa nazywany jest
Jan Arnošt Smoler
213
. Oprócz niego znaczny wkład w badania nad językiem górnołużyckim wnieśli w XIX wieku również między innymi Jan Pětr Jordan, Křesćan Bohuwěr Pful,
Michał Hórnik
10
Spośród wielkich językoznawców rosyjskich jako pierwszy zainteresowanie językami łużyckimi wykazał
Izmaił Sriezniewski
, który spędził w Łużycach półtora miesiąca w 1840 roku. Uczony zaczął nawet pod kierunkiem J.A. Smolera sporządzać słownik etymologiczny języka górnołużyckiego. Później jednak Sriezniewskij skupił się na badaniach nad językiem staroruskim i porzucił zainteresowanie sorabistyką
214
. Jewgienij Nowikow pod kierunkiem
Osipa Bodianskiego
obronił pracę magisterską pod tytułem „O ważniejszych osobliwostiach łużyckich nareczij” (opublikowana w 1849)
215
. Językami łużyckimi interesowali się również inni uczniowie O.M. Bodianskiego –
Aleksandr Hilferding
A.A. Koczubinskij
, którzy nie pozostawili po sobie jednak istotnych badań na ten temat. Język górnołużycki badał również w opisywanym okresie rosyjski uczony I.I. Prejs
216
W pierwszej połowie XX wieku prace dotyczące języka górnołużyckiego publikowali tacy uczeni radzieccy i rosyjscy, jak
Grigorij Iljinskij
Afanasij Sieliszczew
217
, do znanych badaczy języka górnołużyckiego w ZSRR należy także K.K. Trofimowicz (twórca „Słownika górnołużycko-rosyjskiego” z 1974 roku), M.I. Jermakowa, A.J. Suprun i inni.
Do najważniejszych współczesnych językoznawców serbołużyckich należą między innymi F. Michałk, H. Schuster-Šewc, H. Faska
218
W latach 1978–1989 został opublikowany dwudziestoczterotomowy słownik H. Schustera-Šewca pt. „Historisch-etymologisches Wörterbuch der ober- und niedersorbischen Sprache”. Słownik został wysoko oceniony przez
O. Trubaczowa
219
Sorabistyka
jest jedną ze specjalności na
Uniwersytecie w Lipsku
220
oraz na
Uniwersytecie Karola
w Pradze
221
Przykład tekstu
edytuj
edytuj kod
Jakub Bart-Ćišinski
„Serbskej zemi”
Oryginał
Tłumaczenie
O zemja serbska! twoju nož chcu chwalić rolu,
chcu chroble sławić twoje městna starodawne
a wožiwjować twojich synow mjena sławne,
njech wutroba tež rozkoći so z dźiwjej bolu.
O zemja serbska! z kuzłom swojim moju wolu
bróń, zo bych wotkrył starych časow slědy krwawne
a słyšał, kak so z njebjes woła myto sprawne
na cuzu złósć přez twoje hory, hona, holu.
O zemja serbska! chwalić twoje płódne hona
chcu, hory módre, spěwow cunjozrudne hrona
a sławić ćichu nadobnosć chcu twojoh’ ludu.
O zemja serbska! nihdy tebje njezabudu!
Twój wobraz widźu w myslenju a wosrjedź sona
mi twoje mjeno klinci kaž zwuk jasnoh’ zwona.
O ziemio serbska! Twoje tylko chcę chwalić pola
chcę śmiało sławić twoje miejsca starodawne
i ożywiać sławne imiona twoich synów,
nawet jeśli serce pęknie od dzikiego bólu.
O ziemio serbska! Czarem swoim uzbrój moją wolę,
abym odkrył krwawe ślady starych czasów
i słyszał jak z niebios woła uczciwa nagroda
na cudzą złość przez twoje góry, pola, las.
O serbska ziemio! Chwalić chcę twoje żyzne pola,
błękitne góry, smutne takty pieśni
i sławić narodu twego cichą szlachetność.
O serbska ziemio! Nigdy o tobie nie zapomnę,
twój obraz widzę w myślach i pośród snu,
twoje imię brzmi dla mnie jak dźwięk czystego dzwonu.
Uwagi
edytuj
edytuj kod
W nowej wersji
znajduje się po
. Przed 2005 w alfabecie
bywało umiejscawiane po
Przed
oraz
wymawiana jest jak
[ŋ]
Forma męskoosobowa przymiotnika.
Forma przymiotnika uzgodnionego z rzeczownikiem żywotnym.
W pracy zbiorowej pod tytułem „Sierbołużyckij jazyk” (autorzy – G. Jencz, A.J. Niedołużko oraz S. S. Skorwid) zamiast terminu plusquamperfectum wykorzystywany jest termin plusquampreteritum.
W liczbie podwójnej formy czasowników 2. i 3. osoby dzielą się na męskoosobowe (głównie z końcówką
-taj
) oraz wszystkie pozostałe (z końcówką
-tej
).
Formy czasowników z końcówką
-li
są formami męskoosobowymi.
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Janich N., Greule A.:
Sprachkulturen in Europa: Ein Internationales Handbuch
. Tübingen: Narr, 2002, s. 290.
ISBN
3-8233-5873-1
M. Paul
M.P.
Lewis
M. Paul
M.P.
(red.),
Ethnologue report for language code: hsb
, „Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition”, 2009
Трофимович К.К.,
Artykuł ‘Język łużycki’ w Lingwistycznym Słowniku Encyklopedycznym
Ермакова М.И.:
Исследования по славянской диалектологии. 13: Славянские диалекты в ситуации языкового контакта (в прошлом и настоящем)
. Moskwa: Институт славяноведения РАН, 2008, s. 180.
ISBN
978-5-7576-0217-2
Języki indoeuropejskie (pod redakcją Leszka Bednarczuka) – Tom II
. Warszawa: PWN, 1988, s. 931.
ISBN
83-01-06559-1
Taszycki 1928 ↓
, s. 127.
Taszycki 1928 ↓
, s. 128–135.
Szuster-Szewc 1976 ↓
, s. 70.
Sussex R., Cubberley P.:
The Slavic Languages
. Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 95–96.
Ермакова М.И.:
Язык. Этнос. Культура
. Moskwa: 1994, s. 151–165.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 1.
Popowska-Taborska H:
Wczesne dzieje języków łużyckich w świetle leksyki
. 2004, s. 168–169, seria: Z językowych dziejów Słowiańszczyzny.
Трубачёв О.
Т.О.
Трубачёв О.
Т.О.
О праславянских лексических диалектизмах сербо-лужицких языков
, Сербо-лужицкий лингвистический сборник, 1963, s. 172
Šatava Leoš:
Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století
. Praha: Nakladatelství Epocha, 2020, s. 81.
Budarjowa L.:
Aktualna analyza serbskeho šulstwa
. Budyšin/Bautzen: Serbske šulske towarstwo z.t., Serbski institut Budyšin, s. 2.
UNESCO Red Book on Endangered Languages by Tapani Salminen. Upper Sorbian
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 18.
Idiosyncratic Factors in Language Endangerment: The Case of Upper Sorbia
. „Linguistic Discovery of Dartmouth College”.
ang.
Sussex R., Cubberley P.:
The Slavic Languages
. Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 94.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 29–30.
Скорвид С. С.
Исследование славянских языков в русле традиций сравнительно-исторического и сопоставительного языкознания. Информационные материалы и тезисы докладов международной конференции
. „Серболужицкий (серболужицкие) и русинский (русинские) языки: к проблеме их сравнительно-исторической и синхронной общности”, s. 109–114, 2001. Moskwa.
Budarjowa L.:
Aktualna analyza serbskeho šulstwa
. Budyšin/Bautzen: Serbske šulske towarstwo z.t., Serbski institut Budyšin, s. 5.
Budarjowa L.:
Aktualna analyza serbskeho šulstwa
. Budyšin/Bautzen: Serbske šulske towarstwo z.t., Serbski institut Budyšin, s. 9–14.
Budarjowa L.:
Aktualna analyza serbskeho šulstwa
. Budyšin/Bautzen: Serbske šulske towarstwo z.t., Serbski institut Budyšin, s. 42.
Domowina – sojuz łużickich sierbow
. [dostęp 2012-10-23].
ros.
Schuster-Šewc H.:
Gramatika hornjoserbskeje rěče
. T. 1. Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1968, s. 248–250.
Михалк С.
Исследовательская работа по сербо-лужицкой диалектологии
. „Вопросы языкознания”, s. 22, 1968. Moskwa: Nauka.
Sorbischer Sprachatlas. 1–14. Map no. 1
. Bautzen: Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Institut fur sorbische Volksforschung, 1965–1993.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 13.
Michałk 1974 ↓
, s. 472.
Stone 1993 ↓
, s. 601.
Michałk 1974 ↓
, s. 473.
Seliszczew 1941 ↓
, s. 227.
Mapa z artykułu o Słowianach Połabskich w Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej
. [dostęp 2012-06-02].
ros.
Artykuł o Słowianach Połabskich w Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej
. Moskwa: Советская Энциклопедия, 1969–1978.
Heiliges Römisches Reich 1000
. Commons.wikimedia.org.
Седов В. В.:
Славяне в раннем средневековье
. Moskwa: Фонд археологии, 1995, s. 143.
ISBN
5-87059-021-3
Artykuł „Łużyce” w Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej
. T. 20. Moskwa: Советская Энциклопедия, 1969–1978.
Seliszczew 1941 ↓
, s. 221.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 2.
Jerzy Nalepa
Słowiańszczyzna północno-zachodnia
. Poznań: PWN, 1968, s. 258–260.
Szuster-Szewc 1976 ↓
, s. 73.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 3.
Stone 1993 ↓
, s. 596.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 22.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 6.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 4–5.
Fasske 1983 ↓
, s. 64.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 7.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 160.
А. Д Дуличенко: Типологические параллели к истории формирования и развития серболужицких литературных языков. W:
Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов
. 1989, s. 26.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 6–7.
Fasske 1983 ↓
, s. 61.
Jermakowa 2008 ↓
, s. 117.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 17.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 8–9.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 6–8.
Teplý J.
Lužičtí Srbové – co o nich víme?
. „Česko-lužický věstník”, 1997.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 162.
Teplý J.
Lužičtí Srbové – co o nich víme?
. „Česko-lužický věstník”, 1997.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 158–159.
Jermakowa 2008 ↓
, s. 121.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 11–15.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 167.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 17–19.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 9–10.
Jermakowa 2008 ↓
, s. 132–133, 141.
Шустер-Шевц Г.
Возникновение современного верхнелужицкого языка в XIX веке и проблема влияния чешской модели
. „Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов”, s. 14–16, 1989.
А. Д Дуличенко: Типологические параллели к истории формирования и развития серболужицких литературных языков. W:
Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов
. 1989, s. 33.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 161.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 10–11.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 16.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 15.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 10–11.
Ralston L. P.
The Lusatian Question at the Paris Peace Conference
. „American Slavic and East European Review”, s. 248–258, 1960.
Teplý J.
Lužičtí Srbové – co o nich víme?
. „Česko-lužický věstník”, 1997.
Dippmann K. J.
The Legal Position of the Lusatian Sorbs since the Second World War
. „The Slavonic and East European Review”, s. 63, 1975.
Ševčenko K. V.
Lužická otázka a Československo v letech 1945–1947
. „Česko-lužický věstník”, s. 19, 2008.
Ševčenko K. V.
Lužická otázka a Československo v letech 1945–1947
. „Česko-lužický věstník”, s. 10, 2008.
Teplý J.
Lužičtí Srbové – co o nich víme?
. „Česko-lužický věstník”, 1998.
Stone 1993 ↓
, s. 597.
Dippmann K. J.
The Legal Position of the Lusatian Sorbs since the Second World War
. „The Slavonic and East European Review”, s. 66, 1975.
Dippmann K. J.
The Legal Position of the Lusatian Sorbs since the Second World War
. „The Slavonic and East European Review”, s. 74, 1975.
Ševčenko K. V.
Lužická otázka a Československo v letech 1945–1947
. „Česko-lužický věstník”, s. 28–29, 2008.
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 28–29.
Malec M.
Těžba hnědého uhlí v Dolní Lužici
. „Česko-lužický věstník”. s. 47–51.
Petr J.:
Nástin politických a kulturních dějin Lužických Srbů
. Praha: Státní pedagogické nakladatelství, 1972, s. 307.
Azembski M.:
Z wočomaj Polaka
. Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1973, s. 108.
Teplý J.
Lužičtí Srbové – co o nich víme?
. „Česko-lužický věstník”, 1998.
Co je to projekt WITAJ?
. [dostęp 2012-09-13].
cz.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 11–12.
Stone 1993 ↓
, s. 609–610.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 45.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 59.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 57.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 89.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 141.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 87–88.
Stone 1993 ↓
, s. 608–609.
Nalepa J.:
Słowiańszczyzna północno-zachodnia
. Poznań: PWN, 1968, s. 48.
Nalepa J.:
Słowiańszczyzna północno-zachodnia
. Poznań: PWN, 1968, s. 257.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 138–139.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 236.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 95.
Nalepa J.:
Słowiańszczyzna północno-zachodnia
. Poznań: PWN, 1968, s. 230–232.
Stone G.
S.G.
Stone G.
S.G.
The Phonemes f and g in Sorbian
, „The Slavonic and East European Review”, 46 (107), 1968, s. 321–322
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 96–97.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 131–132.
Nalepa J.:
Słowiańszczyzna północno-zachodnia
. Poznań: PWN, 1968, s. 229–230.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 98.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 118.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 80–81.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 112–113.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 79–80.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 105–109.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 116.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 122–124.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 124–126.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 129–131.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 133.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 90–92.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 156.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 5–6.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 173–174.
Шустер-Шевц Г.
Возникновение современного верхнелужицкого языка в XIX веке и проблема влияния чешской модели
. „Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов”, s. 8–9, 1989.
Шустер-Шевц Г.
Возникновение современного верхнелужицкого языка в XIX веке и проблема влияния чешской модели
. „Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов”, s. 9, 1989.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 20.
Michałk 1974 ↓
, s. 474.
Stone 1993 ↓
, s. 600.
Michałk 1974 ↓
, s. 472–473.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 46.
Stone G. C.
The Phonemes f and g in Sorbian
. „The Slavonic and East European Review”. 46 (107), s. 315–319, 1968.
Stone 1993 ↓
, s. 603–604.
Michałk 1974 ↓
, s. 473–474.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 27–28.
Seliszczew 1941 ↓
, s. 244.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 16–17.
Michałk 1974 ↓
, s. 479–480.
Michałk 1974 ↓
, s. 481–483.
Michałk 1974 ↓
, s. 483–484.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 100–105.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 106–108.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 109.
Michałk 1974 ↓
, s. 485.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 108.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 19.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 110–113.
Stone 1993 ↓
, s. 629.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 132–139.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 133.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 134.
Michałk 1974 ↓
, s. 489–490.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 135–136.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 115–116.
Michałk 1974 ↓
, s. 490.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 128.
Stone 1993 ↓
, s. 627.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 118–119.
Stone 1993 ↓
, s. 622.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 120–121.
Stone 1993 ↓
, s. 620–623.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 210–216.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 211–212.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 212–213.
Michałk 1974 ↓
, s. 492.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 22.
Michałk 1974 ↓
, s. 493.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 22–23.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 23.
Michałk 1974 ↓
, s. 494–495.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 25.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 169.
Michałk 1974 ↓
, s. 496.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 170.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 23–24.
Michałk 1974 ↓
, s. 497–498.
Michałk 1974 ↓
, s. 498.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 171–172.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 24.
Seliszczew 1941 ↓
, s. 255.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 202–203.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 26.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 203.
Michałk 1974 ↓
, s. 498–499.
Michałk 1974 ↓
, s. 499–500.
Michałk 1974 ↓
, s. 500–501.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 173.
Michałk 1974 ↓
, s. 501–502.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 204.
Michałk 1974 ↓
, s. 502.
Seliszczew 1941 ↓
, s. 258.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 218–227.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 228.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 229–232.
Michałk 1974 ↓
, s. 503.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 229.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 234–235.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 234.
Šewc-Schuster 1984 ↓
, s. 236–238.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 27–28.
Michałk 1974 ↓
, s. 509–511.
Stone 1993 ↓
, s. 652–674.
Stone 1993 ↓
, s. 674.
Шустер-Шевц
Ш.Ш.
Шустер-Шевц
Ш.Ш.
Возникновение современного верхнелужицкого языка в XIX веке и проблема влияния чешской модели
, Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов, 1989, s. 13
Brijnen H.
B.H.
Brijnen H.
B.H.
Written Sorbian and spoken Sorbian: reconsidering the role of codification
, t. 16, Studies in Slavic and General Linguistics, 1991, s. 35–36
Fasske 1983 ↓
, s. 67.
Супрун А.Е., Калюта А.М.:
Введение в славянскую филологию
. Мінск: Вышэйшая школа, 1981, s. 83.
Schaarschmidt 1997 ↓
, s. 24.
Енч Г., Недолужко А.Ю., Скорвид С.С.:
Серболужицкий язык
. s. 9.
Бернштейн С.
Б.С.
Бернштейн С.
Б.С.
Русское славяноведение о сербо-лужицких языках
, Сербо-лужицкий лингвистический сборник, 1963, s. 6
Лаптева Л. П., Кунце П.:
История серболужицкого народа
. s. 8.
Trofimowicz 1978 ↓
, s. 166.
Ермакова М. И.
Новый этап в изучении верхнелужицкого литературного языка
. „Формирование и функционирование серболужицких литературных языков и диалектов”, s. 196, 1989.
Бернштейн С. Б.
Русское славяноведение о сербо-лужицких языках
. „Сербо-лужицкий лингвистический сборник”, s. 7–8, 1963.
Бернштейн С. Б.
Русское славяноведение о сербо-лужицких языках
. „Сербо-лужицкий лингвистический сборник”, s. 8–12, 1963.
Бернштейн С. Б.
Русское славяноведение о сербо-лужицких языках
. „Сербо-лужицкий лингвистический сборник”, s. 12–13, 1963.
Бернштейн С.
Б.С.
Бернштейн С.
Б.С.
Русское славяноведение о сербо-лужицких языках
, Сербо-лужицкий лингвистический сборник, 1963, s. 21–22
Супрун А.Е.:
Введение в славянскую филологию
. Минск: 1989, s. 76–81.
Трубачёв
Т.
О.Н
Трубачёв
Т.
Рец. на: Schuster-Šewc H. ''Historisch-etymologisches Wörterbuch der ober- und niedersorbischen Sprache''. 1: A – bohot. Bautzen, 1978, S. XXXI + 48
, Этимология 1978, 1980, s. 184–185
Universitaet Leipzig – Institut za sorabistiku
górnołuż.
Sorabistika
. [dostęp 2012-10-23].
górnołuż.
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
H.
H.
Fasske
H.
H.
The Historical, Economic and Political Bases of the Formation and Development of the Sorbian Literary Languages
, [w:]
The formation of the Slavonic literary languages
, 1983, s. 64–69
G.
G.
Schaarschmidt
G.
G.
A historical phonology of the upper and lower Sorbian languages
, Heidelberg: Universitätsverlag C. Winter, 1997
G.
G.
Stone
G.
G.
Sorbian
, [w:]
The Slavonic Languages
, Londyn, Nowy Jork: Routledge, 1993, s. 593–685
Heinz
H.
Šewc-Schuster
Heinz
H.
Gramatika hornjoserbskeje rěče
, Budziszyn: Domowina, 1984
W.
W.
Taszycki
W.
W.
Stanowisko języka łużyckiego
, [w:]
Symbolae grammaticae in honorem J. Rozwadowski
, t. II, 1928, s. 127–138
М.И.
М.И.
Ермакова
М.И.
М.И.
Роль серболужицких литературных языков в формировании культуры серболужичан в период национального возрождения
, [w:]
Литературные языки в контексте культуры славян
, 2008, s. 113–152
Ф.
Ф.
Михалк
Ф.
Ф.
Краткий очерк грамматики современного верхнелужицкого литературного языка
, [w:]
Верхнелужицко-русский словарь
, 1974, s. 472–511
А.М.
А.М.
Селищев
А.М.
А.М.
Славянское языкознание. Западнославянские языки
, Moskwa: Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР, 1941, s. 221–268
Супрун А.Е., Калюта А.М.,
Введение в славянскую филологию
, Минск: Вышэйшая школа, 1989, s. 81–86.
К.К.
К.К.
Трофимович
К.К.
К.К.
Развитие верхнелужицкого литературного языка в середине XIX века
, [w:]
Национальное возрождение и формирование славянских литературных языков
, 1978
Г. Шустер-Шевц:
Язык лужицких сербов и его место в семье славянских языков
. Moskwa: Nauka, 1976, s. 70–86.
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Zobacz hasło
górnołużycki
w Wikisłowniku
Słownik języka górnołużyckiego
górnołuż.
Strona organizacji
Serbski Institut
górnołuż.
Słownik frazeologiczny języka górnołużyckiego
górnołuż.
Korpus tekstów języka górnołużyckiego
górnołuż.
Strona organizacji
Maćica Serbska
górnołuż.
Rozmówki górnołużyckie z książki
Curs practic de limba sorabă
(Jindřich Vacek)
Materiały dydaktyczne Centrum Językowego
Witaj
górnołuż.
Strona wydawanej w języku górnołużyckim gazety
Serbske Nowiny
górnołuż.
Strona wydawanej w języku górnołużyckim gazety
Katolski Posoł
górnołuż.
Strona magazynu dla dzieci
Płomjo
. [dostęp 2013-12-23]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2012-10-23)].
górnołuż.
Strona wydawanego w języku górnołużyckim magazynu
Rozhlad
górnołuż.
Strona audycji łużyckich
Serbski rozhłós
w stacji radiowej
MDR 1 Radio Sachsen
górnołuż.
Strona programu telewizyjnego w języku górnołużyckim pt.
Wuhladko
górnołuż.
Słownik niemiecko-górnołużycki, górnołużycko-niemiecki (z pisownią sprzed reformy z 2005 roku)
Języki słowiańskie
prasłowiański
zachodniosłowiańskie
lechickie
wschodniolechickie
polski
staropolski
średniopolski
środkowolechickie
kaszubski
słowiński
gwary zachodniopomorskie
zachodniolechickie
rugijski
meklemburski
marchijsko-magdeburski
połabski
czesko-słowackie
czeski
staroczeski
knaan
słowacki
serbołużyckie
dolnołużycki
górnołużycki
wschodniołużycki
wschodniosłowiańskie
staronowogrodzki
staroruski
rosyjski
ruski
białoruski
ukraiński
południowosłowiańskie
zachodnie
słoweński
panoński
serbsko-chorwacki
bośniacki
chorwacki
czarnogórski
serbski
wschodnie
bułgarski
średniobułgarski
macedoński
cerkiewnosłowiański
†*
staro-cerkiewno-słowiański
odrębne dialekty
mikrojęzyki
banacko-bułgarski
burgenlandzko-chorwacki
jazyczje
laski
molizańsko-chorwacki
podlaski
prekmurski
rusiński
wojwodińskorusiński
zachodniopoleski
języki mieszane
trasianka
surżyk
kiachtyński
russenorsk
ponaschemu
słowianoserbski
Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, lecz przodkiem wszystkich języków słowiańskich.
Kontrola autorytatywna
język naturalny
):
LCCN
sh85141247
GND
4120294-6
BnF
13318801s
J9U
987007529654905171
Encyklopedie internetowe
Britannica
topic/Upper-Sorbian-language
Nacionālā enciklopēdija
184139
Źródło: „
Kategorie
Języki zachodniosłowiańskie
Łużyce Górne
Kultura serbołużycka
Języki zagrożone w Niemczech
Ukryte kategorie:
Szablon cytowania czasopisma – brak numeru strony
Szablon IPA do sprawdzenia
Układ wielokolumnowy - 2 kolumny
Język górnołużycki
Dodaj temat