Kanada - Wikipedio
Irez a kontenajo
De Wikipedio
Por altra loki nomizita 'Kanada', videz
Kanada (homonimo)
Kanada
Canada
Standardo
di Kanada
Blazono
di Kanada
Nacionala himno
O Canada
Urbi:
Chefurbo
Ottawa
· Habitanti:
812 129
(2006)
Precipua urbo:
Toronto
Lingui:
Oficala lingui:
Angla
Franca
Guvernerio
Tipo:
Monarkio
Rejino
Charles la 3ma di Unionita Rejio
Generala guvernisto
Mary May Simon
Chefministro
Mark Carney
Surfaco
(2
ma
maxim granda)
· Totala:
9 984 670 km²
· Aquo:
8,92
Habitanti:
(38
ma
maxim granda)
· Totala:
37 694 085
(2020)
Denseso di habitantaro
3,92 hab./km²
Plusa informi:
Valuto
Dolaro di Kanada
Veho-latero:
dextre, sinistre, sinistre, sinistre, sinistre, sinistre
ISO
CA
CAN
124
Reto-domeno:
.ca
.quebec
Kanada
esas lando jacanta an
Nord-Amerika
, konsistanta ek 10 provinci e 3 teritorii. Ol havas kom vicini
Usa
sude,
Alaska
(Usana stato) weste,
Grenlando
Santa Pierre e Mikelon
este. Norde jacas l'
Arktika oceano
. En
2018
la lando havis cirkume 37 milioni habitanti.
Kanada esas la duesma maxim vasta lando de la mondo dop
Rusia
, e lua komuna frontiero kun
Usa
esas la maxim longa terala frontiero de la mondo.
Historio
redaktar
redaktar fonto
Linguala regioni en Nordal Amerika ante l'arivo di Europani.
Precipua artiklo:
Historio di Kanada
Arkeologiala
genetikala
studii indikas ke homi ja habitis
Yukon
cirkume
26 500
yari ante nun, e sude de
Ontario
cirkume
9 500
yari ante nun
. On kalkulas ke existis 200 mil til 2 milioni indijeni en Kanada dum la
15ma yarcento
. L'unesma
Europani
qui arivis en la nuna Kanada esis
vikingi
. Li establisis su en la regiono
Newfoundland
dum la
yari 1000a
e, pos ke lia koloniigo faliis, li ne pluse probesis koloniigar la regiono. Erste en
1497
Italian
explorero
Giovanni Caboto
exploris la litoro por
Anglia
Jacques Cartier
exploris l'
Atlantika
litoro di Kanada en
1534
Samuel de Champlain
arivis en
1603
e fondis
Quebec
en
1608
. En
1610
Britaniani
fondis lua unesma kolonii en la regiono, en Cupids e Ferryland
. La
Dek e tri kolonii
fondesis poka yari pose.
Nova-Skotia
divenis Britaniana teritorio en
1713
per la
kontrato di Utrecht
La morto di Benjamin West dum la
batalio di Abraham-planaji
En
1759
Britaniani vinkis
Franci
en la
batalio di Abraham-planaji
. Pos la
Sep-yara milito
Francia cedis granda parto di Kanada ad Unionita Rejio. Rejala proklamo en
1763
kreis la provinco Quebec, ed unionis l'insulo di Cape Breton a Nova-Skotia. Por preventar konflikti en Quebec, Britania aprobis l'Akto pri Quebec en
1774
, qua expansis la teritorio di la provinco a la
Granda Lagi
e la valo dil
fluvio Ohio
Franca linguo
riestablisesis ibe. Ta agado iracigis la kolonigiisti di la
Dek e tri kolonii
ed stimulis anti-Britaniana sentimenti poka yari ante l'
Usana revoluciono
Per tale nomizita
Paco di Paris
signatita en
1783
, la nedependo di la dek e tri kolonii agnoskesis, e teritorii sude de la Granda Lagi cedesis ad
Usa
. Dum la
Milito di 1812
, Usa atakis Kanada, ma pos du yari patis.
Pos diversa konferi, konstitucala akto en
1867
kreis Kanadana Kunfederuro nedependanta de Unionita Rejio ye la
1ma di julio
1867
. Komence Kanada konsistis ek quar provinci:
Ontario
Quebec
Nova-Skotia
New Brunswick
. Pose Kanada asumis kontrolo di tale nomizita Tero di Rupert, e di Nord-Westala Teritorio. Britaniana Kolumbia ed insulo Vancouver unionesis a la kunfederuro en
1871
kontre ke
insulo Prince Edward
unionesis erste en
1873
. Por stimular l'expanso adweste, Kanadana guvernerio stimulis la konstrukturo di
ferovoyo
North Canadian Pacific
, qua kompleteskis en
1915
e ligis
Québec
Britaniana Kolumbia
Unionita Rejio duris prenar kontrolo di Kanadan exeteral aferi. Konseque, kande
Unesma mondomilito
komencis, Kanada eniris la milito. Volontarii sendesis al westala fronto. De cirkume
625 000
soldati sendita, cirkume 60.000 perisis e 173.000 vundesis. En
1939
sub la guvernerio dil chefministro
William Lyon Mackenzie King
Kanada deklaris milito kontre Germania tri dii pos l'Unionita Rejio. Kanadana trupi esis multe importanta dum l'
inkurso di Dieppe
en
1942
, dum la
batalio di Normandia
en
1944
, ed anke protektis lora rejulo di
Nederlando
dum Germana okupo en ta lando.
En
1949
, Newfoundland (nuna
Newfoundland e Labrador
) unionesis a Kanada. En
1982
parlamento
di Kanada aprobis
Canada Act
, qua kompletigis la nedependo di Kanada del
Unionita Rejio
. En
1999
, kreesis
Nunavut
, la triesma teritorio di la lando.
Precipua artiklo:
Militala historio di Kanada
Politiko
redaktar
redaktar fonto
Parlamento di Kanada.
Chefministro
Justin Trudeau
Precipua artiklo:
Generala guvernisto di Kanada
Kanada esas
demokratio
kun duranta tradiciono di politikala libereso. Lua politikala sistemo esas
parlamentarismo
, sub formo di
konstitucala monarkio
. La monarko di Kanada esas la
rejo
di
Anglia
, qua esas nur
chefo di stato
, e lua povo esas precipue simbolala. Lu nominas la
generala guvernisto
por reprezentar lu, konsilita da la
chefministro
. Malgre ke l'ofico di chefministro ne existas formale en la
konstituco
di Kanada, fakte lu esas la
chefo di guvernerio
di la lando. Ordinare lu esas la chefo dil partiso qua havas la majoritato en la chambro di deputati (Chambro di la Komoni).
La
legifala povo
konsistas ek
parlamento
kun du chambri. La Chambro di la Komoni (
Angle
House of Commons
France
Chambre des communes
) havas 308 membri, qui elektesas dal populo por admaxime 5 yari. Singla deputato reprezentas nura distrikto. La Senato (
Senate of Canada
Le Sénat du Canada
) havas 105 membri qui nominesas da la generala guvernisto. La maxima evo por senatani esas 75 yari.
La nuna Kanadana
konstituco
Constitutional Act
) adoptesis en
1982
. Ol kontenas la
Constitutional Act
de
1867
e sequanta emendi. La
Statuto di Westminster
de 1931 donis kompleta autonomio a la lando. Simila ad
Unionita Rejio
, kelka ne-skribita konvencioni anke judikesas kom parto di Kanadana konstituco, exemple l'existo di chefministro.
De
1871
til
1921
Kanadana guvernerio anke signatis 11 pakti qui grantis yuri por aborijeni, exemple aceso a
saneso-sistemo
e dispenso di taxado, malgre l'existo di konflikti.
Geografio
redaktar
redaktar fonto
Politikala mapo di Kanada.
Tundro
kovras parto de la nordo di Kanada.
Precipua artiklo:
Geografio di Kanada
Kanada okupas 41% di
Nord-Amerika
. Ol esas la duesma maxim vasta lando e havas la maxim granda
litoro
dil mondo, kun
243 082
km.
Norde, la klimato esas
Polala
e subpolala. En
Vancouver
, sude de la lando ed apud la litoro la klimato esas oceanala. Centre de la lando ol esas kontinentala. En
Montréal
, la mezavalora
temperaturo
en
julio
somero
) esas 22,3°C, ed en
januaro
vintro
) esas -8,9°C.
La peizaji di Kanada varias de
boreala foresti
sude til
tundro
glacieri
an la nordo. Weste existas l'alta monti di la
Rokoza montaro
. Sud-weste, plana tereni (Kanadana plano) posibligas kultivi. La regiono proxim la
Granda Lagi
koncentras granda parto di la habitantaro.
La maxim longa
fluvio
di Kanada esas
Mackenzie
, longa de 1738 kilometri, qua naskas en la
Granda Lago Sklavo
. Kande altra riveri qui debushas an la Granda Lago Sklavo inkluzesas, la tota extenso di Mackenzie amontas 4241 kilometri, e lua baseno amontas
1 805 200
km².
Ekonomio
redaktar
redaktar fonto
Precipua artiklo:
Ekonomio di Kanada
Usa
esas la maxim importanta
ekonomiala
partenero di Kanada.
Demografio
redaktar
redaktar fonto
Demografiala evoluciono di Kanada, 1867 til 2007.
Kanadani kun Franca acendenti.
Segun statistiki de
The World Factbook
por julio 2020, Kanada havis
37 694 085
habitanti.
La maxim multa (32,3%) esas Kanadani. Angli esas 18,3%, Skoti esas 13,9%, Franci esas 13,6%, Irlandani esas 13,4%, Germani esas 9,6%, Chiniani esas 5,1%, Italiani esas 4,6%, indijeni Nord-Amerikana esas 4,4%, estal Indiani esas 4,1%, e 56,1% apartenas ad altra etnii. La quanto superiras 100%, nam multa personi mencionis plu kam 1 rasala origino.
La maxim multa habitanti rezidas proxim la frontiero kun
USA
. Kanada recevis granda quanto di enmigranti, precipue de
Europana
landi (cirkume 23%), Chinia (3,5%) ed altri.
L'oficala lingui de la lando esas
Angla
, parolata da 58,7%, e
Franca
, parolata da 22%. Punjabi parolesas da 1,4%, Italiana da 1,3%, Hispana da 1,3%, Germana da 1,3%, Kantonana da 1,2%, Tagalog da 1,2%, Araba da 1,1%, e 10,5% parolas altra lingui.
La
religio
kun maxim granda nombro di adepti esas Katolikismo, por 39%. Protestanti esas 20,3%, Ortodoxa kristani esas 1,6%, altra kristani esas 6,3%, Mohamedani esas 3,2%, Hindui esas 1,5%, Sikh esas 1,4%, Buddhisti esas 1,1%, Judaisti 1%, e 0,6% praktikas altra religii. Sen religio esas 23,9%, segun dati de 2011.
La maxim populoza urbo esas
Toronto
, kun plu kam 5 milioni habitanti. Altra importanta urbi esas
Montreal
(plu kam 1,6 milion habitanti en 2006),
Calgary
(plu kam 900 mil habitanti)
Ottawa
(plu kam 800 mil habitanti),
Edmonton
(plu kam 700 mil habitanti),
Vancouver
(plu kam 570 mil habitanti) e
Quebec-urbo
(plu kam 400 mil habitanti).
Kulturo
redaktar
redaktar fonto
Diversa
totem
che Universitato di British Columbia.
La
kulturo
di Kanada recevis Angla, Franca ed aborijena influi. Dum mili di yari, aborijeni produktis variita exempleri pri vidal arti, nome
totem
. Katolika eklezio portis multa influi kulturala en regioni koloniigita da Franci, nome
Kebekia
. Pose, artisti kombinis influi Britaniana, Franca, aborijena ed Usana en lia labori.
Tom Thomson
La maxim famoza Kanadana piktisti esas
Tom Thomson
e tale nomizita "grupo di le sep". Pose, aparis piktisti kun foko idealista e nacionalista, qui komencis montrar lia pikturi publike dum la yari 1920a. Malgre nomizita "grupo di le sep", fakte 5 developis la precipua idei dil grupo:
Lawren Harris
Franklin Carmichael
Alexander Young Jackson
Arthur Lismer
James Edward Hervey MacDonald
Pri
literaturo
en l'Angla, importanta nomi esas
Robertson Davies
Michael Ondaatje
Stephen Leacock
, Carol Shields,
Alistair MacLeod
Margaret Atwood
. En Franca linguo esas
Philippe-Ignace-Francois Aubert de Gaspé
Louis-Honoré Fréchette
Gabrielle Roy
Anne Hébert
Antonine Maillet
, Nicole Brossard e
Roch Carrier
. En 2013,
Alice Munro
divenis l'unesma Kanadana skriptisto qua recevis la
Nobel-premio pri literaturo
Pos la
17ma yarcento
Kanada developis bona muzikala substrukturo, kun konservatorii, akademii, radio-stacioni, edc. Kompozisto
Joseph Quesnel
skribis unesma Kanadan
opero
en fino di la 18ma yarcento.
Alexander Muir
kompozis
The Maple Leaf Forever
en
1867
por celebrar Kanadana kunfederuro. Pri
jazo
, importanta nomi esis
Oscar Peterson
Guy Lombardo
, e l'unesma Kanadana
rock
-idolo,
Paul Anka
. Inter l'artisti de la
yari 1960a
, kantisto e kompozisto
Neil Young
eniris
Rock And Roll Hall of Fame
du foyi.
En pop-kulturo, kelka notora nomi esas
Céline Dion
Nelly Furtado
Avril Lavigne
ed
Alanis Morissette
Frankofonio
redaktar
redaktar fonto
Kanada esas membro dil organizuro internaciona pri
Frankofonio
e dil asemblajo parlamentala di la Frankofonio. Pluse, dil organizuro di municipi Franca-parolanta di New-Brunswick, di la federuro di municipi Kebekiana, dil uniono di municipi di
Kebekia
, di la federuro Kanadana pri municipi quale Levis, Quebec, Sherbrooke, Gatineau, Montréal, Saguenay e Trois-Rivières esas membri di asociuro di Franca-parolanta urbestri.
Sporti
redaktar
redaktar fonto
Kanadana esquado pri
hokeo* sur glacio
celebras sua vinko dum la
Vintrala Olimpiala Ludi
di 2010.
Kanada komencis praktikar organizita
sporti
dum la yari 1770a. Nun, la precipua profesionala sporti praktikata en la lando esas
hokeo* sur glacio
lacrosse
basketbalo
basbalo
e diversa formi di pedbalono-sporti, nome
Usana futbalo
futbalo
. La nacionala sporti di Kanada esas hokeo* sur glacio e
lacrosse
Golfo
futbalo
basbalo
teniso
skio
badmintono
voleibalo
biciklado
natado
kugloludo
rugbio*-uniono
, pirogo-remado, kavalk-arto,
squash
e lukti ank esas prizata ed ordinare praktikata da yuni ed amatori.
La lando partoprenabas en preske omna
Olimpiala ludi
depos 1900. En 1976, ol gastigis l'
la 21ma Somerala Olimpiala Ludi
, e kelkafoye anke la
Vintrala Olimpiala Ludi
. En 2026, kelka partii de la
Mondala Kupo di Futbalo
ank eventos en Kanada.
Videz anke
redaktar
redaktar fonto
Commons
Commons
havas kontenajo relatante a:
Kanada
Rejara jendarmaro
Senimposta sparokonto
Referi
redaktar
redaktar fonto
Population and dwelling counts, for census metropolitan areas and census agglomerations, 2006 and 2001 censuses - 100% data notepad
North America::Canada
Publikigita da The World Factbook.
URL vidita ye 29ma di agosto 2020.
Pálsson, Hermann (1965) (Digitized online by Google books). The Vinland sagas: the Norse discovery of America. Penguin Classics. p. 28. ISBN 0-14-044154-9
The Atlantic region to Confederation: a History
Autoro: Phillip Alfred Buckner; John G. Reid (1994).
Publikigita da University of Toronto Press. pp. 55-56.
What is Canada's longest river?
URL vidita ye 17ma di novembro 2020.
Obtenita de "
Kategorio
Kanada
Kanada
Adjuntez temo