Język hebrajski – Wikipedia, wolna encyklopedia

Język hebrajski – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
‏עברית‎
Obszar
Izrael
i inne
Liczba mówiących
9 milionów
Pismo
alfabet
hebrajskie
Klasyfikacja genetyczna
Języki afroazjatyckie
Języki semickie
Język hebrajski
Status oficjalny
język urzędowy
Izrael
Organ regulujący
Akademia Języka Hebrajskiego
UNESCO
1 bezpieczny
Ethnologue
1 narodowy
Kody języka
ISO 639-1
he
ISO 639-2
heb
ISO 639-3
heb
IETF
he
Glottolog
hebr1246
Ethnologue
heb
GOST 7.75–97
ивр 198
WALS
heb
SIL
HBR
Występowanie
W Wikipedii
Zobacz też:
język
języki świata
Wikipedia w języku hebrajskim
Słownik języka hebrajskiego
Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne
MAF
Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków
Unikodu
Język hebrajski
(hebr.
‏עִבְרִית‎
trb.
‏ˤiwrit‎
) –
język
grupy kananejskiej
języków semickich
północno-zachodnich
, należących do
afroazjatyckiej rodziny językowej
, zapisywany przeważnie
alfabetem hebrajskim
. Jako główny język
judaizmu
jest nierozerwalnie związany z historią
Żydów
i współcześnie – z
Państwem Izrael
W swojej historii trwającej ponad trzy tysiące lat język hebrajski przeszedł znaczne zmiany na różnych płaszczyznach
systemu językowego
. Przez okres około 1800 lat, od upadku
powstania Bar Kochby
do narodzin współczesnego ruchu
syjonistycznego
, był on
językiem liturgii
językiem literackim
, nie pełnił jednak roli
języka powszechnego
Opisane poniżej etapy rozwoju języka hebrajskiego mogą być traktowane jako osobne języki, które, pomimo znaczących podobieństw, bez specjalnego przygotowania nie są w pełni zrozumiałe dla władających współczesnym hebrajskim
Historia języka hebrajskiego
edytuj
edytuj kod
W klasycznej pracy lingwistycznej Eduard Yechezkel Kutscher
proponuje podział języka hebrajskiego wedle etapów jego rozwoju na:
biblijny hebrajski,
misznaicki hebrajski,
średniowieczny hebrajski,
współczesny hebrajski izraelski.
Powstanie
edytuj
edytuj kod
Miejsce j. hebrajskiego na schemacie historii rozwoju pisma alfabetycznego na obszarze Bliskiego Wschodu w okresie od 1800 r. p.n.e. do 700 r. n.e., który pojawia się ok. 900 r. p.n.e.
Kutscher podaje, że najprawdopodobniej Izraelici wraz z przybyciem na tereny
Kanaanu
w połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. przynieśli ze sobą jedną z
odmian
języka semickiego
. Język ten z czasem uległ zmieszaniu z różnymi językami miejscowymi, przede wszystkim z kananejskim, będącym północnym językiem semickim, o którym wiemy ze źródeł epigraficznych, że był bardzo podobny do wczesnego języka Izraelitów. Na hebrajski miały również wpływ języki nienależące do grupy semickiej – dwie odmiany języków hetyckich oraz język filistyński i hurycki, a także języki podobne do hebrajskiego, o których wiadomo niewiele ze względu na prawie całkowity brak źródeł – amonicki, moabicki i edomicki. Wszystkie te języki najprawdopodobniej odcisnęły swoje piętno na najstarszej formie języka hebrajskiego i zaważyły na jego dalszym rozwoju.
Joseph Naveh w książce poświęconej najwcześniejszej historii alfabetu stwierdza, że Izraelici i Aramejczycy, którzy osiedlili się na terenie
Kanaanu
, przyjęli wiele elementów kulturowych od Fenicjan i Kananejczyków, w tym fenicki system pisma, który reprezentował międzynarodową kulturę wysokiego prestiżu o szerokim zasięgu geograficznym
. Był to system zawierający 22 litery zapisywane od prawej do lewej strony w poziomych liniach, który około 1050 roku p.n.e. stracił cechy piktograficzne i stał się pierwszym pismem w pełni alfabetycznym
Kalendarz z Gezer
uznawany za najstarszy tekst zapisany systemem fenickim w języku hebrajskim. Muzeum Archeologiczne w Stambule
Przez pierwszych kilka stuleci nowi przybysze posługiwali się pismem fenickim bez wprowadzania do niego jakichkolwiek zmian, pomimo że hebrajski i aramejski zawierały więcej samogłosek niż język fenicki
. Izraelici począwszy od dziewiątego wieku p.n.e. i Aramejczycy w następnym stuleciu zaczęli wprowadzać zmiany do formy zapisu, a poszczególne systemy pisma przyjęły charakter narodowy. Wtedy też do zapisu języka hebrajskiego zaczęto stosować
matres lectionis
, czyli znaki spółgłoskowe
alef
jod
he
waw
, które w szczególnych sytuacjach wskazują samogłoskę i ułatwiają czytanie
. Są one stosowane w hebrajskim do dzisiaj.
Najstarszym znanym tekstem języka hebrajskiego jest
kalendarz z Gezer
, zapisany pismem
fenickim
(nazywanym również
paleohebrajskim
) zachowującym podobieństwo do innych inskrypcji z Byblos z dziesiątego wieku p.n.e.
Najstarszym tekstem noszącym cechy typowe dla hebrajskiego jest natomiast
stela Meszy
zawierająca inskrypcję w języku moabickim oraz drugi fragment mówiący o ojcu Meszy, Kmoszjacie. Zawierają one charakterystycznie wydłużone i skierowane ukośnie w lewą stronę litery
mem
kaf
nun
pe
, literę
waw
pisaną w postaci pionowej kreski zakończonej na górze półkolem oraz literę
taw
w postaci przypominającej ‘X’
. Wskazuje to na stopniowe oddalanie się formy pisma od geometrycznych inskrypcji tworzonych rylcem w kamieniu i rozwój kursywy zapisywanej atramentem na papirusie i innych materiałach. Na podstawie późniejszych znalezisk epigraficznych J. Naveh uważa, że w przeciwieństwie do pisma aramejskiego i fenickiego, które posiadały dwie odmienne formy – kursywę pisaną i styl z kamiennych inskrypcji, hebrajski nie rozwinął dwóch równoległych form, ale raczej jego ryte inskrypcje naśladowały dominującą kursywę pisaną atramentem
. Zjawisko to może nie być przypadkowe, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że ryta forma pisma wymagała wznoszenie steli, a praktyka ta mogła stać w sprzeczności z zasadami religii zabraniającej czczenia kamiennych posągów.
W wiekach VIII–VI p.n.e. rośnie znacząco liczba świadectw paleograficznych, głównie w postaci
ostrakonów
. Ze względu na gorący i wilgotny klimat do naszych czasów zachowały się jedynie bardzo nieliczne fragmenty tekstów spisywanych na papirusie, można jednak przypuszczać, że stosowanie tego materiału było powszechne. Bardziej swobodna, niedbała kursywa powstająca poza obrębem pałacu i kręgiem elit znana z codziennych notatek, spisów, pieczęci i podpisów właścicieli umieszczanych na glinianych naczyniach, zdaje się świadczyć, że pisany język hebrajski stawał się w tym czasie coraz bardziej rozpowszechniony oraz że ludzie zamieszkujący ten region stanowili w dużej mierze społeczeństwo piśmienne
10
. Być może, jak sugeruje De Vaux
11
, stosunkowo powszechna umiejętność pisania i czytania znajduje odzwierciedlenie w nakazie znajdującym się w
Torze
w księdze Powtórzonego Prawa 6:9 oraz 11:20:
I zapiszesz (te słowa) na odrzwiach twojego domu i na twoich bramach
Hebrajski biblijny
edytuj
edytuj kod
Eduard Yechezkel Kutscher
12
proponuje podział hebrajskiego
biblijnego
na trzy etapy:
archaiczny hebrajski,
standardowy hebrajski,
późny hebrajski.
Podział ten miałby naturalnie wynikać z historii Królestwa Judy i Izraela. W tym ujęciu okres archaiczny poprzedza istnienie państwa, zaś okres standardowy języka hebrajskiego to czas centralizacji kultu jednego Boga w
Jerozolimie
i stopniowej dominacji monoteizmu oraz czas politycznego, ekonomicznego oraz demograficznego wzrostu. Po tym okresie w VI w. p.n.e. miałby nastąpić upadek Królestwa i wygnanie Żydów. Okres wypędzenia zwany
niewolą babilońską
wyznaczać miałby również cezurę dla rozwoju języka hebrajskiego, gdyż nowym językiem wygnanych stał się wtedy aramejski, który na tysiąc lat zdominuje Bliski Wschód aż do ekspansji islamu w VII w. n.e. Wraz ze zburzeniem świątyni Salomona w Jerozolimie i wygnaniem powstać miałaby nowa teologia, miałoby dojść do reformy religijnej za czasów
Jozjasza
wraz z ustaleniem kanonu
Tory
. Spisane miałyby również zostać nowe księgi biblijne o wydźwięku mesjanistycznym.
Podobny podział stosują inni badacze, nazywając poszczególne etapy rozwoju języka hebrajskiego „okresem pierwszym i okresem drugim”, „standardowym hebrajskim biblijnym i późnym hebrajskim biblijnym”, „przedwygnaniowym i powygnaniowym”
13
Takie przedstawienie historii rozwoju języka hebrajskiego zaczęło być kwestionowane dopiero na początku XXI wieku. Dokładniejszy przegląd dyskusji badaczy zawarł w pracy doktorskiej Dong-Hyuk Kim
14
W swoim artykule Martin Ehrensvärd
15
podaje argumenty przeciwko datowaniu tekstów biblijnych wyłącznie na podstawie analizy filologicznej. Nie możemy bowiem wykluczyć, że redaktorzy Biblii nie używali archaizującego języka (celowo naśladując styl sprzed wygnania), ani że nie tylko łączyli gotowe fragmenty tekstu, ale że również ingerowali w ich treść. Źródła epigraficzne są niezmiernie skąpe i nie dostarczają długich tekstów do porównań. Wiemy z nich, że język poza-biblijny był bardzo podobny do biblijnego, choć
nie
identyczny, oraz że istniał w tej formie zarówno przed niewolą babilońską, jak również po III w. p.n.e.
Tradycyjnie przyjęło się, że ponieważ księgi Koheleta, Estery, Daniela, Ezdrasza, Nehemiasza oraz Kronik zawierają dużą koncentrację cech powygnaniowych, należą zatem do okresu późnego, natomiast księgi od Rodzaju do Drugiej Królewskiej, choć również zawierają te cechy, to jednak występują one w mniejszym natężeniu, zatem pochodzą one z okresu przed wygnaniem. W tym ujęciu późni autorzy mieliby nieudolnie próbować naśladować literacki styl standardowy, zdradzając jednak swoje powygnaniowe pochodzenie wyborem słownictwa, zapożyczeniami i zmianami składniowymi. Wiemy z tekstów znalezionych w Qumran, że świadomie praktykowano stylizowanie tekstów tak, by przypominały zarówno wcześniejszy styl biblijny, jak również późniejszy styl misznaicki. Nie ma zewnętrznych dowodów na to, że po niewoli babilońskiej autorzy utracili zdolność tworzenia w literackim stylu standardowym. Zarówno tzw. autor ‘P’, określany przez
teorię źródeł
jako należący do okresu powygnaniowego, jak również część księgi Jeremiasza, zdecydowanie posługują się wczesnym stylem. Dystrybucja cech powygnaniowych w księgach
Aggeusza
, Zachariasza w rozdziałach od 1 do 8, Malachiasza i Joela nie różni się od postulowanego okresu wczesnego
16
. Księgi te nie tylko nie zawierają cech charakterystycznych dla okresu późnego, ale również zawierają cechy typowe dla okresu wczesnego, choć ze względu na treść są na pewno późniejsze (np.
księga Aggeusza
wspomina perskiego władcę
Dariusza
(ok. 550–485 p.n.e.)).
Autorzy tacy jak Martin Ehrensvärd oraz Ian Young przekonują zatem, że oba style lub rejestry języka hebrajskiego współistniały w czasie redakcji tekstów biblijnych w powygnaniowych epokach perskiej i hellenistycznej, a różnice między nimi nie pozwalają na datowanie poszczególnych partii tekstu. Seoung-Yun Shin zwraca jednak uwagę, że klasyfikowane jako późne ksiągi Aggeusza i Zachariasza nie były dotychczas przedmiotem poważnych badań i przekonuje, że to właśnie występujące w nich cechy późne, bardziej niż cechy wczesne, powinny przekonywać nas o późnym powstaniu tych tekstów
17
Biblijny hebrajski archaiczny
edytuj
edytuj kod
Ten etap bywa nazywany „wczesną poezją”. Tradycyjnie za najstarsze fragmenty Biblii uznawano:
Pieśń Debory (Sdz 5)
Pieśń Mojżesza (Wj 15)
Niektórzy zaliczają do tej grupy także poematy Rdz 49 i Pwt 33. Jeszcze szersza klasyfikacja (rzadziej akceptowana) uwzględnia również Lb 23–24, Pwt 32, 1Sm 2, 2Sm 22 (= Ps 18) oraz niektóre psalmy (Ps 29; 68; 72; 78)
18
19
Biblijny hebrajski standardowy
edytuj
edytuj kod
Okres
Pierwszej Świątyni
(do 586 r. p.n.e.). W tym czasie był to język przede wszystkim administracji, nauki i literatury. Dlatego też cechuje go w tym okresie względna stabilność.
Najstarsze świadectwa pozabiblijne z tego okresu to:
kalendarz z Gezer
(ok. 950 r. p.n.e.)
inskrypcja z tunelu Ezechiasza w Siloe
(ok. 700 r. p.n.e.)
ostrakony z Samarii (I poł. VIII w. p.n.e.)
2 małe srebrne zwoje
zawierające błogosławieństwo z Lb 6,24-26
Teksty biblijne z tego okresu to:
1 Księga Królewska
1-2
Księga Liczb
23-24
niektóre psalmy
proroctwa
Amosa
Ozeasza
Izajasza
, później
Jeremiasza
dzieło deuteronomisty
18
19
Biblijny hebrajski literacki
edytuj
edytuj kod
Na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. zdecydowanie zmieniła się sytuacja językowa na starożytnym
Bliskim Wschodzie
lingua franca
stał się coraz popularniejszy
język aramejski
(najpierw jako język dyplomacji, a później także potoczny język ludów podbitych przez Asyrię i Babilonię). To samo dotyczy Izraela w okresie niewoli babilońskiej – gdy elity intelektualne Izraela zostały uprowadzone na wygnanie, coraz trudniej było strzec tradycji języka. Wyparty z życia codziennego hebrajski rozwijał się w tym czasie jako język literacki
18
19
Biblijny hebrajski późny
edytuj
edytuj kod
To okres rozwoju języka po powrocie z niewoli babilońskiej ze znaczącym wpływem języka aramejskiego, który stopniowo przejął rolę języka codziennej komunikacji.
Przykłady tego okresu rozwoju języka to:
Księga Koheleta
Księga Kronik
Księga Ezdrasza
Księga Nehemiasza
Księga Daniela
Księga Tobiasza
Mądrość Syracha
teksty z Qumran
Między IV a II wiekiem p.n.e.
alfabet hebrajski
przyjmuje postać pisma kwadratowego w miejsce wcześniej używanego
alfabetu fenickiego
20.1
Pozostaje kwestią otwartą i sporną, czy Jezus i jego uczniowie mówili po hebrajsku czy aramejsku. Współczesny stan badań nie daje nam pewności na ten temat
21
Hebrajski misznaicki
edytuj
edytuj kod
Po okresie tzw.
niewoli babilońskiej
, gdy po serii wojen Żydzi zmuszeni byli opuścić tereny Palestyny i przez kilkadziesiąt lat zamieszkiwali poza jej granicami, biblijny hebrajski stał się językiem literackim stopniowo ustępującym nowej odmianie hebrajskiego. Początkowo obie odmiany istniały równolegle. M.H. Segal podaje, że nowa odmiana języka pojawiła się w źródłach ok. 400–300 lat p.n.e. i istniała do około 400 roku n.e., gdy życie żydowskie w Palestynie zostało ostatecznie zmarginalizowane. Po stworzeniu nowego centrum judaizmu w Babilonie język hebrajski ustąpił innym lokalnym językom
22
23
. M.H. Segal dowodzi, że hebrajski misznaicki rozwijał się w dużej mierze niezależnie od języka aramejskiego i że aramejski wpływ nie jest znaczący. Podobieństwa między nimi wynikają bardziej z naturalnego procesu rozwoju zachodzącego we wszystkich językach semickich
24
. Segal twierdzi również, że wbrew wcześniejszym poglądom badaczy nie był to jedynie sztuczny język wykształconej elity, ale raczej codzienny język potoczny
24
W świadectwach literackich wczesnego okresu nie istniało rozróżnienie na biblijny hebrajski i nowy kolokwialny język hebrajski. Obie odmiany były określane mianem „języka świętego” (
ləszon ha-qodesz
– לְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ) w odróżnieniu od „języka świeckiego” (
ləshon ha-ḥol
– לְשׁוֹן הַחוֹל) i innych języków – greckiego (
jewanit
– יְוָנִית), syryjskiego(?) (
sursi
– סוּרְסִי), aramejskiego (
parsi
– פַּרְסִי lub
arami
– אֲרָמִי), łaciny (
romi
– רוֹמִי), elamickiego (
ˤelamit
– עֵילָמִית) czy egipskiego (
gifṭif
– גִּיפְטִית)
25
26
. W odniesieniu do niehebrajskich fragmentów Biblii (w ks. Daniela, Ezry) główny język tekstu był określany jako „hebrajski” (
ˤiwrit
– עִבְרִית) w odróżnieniu od języka „tłumaczenia” (
targum
– תַּרגּוּם), czyli aramejskiego. Dopiero w późniejszym okresie rozwoju literatury rabinicznej pojawiło się rozróżnienie na „język
Tory
” (
ləszon tora
– לְשׁוֹן תּוֹרָה, po aramejsku
ləszon də-orajta
– לְשׁוֹן דְאוֹרַיְיתָא) oraz „język rabinów/uczonych” (
ləszon ḥachamim
– לְשׁוֹן חֲכָמים, po aramejsku
ləszon də-rabbanan
– לְשׁוֹן דְרַבָּנָן).
Współczesna nazwa „język hebrajski misznaicki” pochodzi od
Miszny
– głównego dzieła literackiego powstałego w tym języku, choć obejmuje on znacznie szerszy zbiór wypowiedzi
tannaickich
(rabinów żyjących w czasie redakcji Miszny) i
amoraickich
(późniejszych komentatorów żyjących w okresie redakcji
Talmudu
). Źródłami
tannaickimi
obok
Miszny
są:
Tosefta
ʔAwot də-rabbi Natan
Masiktot Qəṭannot
Mekilta
Sifra
Sifre
Seder ˤOlam
oraz
Baraitot
, które znajdujemy w obu redakcjach Talmudu
27
. Uwzględnia się również aramejskie źródła
amoraickie
, które zawierają wypowiedzi tannaitów w języku hebrajskim w Talmudzie oraz w
Midraszach
aggadycznych
. Drugą warstwą źródeł są cytowane w Talmudzie i midraszach wypowiedzi późniejszych rabinów –
amoraitów
, którzy wciąż w rozmaitych kontekstach posługiwali się hebrajskim misznaickim.
W stosunku do hebrajskiego biblijnego nowy hebrajski misznaicki znacząco różni sposobem użycia poszczególnych form, jednak zarówno składnia, morfologia i podstawowy zasób słownictwa pozostają w większości zaczerpnięte z wcześniejszej odmiany hebrajskiego. Formy rzadko spotykane w Biblii stają się dominujące, inne zaś, powszechnie występujące w języku biblijnym, wychodzą z użycia. Szczególnie ciekawe są słowa hebrajskie, które w tekście biblijnym nie występują wcale, ale są niekiedy zaświadczone w pozabiblijnych źródłach epigraficznych. Pokazują one, że hebrajski misznaicki wyłonił się z żywego języka mówionego, a nie był jedynie rekonstrukcją stworzoną na podstawie Biblii Hebrajskiej
28
Niemniej jednak pojawiają się w hebrajskim misznaickim nieznane wcześniej słowa zaczerpnięte z j. aramejskiego oraz często zmianie ulega sposób użycia słów hebrajskich i ich konotacje pod wpływem języka aramejskiego. Hebrajski przyjął również wiele nazw nowych przedmiotów i obiektów z greki i łaciny
29
. Największe zmiany dotyczą uproszczenia systemu czasów, co, jak podaje Segal, ma związek z mniej literackim a bardziej potocznym użyciem języka. Formy stają się mniej wyszukane, ale zyskują na klarowności i stają się bardziej konkretne.
Hebrajski średniowieczny
edytuj
edytuj kod
Język tekstów rabinicznych, który istniał jedynie w formie pisanej.
W IX–X wieku uczeni hebrajscy, tzw.
masoreci
, żyjący w
Tyberiadzie
, udoskonalili system zapisu języka hebrajskiego, dodając do manuskryptów biblijnych znaki samogłoskowe-akcentowe
20.2
W X wieku żydowski uczony Saadia ben Josef tworzy pierwszy słownik i podręcznik gramatyki języka hebrajskiego. Z czasem powstają kolejne opracowania.
Inne języki żydowskie
edytuj
edytuj kod
Na co dzień
Żydzi
żyjący w
diasporze
posługiwali się językami krajów, w których zamieszkiwali. W przekrojowym opracowaniu pod redakcją Lily Kahn i Aarona D. Rubina
30
szczegółowo omówione zostały najważniejsze z tych języków. Ich klasyfikacja jako osobnych języków raczej niż jedynie wariantów czy dialektów uzasadniona jest przyjęciem wielu elementów hebrajskich, zwłaszcza słownictwa oraz niekiedy składni, osobnej linii rozwoju i własnej, długiej historii, a także, w przypadku części z nich, również zastosowaniem
alfabetu hebrajskiego
do ich zapisu.
Języki te stały się nośnikiem żydowskiej kultury, zarówno świeckiej, jak i religijnej. Język
aramejski
z Babilonu stał się językiem najważniejszego tekstu judaizmu rabinicznego –
Talmudu
– w swoich dwóch odmianach oraz
Zoharu
. W krajach muzułmańskich językiem żydowskim był
judeo-arabski
, w Europie na bazie dialektu niemieckiego powstał język
jidysz
, a wśród Żydów sefardyjskich żyjących w obrębie kultury języka hiszpańskiego –
ladino – dżudezmo
L. Kahn i D. Rubin omawiają szczegółowo żydowską odmianą języków amharskiego, berberskiego, gruzińskiego, węgierskiego, karaimskiego i krymczackiego, szwedzkiego, języka malajalam, oraz języki judeo-grecki, judeo-perski, judeo-słowiański, judeo-syriacki, judeo-turecki, judeo-włoski, i najbardziej rozpowszechnione współcześnie: judeo-angielski, judeo-francuski oraz żydowski rosyjski.
Rewitalizacja języka hebrajskiego
edytuj
edytuj kod
Pod koniec XVIII wieku rozpoczął się proces, w wyniku którego powstała współczesna odmiana języka hebrajskiego, który od chwili powstania państwa Izrael w 1948 roku jest oficjalnie
językiem urzędowym
tego kraju (wcześniej był jednym z języków urzędowych na terytorium
brytyjskiej Palestyny
). Rola
Eliezera ben Jehudy
, okrzykniętego „wskrzesicielem hebrajszczyzny” (hebr. מחייה השפה העברית), niegdyś przedstawiana jako kluczowa, obecnie jest przedmiotem rewizji historyków.
Współczesny hebrajski izraelski
edytuj
edytuj kod
Językiem hebrajskim obecnie posługuje się ok. 5,3 mln ludzi
31
(według niektórych szacunków, uwzględniających także Arabów izraelskich oraz Izraelczyków żyjących na emigracji, liczba użytkowników języka hebrajskiego może dziś sięgać nawet 8 mln).
Fonetyka
edytuj
edytuj kod
Fonetyka współczesnego języka hebrajskiego jest oparta na historycznej wymowie
sefardyjskiej
32
. Wymowa ta cechuje się zanikiem (pod wpływem języków indoeuropejskich) typowo semickich
spółgłosek gardłowych
emfatycznych
Spółgłoski
edytuj
edytuj kod
Dwu-
wargowe
Wargowo-
-zębowe
Dziąsłowe
Za-
dziąsłowe
Pod-
niebienne
Miękko-
podniebienne
Języcz-
kowe
Krta-
niowe
Zwarte
Szczelinowe
Zwarto-
-szczelinowe
Nosowe
Boczne
Półsamogłoski
Samogłoski
edytuj
edytuj kod
We współczesnym hebrajskim
izraelskim
istnieje pięć podstawowych
samogłosek
: [a], [o], [u], [e], [i]. Mogą one być długie lub krótkie, choć w wymowie współczesnej
iloczas
najczęściej nie jest zachowywany. W języku hebrajskim nie ma
dyftongów
Samogłoski zazwyczaj nie są zapisywane w żaden sposób (wyjątki:
matres lectionis
, zapisywane spółgłoskami:
he
waw
jud
alef
); zrozumienie i poprawny odczyt zdania wymagają znajomości słownictwa i/lub zasad gramatycznych rządzących słowotwórstwem. W
Torze
tradycyjnie stosuje się
masorecki
system zapisu samogłosek, któremu we współczesnym hebrajskim odpowiada następująca wymowa samogłosek:
[a] – patach (
אַ
), chatef patach (
אֲ
) lub – o ile nie jest to sylaba zamknięta nieakcentowana – kamac (
אָ
[o] – cholem (
אֹ
), cholem male (
אוֹ
) lub – w
sylabie
zamkniętej nieakcentowanej – kamac (
אָ
); ewentualnie chatef kamac (
אֳ
[u] – kubuc (
אֻ
) lub szuruk (
אוּ
[e] – cere (
אֵ
), cere male (
אֵי
), segol (
אֶ
), segol male (
אֶי
) lub chatef segol (
אֱ
[i] – chirik (
אִ
) lub chirik male (
אִי
Gramatyka
edytuj
edytuj kod
Podobnie jak inne języki semickie hebrajski bazuje na
rdzeniach trójspółgłoskowych
, zwłaszcza w zakresie
koniugacji
33
W porównaniu z językiem arabskim hebrajski jest jednak o wiele bardziej
analityczny
– np. zupełnie zatracił odmianę rzeczownika przez przypadki. W składni współczesnego hebrajskiego zauważalne są wpływy
słowiańskie
(mówi się nawet o hebrajskim jako języku mieszanym), takie jak przesunięcie szyku zdania z
VSO
do
SVO
, choć szyk VSO jest wciąż spotykany w tekstach pisanych w
rejestrze
wysokim.
Rzeczowniki dzielą się ze względu na rodzaj na męskie i żeńskie oraz mogą występować w liczbie pojedynczej, mnogiej i (rzadko) podwójnej. W klasycznym hebrajskim zamiast
czasów
występowały jedynie
aspekty
(dokonany/niedokonany), we współczesnym hebrajskim wykształcił się system czasów (przeszły, teraźniejszy, przyszły), choć część językoznawców preferuje kontynuowanie podziału na aspekty. Funkcję czasownika w czasie teraźniejszym pełni
imiesłów
. W języku hebrajskim występują
zdania
imienne.
Wpływ
substratu
europejskiego na język hebrajski sprawił, że mniejszość językoznawców uznaje jego współczesną postać za stanowiącą genealogiczną hybrydę z językami indoeuropejskimi
34
35
36
37
. Teoria ta nie spotkała się jednak z szeroką aprobatą; wśród większości badaczy panuje zgoda, że współczesną hebrajszczyznę, choć wykazuje ona wyraźne wpływy obce, można zdecydowanie klasyfikować jako język semicki
38
39
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
Izrael
judaizm
literatura hebrajska
Żydzi
Wikipedia hebrajskojęzyczna
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Kutscher 1982 ↓
, s. 1.
Zuckermann (2011, s. 76–77) porównuje różnice między izraelskim a hebrajskim do różnic między
klasyczną
współczesną greką
Kutscher 1982 ↓
Naveh 1997 ↓
, s. 54.
Naveh 1997 ↓
, s. 53.
W pisanym języku Fenicjan
Matres lectionis
były nieobecne aż do późniejszych etapów jego rozwoju – punickiego i, głównie, neo-punickiego.
Naveh 1997 ↓
, s. 65.
Naveh 1997 ↓
, s. 65–67.
Naveh 1997 ↓
, s. 68–9.
Naveh 1997 ↓
, s. 74.
R. De Vaux,
Ancient Israel
, Londyn 1961, s. 49, [w:]
Naveh 1997 ↓
, s. 76.
Kutscher 1982 ↓
, s. 12.
Avi Hurvitz,
The Transition Period in Biblical Hebrew: A Study in Post-Exilic Hebrew and Its Implications for the Dating of Psalms
, Jerusalem, Bialik Institute, 1972, s. 7, 61; Angel Sáenz-Badillos,
A History of the Hebrew Language
, Cambridge, Cambridge University Press, 1993, p. 112, [w:]
Seoung-Yun Shin 2016 ↓
, s. 265.
Dong-Hyuk Kim 2013 ↓
, s. 1–9.
Ehrensvärd 2006 ↓
Omówienie tych zjawisk znajduje się w M. Ehrensvärt
Linguistic Dating of Biblical Texts
, [w:]
Biblical Hebrew: Studies in Chronology and Typology
, ed. I. Young, Londyn 2003, s. 164–188, I. Young, R. Rezetko,
Linguistic Dating
, [w:]
Ehrensvärd 2006 ↓
, s. 178.
Seoung-Yun Shin 2016 ↓
, s. 265.
Krzysztof Siwek:
Biblijny język hebrajski
. Warszawa: Verbinum, 2013, s. 15–20.
ISBN
978-83-7192-459-0
J. Kaltner, S. L. McKenzie (red.),
Beyond Babel. A Handbook for Biblical Hebrew and Related Languages
, SBL, Atlanta 2012.
ISBN
1-58983-035-0
Thomas O. Lambdin:
Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego
. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012.
ISBN
978-83-7702-518-5
S. 31–32.
S. 18–19.
Jan Joosten,
Aramaic or Hebrew behind the Greek Gospels?;
H. Birkeland,
The Language of Jesus,
(Oslo 1954)
. Według Wrighta nie wyklucza się zarameizowanej ludowej wersji hebrajskiego: G.E. Wright,
Biblical Archaeology
, 1962, s. 243.
Segal 1980 ↓
, s. 1, 10.
Wcześniejsze badania podawały znacznie wcześniejszą datę całkowitego wymarcia języka hebrajskiego. Mamy świadectwa używania języka hebrajskiego jako mówionego (jednocześnie z aramejskim) przynajmniej do II wieku n.e.
Grintz 1960 ↓
, s. 32–47.
Segal 1980 ↓
, s. 6.
Por. Talmud Bawa Qama 83a, Sota 49b.
Segal 1980 ↓
, s. 2–3.
Segal 1980 ↓
, s. 3–4.
Segal 1980 ↓
, s. 11.
Segal 1980 ↓
, s. 5.
Khan i Rubin 2016 ↓
Hebrew
. ethnologue.com. [dostęp 2013-10-11].
ang.
Ashkenazic and Sephardic Hebrew
Spreafico Ambrogio (tł. pol. Bazyliński Stanisław) Deiana Giovanni:
Wprowadzenie do hebrajszczyzny biblijnej
. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce, 2001.
ISBN
83-85260-25-0
Wexler 1990 ↓
Olga
O.
Kapeliuk
Olga
O.
Is Modern Hebrew the only „Indo-Europeanied” Semitic Language? And what about Neo-Aramaic?
, [w:]
Shlomo
S.
Izre’el
Shlomo
S.
Raz
(red.),
Studies in Modern Semitic Languages
, BRILL, 1996 (Israel Oriental Studies), s. 59,
ISBN
978-90-04-10646-8
ang.
Izre’el, Shlomo (2003). „The Emergence of Spoken Israeli Hebrew.” In: Benjamin H. Hary (ed.),
Corpus Linguistics and Modern Hebrew: Towards the Compilation of The Corpus of Spoken Israeli Hebrew (CoSIH)”, Tel Aviv: Tel Aviv University, The Chaim Rosenberg School of Jewish Studies, 2003, s. 85–104.
See p. 62 in Zuckermann, Ghil’ad (2006), „A New Vision for ‘Israeli Hebrew’: Theoretical and Practical Implications of Analysing Israel’s Main Language as a Semi-Engineered Semito-European Hybrid Language”,
Journal of Modern Jewish Studies
5 (1), s. 57–71.
Weninger, Stefan, Geoffrey Khan, Michael P. Streck, Janet CE Watson, Gábor Takács, Vermondo Brugnatelli, H. Ekkehard Wolff et al.
The Semitic Languages
. An International Handbook. Berlin–Boston (2011).
Yael Reshef. „The Re-Emergence of Hebrew as a National Language” in Weninger, Stefan, Geoffrey Khan, Michael P. Streck, Janet CE Watson, Gábor Takács, Vermondo Brugnatelli, H. Ekkehard Wolff et al. (eds)
The Semitic Languages: An International Handbook
. Berlin–Boston (2011). p. 551.
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Martin Ehrensvärd.
Why biblical Texts cannot be dated linguistically
. „Hebrew Studies”. 47 (2006), s. 177–189, 2006. National Association of Professors of Hebrew.
ang.
J.M. Grintz:
Hebrew as the spoken and written language in the last days of the Second Temple
. JBL, 1960.
ang.
Dong-Hyuk Kim,
Early Biblical Hebrew, Late Biblical Hebrew, and Linguistic Variability: A Sociolinguistic Evaluation of the Lingustic Dating of Biblical Texts
, Boston, Leiden: Brill, 2013
ang.
Lily Khan, Aaron D. Rubin:
Handbook of Jewish Languages
. Boston, Leiden: Brill, 2016.
ang.
Eduard Yechezkel Kutscher:
A History of the Hebrew Language
. Jerozolima, Leiden: Magnes Press, 1982.
ang.
Joseph Naveh:
Early History of the Alphabet, an introduction to West Semitic epigraphy and palaeography
. Jerozolima: Magness Press, 1997.
ISBN
965-223-436-2
ang.
Tudor Parfitt.
The Use of Hebrew in Palestine 1800-1882
. „Journal of Semitic Studies”. 17 (2), s. 237–252, 1972. Oxford University Press.
ang.
Tudor Parfitt.
The Contribution of the Old Yishuv to the Revival of Hebrew
. „Journal of Semitic Studies”. XXIX (2), s. 255–265, 1984. Oxford University Press.
ang.
M.H. Segal:
A Grammar of Mishnaic Hebrew
. Oxford: Oxford University Press, 1980.
ang.
Seoung-Yun Shin,
A Diachronic Study of the Language of Haggai, Zechariah, and Malachi
, „Journal of Biblical Literature”, 2, 135, National Association of Professors of Hebrew, 2016, s. 177–189
ang.
Paul Wexler:
The Schizoid Nature of Modern Hebrew: A Slavic Language in Search of a Semitic Past
. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1990.
ang.
Ian Young.
Biblical texts cannot be dated linguistically
. „Hebrew Studies”. 46 (2005), s. 265–281, 2005. The Society of Biblical Literature.
ang.
Gilad Zuckermann:
ישראלית שפה יפה
. Tel Awiw: Am Oved Publishers, 2008.
ang.
Ghil’ad Zuckermann: Hebrew Revivalists’ Goal vis-à-vis the Emergin Israeli Language. W:
Handbook of Language and Ethnic Identity. Vol. 2. The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identiy Efforts
. Joshua A. Frishman, Ofelia García (red.). Oxford, New York: Oxford University Press, 2011, s. 68–85.
ISBN
978-0-19-983799-1
ang.
Gilad Zuckermann, 2003.
Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew
. Palgrave Macmillan. (
ISBN
978-1-4039-1723-2
ISBN
978-1-4039-3869-5
) (ang.)
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Zobacz hasło
hebrajski
w Wikisłowniku
Zobacz multimedia
związane z tematem:
Język hebrajski
Interaktywny słownik hebrajsko-polski i polsko-hebrajski wraz z pełną koniugacją (odmianą) niektórych czasowników, przykładami piosenek hebrajskich i informacjami o historii i gramatyce języka hebrajskiego
Język hebrajski – Zasoby
Rozbudowany słownik hebrajsko-angielski i angielsko-hebrajski Morfix
hebr.
Transliteracja i transkrypcja alfabetu hebrajskiego
. xa.yimg.com. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-03-04)].
Języki semickie
współczesne
amharski
arabski
aramejski
argobba
dahalik
daridża
gurage
harari
hebrajski
judeoarabski
maltański
mandejski
tigre
tigrinia
turoyo
współczesny południowoarabski
wymarłe
prasemicki
akadyjski
amonicki
amorycki
eblaicki
fenicki
gafat
gyyz
moabicki
południowoarabski epigraficzny
punicki
syriacki
ugarycki
Judaizm
Żydzi
Żydowskie ruchy religijne
Ortodoksyjny
Ultraortodoksja
(charedi)
Chardal
Chasydyzm
Nowoczesna ortodoksja
Otwarta ortodoksja
Konserwatywny
Neologiczny
Reformowany
Rekonstrukcjonistyczny
Humanistyczny
Odnowienia
Samarytanie
Judeochrześcijanie
Mesjanistyczni
Nazarejczycy
Sabataizm
Frankizm
Schizmy
Wzajemne stosunki
zob. też:
Karaimizm
Sekularyzm
Ludy wyznające judaizm
Aszkenazyjczycy
Sefardyjczycy
Mizrachijczycy
Felaszowie
Żydzi górscy
Romanioci
Bnej Israel
Bnej Menasze
Gruzińscy Żydzi
Krymczacy
Żydzi z Koczin
Żydzi z Kaifeng
Żydzi chazarscy
Lemba
Filozofia żydowska
Bóg w judaizmie
Zasady wiary
Naród wybrany
Eschatologia
Etyka
Gilgul
Halacha
Teologia Holokaustu
Jahwe
Kabała
Koszerność
Mesjanizm
Musaryzm
Imię Boga
Siedem Praw Noego
Cedaka
Tzniut
Teksty religijne
Tanach
Tora
Newiim
Ketuwim
Gemara
Miszna
Talmud
Tosefta
Midrasz
Literatura rabiniczna
Miszne Tora
Arba'ah Turim
Szulchan aruch
Miszna Berura
Zohar
Hagada
Pijut
Sidur
Postacie
Abraham
Dawid
Mojżesz
Hillel
Izaak
Szammaj
Juda ha-Nasi
Saadja ben Josef
Gerszom z Moguncji
Izaak Alfasi
Raszi
Jehuda he-Chasid
Eleazar z Wormacji
Jehuda Halewi
Aben Ezra
Mordechaj Kaplan
Mojżesz Majmonides
Nachmanides
Aszer ben Jechiel
Lewi ben Gerson
Jakub
Josef Albo
Józef Karo
Izaak Abrabanel
Izaak Luria
Salomon
Sabbataj Cwi
Jakub Frank
Baal Szem Tow
Dow-Ber
Elimelech
Menachem Schneerson
Życie i kultura
Kto jest Żydem?
Etymologia słowa Żydzi
Bar micwa
Bat micwa
Brit mila
Brit shalom
Gwiazda Dawida
Ketuba
Szabat
Sziduch
Małżeństwo
Micwa
Nida
Pidyon haben
Minjan
Żałoba w judaizmie
Kuchnia żydowska
Chiloni
Świecka kultura żydowska
Konwersja na judaizm
Jezus w judaizmie
Chad gadja
Święta
Chanuka
Jom Kipur
Pesach
Purim
Rosz ha-Szana
Sukkot
Szawuot
Sziwa Asar be-Tamuz
Tisza be-Aw
Ważne miejsca i stanowiska
Namiot Spotkania
Świątynia Jerozolimska
Cztery święte miasta judaizmu
Jerozolima
Safed
Hebron
Tyberiada
Ściana Płaczu
Synagoga
Jesziwa
Mykwa
Bejt din
Gabaj
Chazan
Ha Kohen Gadol
Kanaan
Kohen
Magid
Rabin
Kobiety rabini
Rebe
Cadyk
Posek
Rosz jesziwa
Maszgijach
Mohel
Ha Mashiah
Modlitwy i przedmioty kultu
Amida
Awinu Malkenu
Szema Jisrael
Aleinu
Kidusz
Hallel
Kol Nidre
Maariw
Mincha
Ma Tovu
Hawdala
Szacharit
Kadisz
Arba Minim
Sefer Tora
Gartel
Kitel
Talit
Tefilin
Cicit
Menora
Chanukija
Mezuza
Szofar
Jad
Kipa/Jarmułka
Kuczka
Języki
Hebrajski
Judeo-aramejski
Aramejski judeo-palestyński
Aramejski judeo-babiloński
Judeo-arabski
Judeo-berberyjski
Judeoperski
Judeo-portugalski
Bucharski
Jewanik
Italkian
Ladino
Haketia
Zarfatit
Szuadit
Jidysz
Knaan
Kiwruli
Kayliñña
Qwareña
Historia
Starożytny Izrael
Świątynia Jerozolimska
Niewola babilońska
Powstanie Machabeuszów
Herod Wielki
Sanhedryn
Faryzeusze
Saduceusze
Esseńczycy
Pierwsza wojna żydowsko-rzymska
Powstanie Bar-Kochby
Diaspora żydowska
Historia Żydów w średniowieczu
Historia Żydów w świecie muzułmańskim
Ziemia Izraela
Historia Palestyny
Haskala
Historia Izraela
zob. też:
Historia Żydów w Polsce
Polityka
Syjonizm
Światowa Organizacja Syjonistyczna
Ogólni Syjoniści
Socjalistyczny
Religijny
Rewizjonistyczny
Theodor Herzl
Państwo Izrael
Prezydent Izraela
lista
Premierzy Izraela
Wicepremierzy Izraela
Rząd Izraela
Żydowskie ruchy polityczne
Bund
Agudat Israel
Partie polityczne w Izraelu
Prawo powrotu
Antysemityzm
Historia antysemityzmu
Holokaust
Prześladowania Żydów
Antysemityzm współczesny
Antysemityzm rasowy
Antysemityzm religijny
Izrael
Kontrola autorytatywna
język naturalny
):
LCCN
sh85059867
GND
4023922-6
NDL
00563057
BnF
11932008q
SUDOC
027233618
BNCF
7045
NKC
ph120658
J9U
987007555654405171
LNB
000071768
Encyklopedie internetowe
PWN
3910588
Britannica
topic/Hebrew-language
stara БРЭ
1999370
ЕСУ
13651
NE.se
hebreiska
SNL
hebraisk
Catalana
0187271
Źródło: „
Kategorie
Język hebrajski
Biblia
Języki semickie
Języki starożytnego Bliskiego Wschodu
Języki żydowskie
Języki liturgiczne
Ukryte kategorie:
Strony korzystające z podprzypisów
Szablon odn bez numeru strony
Szablon IPA do sprawdzenia
Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (powyżej 30k)
Język hebrajski
Dodaj temat