Karl Marks — Vikipediya

Karl Marks — Vikipediya
Məzmuna keç
Vikipediya, azad ensiklopediya
Karl Marks
alm.
Karl Marx
Doğum adı
Karl Heinrich Marx
Doğum tarixi
5 may
1818
1818-05-05
[…]
Doğum yeri
Trir
Reyn əyaləti
[d]
Prussiya
[…]
Vəfat tarixi
14 mart
1883
1883-03-14
[…]
(64 yaşında)
Vəfat yeri
London
İngiltərə
Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
[…]
Vəfat səbəbi
ağciyər xəstəliyi
[d]
Dəfn yeri
Karl Marksın məzarı
[d]
Həyat yoldaşı
Cenni Marks
(1843–1881)
[…]
Uşaqları
Eleonora Evelinq
[…]
Cenni Longe
[…]
Laura Marks
[…]
Edqar Marks
[d]
Frederix Demuth
[d]
Heinrix Eduard Guy Marks
[d]
Jenni Evelin Francis Marks
[d]
Atası
Henriks Marks
[d]
[…]
Anası
Henriette Presburq
[d]
Elm sahələri
siyasi-iqtisad
sosiologiya
fəlsəfə
Elmi dərəcəsi
fəlsəfə doktoru
[…]
İş yerləri
Yeni Reyn qəzeti
Reyn qəzeti
[d]
Təhsili
Bonn Universiteti
(1835–1836)
[…]
Yena Universiteti
Humboldt adına Berlin Universiteti
(1836–)
10
[…]
Frederik III Uilyam Gimnaziyası
[d]
(1830–)
Elmi rəhbəri
Bruno Bauer
Üzvlüyü
Birinci İnternasional
[d]
(1864–1872)
Mükafatları
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Karl Henrix Marks
alm.
Karl Heinrich Marx
5 may
1818
[…]
Trir
Reyn əyaləti
[d]
Prussiya
[…]
14 mart
1883
[…]
London
İngiltərə
Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
[…]
11
Almaniya
filosofu
, siyasi iqtisadiyyat tənqidçisi,
iqtisadçısı
tarixçisi
sosioloqu
, siyasi nəzəriyyəçisi,
jurnalisti
və sosialist inqilabçısı.
Almaniya ittifaqının
Trir
şəhərində anadan olan Marks,
Bonn
və Berlin universitetlərində
hüquq
və
fəlsəfə
üzrə təhsil alıb. 1843-cü ildə alman teatr tənqidçisi və siyasi fəal
Cenni fon Vestfalen
ilə evlənib. Siyasi nəşrlərinə görə vətəndaşlıqdan məhrum edilən Marks həyat yoldaşı və uşaqları ilə onilliklər boyu Londonda sürgündə yaşamış, burada alman mütəfəkkiri
Fridrix Engelslə
əməkdaşlıq edərək öz düşüncəsini inkişaf etdirməyə və Britaniya muzeyinin oxu zalında araşdırma apararaq yazılarını dərc etməyə davam etmişdir. Onun ən məşhur əsərləri 1848-ci il tarixli
Kommunist Manifesti
pamfleti
və üç cildlik
Kapital
(1867–1883) kitabıdır.
12
Marksın siyasi-fəlsəfi fikri sonrakı intellektual, iqtisadi və siyasi tarixə böyük təsir göstərmişdir. Belə ki, onun adı sifət, isim və sosial nəzəriyyə məktəbi kimi istifadə edilməkdədir.
Marksın cəmiyyət, iqtisadiyyat və siyasətlə bağlı
tənqidi nəzəriyyələri
ümumilikdə
marksizm
kimi başa düşülür ki, bu cərəyan da insan cəmiyyətinin
sinfi qarşıdurma
yolu ilə inkişaf etdiyini iddia edir. Kapitalist istehsal üsulunda bu,
istehsal vasitələrinə
nəzarət edən
hakim siniflərlə
burjuaziya
) əməkhaqqı qarşılığında öz
işçi qüvvəsini
satmaqla bu vasitələri təmin edən
işçi sinif
proletariya
) arasındakı qarşıdurmada özünü göstərirdi.
13
Tarixi materializm
kimi tanınan tənqidi yanaşmanı tətbiq edən Marks, kapitalizmin əvvəlki sosial-iqtisadi sistemlər kimi daxili gərginliklər yaratdığını və bunun öz-özünü məhv etməsinə və sosialist istehsal üsulu kimi tanınan yeni bir sistemlə əvəzlənməsinə gətirib çıxaracağını proqnozlaşdırırdı. Marksın fikrincə, kapitalizmdəki sinfi ziddiyyətlər – qismən onun qeyri-sabitliyi və
böhrana
meyilli təbiəti sayəsində – fəhlə sinfinin
sinfi şüurunun
inkişafına, onların siyasi hakimiyyəti ələ keçirməsinə və nəhayət, azad istehsalçılar birliyindən ibarət
sinifsiz
kommunist cəmiyyətinin
qurulmasına gətirib çıxaracaqdı.
14
Marks iddia edirdi ki, fəhlə sinfi kapitalizmi devirmək və sosial-iqtisadi
azadlığa
nail olmaq üçün mütəşəkkil
proletar inqilabı
hərəkatını həyata keçirməlidir; o, bu fikrin reallaşması üçün həm də fəal şəkildə təzyiq göstərirdi.
15
Bəşər tarixinin
ən təsirli şəxsiyyətlərindən biri kimi təsvir olunan Marksın yaradıcılığı həm təqdir, həm də tənqid edilmişdir.
16
Onun iqtisadiyyat sahəsindəki əsərləri əmək və əməyin
kapitalla
əlaqəsi haqqında bəzi müasir nəzəriyyələrin əsasını təşkil edir.
17
18
19
Dünyada bir çox ziyalılar, həmkarlar ittifaqları, rəssamlar və siyasi partiyalar Marksın yaradıcılığından təsirlənmiş, bir çoxu onun ideyalarını dəyişdirmiş və ya uyğunlaşdırmışdır. Marks adətən müasir
sosial elmlərin
əsas memarlarından biri kimi qeyd olunur.
20
21
Həyatı
redaktə
vikimətni redaktə et
Uşaqlıq illəri və ilk təhsili: 1818–1836
redaktə
vikimətni redaktə et
Trir
şəhərində, indiki Brükenqasse 10 ünvanında yerləşən, Marksın doğulduğu ev. Ailə birinci mərtəbədə iki, ikinci mərtəbədə üç otaq tutmuşdu.
22
1928-ci ildə
Almaniya Sosial Demokrat Partiyası
tərəfindən satın alınmış bu binada hazırda Marksın ev muzeyi fəaliyyət göstərir.
23
Karl Henrix Marks 5 may 1818-ci ildə
Henrix Marks
[ing.]
(1777–1838) və Henrietta Presburqun (1788–1863) ailəsində anadan olub. O,
Prussiya krallığının
Aşağı Reyn əyalətinin
Trir
şəhərində, Brükenqasse 664 küçəsində yerləşən mənzildə dünyaya göz açıb.
24
Marksın ailəsi əslən dünyəvi yəhudilərdən olsalar da, onun doğumundan əvvəl rəsmi olaraq xristianlığı qəbul etmişdilər. Ana tərəfdən babası holland
ravvin
idi, ata tərəfi isə babası Meyer Halevi Marksdan başlayaraq 1723-cü ildən Trir şəhərinin ravvinləri kimi fəaliyyət göstərirdilər.
25
Atası Herşel (bu, ona doğularkən verilən ad idi) nəsildə dünyəvi təhsil alan ilk şəxs idi. O, vəkil olduqdan sonra rifahı yaxşılaşdı və yuxarı orta təbəqə kimi gəlir əldə etməyə başladı. Herşelin vəkillikdən gələn qazancından əlavə, ailənin Mozeldə bir neçə üzüm bağı da vardı. Hələ oğlu dünyaya gəlməzdən əvvəl,
Reyn vilayətində
yəhudilərin emansipasiyası ləğv olunduqdan sonra
26
Marksın atası iudaizm dinindən dönərək Prussiyanın yevangeliya kilsəsinə qoşuldu və
idiş dilindəki
Herşel adını almanca səslənən Henrixə dəyişdi.
27
Dünyəvi həyat tərzi keçirən Henrix
maarifçilik dövrünün
adamı idi: filosoflar
İmmanuel Kant
və
Volterin
konsepsiyaları ilə maraqlanırdı.
Klassik liberal
kimi, o dövrdə
mütləq monarxiya
olan Prussiyada konstitusiya və islahatlarla bağlı təşviqatda iştirak etmişdi.
28
1815-ci ildə Henrix Marks vəkil kimi işləməyə başladı və 1819-cu ildə ailəsini
Porta Niqra
yaxınlığındakı on otaqlı böyük bir evə köçürdü.
29
Həyat yoldaşı Henrietta Presburq əslən holland yəhudilərindən, sonralar
Philips
Electronics şirkətinin əsasını qoyan varlı sahibkar ailədən idi. Belə ki, Henriettanın bacısı Sofi Presburq (1797–1854) Lion Filips (1794–1866) ilə ailə həyatı qurmuşdu; o, şirkətin qurucuları olan
Cerard
[ing.]
və
Anton Filipsin
[ing.]
nənəsi,
Frits Filipsin
[ing.]
isə böyük nənəsi idi. Hollandiyalı Lion Filips imkanlı tütün istehsalçısı və sənayeçisi idi; Karl və
Cenni Marks
sonralar Londonda sürgündə olarkən tez-tez ondan borc almağa gələcəkdilər.
30
Marksın uşaqlığı haqqında məlumatlar olduqca azdır.
31
Ailədə doqquz uşaqdan üçüncüsü idi. 1819-cu ildə qardaşı Moritsin ölümündən sonra ailənin ən böyük oğlu olmuşdu.
32
Marks və onun sağ qalan bacı-qardaşları — Sofi, Herman, Henrietta, Luiza, Emiliya və Karolin 1824-cü ilin avqustunda, anaları isə 1825-ci ilin noyabrında
lüteran kilsəsində
vəftiz
olunmuşdular.
33
Marks 1830-cu ildə Trir Gimnaziyasına daxil olana qədər atası ona özü fərdi təhsil vermişdi. Gimnaziyanın direktoru Hüqo Vittenbax atasının dostu idi. Bir çox
liberal humanistləri
müəllim kimi işə götürən Vittenbax bu səbəbdən yerli mühafizəkar hökumətin qəzəbinə məruz qalmışdı. Sonradan 1832-ci ildə məktəbdə reyd keçirən polis siyasi liberalizmi müdafiə edən ədəbiyyatların tələbələr arasında paylandığını aşkar etmişdi. Bu cür materialın yayılmasını təhrikçi hərəkət hesab edən hakimiyyət məktəbdə islahatlara başlamış və Marksın oxuduğu illərdə müəllim heyətini dəyişdirmişdi.
34
Fəlsəfə və ədəbiyyat üzrə təhsil almaq istəyən 17 yaşlı Marks 1835-ci ilin oktyabrında
Bonn Universitetinə
üz tutsa da, atası təkidlə oğlunun daha praktik sahə olan hüquq oxumağını arzu edirdi.
35
"Ağciyər zəifliyi" adlandırılan vəziyyətə görə
36
Marks 18 yaşına çatanda hərbi xidmətdən azad edildi. Bonn Universitetində olarkən siyasi radikallardan ibarət Şairlər Klubuna qoşulmuşdu; o radikallar ki, daim polis tərəfindən nəzarət edilirdilər.
37
Marks həm də Trir Taverna Klubu (
alm.
Landsmannschaft der Treveraner
) adlı içki cəmiyyətinin də üzvü idi; burada bir çox ideyalar müzakirə olunurdu. Hətta o, bir müddət kluba həmsədrlik də etmişdi.
38
39
Həmin illərdə Marks münaqişəyə də girirdi. Belə münaqişələr bəzən ciddi xarakter alırdı; belə ki, universitetin Borrusiya qrupunun üzvü ilə dueldə belə iştirak etmişdi.
40
Birinci semestrdə qiymətləri yaxşı olsa da, tezliklə aşağı qiymət almağa başladı. Bu da atasını məcbur etdi ki, Marksı daha intizamlı və akademik olan
Berlin Universitetinə
göndərsin.
41
Hegelçilik və jurnalistika: 1836–1843
redaktə
vikimətni redaktə et
Karl Marksın həyat yoldaşı
Cenni Marks
1836-cı ilin yay-payız aylarını Trirdə keçirən Marks təhsilinə və şəxsi həyatına daha ciddi yanaşmağa başladı. O,
kiçik zadəganların
təhsilli üzvü
Cenni fon Vestfalenlə
nişanlandı. Cenni Marksı uşaqlığından tanıyırdı. O, Marksla olmaq üçün gənc aristokrat nişanlısından ayrılmışdı. Həm bu səbəbdən, həm də dini və sinfi mənsubiyyətlərindəki fərqlərə görə Cenni ilə Marksın münasibəti ətrafdakıların qınağına məruz qalmışdı, lakin Marks Cenninin atası, liberal aristokrat Lüdviq fon Vestfalenlə dostluq etmiş və sonralar doktorluq dissertasiyasını ona həsr etmişdi.
42
Nişanlandıqdan yeddi il sonra, 19 iyun 1843-cü ildə gənclər
Kroytsnax
şəhərində protestant kilsəsində evlənmişdilər.
43
1836-cı ilin oktyabrında Marks Berlinə gəlir, universitetin hüquq fakültəsinə daxil olur və Mittelştrassedə bir otaq kirayəyə götürür.
44
O, birinci semestrdə
Eduard Qansın
(Qans mütərəqqi Hegelçi mövqeyi təmsil edirdi; libertar aspektləri və sosial məsələnin əhəmiyyətini xüsusilə vurğulayaraq tarixdə rasional inkişafı işləyib hazırlamışdı) və
Karl fon Savinyinin
(tarixi hüquq məktəbini təmsil edirdi) mühazirələrində iştirak edir.
45
Hüquq təhsili almasına baxmayaraq, o, fəlsəfəyə valeh olmuşdu və
"fəlsəfə olmadan heç nəyə nail ola bilməyəcəyinə"
inanaraq bu ikisini birləşdirməyin yollarını axtarırdı.
46
Marks o zamanlar Avropa fəlsəfi dairələrində geniş müzakirə edilən, yenicə vəfat etmiş alman filosofu
Georq Vilhelm Fridrix Hegel
ilə maraqlanmağa başladı.
47
Stralauda müalicə alarkən
Hegelin ideyalarını
müzakirə edən Həkim Klubu (
alm.
Doktorklub
) adlı tələbə qrupuna qoşuldu və onların vasitəsilə 1837-ci ildə
Gənc Hegelçilər
kimi tanınan bir qrup radikal mütəfəkkirlə əlaqə saxladı. Hegelçilər Adolf Rutenberqlə yaxın dostluq əlaqələri quran Marksla
Lüdviq Feyerbax
və
Bruno Bauerin
ətrafında bir araya gəldilər. Marks kimi Gənc Hegelçilər də Hegelin
metafizik
fərziyyələrinə tənqidi yanaşırdılar, lakin mövcud cəmiyyəti, siyasəti və dini solçu mövqedən tənqid etmək məqsədilə onun
dialektik
metodunu qəbul etmişdilər.
48
Marksın atası 1838-ci ilin mayında vəfat etdi: nəticədə ailənin gəliri xeyli azaldı.
49
Marks atasına emosional olaraq çox yaxın idi və ölümündən sonra da onun xatirəsini əziz tutmuşdu.
50
1837-ci ilə qədər Marks həm bədii, həm də digər janrlarda yazırdı;
"Əqrəb və Feliks"
alm.
Skorpion und Felix
) qısa romanını və
"Oulanem"
dramını tamamlamışdı, eləcə də Cenni fon Vestfalenə həsr olunmuş bir sıra sevgi şeirləri də yazmışdı. Bu ilk əsərlərin heç biri onun sağlığında nəşr olunmamışdır.
51
Sevgi şeirləri ölümündən sonra
"Karl Marks və Fridrix Engelsin seçilmiş əsərləri"
nin 1-ci cildində dərc olunub.
52
Tezliklə Marks ingilis və italyan dillərini öyrənmək,
sənətşünaslıqla
məşğul olmaq, eləcə də latın klassiklərini tərcümə etmək və digər məşğuliyyətlər üçün bədii ədəbiyyatdan uzaqlaşdı.
53
O, 1840-cı ildə
Bruno Bauerlə
birlikdə Hegelin
"Din fəlsəfəsi"
əsərini redaktə etməyə başladı. Marks həm də 1841-ci ildə tamamladığı
"Demokritçi və Epikürçü təbii fəlsəfə arasında fərq"
adlı doktorluq dissertasiyasını yazmaqla məşğul idi.
54
Dissertasiya
"fəlsəfənin üstün müdrikliyi qarşısında teologiyanın boyun əyməli olduğunu göstərmək üçün Marksın yola çıxdığı cəsarətli və orijinal bir əsər"
kimi təsvir edilmişdir.
55
Bu əsər, xüsusən də Berlin Universitetinin mühafizəkar professorları arasında mübahisələrə səbəb olmuşdu. Bu səbəbdən Marks dissertasiyasını daha liberal
Yena Universitetinə
təqdim etmək qərarına gəlir; universitetin müvafiq fakültəsi ona 1841-ci ilin aprelində
fəlsəfə doktoru
elmi dərəcəsi verir.
56
57
Marks və Bauer hər ikisi
ateist
olduqları üçün 1841-ci ilin martında
"Ateist Arxivlər"
alm.
Archiv des Atheismus
) adlı jurnal üçün planlar qurmağa başladılar, lakin bu, heç vaxt baş tutmadı. İyul ayında Marks və Bauer Berlindən
Bonna
səfər etdilər. Orada onlar sərxoş olub kilsədə gülərək və küçələrdə eşşəklərin üstündə çaparaq öz siniflərini rüsvay etmişdilər.
58
Marks akademik karyera haqqında düşünsə də, hökumətin klassik liberalizmə və Gənc Hegelçilərə qarşı artan müqaviməti ona bu yolda mane olurdu.
59
Marks 1842-ci ildə
Kölnə
köçür və burada jurnalist kimi fəaliyyət göstərir, radikal
"Reyn xəbərləri"
alm.
Rheinische Zeitung
) qəzetində yazaraq sosializm haqqında ilk baxışlarını və iqtisadiyyata artan marağını ifadə edir. Marks sağçı Avropa hökumətlərini, eləcə də təsirsiz və ya qeyri-məhsuldar hesab etdiyi liberal və sosialist hərəkatının xadimlərini tənqid edirdi.
60
Qəzet Prussiya dövlətinin
senzurasının
diqqətini cəlb edirdi; belə ki, onlar hər nömrəni çap etməzdən əvvəl təxribat xarakterli materialların olub-olmadığını yoxlayırdılar. Marks da bu məsələdən şikayət edirdi:
"Qəzetimiz əvvəlcə polisə təqdim edilməli idi; əgər polisin burnu xristianlıq və ya Prussiya əleyhinə bir şey iyləyərdisə, qəzetin çıxmasına icazə verilməzdi."
61
"Reyn xəbərləri"
qəzetində Rusiya monarxiyasını kəskin tənqid edən məqalə dərc edildikdən sonra çar
I Nikolay
onun qadağan edilməsini xahiş etdi və 1843-cü ildə Prussiya hökuməti çarın istəyini gerçəkləşdirdi.
62
Paris: 1843–1845
redaktə
vikimətni redaktə et
Marksla 1844-cü ildə tanış olan gənc
Fridrix Engels
onun əbədi dostuna çevrilir.
1843-cü ildə Marks, alman fəalı
Arnold Ruqe
tərəfindən alman və fransız radikallarını bir araya gətirmək üçün yaradılan, yeni, radikal solçu Paris qəzetinin —
"Alman—fransız illik məcmuəsi"
nin (
alm.
Deutsch-Französische Jahrbücher
) redaktoru oldu.
63
Qəzet Fransada çap olunduğuna görə Marks və arvadı 1843-cü ilin oktyabrında
Parisə
gəlir. Əvvəlcə Ruqe və arvadı ilə birlikdə Vano küçəsi 23 ünvanında yaşayan gənc ailə həyat şəraitinin dözülməz olduğunu görüb 1844-cü ildə qızları Cenni dünyaya gəldikdən sonra başqa evə köçürlər.
64
Qəzet həm Fransadan, həm də Almaniyadan yazıçıları cəlb etmək məqsədi daşısa da, məcmuədə sonuncular üstünlük təşkil edirdi və qəzetin alman olmayan yeganə yazarı sürgündə olan rus
kollektivist anarxist
Mixail Bakunin
idi.
65
Marks qəzetə iki məqalə təqdim etmişdi:
"Hegelin hüquq (haqq) fəlsəfəsinin tənqidinə töhfəyə giriş"
66
və
"Yəhudi məsələsi haqqında"
67
İkinci məqalə onun
proletariyanın
inqilabi qüvvə olduğuna dair fikirlərindən xəbər verir və kommunizmi daha çox sahibləndiyini göstərirdi.
68
Qəzetin yalnız bir nömrəsi nəşr olundu, lakin onu müqayisədə uğurlu hesab etmək olardı; bu uğurunu da əsasən
Henrix Heynenin
Bavariya kralı I Lüdviq haqqında yazdığı satirik qəsidələrə borclu idi. Satirik əsərlərin qəzetə daxil edilməsi məcmuənin alman dövlətləri tərəfindən qadağan edilməsinə və idxal olunan nüsxələrin müsadirəsinə səbəb oldu. Təəssüf ki, Ruqe növbəti nömrələrin nəşrini maliyyələşdirməkdən imtina etdi; beləliklə, Marksla olan dostluğu da pozuldu.
69
Qəzetin çökməsindən sonra Marks geriyə qalan yeganə senzurasız almandilli radikal qəzet
"İrəli!"
alm.
Vorwärts!
) üçün yazmağa başladı. Parisdə yerləşən qəzet işçilərin və sənətkarların
utopik sosialist
gizli cəmiyyəti olan
Ədalətlilər İttifaqı
tərəfindən dəstəklənirdi. Marks onların bəzi iclaslarında iştirak etsə də, ittifaqa qoşulmadı.
70
"İrəli!"
qəzetində Marks Hegelçi və Feyerbaxçı dialektik materializm ideyalarına əsaslanan sosializmlə bağlı fikirlərini yenidən gözdən keçirir, eyni zamanda Avropada fəaliyyət göstərən liberalları və digər sosialistləri tənqid edirdi.
71
28 avqust 1844-cü ildə Marks
Rejans
kafesində alman sosialist
Fridrix Engelslə
tanış olur və onların ömürlük dostluq münasibəti başlayır.
72
Engels Marksa yenicə çapdan çıxmış
"1844-cü ildə İngiltərədə işçi sinfinin vəziyyəti"
kitabını göstərir
73
74
və Marksı inandırır ki, işçi sinfi tarixdə sonuncu inqilabın təmsilçisi və aləti olacaqdır.
75
76
Tezliklə Marks və Engels birlikdə Marksın keçmiş dostu
Bruno Bauerin
fəlsəfi fikirlərini tənqid etməyə başlayırlar. Bu tənqidlərin nəticəsində ortaya çıxan əsər 1845-ci ildə
Müqəddəs ailə
adı altında nəşr olunur.
77
78
Baueri tənqid etsə də, Marks Gənc Hegelçilər
Maks Ştirner
və
Lüdviq Feyerbaxın
ideyalarından çox təsirlənmişdi: lakin nəticə etibarilə Marks və Engels Feyerbax materializmindən də imtina etmişdilər.
79
Parisdə Vano küçəsi 38 ünvanında yaşadığı müddətdə (1843-cü ilin oktyabrından 1845-ci ilin yanvarınadək)
80
Marks
siyasi iqtisadiyyat
Adam Smit
David Rikardo
Ceyms Mill
və başqaları), Fransa sosialistləri (xüsusilə də
Klod Henri Sen-Simon
və
Şarl Furye
81
və Fransa tarixi ilə bağlı intensiv tədqiqatlar aparır. Siyasi iqtisadiyyatın tədqiqi və tənqidi Marksın bütün ömrü boyu davam etdirəcəyi bir layihəyə çevrilir
82
və onun əsas iqtisadi əsəri olan üç cildlik
Kapital
kitabının nəşri ilə nəticələnir.
83
Marksizm
böyük ölçüdə üç təsirə əsaslanırdı:
Hegel
dialektikası, fransız utopik sosializmi və ingilis iqtisadiyyatı. Hegel dialektikası ilə bağlı əvvəlki araşdırması ilə yanaşı, Marksın bu müddət ərzində Parisdə etdiyi araşdırmalar da marksizmin bütün əsas komponentlərinin 1844-cü ilin payızına qədər ortaya çıxdığını göstərirdi.
84
Marks adi gündəlik qayğıları səbəbindən, əlavə olaraq da radikal bir qəzetin redaktəsi ilə və daha sonra potensial inqilabi xalq üsyanları illərində bir siyasi partiyanın cəhdlərinin təşkil edilməsi və yönləndirilməsi ilə məşğul olduğundan daim siyasi iqtisadiyyatın tədqiqindən uzaq qalırdı. Bununla belə, o, həmişə
"kapitalizmin daxili işini başa düşməyə"
çalışdığından həmin tədqiqatlarına yenidən qayıdırdı.
85
Marksla
Engelsin
tanış olduğu
Rejans
kafesi (16 dekabr 1843-cü il)
1844-cü ilin sonlarında marksizmin konturları Karl Marksın zehnində qəti şəkildə formalaşdı. Əslində o vaxta qədər dünya barədə marksist düşüncənin bir çox ünsürü təfsilatı ilə işlənib hazırlanmışdı, lakin Marks öz fikrindəki yeni siyasi iqtisadiyyat nəzəriyyəsini daha da dəqiqləşdirmək üçün iqtisadiyyata dair düşüncələrini bütün təfərrüatı ilə yazıda ifadə etmək ehtiyacı duyurdu.
86
Bu dönəmdə Marks
"İqtisadi və fəlsəfi əlyazmalar"
əsərini yazır.
87
Bu əlyazmalar bir çox mövzuları əhatə edirdi; o cümlədən də Marksın özgələşdirilmiş əmək konsepsiyasını.
88
1845-ci ilin yazında siyasi iqtisadiyyat, kapital və kapitalizmlə bağlı tədqiqatlarını davam etdirməsi Marksı belə bir inanca sövq etdi ki, onun müdafiə etdiyi siyasi iqtisadiyyatın yeni nəzəriyyəsi (söhbət elmi sosializmdən gedir) hərtərəfli işlənmiş materialist nəzəriyyə əsasında qurulmalıdır.
89
"İqtisadi və fəlsəfi əlyazmalar"
1844-cü ilin aprel-avqust aylarında qələmə alınmışdı, lakin tezliklə Marks əsərin Lüdviq Feyerbaxın bəzi çaşdırıcı fikirlərindən təsirlənmiş olduğunu anladı. Buna uyğun olaraq, tarixi materializmlə davam etmək üçün Feyerbaxın fəlsəfəsindən imtina etməli olduğunu dərk edən mütəfəkkir bir il sonra, 1845-ci ilin aprelində, Parisdən Brüsselə köçdükdən sonra Feyerbax haqqında on bir tezis yazdı.
90
"Feyerbax haqqında tezislər"
xüsusilə on birinci tezislə məşhurdur; məhz həmin tezisdə Marks qeyd edirdi ki,
"filosoflar dünyanı müxtəlif formalarda yalnız şərh etmişlər; halbuki məsələ onu dəyişdirməkdir"
88
91
Bu əsərdə Marks
materializmi
(həddən artıq düşüncə əsiri olduğuna görə),
idealizmi
(praktikanı nəzəriyyəyə endirdiyinə görə) və ümumilikdə fəlsəfəni (mücərrəd reallığı fiziki dünyadan üstün tutduğuna görə) tənqid edirdi.
88
Beləliklə, əsər Marksın
tarixi materializmə
ilk baxışını ifadə edir və dünyanın ideyalarla deyil, real, fiziki, maddi fəaliyyət və təcrübə ilə dəyişdirilməsi arqumentini irəli sürürdü.
88
92
1845-ci ildə Prussiya kralının xahişi ilə Fransa hökuməti daxili işlər naziri
Fransua Gizo
ilə birlikdə
"İrəli!"
qəzetini bağladı və Marksı Fransadan uzaqlaşdırdı.
93
Nəticədə Brüsselə köçən Marks burada kapitalizm və siyasi iqtisadiyyatın tədqiqi ilə bağlı araşdırmalarını bir daha davam etdirəcəyinə ümid edirdi.
Brüssel: 1845–1848
redaktə
vikimətni redaktə et
Fransada qalması istənməyən, Almaniyaya da qayıda bilməyən Karl Marks 1845-ci ilin fevralında Belçikaya, Brüsselə mühacirət etmək qərarına gəlir. Bununla belə, Belçikada qalmaq üçün o, müasir siyasət mövzusunda heç nə dərc etməyəcəyinə söz verməli idi.
93
Marks Brüsseldə ikən Avropada sürgün edilmiş digər sosialistlərlə, o cümlədən
Mozes Hess
, Karl Heynzen və
İosif Veydemeyerlə
əlaqə saxlayırdı. 1845-ci ilin aprelində Engels Marksa və Brüsseldə özlərinə yer axtaran Ədalətlilər İttifaqının üzvlərinin getdikcə artan heyətinə qoşulmaq məqsədilə Almaniyanın Barmen şəhərindən Brüsselə köçür.
93
94
Daha sonra Engelsin çoxdankı yoldaşı Meri Börns İngiltərənin Mançester şəhərindən ayrılaraq Brüsseldə Engelsə qoşulur.
95
1845-ci ildə
Brüssel
şəhərinə sığınıb Marks və Engelslə eyni küçədə yaşayan və onlarla dostluq edən
Mozes Hess
(1846).
96
Sonralar Mozeslə fikir ayrılığına düşən Marks və Engels
"Alman ideologiyası"
nda onun əsərini tənqid etmişdilər.
97
1845-ci il iyulun ortalarında Marks və Engels Britaniyada fəhlə hərəkatı olan
çartistlərin
liderlərini ziyarət etmək üçün Brüsseldən İngiltərəyə yola düşürlər. Bu, Marksın İngiltərəyə ilk səfəri idi. Engels isə səfər üçün ideal bələdçi idi; belə ki, Engels artıq iki il — 1842-ci ilin noyabrından 1844-cü ilin avqustuna qədər
98
Mançesterdə yaşamışdı.
99
Engels ingilis dilini öyrənməklə kifayətlənməmiş,
100
həm də bir çox çartist liderlərlə yaxın münasibət də qurmuşdu.
100
Həmçinin, Engels bir çox çartist və sosialist ingilis qəzetlərində müxbir kimi xidmət edirdi.
100
Marks bu səfərdən London və Mançesterdəki müxtəlif kitabxanalarda araşdırma aparmaq üçün iqtisadiyyatla bağlı mövcud olan ədəbiyyatları tədqiq etmək fürsəti kimi istifadə etdi.
101
Marks Engelslə birlikdə özünün
tarixi materializm
konsepsiyasını ən yaxşı şəkildə ifadə etdiyi düşünülən
Alman ideologiyası
alm.
Die deutsche Ideologie
) kitabını yazdı.
102
Bu əsərdə Marks
Lüdviq Feyerbax
Bruno Bauer
Maks Ştirner
və digər Gənc Hegelçilərlə, eləcə də
Karl Qrün
və fəlsəfələri hələ də qismən "idealizm"ə əsaslanan digər "əsl sosialistlər"lə əlaqələrini qoparır.
"Alman ideologiyası"
nda Marks və Engels tarixdə yeganə hərəkətverici qüvvə kimi yalnız materializmə əsaslanan fəlsəfələrini nəhayət tamamlayırlar.
103
"Alman ideologiyası"
yumoristik satirik formada yazılıb, lakin bu satirik forma belə əsəri senzuradan xilas edə bilməmişdi. Bir çox digər öncəki yazıları kimi,
"Alman ideologiyası"
da Marksın sağlığında nəşr olunmamış və yalnız 1932-ci ildə dərc edilmişdi.
88
104
105
"Alman ideologiyası"
nı tamamladıqdan sonra Marks həqiqi "elmi materialist" fəlsəfə nöqteyi-nəzərindən fəaliyyət göstərən həqiqi "inqilabçı proletar hərəkatının" "nəzəriyyə və taktikası" ilə bağlı öz mövqeyini aydınlaşdırmaq məqsədi daşıyan əsərə müraciət etdi.
106
Bu əsər utopik sosialistlərlə Marksın öz elmi-sosialist fəlsəfəsi arasında fərq yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Utopiklər düşünürdülər ki, insanların sosialist hərəkatına qoşulmaları üçün onları yola gətirmək, bunun üçün də insanı hər hansı fərqli inancı qəbul etməyə inandırmaq lazımdır.
Marks isə insanların bir çox hallarda öz iqtisadi maraqlarına uyğun hərəkət etməyə meyilli olduqlarının fərqindəydi. Buna görə də, bir sinfin ən təməl maddi marağına yönəlik böyük çağırışla həmin sinifə (bu halda işçi sinfinə) müraciət etmək inqilab edib cəmiyyəti dəyişdirmək məqsədilə sinfin böyük qismini hərəkətə gətirməkdə ən yaxşı metod ola bilərdi. Marksın planlaşdırdığı yeni kitabın məqsədi də bu idi, lakin yazıları dövlət senzurasından keçdiyinə görə kitabı
Fəlsəfənin yoxsulluğu
fr.
Misère de la philosophie
) (1847) adı altında dərc etdirdi.
107
Bu adı isə fransız anarxist sosialist
Pyer-Jozef Prudonun
Yoxsulluğun fəlsəfəsi
(1840) əsərində qeyd etdiyi "kiçik burjua fəlsəfəsinə" cavab olaraq bu cür müəyyən etmişdi.
108
1848-ci ildə alman dilində dərc olunan
Kommunist Partiyasının Manifesti"nin
ilk nəşri
Bu kitablar Marks və Engelsin ən məşhur əsəri olan
Kommunist Manifesti
adlı siyasi
pamflet
üçün baza rolunu oynadı.
109
1846-cı ildə Brüsseldə yaşayarkən Marks
Ədalətlilər İttifaqı
adlı gizli radikal təşkilatla əlaqəsini davam etdirdi. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Marks İttifaqın Avropanın işçi sinfini həmin sinfin inqilabına gətirib çıxaracaq kütləvi hərəkata doğru sövq etmək üçün lazım olan radikal təşkilat olduğunu düşünürdü.
110
Bununla belə, işçi sinfini kütləvi hərəkata çevirmək üçün İttifaq özünün "gizli" və ya "yeraltı" fəaliyyətini dayandırmalı və siyasi partiya kimi açıq fəaliyyət göstərməli idi.
111
İttifaq üzvləri, nəhayət, bu məsələdə razılaşdılar. Ardınca, 1847-ci ilin iyununda İttifaq birbaşa işçi siniflərinə müraciət edən yeni, açıq, "yerüstü" siyasi cəmiyyətə üzv olmaqla yenidən təşkil edildi.
112
Bu yeni, açıq siyasi cəmiyyət Kommunist İttifaqı adlanırdı.
113
Həm Marks, həm də Engels yenicə qurulmuş
Kommunist İttifaqının
proqramının və təşkilati prinsiplərinin tərtibində iştirak etdilər.
114
1847-ci ilin sonlarında Marks və Engels özlərinin ən məşhur işini —
Kommunist İttifaqı
üçün fəaliyyət proqramını yazmağa başladılar. 1847-ci ilin dekabrından 1848-ci ilin yanvarına qədər hər iki müəllif tərəfindən birgə yazılan
Kommunist Manifesti
ilk dəfə 21 fevral 1848-ci ildə nəşr olundu.
115
"Kommunist Manifesti"
yeni Kommunist İttifaqının prinsiplərini ortaya qoydu. Kommunist İttifaqı artıq gizli bir təşkilat olmadığına görə, Ədalətlilər İttifaqının etdiyi kimi öz prinsiplərini gizlətməkdənsə, məqsəd və niyyətini geniş ictimaiyyətə çatdırmaq istəyirdi.
116
Pamfletin giriş cümlələri marksizmin təməl düşüncələrini ifadə edirdi:
"İndiyə qədər mövcud olan bütün cəmiyyətlərin tarixi sinfi mübarizələrin tarixidir".
117
Kitab Marksın,
burjuaziya
(varlı kapitalist sinfi) ilə
proletariya
(sənaye işçisi sinfi) arasında getdikcə böyüdüyünü iddia etdiyi maraqların toqquşmasındakı ziddiyyətləri araşdırır. Bundan irəli gələrək, Manifest, Kommunist İttifaqının ozamankı digər sosialist və liberal siyasi partiya və qruplardan fərqli olaraq, kapitalist cəmiyyətini devirmək və onu sosializmlə əvəz etmək üçün həqiqətən proletariatın maraqlarından çıxış edərək hərəkət etdiyinə dair arqument təqdim edir.
118
Həmin ilin sonunda Avropa
1848-ci il inqilabları
kimi tanınan bir sıra etirazlar, qiyamlar və zorakı üsyanlarla üzləşdi.
119
Fransada
inqilab
monarxiyanın devrilməsi və
İkinci Fransa Respublikasının
qurulması ilə nəticələndi.
119
Marks bu cür fəaliyyətləri dəstəkləyirdi; hətta deyilənlərə görə həmin dövrdə atasından qalan 5.000
120
121
və ya 6.000 frank
122
məbləğindəki (bu miras 1838-ci ildə atasının ölümündən sonra əmisi Lionel Filips tərəfindən saxlanılırdı) əhəmiyyətli miras əmlakı inqilabi hərəkat keçirməyi planlaşdıran belçikalı işçiləri silahlandırmaq üçün istifadə etmişdi.
121
Bu iddiaların doğruluğu mübahisəli olsa da,
122
123
Belçika Ədliyyə Nazirliyi Marksı bunda təqsirləndirərək həbs etdi. Buna görə də Marks Fransaya qaçmağa məcbur oldu: burada hakimiyyətdə olan yeni respublika hökumətinin onun üçün təhlükəsiz olacağını düşünürdü.
121
124
Köln: 1848–1849
redaktə
vikimətni redaktə et
Müvəqqəti olaraq Parisdə məskunlaşan Marks Kommunist İttifaqının qərargahını bu şəhərə köçürür və burada yaşayan müxtəlif alman sosialistləri ilə birlikdə Almaniya İşçiləri Cəmiyyəti qurur.
125
İnqilabın Almaniyaya yayıldığını görmək ümidi ilə 1848-ci ildə
Kölnə
qayıdır və burada
"Almaniyada Kommunist Partiyasının tələbləri"
adlı buklet çıxarmağa başlayır.
126
Bukletdə
"Kommunist Manifesti"
nin on bəndindən yalnız dördünün adı çəkilirdi; çünki Marks hesab edirdi ki, həmin dövrdə Almaniyada proletariya burjuaziyanı devirməzdən əvvəl burjuaziya
feodal
monarxiyasını və aristokratiyanı devirməlidir.
127
İyunun 1-də Marks gündəlik qəzet olan
Yeni Reyn Qəzeti
nin (
alm.
Neue Rheinische Zeitung
) nəşrinə başlayır; o, qəzeti bu yaxınlarda aldığı atasının mirasından qalan pullar hesabına maliyyələşdirirdi. Avropadan gələn xəbərləri özünün marksist yanaşması ilə işıqlandıran Marks qəzetdə baş yazıçı və baş redaktor qismində çıxış edirdi. Kommunist İttifaqının digər üzvləri də bu qəzetə töhfə vermiş olsalar da,
Fridrix Engelsin
fikrincə, qəzet
"Marksın kiçik diktatorluğu"
olaraq qaldı.
128
129
130
131
Qəzetin redaktoru olan Marks və digər inqilabçı sosialistlər mütəmadi olaraq polis tərəfindən təqib edilsə də və Marks bir neçə dəfə müxtəlif ittihamlarla məhkəmə qarşısına çıxarılsa da, hər dəfə bəraət alırdı.
132
133
134
Bu ittihamların arasında Baş prokuroru təhqir etmək, mətbuatda qanunsuzluq etmək və vergi boykotları yolu ilə silahlı üsyana təhrik etmək kimi əməllər vardı.
132
133
135
136
Bu vaxt
Prussiyada
demokratik parlament dağılır və kral
IV Fridrix Vilhelm
solçu və digər inqilabçı ünsürləri ölkədən çıxarmaq üçün əks-inqilabi tədbirlər həyata keçirən mürtəce tərəfdarlarından ibarət yeni kabineti təqdim edir.
135
Nəticədə
"Yeni Reyn Qəzeti"
tezliklə bağlanır və Marksa mayın 16-da ölkəni tərk etmək əmri verilir.
130
137
Marks o zamanlar həm mürtəce əks-inqilabın, həm də
vəba
epidemiyasının məngənəsində olan Parisə qayıdır və tezliklə onu siyasi təhlükə hesab edən şəhər rəhbərliyi tərəfindən qovulur. Almaniyaya və Belçikaya geri dönə bilməyən Marks elə bu zaman dördüncü uşaqlarına hamilə qalan həyat yoldaşı Cenni ilə 1849-cu ilin avqustunda qaçqın kimi
Londona
sığınır.
138
139
Londondakı həyatı: 1850–1860
redaktə
vikimətni redaktə et
Karl Marksın 1851–1856-cı illərdə
Londonda
yaşadığı bina
Marks 1849-cu il iyunun əvvəlində
Londona
köçür və ömrünün axırına qədər bu şəhərdə qalır. Kommunist İttifaqının qərargahı da Londona köçürülür. Bununla belə, 1849–1850-ci illərin qışında Avqust Villix və Karl Şapperin başçılıq etdiyi fraksiya dərhal üsyan üçün təşviqata başladı; bu da Kommunist İttifaqı sıralarında parçalanmaya səbəb oldu. Villix və Şapper hesab edirdilər ki, Kommunist İttifaqı üsyana təşəbbüs göstərdikdən sonra Avropanın bütün fəhlə sinfi ona qoşulmaq üçün özlüyündə ayağa qalxacaq və bununla da bütün Avropada inqilab yaradacaq. Marks və Engels isə bu fikrə etiraz edərək bildirirdilər ki, Kommunist İttifaqının bu cür planlaşdırılmamış üsyan qaldırması macəradan başqa bir şey deyil və intihara bərabərdir.
140
Şapper-Villix qrupunun tövsiyə etdiyi üsyan tipi Avropanın mürtəce hökumətlərinin polis və silahlı qüvvələri tərəfindən asanlıqla yatırıla bilərdi. Marksın fikrincə, bu, Kommunist İttifaqı üçün hər şeyin sonu mənasına gəlirdi. Marks düşünürdü ki, cəmiyyətdəki dəyişikliklər "bir ovuc insanın" iradəsi və səyləri ilə bir gecədə əldə oluna bilməz.
140
Əksinə, belə dəyişikliklər cəmiyyətin iqtisadi şəraitinin elmi təhlili və sosial inkişafın müxtəlif mərhələlərində inqilaba doğru irəliləmə yolu ilə həyata keçirilir. İnkişafın indiki mərhələsində (təxminən 1850-ci ildən söhbət gedir), 1848-ci ildə bütün Avropada üsyanların məğlubiyyətindən sonra o hesab edirdi ki, Kommunist İttifaqı sərbəst seçki ilə seçilmiş məclisin (parlamentin) olduğu konstitusiyalı respublika və ümumi seçki hüququ (bütün kişilərin səsvermə hüququnun tanınması) kimi məsələlərdə feodal aristokratiyasını məğlub etmək üçün fəhlə sinfini yüksələn burjuaziyanın mütərəqqi elementləri ilə birləşməyə təşviq etməlidir. Başqa sözlə, fəhlə sinfi öz gündəliyini və fəhlə inqilabını vurğulamazdan öncə burjua inqilabının uğurla başa çatması üçün burjua və demokratik qüvvələrlə birləşməlidir.
Kommunist İttifaqını məhv etmək təhlükəsi yaradan uzun mübarizədən sonra Marksın fikri üstün gəldi və nəticədə Şapper-Villix qrupu Kommunist İttifaqını tərk etdi. Bu arada Marks sosialist yönümlü Almaniya İşçilərinin Təhsil Cəmiyyəti ilə də sıx məşğul olurdu.
141
Cəmiyyət görüşlərini Londonda əyləncənin mərkəzi olan bölgələrdən birində —
Sohoda
keçirirdi.
142
143
Bu təşkilat həm də üzvləri arasında daxili mübarizələrlə dolu idi; belə ki, bəziləri Marksın, digərləri isə Şapper-Villix fraksiyasının ardınca gedirdi. Burada müzakirə obyekti olan məsələlər Kommunist İttifaqındakı daxili parçalanmada qaldırılan məsələlərlə eyni idi; lakin Marks Almaniya İşçilərinin Təhsil Cəmiyyətinin daxilindəki Şapper-Villix fraksiyası ilə mübarizədə məğlub olaraq 1850-ci il sentyabrın 17-də Cəmiyyətdən istefa verdi.
144
"New-York Daily Tribune"
qəzetindəki fəaliyyəti və jurnalistika
redaktə
vikimətni redaktə et
Londondakı ilk illərində Marks yalnız öz tədqiqatlarına fokuslanmışdı. Ailəsi həmin dövrdə hədsiz yoxsulluq içində yaşayırdı.
145
146
Zəngin sənayeçi atasından maddi dəstək görən Engels Marksın əsas gəlir mənbəyi idi.
146
Prussiyada öz qəzetinin redaktoru və ideoloji cəhətdən ona yaxın olan insanlara töhfə verən biri kimi Marksın öz auditoriyasına, yəni fəhlə sinfinə çatımlılığı vardı. Londonda qəzet idarə etmək üçün vəsaiti olmadığına görə o, Engelslə birlikdə beynəlxalq jurnalistikaya üz tutdu. Bir müddət onlar İngiltərə, ABŞ, Prussiya, Avstriya və Cənubi Afrikadan altı qəzetə yazmağa başladılar.
147
Marksın əsas qazancı 1852-ci ildən 1862-ci ilə qədər
New-York Tribune
qəzetində Avropa müxbiri kimi işləməsindən
148
və daha çox "burjua" qəzetləri üçün məqalələr hazırlamaqdan gəlirdi. Əvvəllər Vilhelm Piper Marksın məqalələrini alman dilindən ingilis dilinə tərcümə edirdi. Zaman keçdikcə Marks tərcüməyə ehtiyac duymadan ingilis dilində sərbəst məqalələr yazmağa başladı.
New-York Tribune
qəzetinin təsisçisi
Horas Qrili
: "Cənab Marksın öz fikirləri var; bəziləri ilə razılaşmaqdan uzağıq, lakin onun məktublarını oxumayanlar cari Avropa siyasətinin böyük məsələlərinə dair ən ibrətamiz məlumat mənbələrindən birinə etinasız yanaşmış olurlar."
149
New-York Tribune
qəzetinin əsası 1841-ci ilin aprelində
Horas Qrili
tərəfindən qoyulmuşdur. Onun redaksiya heyətinə açıqfikirli burjua jurnalistləri və naşirləri, o cümlədən Corc Ripli və qəzetin baş redaktoru olan jurnalist Çarlz Dana daxil idi.
Furyerist
və
abolisionist
Dana qəzetdə Marksın əlaqə saxladığı əsas şəxs idi. Qəzet Marksın
Henri Çarlz Keriyə
qarşı
"gizli müharibəsi"
kimi transatlantik ictimaiyyətə çatması üçün bir vasitə idi.
150
Digər tərəfdən, qəzet dərc olunduğu ilk gündən fəhlə sinfinin diqqətini cəlb etmişdi və çox ucuz — cəmi iki senə satılırdı,
151
həmçinin hər buraxılışda təxminən 50.000 nüsxə ilə ABŞ-də ən böyük tirajı olan nəşr idi.
148
:14
Onun redaksiya yanaşması mütərəqqi idi və köləliyə qarşı duruşu Qrilinin mövqeyini əks etdirirdi.
148
:82
Marksın qəzet üçün ilk məqaləsi 21 avqust 1852-ci ildə dərc olunmuşdu və Britaniya parlament seçkiləri ilə bağlı idi.
152
1850-ci illərin sonlarında Amerika xalqının Avropa məsələlərinə marağı azaldı, nəticədə Marks "köləlik böhranı" və
"Ştatlar arasında müharibə"
məqaləsində olduğu kimi 1861-ci il
ABŞ-də vətəndaş müharibəsinin
başlanması kimi mövzularda yazmağa başladı.
153
1851-ci ilin dekabrından 1852-ci ilin martına qədər Marks
1848-ci il Fransa inqilabından
bəhs edən
Lui Napoleonun on səkkizinci brümeri
adlı nəzəri əsəri üzərində işləmişdir.
154
Burada o,
tarixi materializm
sinfi mübarizə
proletariat diktaturası
və proletariatın
burjua
dövləti üzərində qələbəsi konsepsiyalarını araşdırmışdır.
155
1857-ci il martın 21-də Dana Marksa bildirdi ki, iqtisadi böhran səbəbi ilə, çap olunub-olunmamasından asılı olmayaraq, həftədə yalnız bir məqalənin pulu ödəniləcək; digər yazılar üçün isə yalnız dərc edildiyi halda ödəniş olacaq. Marks məqalələrini çərşənbə axşamı və cümə günləri göndərirdi, lakin həmin ilin oktyabrında
"Tribune"
Marks və
Beyard Teylor
istisna olmaqla, Avropadakı bütün müxbirlərini işdən çıxardı, Marksın fəaliyyətini isə həftəlik bir məqaləyə endirdi. 1860-cı ilin sentyabr-noyabr aylarında yalnız beş məqalə nəşr olundu. Altı aylıq fasilədən sonra Marks 1861-ci ilin sentyabrından qəzetdəki fəaliyyətinə davam etməyə başladı. 1862-ci ilin martında isə Dana Amerikanın daxili işləri ilə əlaqədar olaraq Londondan gələn reportajlara
"Tribune"
da daha yer verilməyəcəyini qeyd etdi.
156
1868-ci ildə Dana özünün baş redaktoru olduğu
"New York Sun"
adlı rəqib qəzet təsis etdi.
157
Hələ 1857-ci ilin aprelində Dana Marksı, Dananın dostu və
"Tribune"
un ədəbi redaktoru Corc Riplinin ideyası olan
"Yeni Amerika Siklopediyası"
na hərb tarixinə aid məqalələr təqdim etməyə dəvət etmişdi. Ümumilikdə, Marks və Engelsin müəllifi olduğu 67 məqalə nəşr olunmuşdur, onlardan 51-i Engels tərəfindən yazılmışdır, baxmayaraq ki, Marks
Britaniya muzeyində
həmin məqalələr üçün müəyyən araşdırmalar aparmışdır.
158
1850–1860-cı illəri gənc Marksın
Hegelçi
idealizmi
ilə daha yetkin Marksın
159
160
161
162
strukturalist marksizmlə
əlaqəli elmi ideologiyasını fərqləndirən fəlsəfi sərhəd kimi qeyd etmək olar.
162
Lakin heç də bütün elm əhli bu fərqi qəbul etmir.
161
163
1848–1849-cu illər inqilabları
Marks və Engels üçün bir təcrübə oldu və onların iqtisadiyyat və tarixi irəliləyiş nəzəriyyələrinin inkişafında əsas rol oynadı. 1848-ci ilin "uğursuzluqlarından" sonra inqilabın hərəkətverici qüvvəsi tükənmiş və iqtisadi böhran olmadan bərpa olunmayacaqmış kimi görünürdü. Bununla bağlı Marks və onun "avantürist" adı ilə qınadığı kommunist yoldaşları arasında qızğın mübahisə yarandı. Marks, reallıqda iqtisadi elementin zəruri olduğu halda, "iradə gücünün" inqilabi şərait yaratmaq üçün kifayət edə biləcəyinin təklif edilməsini fantastika hesab edirdi.
1852-ci ildə ABŞ iqtisadiyyatındakı böhran ölkədə inqilabın baş verib-verməyəcəyi ilə bağlı Marks və Engelsi xeyli düşündürdü, lakin buradakı iqtisadiyyat kapitalist inqilabı üçün hələ çox gənc idi. Amerikanın qərb sərhədindəki açıq ərazilər sosial iğtişaşların qüvvələrini dağıtdı. Üstəlik, Birləşmiş Ştatlarda yaranan hər hansı iqtisadi böhran, öz milli sərhədləri ilə məhdudlaşan qapalı sistemlər olan ayrı-ayrı Avropa dövlətlərinin köhnə iqtisadiyyatlarının inqilabi yoluxmasına gətirib çıxara bilməzdi. Birləşmiş Ştatlarda
1857-ci il vahiməsi
adı ilə bilinən böhran isə bütün dünyaya yayıldıqda bütün iqtisadi nəzəriyyə modellərini qırdı. Bu vahimə həqiqi mənada ilk qlobal iqtisadi böhran oldu.
164
Marks maddi ehtiyaclar səbəbi ilə 1844-cü ildən 13 ildir fasilə verdiyi iqtisadi tədqiqatlarına, bununla dünyada baş verənləri daha dərinləməsinə anlaya biləcəyini düşünərək, geri qayıtmaq qərarına gəldi. O, həmişə iqtisadiyyata geri dönməyə çalışmışdı.
Birinci İnternasional və
"Kapital"
redaktə
vikimətni redaktə et
Kapital
ın birinci cildi
Marks
"Nyu-York Deyli Tribyun"
un redaktə siyasətinin mütərəqqi olduğunu düşündüyü müddət ərzində qəzet üçün məqalələr yazmağa davam etdi. Bununla belə, 1861-ci ilin sonlarında Çarlz Dananın qəzetdən ayrılması və nəticədə redaksiya heyətində baş verən dəyişiklik yeni redaksiya siyasətinin formalaşmasına səbəb oldu.
165
Artıq
"Tribyun"
İttifaqın
tam qələbəsinə həsr olunmuş,
köləlik əleyhinə
güclü bir qəzet deyildi. Yeni redaksiya heyəti
Konfederasiyada
köləliyin toxunulmaz qalmasını və Birləşmiş Ştatlardakı vətəndaş müharibəsində İttifaqla Konfederasiya arasında təcili sülhə nail olunmasını dəstəkləyirdi. Marks bu yeni siyasi mövqe ilə qətiyyən razılaşmamış və 1863-cü ildə
"Tribyun"
dan ayrılmağa məcbur edilmişdi.
166
Marks 1864-cü ildə
Beynəlxalq Fəhlə Assosiasiyasına
(digər adı ilə Birinci İnternasionala) daxil oldu və qurumun elə həmin il yaradılan Baş Şurasına seçildi.
167
O, bu təşkilatda
Mixail Bakuninin
rəhbərlik etdiyi anarxist qanadla mübarizə içərisində idi. Marks bu mübarizədən qalib ayrılsa da, özünün də dəstəklədiyi kimi 1872-ci ildə Baş Şuranın mərkəzinin Londondan Nyu-Yorka köçürülməsi İnternasionalın tənəzzülünə gətirib çıxardı.
168
İnternasionalın mövcud olduğu dövrdəki ən mühüm siyasi hadisə 1871-ci il
Paris kommunası
ilə bağlı olmuşdu; bu zaman Paris vətəndaşları öz hökumətlərinə qarşı üsyan qaldıraraq şəhəri iki ay nəzarətdə saxlamışdılar. Sözügedən üsyan amansızcasına yatırılmış və çoxsaylı itkilərlə nəticələnmişdi. Buna cavab olaraq Marks kommunanı müdafiə edərək özünün ən məşhur pamfletlərindən birini —
Fransada vətəndaş müharibəsi
alm.
Der Bürgerkrieg in Frankreich
) əsərini yazmışdı.
169
170
İşçi inqilablarının və hərəkatlarının dəfələrlə uğursuzluqla nəticələndiyini və planlarının alt-üst olduğunu nəzərə alaraq, Marks da kapitalist istehsal üsuluna uyğun tənqidi yanaşmanı anlamağa və təqdim etməyə çalışır, buna görə də
Britaniya muzeyinin
oxu zalında çox vaxt keçirirdi. 1857-ci ilə qədər Marks kapital, torpaq mülkiyyəti, muzdlu əmək, dövlət, xarici ticarət və dünya bazarı haqqında 800 səhifədən çox qeydlər və qısa esselər toplamışdı. Lakin bu toplular
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinin əsasları
alm.
Grundrisse der Kritik der Politischen Ökonomie
) adı altında ilk dəfə 1939-cu ildə nəşr olunmuşdu.
171
172
173
1859-cu ildə Marks özünün siyasi iqtisadiyyatla bağlı ilk ciddi tənqidi əsəri olan
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinə töhfə
alm.
Zur Kritik der Politischen Ökonomie
) kitabını dərc etdirir.
174
Bu əsər sadəcə onun daha sonra nəşr etmək niyyətində olduğu üç cildlik
Kapital
kitabının girişi kimi nəzərdə tutulmuşdu. Marks əsərdə iqtisadi təfəkkürün aksiomlarını və kateqoriyalarını tənqidi şəkildə araşdırmağa başlamışdı.
175
176
177
Əsər oxucular tərəfindən coşğu ilə qarşılandı və satışa çıxan kimi tezliklə satılıb qurtardı.
178
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinə töhfə
kitabının uğurlu satışı Marksı 1860-cı illərin əvvəllərində onun həyatı boyu ən əsas əsəri qismində çıxış edəcək üç böyük cilddən ibarət
"Kapital"
, eləcə də siyasi iqtisadiyyat nəzəriyyəçilərini, xüsusilə də
Adam Smit
və
David Rikardonu
müzakirə və tənqid edən
İzafi dəyər nəzəriyyələri
ing.
Theorien über den Mehrwert
) adlı əsərləri üzərində işi bitirməyə stimullaşdırırdı.
"İzafi dəyər nəzəriyyələri"
əsəri çox zaman
"Kapital"
ın dördüncü cildi kimi qəbul edilir və
iqtisadi fikir tarixinə
dair ilk əhatəli traktatlardan biri hesab olunur.
179
1867-ci ildə
"Kapital"
ın kapitalı tənqidi şəkildə təhlil edən birinci cildi nəşr olundu.
177
180
"Kapital"
muzdlu əməyin
artımı, iş yerinin çevrilməsi,
kapital yığımı
, rəqabət,
bank
sistemi, mənfəət dərəcəsinin aşağı düşmə tendensiyası və torpaq icarəsi, habelə muzdlu əməyin kapitalın hökmranlığını davamlı olaraq necə təkrar ortaya çıxarması kimi mövzular vasitəsilə kapitalın yığılmasının dinamikasını təsvir edərək
istehsal üsulunun
keçmişdən gələcəyə qədər "hərəkət qanunları"nın izahını nəzərdə tuturdu.
181
182
183
Marks qeyd edirdi ki, kapitalın hərəkətverici qüvvəsi haqqı ödənilməyən işləri
izafi dəyərin
əsas mənbəyini təşkil edən şəxslərin
əməyinin
istismarı
ilə bağlıdır.
"Kapital"
ın rus dilində nəşrinə olan tələbat tezliklə kitabın 27 mart 1872-ci ildə rus dilində 3000 nüsxə ilə çapına səbəb oldu. 1871-ci ilin payızına qədər
"Kapital"
ın alman dilindəki ilk nəşrinin bütün tirajları satılmış və kitab ikinci dəfə nəşr olunmuşdu.
"Kapital"
ın II və III cildləri Marksın ömrünün sonunadək üzərində işləməyə davam etdiyi əlyazmalar olaraq qaldı. Hər iki cild Marksın ölümündən sonra Engels tərəfindən nəşr edilmişdi.
146
Belə ki, əsərin II cildi 1893-cü ilin iyulunda Engels tərəfindən
"II Kapital: Kapitalın dövriyyəsi prosesi"
adı altında hazırlanıb dərc olundu.
184
III cild isə bir il sonra – 1894-cü ilin oktyabrında
"III Kapital: Bütövlükdə kapitalist istehsalı prosesi"
adı ilə nəşr edildi.
185
"İzafi dəyər nəzəriyyələri"
əsəri o zamanlar geniş yayılmış
"1861–1863-cü illərin iqtisadi əlyazmaları"
ndan götürülmüşdü. Sonuncu
"Kapital"
üçün nəzərdə tutulmuş ikinci qaralama əsər olub
"Marks və Engelsin əsərlərinin toplusu"
nun 30–34-cü cildlərini əhatə edirdi. Daha dəqiq,
"İzafi dəyər nəzəriyyələri"
əsərlər toplusunun otuzuncu cildindən otuz ikinci cildinin sonuna qədər olan hissəni,
186
187
188
daha geniş olan
"1861–1863-cü illərin iqtisadi əlyazmaları"
isə əsərlər toplusunun otuzuncu cildinin əvvəlindən otuz dördüncü cildinin birinci yarısına qədərki hissəni ehtiva edirdi. Əsərlər toplusunun otuz dördüncü cildinin digər yarısı isə
"Kapital"
üçün nəzərdə tutulmuş üçüncü qaralama əsər olan
"1863–1864-cü illərin iqtisadi əlyazmaları"
nın bugünədək çatmış fraqmentlərindən ibarətdir və onun da böyük bir hissəsi
"Kapital"
ın I cildinin
"Penguin" nəşriyyatı tərəfindən çap olunmuş nəşrinə əlavə kimi daxil edilmişdi.
189
"İzafi dəyər nəzəriyyələri"
alman dilində ixtisar olunmuş şəkildə 1905 və 1910-cu illərdə dərc olunmuşdu. Bu ixtisar olunmuş nəşr sonralar ingilis dilinə tərcümə olunaraq 1951-ci ildə Londonda çap edilmişdi.
"İzafi dəyər nəzəriyyələri"
tam şəkildə, ixtisar olunmadan 1963 və 1971-ci illərdə Moskvada
"Kapital"
ın IV cildi kimi çapdan çıxmışdı.
190
Rusiyanın
menşevik
yazıçısı və
inqilabçısı
Vera Zasuliç
. Marksa yazdığı məktublarda sosializmdən əvvəl kapitalist sənayeləşməsinin zəruriliyini sorğulayan Zasuliç onun əsərlərini
rus dilinə
tərcümə etmiş, Rusiya intellektualları arasında marksist təsirin artmasına kömək etmişdi.
191
Ömrünün son on ilində Marksın səhhəti pisləşmişdi və o, artıq əvvəlki kimi davamlı olaraq tədqiqatla məşğul ola biləcək vəziyyətdə deyildi.
146
Bununla belə, o, xüsusən də Almaniya və Rusiyadakı müasir siyasəti əsaslı şəkildə şərh edə bilirdi. Onun
Qota proqramının tənqidi
alm.
Kritik des Gothaer Programms
) əsəri Marksın ardıcıllarından
Vilhelm Libknextlə
Avqust Bebelin
birləşmiş sosialist partiyasının maraqları naminə
Ferdinand Lassalın
dövlət sosializmi
ideyaları ilə güzəştə getmək meylinə qarşı çıxırdı.
146
Bu əsər Marksın başqa bir məşhur sitatı ilə də diqqət çəkir: "
Hər kəsdən qabiliyyətinə görə, hər kəsə ehtiyacına görə
".
192
8 mart 1881-ci il tarixdə
Vera Zasuliçə
yazdığı məktubunda Marks Rusiyanın kapitalist inkişaf mərhələsindən yan keçməsinin və
kənd kommunasına
xas olan torpaq üzərində ümumi mülkiyyət əsasında kommunizm qurmasının mümkünlüyünü düşünürdü.
146
193
Rusiyanın "kənd kommunasının Rusiyada sosial dirçəlişin dayaq nöqtəsi olduğunu" etiraf etməklə yanaşı, Marks həmçinin xəbərdarlıq edirdi ki, bu kommunanın kapitalist mərhələsi olmadan birbaşa sosialist mərhələsinə keçmək məqsədilə bir vasitə kimi fəaliyyət göstərməsi üçün "ilk növbədə kənd kommunasına hər tərəfdən zərbə vuran zərərli təsirləri aradan qaldırmaq lazımdır".
194
Marks hesab edirdi ki, bu zərərli təsirlərin aradan qaldırılması ilə kənd kommunasının "kortəbii inkişafı üçün normal şərait" mövcud olacaqdır.
194
Bununla belə, Marks Vera Zasuliçə yazdığı elə həmin məktubunda həm də qeyd edirdi ki, "kapitalist sisteminin əsasında … istehsalçının istehsal vasitələrindən tamamilə ayrılması dayanır".
194
Bu məktubun bir hissəsində Marks hər keçən gün antropologiyaya həvəsinin artmağından bəhs edirdi; bu da onun gələcək kommunizmin tarixdən əvvəlki keçmişimizin kommunizminə daha yüksək səviyyədə qayıdış olacağına inamından irəli gəlirdi. O yazırdı ki, "əsrimizin tarixi tendensiyası kapitalist istehsalının özünün ən yüksək zirvəsinə çatdığı Avropa və Amerika ölkələrində məruz qaldığı ölümcül böhrandır ki, bu böhran da onun məhvi ilə, müasir cəmiyyətin isə ən qədim cəmiyyətin daha ali formasına – kollektiv istehsal və mənimsəməyə qayıdışı ilə bitəcəkdir". O əlavə edirdi ki, "ibtidai icmaların yaşam gücü semit, yunanlar, romalılar və digər cəmiyyətlərin, hər şeydən əvvəl isə müasir kapitalist cəmiyyətlərin yaşam gücündən müqayisə olunmayacaq dərəcədə böyük idi".
Marks ölümündən əvvəl Engelsdən bu fikirləri qələmə almağı xahiş etmişdi.
195
Marksın bu fikirləri sonralar 1884-cü ildə
Ailənin, xüsusi mülkiyyətin və dövlətin mənşəyi
adı altında nəşr olunmuşdu.
Şəxsi həyatı
redaktə
vikimətni redaktə et
Ailəsi
redaktə
vikimətni redaktə et
Marks qızları
Karolin
Eleonora
Laura
və dostu
Engelslə
birlikdə (1860)
Marks və Cenni fon Vestfalenin yeddi övladı dünyaya gəlmiş, lakin Londonda yaşadıqları pis şəraitin də təsiri ilə onlardan yalnız üçü sağ qala bilmişdi.
196
Həmin uşaqlar aşağıdakılar idi:
Cenni Karolin
(1844–1883);
Cenni Laura
(1845–1911); Edqar (1847–1855); Henri Edvard Qay (
Quido
; 1849–1850); Cenni Evelin Frensis (
Fransiska
; 1851–1852);
Cenni Culia Eleanora
(1855–1898). Cütlüyün sonuncu övladı 1857-ci ilin iyul ayında doğulmuş və hələ adı qoyulmamış dünyasını dəyişmişdi. Kürəkəni
Pol Lafarqın
dediyinə görə, Marks mehriban ata olub.
197
1962-ci ildə Marksın evdəki köməkçiləri
Helen Demutdan
198
Freddi
199
adında nikahdankənar oğlu olması ilə bağlı iddialar yayılmağa başladı. Bununla belə, bunu sübut edən heç bir əsas tapılmadığına görə deyilənlər iddia olaraq qaldı.
200
Marks həyət evi və ya mənzil kirayə edərkən fərqli adlardan istifadə edir və bu yolla, görünür, hökumətin onun izinə düşməsini çətinləşdirirdi. Belə ki, o, Parisdə olarkən
Müsyö Ramboz
adından istifadə etsə də, Londonda ikən məktublarını
A. Vilyams
kimi imzalayırdı. Dostları tünd dəri rənginə və qara buruq saçlarına görə ona
mavrlara
ithafən
Mavr
deyə müraciət edirdilər. Marks isə uşaqlarının onu
Qoca Nik
və
Çarli
deyə çağırmalarını istəyirdi.
201
O, həmçinin dostlarına və ailə üzvlərinə ləqəb qoşmağı da sevirdi; Fridrix Engelsə
General
, köməkçiləri Helenə
Lençen
və ya
Nim
, qızı Cenni Karolinə
Ki Ki,
Çin imperatoru
, Lauraya isə
Kakadu
və ya
Hottentot
deyə müraciət edirdi.
201
Səhhəti
redaktə
vikimətni redaktə et
Marks 1830-cu illərdə Trir Taverna Klubu adlı içki cəmiyyətinə qoşulduğu gündən vəfat edənədək spirtli içkiləri həddən artıq çox istehlak edirdi.
39
Onun səhhəti heç də yaxşı halda deyildi. Marks özü bu vəziyyəti "mövcudluğun səfilliyi" adlandırırdı.
202
Ayrı-ayrı müəlliflər qeyd edilən halı təsvir və izah etməyə çalışırdılar.
Marksşünas bioqraf Verner Blumenberq bunu Marksın 1849-cu ildə yaşadığı və sonralar heç vaxt qurtula bilmədiyi, qeyri-sağlam həyat tərzi ilə daha da ağırlaşan qaraciyər və öd problemləri ilə əlaqələndirirdi. Bu narahatlıqlar özünü çox zaman baş ağrısı, gözdə iltihablanma, başda nevralji simptomlar və
revmatik ağrılarla
büruzə verirdi. 1877-ci ildə ortaya çıxan ciddi əsəb pozuntusunu və uzunmüddətli
yuxusuzluğu
aradan qaldırmaq üçün Marks
narkotikdən
istifadə etməyə başlamışdı. Onun səhhəti gecələr həddindən artıq çalışması və yanlış qidalanma səbəbindən daha da ağırlaşırdı. Marks çox ədviyyatlı yeməklər,
hisə verilmiş balıq
kürü
və
xiyar turşusu
yeməyi sevirdi, hansı ki Blumenberqə görə bu ərzaqların "heç biri qaraciyər xəstələri üçün faydalı deyildi". O, həmçinin,
şərab
və
likör
içməyi sevir və çox siqaret çəkirdi; "pulu olmadığı üçün adətən keyfiyyətsiz
purolardan
istifadə edirdi". 1863-cü ildən etibarən Marks
çibandan
çox şikayət etməyə başlamışdı, ki bu da "qaraciyər xəstələrində çox tez-tez rast gəlinirdi və eyni səbəblərdən əmələ gəlmiş ola bilərdi".
203
Abseslər
o qədər artmışdı ki, Marks nə dik otura, nə də işləyə bilirdi. Blumenberqin fikrincə, Marksın əsəbiliyi digər qaraciyər xəstələrində də tez-tez müşahidə olunurdu:
Xəstəlik onun xarakterindəki müəyyən xüsusiyyətləri ortaya çıxartmışdı. Belə ki, Marks şiddətli şəkildə mübahisə edir, hətta təhqirə məruz qaldıqda belə iynələyici sözlərini azaltmır və kobud, həmçinin qəddar ifadələr işlədirdi. Hər nə qədər Marks ən yaxın dostlarına kor-koranə inansa da, bəzən onlara qarşı həddən artıq inamsız və ədalətsiz olduğundan şikayətlənirdi. Təkcə düşmənləri haqqında deyil, dostları haqqında da verdiyi hökmlər bəzən o qədər sərt olurdu ki, heç həssas olmayan insanlar belə onun bu sözlərindən inciyə bilərdi... Onun bu cür tənqid etmədiyi adamlar çox az idi... Hətta Engels də istisna deyildi.
204
ABŞ tarixçisi Cerrold Seygelin fikrincə, Marks yeniyetməlik dövrünün sonlarında
pnevmoniya
və ya
plevrit
xəstəliyinə tutulmuş ola bilərdi. Bu xəstəlik onun Prussiyada hərbi xidmətdən azad edilməsinə səbəb olmuşdu. Heç vaxt tamamlamadığı
"Kapital"
ın üzərində işləyərkən isə
202
205
o, üç xəstəlikdən əziyyət çəkirdi. İrsən keçirdiyi ehtimal edilən qaraciyər xəstəliyi çox işləmək, qeyri-sağlam qidalanma və yuxusuzluq səbəbi ilə ağırlaşmışdı. Gözlərdə iltihablanma gecə çox işləməsi ilə bağlı idi. Marksın üçüncü narahatlığı,
karbunkul
və
çiban
çıxması idi ki, bu da "çox güman Marksın həyat tərzinin də (
alkoqollu içkilər
tütünçəkmə
, pis qidalanma və yuxusuzluq) təsiri ilə ümumi fiziki zəifliyindən irəli gəlirdi. Engels tez-tez Marksa bu təhlükəli rejimi dəyişdirməyi tövsiyə edirdi". Seygel tezisində qeyd edirdi ki, Marksın səhhətini bu dərəcədə cəzalandırmasının və fəda etməsinin arxasında duran səbəb ona vaxtilə atasının təlqin etdiyi eqoizm və xudbinlik idi.
206
2007-ci ildə
Nyukasl Universitetinin
dermatoloqu
Sem Şuster tərəfindən Marksın dəri xəstəliyinin
retrodiaqnostikası
aparılır. Şusterin fikrincə, onun səhhəti ilə bağlı ən ağlabatan izahat belə ola bilər ki, Marks heç də qaraciyər problemlərindən yox,
tük köklərinə
doğru gedən apokrin kanallarının tıxanması nəticəsində yaranan təkrarlanan infeksion vəziyyət olan
hidradenitis suppurativadan
əziyyət çəkirdi. 1933-cü ilə qədər ingilis tibb ədəbiyyatına məlum olmayan bu vəziyyət (buna görə də Marksın həkimlərinə də məlum deyildi) oynaq ağrısına (səhvən revmatik xəstəlik diaqnozu qoyula bilər) və ağrılı göz xəstəliklərinə səbəb ola bilər. Şuster öz retrodiaqnozunu əldə etmək üçün əsas material kimi Marksın
"Marks və Engelsin əsərlərinin toplusu"
nun 50 cildində dərc olunmuş yazışmalarını nəzərdən keçirmişdi. Orada, "hər nə qədər Marks, həyat yoldaşı və həkimləri onun dəri lezyonlarını "furunkullar", "çibanlar" və "karbunkullar" adlandırsalar da, bunlar bu diaqnoz üçün olduqca qalıcı, təkrarlanan, dağıdıcı və sahəvi idi". Belə ki, qalıcı "karbunkullar"ın yerləri dəfələrlə qoltuqaltı, qasıq,
perianal
genital
penis
və
skrotum
) və suprapubik nahiyələrdə və budun daxili hissələrində, bir sözlə "hidradenitis suppurativa üçün əlverişli yerlərdə" qeydə alınmışdı. Professor Şuster diaqnozun "indi qəti şəkildə qoyula biləcəyini" iddia edirdi.
207
Şuster dərinin ünsiyyət orqanı olduğunu və hidradenitis suppurativanın nifrət və ikrah hissi ilə
özünü qiymətləndirmə
, əhval-ruhiyyə və rifah depressiyası da daxil olmaqla bir çox psixoloji narahatlıqlar yaratdığını vurğulayaraq xəstəliyin potensial psixososial təsirlərini nəzərdən keçirməyə davam etmişdi. O, bununla əlaqədar Marksın yazışmalarında "çoxlu sübutlar" tapmışdı. Professor Şuster xəstəliyin zehni təsirlərinin Marksın işinə təsir edib-etmədiyini və hətta onun
yadlaşma nəzəriyyəsini
inkişaf etdirməsinə kömək edib-etmədiyini də araşdırırdı.
208
Ölümü
redaktə
vikimətni redaktə et
Karl Marksın büstü
London
Haygeyt qəbiristanlığının
Şərq bölməsi
1881-ci ilin dekabrında həyat yoldaşı Cenninin ölümündən sonra Marks katar xəstəliyinə tutulmuş, bu da ömrünün son 15 ayı ərzində səhhətinin pisləşməsinə səbəb olmuşdu. Nəhayət, o, 14 mart 1883-cü ildə Londonda 64 yaşında
vətəndaşlığı olmayan şəxs
kimi
bronxit
və
plevrit
səbəbindən vəfat etdi.
209
Londondakı ailəsi və dostları onu 1883-cü il martın 17-də Londonun
Haygeyt qəbiristanlığının
Şərq bölməsində aqnostiklər və ateistlər üçün ayrılmış ərazidə
Corc Eliotun
məzarının yaxınlığında dəfn etdilər. Jurnalist Frensis Vinə görə, onun dəfn mərasimində 9–11 nəfər iştirak etmişdir.
210
211
Lakin müasir mənbələrdən əldə edilən araşdırmalarda dəfn mərasimində iştirak etmiş on üç nəfərin adı çəkilir:
Fridrix Engels
Eleonora Evelinq
Eduard Evelinq
Pol Lafarq
Şarl Longe
Helen Demut
Vilhelm Libknext
, Qotlib Lemke, Frederik Lessner, Loxner,
Edvin Rey Lankester
Karl Şorlemmer
və Ernest Redford.
212
Müasir qəzetlərdən birində isə iddia edilir ki, dəfn mərasimində onun iyirmi beş-otuz qohumu və dostu iştirak edib.
213
"The Graphic"
jurnalında Marksın ölümü ilə bağlı aşağıdakılar qeyd olunmuşdu: "Qəribə bir səhv ucbatından … iki gün ərzində onun ölümü barədə heç nə bildirilmədi, sonra isə hadisənin Parisdə baş verdiyi açıqlandı. Ertəsi gün Parisdən doğru xəbər gəldi; dostları və tərəfdarları Marksın dəfn olunma vaxtını və yerini öyrənmək üçün Londonun Haverstok Hil qəsəbəsindəki evinə tələsik gələndə onun artıq soyuq məzarda olduğunu öyrəndilər. Amma bu gizliliyə və tələsikliyə görə, şübhəsiz ki, onun məzarı üzərində böyük bir xalq nümayişi də keçirilə bilərdi."
214
Marksın dəfn mərasimində yaxın dostlarından bir neçəsi, o cümlədən
Vilhelm Libknext
və Fridrix Engels nitqlə çıxış etmişdi. Engels öz nitqində aşağıdakı fikirləri səsləndirmişdi:
14 mart günü günorta saat üçə on beş dəqiqə qalmış dünyanın yaşayan ən böyük mütəfəkkiri düşünməkdən əl çəkdi. Biz onu cəmi ikicə dəqiqə tək qoymuşduq və geri qayıdanda kreslosunda hüzur içərisində əbədi yuxuya getdiyini gördük.
215
Marksın sağ qalan qızları
Eleanora
və
Laura
, həmçinin fransız sosialist kürəkənləri
Şarl Longe
və
Pol Lafarq
da mərasimdə iştirak edirdilər.
211
Marks həyat yoldaşı və ən böyük qızının ölümündən sonra vəfat etmişdi; belə ki, qızı bir neçə ay əvvəl – 1883-cü ilin yanvarında ölmüşdü. Dəfn zamanı Almaniya Sosial Demokrat Partiyasının qurucusu və lideri Libknext alman dilində, Fransa fəhlə hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Longe isə fransız dilində qısa bəyanatla çıxış etmişdilər.
211
Mərasimdə Fransa və İspaniya fəhlə partiyalarından gələn iki teleqram səsləndirilmişdi.
211
Engelsin çıxışı ilə birlikdə dəfn mərasiminin bütün proqramı bunlardan ibarət olmuşdu.
211
Dəfn mərasimində iştirak edən qohum olmayan dost-tanışlar arasında Marksın üç kommunist yoldaşı var idi: 1852-ci ildə Kölndə kommunistlərin məhkəmə işindən sonra üç il müddətinə azadlıqdan məhrum edilən Frederik Lessner; Engelsin "Kommunist İttifaqının köhnə üzvü" adlandırdığı Loxner və Mançesterdə yaşayan kimya professoru,
Kral Cəmiyyətinin
üzvü, 1848-ci il Baden inqilabında iştirak edən kommunist fəal
Karl Şorlemmer
211
Dəfn mərasiminin başqa bir iştirakçısı sonralar görkəmli akademik olan britaniyalı zooloq
Edvin Rey Lankester
idi.
211
Marks dəyəri 250 funt sterlinq
216
(2021-ci ilə münasibətdə bu rəqəm 26788 funt sterlinqə bərabərdir) olan mülk miras qoymuşdu. Engels də öz növbəsində 1895-ci ildə ölümündən sonra böyük mülkünün (2011-ci ildə 4,8 milyon ABŞ dolları dəyərində qiymətləndirilir) "əhəmiyyətli hissəsini" Marksın sağ qalan iki qızına miras qoyub getmişdi.
199
1954-cü ilin noyabrında Marks və ailə üzvləri ilkin məzarlarının yaxınlığındakı yeni yerdə dəfn edilmişdilər. Yeni məzarın üzərində 14 mart 1956-cı ildə açılmış
217
büstdə
iki məşhur cümlə əks olunub:
"Kommunist Manifesti
nin sonuncu cümləsi – "
Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!
" və
"Feyerbax haqqında tezislər"
in on birincisində Marksın qeyd etdiyi fikir – "Filosoflar dünyanı müxtəlif formalarda yalnız şərh etmişlər; halbuki məsələ onu dəyişdirməkdir".
218
Büst
Böyük Britaniya Kommunist Partiyasının
təşəbbüsü ilə heykəltaraş
Lourens Bredşou
tərəfindən hazırlanmışdı.
218
Sonralar Karl Marksın məzarının yanında qaradərililərin hüquqlarının müdafiəçisi və Böyük Britaniya Kommunist Partiyasının fəal üzvü
Klaudiya Cons
dəfn edilmişdi.
Marksist tarixçi
Erik Hobsbaum
qeyd edirdi: "Marksın uğur qazanmadan öldüyünü söyləmək olmaz". O, İngiltərədə çoxsaylı ardıcıllar formalaşdırmağa nail olmasa da, onun yazıları artıq Almaniya və Rusiyadakı solçu hərəkatlara təsir göstərməyə başlamışdı. Marksın öz siyasətlərinə təsirini qəbul edən kontinental Avropa sosialist partiyaları onun ölümündən sonrakı iyirmi beş il ərzində
təmsil olunduqları demokratik seçkilərdə
əhəmiyyətli uğurlara imza atmışdılar.
219
Düşüncələri
redaktə
vikimətni redaktə et
Təsirlər
redaktə
vikimətni redaktə et
Engelsin 1842-ci ildə çəkdiyi bu eskizdə
Gənc Hegelçiləri
müzakirə edərkən görmək mümkündür.
Marksın yəhudi irsinin onun həm əxlaqi dünyagörüşünün,
220
həm də materialist fəlsəfəsinin formalaşmasında böyük rolu olmuşdur.
221
Onun düşüncələrinin həm də bir çox konsepsiyalardan, o cümlədən aşağıdakı yanaşmalardan təsirləndiyi qeyd olunur:
Hegel
fəlsəfəsi;
222
Adam Smit
və
David Rikardonun
klassik siyasi iqtisadiyyatı (və ya sadəcə iqtisadiyyat),
223
həmçinin
Jan Şarl Leonar de Sismondinin
laissez-faire
iqtisadiyyatının tənqidi və proletariatın təhlükəli vəziyyətinin təhlili;
224
Fransız sosialist düşüncəsi,
223
xüsusilə
Jan Jak Russonun
Henri Sen-Simonun
Pyer-Jozef Prudonun
və
Şarl Furyenin
yanaşması;
225
226
Gənc Hegelçilərin
, xüsusən də
Lüdviq Feyerbax
və
Bruno Bauerin
erkən alman fəlsəfi materializmi,
79
həmçinin
Didro
Klod Adrian Helvetsi
və
Pol Anri Holbax
da daxil olmaqla XVIII əsrin sonlarındakı fransız materializmi;
Fridrix Engelsin
fəhlə sinfinin təhlili,
75
həmçinin bu sinfin xüsusiyyətlərinin fransız liberalları və
Fransua Gizo
və
Ogüsten Tyerri
kimi Sen-Simonçular tərəfindən verilən ilkin təsvirləri.
Marksın tarixə baxışı
tarixi materializm
adlandırılır (mübahisəli şəkildə Engels və Lenin tərəfindən
dialektik materializmin
fəlsəfəsi kimi uyğunlaşdırılmışdır) və özündə Hegelin gerçəkliyə (və tarixə)
dialektik
baxılmalı olduğu ilə bağlı iddiasının təsirini, şübhəsiz ki, göstərir.
222
Halbuki, Hegel ideyaları ön plana çıxararaq
idealist
terminlərlə düşündüyü halda, Marks materiyanın ideya üzərində üstünlüyünü müdafiə edərək dialektikanı
materialist
terminlərlə konseptuallaşdırmağa çalışırdı.
88
222
Hegel "ruh"u tarixi hərəkətə gətirən qüvvə kimi gördüyü halda, Marks bunu bəşəriyyətin reallığını və dünyanı formalaşdıran fiziki hərəkətlərini gizlədən lazımsız bir mistifikasiya kimi görürdü.
222
O yazırdı ki, Hegelçilik gerçəkliyin hərəkətini baş üzərindən təmin etməyə çalışır, halbuki onu ayaq üstə qoymaq lazımdır.
222
Mistik terminləri sevməsə də, Marks bir sıra əsərlərində qotik dildən istifadə edirdi; məsələn,
"Kommunist Manifesti"
ndə — "Avropada bir kabus gəzir – kommunizm kabusu. Köhnə Avropanın bütün gücləri bu kabusu qovmaq üçün müqəddəs bir ittifaqa daxil oldular" və ya
"Kapital"
əsərində olduğu kimi. Sonuncuda o, kapitalı "əmək məhsullarını əhatə edən
nekromantiya
" kimi ifadə edirdi.
227
Fransız sosialist və sosioloji fikrindən ilhamlansa da,
223
Marks
utopik sosialistləri
tənqid edərək, onların bəyəndiyi kiçik miqyaslı sosialist icmalarının marjinallaşma və yoxsulluğa məhkum olacağını və yalnız
iqtisadi sistemdəki
genişmiqyaslı dəyişikliyin real dəyişikliyə səbəb ola biləcəyini iddia edirdi.
226
Marksın Hegelçiliyi yenidən nəzərdən keçirməsində özünün
"İstehsalın hərəkəti"
alm.
Die Bewegung der Produktion
) əsərində cəmiyyətin hərəkətini "istehsal qüvvələri ilə istehsal üsulu arasındakı ziddiyyətdən irəli gələn axın" kimi təsvir edən sosial demokrat Fridrix Vilhelm Şulzun, eləcə də Engelsin
"1844-cü ildə İngiltərədə işçi sinfinin vəziyyəti"
kitabının böyük təsiri olmuşdu.
228
229
Belə ki, Engelsin kitabı Marksı tarixi dialektikanı
sinfi mübarizə
baxımından təsəvvür etməyə və müasir fəhlə sinfini inqilab üçün ən mütərəqqi qüvvə kimi görməyə vadar etmişdi.
75
Marks inanırdı ki, o, tarixi və cəmiyyəti elmi cəhətdən öyrənə, tarixi meylləri ayırd edə və bununla da sosial münaqişələrin nəticələrini proqnozlaşdıra bilər. Buna görə də Marksın bəzi davamçıları kommunist inqilabının qaçılmaz olacağı qənaətinə gəlmişdilər. Bununla belə, Marks
"Feyerbax haqqında tezislər"
in on birincisində qeyd etdiyi o məşhur "filosoflar dünyanı müxtəlif formalarda yalnız şərh etmişlər; halbuki məsələ onu dəyişdirməkdir" fikri ilə açıq-aşkar özünün dünyanı dəyişdirməyə çalışdığını bildirmişdir.
230
218
Marksın nəzəriyyələri bir sıra gələcək konsepsiyalar, o cümlədən
siyasi iqtisadiyyatın tənqidi
Kondratyev dalğaları
, Kuznets dalğaları,
yaradıcı məhv
böhran nəzəriyyəsi
və
dünya sistemləri nəzəriyyəsi
üçün ilham mənbəyi olmuşdur.
Fəlsəfə və sosial fikirlər
redaktə
vikimətni redaktə et
Marksın digər mütəfəkkirlərlə polemikası çox zaman
tənqid
vasitəsilə baş verirdi. Buna görə də o, "sosial elmlərdə
tənqidi metodun
ilk böyük istifadəçisi" adlandırılır.
222
223
O,
metafizikanı
ideologiya ilə eyniləşdirərək spekulyativ fəlsəfəni tənqid edirdi.
231
Bu yanaşmanı mənimsəməklə Marks əsas tapıntıları ideoloji
qərəzlilikdən
ayırmağa çalışırdı.
223
Bu da onu bir çox müasir filosoflardan fərqləndirirdi.
230
İnsan təbiəti
redaktə
vikimətni redaktə et
Çinin
Foşan Universitetində Marks və
Kopernikə
həsr olunmuş abidə
Kimliyi müəyyən edilə bilməyən despotun olduğu məchul və bürokratik
despotizmi
təsvir edən
Aleksis de Tokvil
kimi
232
Marks da tək tirandan danışan klassik mütəfəkkirlərdən və tək despotun təbiətini müzakirə edən
Monteskyödən
uzaqlaşmışdı. O, bunun əvəzinə "kapitalın despotizmi"ni təhlil etməyə başlamışdı.
233
Marks əsasən fərz edirdi ki,
bəşər tarixi
həm insanları, həm də maddi obyektləri əhatə edən
insan təbiətinin
dəyişdirilməsini ehtiva edir.
234
İnsanlar həm real, həm də potensial mənliklərə sahib olduqlarını dərk edirlər.
235
236
Həm Marks, həm də Hegelə görə özünüinkişaf bu dərketmədən irəli gələn daxili
yadlaşma
təcrübəsi ilə başlayır, daha sonra isə real mənliyin subyektiv faktor kimi öz potensial qarşılığını başa düşülən obyektə çevirdiyini anlaması ilə davam edir.
236
Marks daha sonra iddia edir ki, təbiəti arzuolunan üsullarla formalaşdırmaqla
237
238
subyekt obyekti özününkü kimi qəbul edir və bununla da fərdin tam insan kimi gerçəkləşməsinə imkan verir. Marksa görə insan təbiəti insan əməyinin funksiyası kimi mövcud olur.
235
236
238
Marksın mənalı əmək ideyasının təməlində o fikir dayanır ki, subyekt öz yadlaşmış obyekti ilə barışa bilmək üçün əvvəlcə subyektin dünyasındakı həqiqi,
maddi obyektlərə
təsir göstərməlidir.
239
Marks Hegelin "əməyin mahiyyətini dərk etdiyini və autentik, bir o qədər də gerçək olan maddi insanı öz işinin nəticəsi kimi qavradığını" qəbul etsə də,
240
Hegelçi özünüinkişafı hədsiz dərəcədə "mənəvi" və mücərrəd kimi səciyyələndirir.
241
Beləliklə, Marks aşağıdakı fikrində təkid edərək Hegeldən uzaqlaşır: "İnsanın cismani, həqiqi, hissiyyatlı, təbii qabiliyyətlərə malik maddi varlıq olması onun öz təbiəti üçün öz həyat ifadəsinin obyektləri kimi gerçək, hissiyyatlı obyektlərə sahib olduğunu və ya öz həyatını gerçək hissiyyatlı obyektlərdə sadəcə ifadə edə biləcəyini göstərir."
239
Nəticə etibarilə, Marks Hegelçi "əməyi" maddi "
əmək
" kimi və insanın öz təbiətini çevirmə qabiliyyəti kontekstində "
işçi qüvvəsi
" terminini yenidən nəzərdən keçirir.
88
Əmək, sinfi mübarizə və yalançı şüur
redaktə
vikimətni redaktə et
Ətraflı bax:
Yadlaşma nəzəriyyəsi
Sinfi mübarizə
, və
Kapitalist istehsal üsulu
Marksın təsvir edildiyi,
Dieqo Riveranın
müəllifi olduğu divar rəsmi. Milli Saray,
Mexiko
Karl Marks
Kommunist Manifesti
əsərində yazırdı:
İndiyə qədər mövcud bütün cəmiyyətin tarixi sinfi mübarizələr tarixidir.
242
Marks insanların öz işçi qüvvəsinə münasibəti məsələsi ilə xüsusi maraqlanırdı.
243
O, bu barədə
yadlaşma
problemi baxımından geniş araşdırma aparmışdır.
244
Dialektikada olduğu kimi, Marks burada da araşdırmağa Hegelçi yadlaşma anlayışı ilə başlamış, lakin daha materialist bir konsepsiya irəli sürmüşdür.
243
Kapitalizm
bazarda alınıb satılan əmtəələr, o cümlədən əmək vasitəsilə ictimai istehsal münasibətlərinə (məsələn, işçilər arasında və ya işçilər və kapitalistlər arasında) vasitəçilik edir.
243
Marksa görə insanın öz əməyinə sahib olmaqdan – dünyanı dəyişdirmək qabiliyyətindən – imtina etmək ehtimalı insanın öz təbiətindən uzaqlaşmasına bərabərdir və bu, mənəvi itkidir.
243
Marks bu itkini
əmtəə fetişizmi
kimi təsvir edirdi; burada insanların istehsal etdiyi əşyalar, yəni əmtəələr özlərinə aid həyata və hərəkətə sahibmiş kimi görünür, insanlar isə öz davranışlarını bu həyata və hərəkətə uyğunlaşdırmağa çalışırlar.
Əmtəə fetişizmi Engelsin ideologiya anlayışı ilə sıx əlaqəli olan "
yalançı şüur
" adlandırdığı ifadəyə bir nümunədir.
245
Marks və Engels "ideologiya" dedikdə, tarixin müəyyən bir dövründə müəyyən bir sinfin maraqlarını əks etdirən, lakin müasirlərinin universal və əbədi hesab etdikləri ideyaları nəzərdə tuturdular.
246
Marks və Engelsin fikri təkcə bu cür inancların mühüm siyasi funksiyaya xidmət etdiyi üçün ən yaxşı halda yarı həqiqət olması deyildi. Başqa sözlə, bir sinfin istehsal vasitələri üzərində həyata keçirdiyi nəzarət təkcə ərzaq və ya sənaye mallarının istehsalını deyil, həm də ideyaların istehsalını əhatə edir (bu, həm də aşağı sinfin üzvlərinin niyə öz maraqlarına zidd fikirlərə sahib ola biləcəyini də bir qədər izah edir).
88
247
Bu cür təhlilə misal olaraq Marksın 1843-cü ildə yazdığı
"Hegelin hüquq (haqq) fəlsəfəsinin tənqidinə töhfə"
əsərinin ön sözündə ifadə etdiyi din anlayışını göstərmək olar:
248
Dini iztirab eyni zamanda həm həqiqi iztirabın ifadəsi, həm də həqiqi iztirablara etirazdır. Din məzlum varlığın ahıdır, qəlbsiz dünyanın ürəyi, ruhsuz halların ruhudur. Din xalqın tiryəkidir. Xalqın xəyali xoşbəxtliyi kimi dinin ləğvi onun həqiqi xoşbəxtliyinin tələbidir. Xalqdan öz vəziyyəti ilə bağlı illüziyalarından imtina etməyini istəmək, illüziya tələb edən bir vəziyyətdən imtina etməyini istəməkdir.
249
Trir Gimnaziyasındakı dissertasiya işində dinin əsas sosial məqsədinin
həmrəyliyi
təşviq etmək olduğunu iddia etdiyi halda, burada Marks dinin sosial funksiyasını siyasi və iqtisadi status-kvonu və
bərabərsizliyi
vurğulamaq və ya qorumaq baxımından təhlil edirdi.
250
Marks
uşaq əməyinin
açıq-aşkar əleyhdarı idi.
251
O, Britaniya sənayelərinin "ancaq qan (hətta uşaqların qanını da) əmərək yaşaya biləcəyini" və ABŞ sərmayəsinin "uşaqların kapitallaşdırılmış qanı" hesabına maliyyələşdirildiyini söyləyirdi.
227
252
Siyasi iqtisadiyyatın, tarixin və cəmiyyətin tənqidi
redaktə
vikimətni redaktə et
Ətraflı bax:
Marksist məktəb
Oldem
şəhərində fabrikdən çıxan işçilər. Marks bütün dünyada sənaye işçilərinin (proletariatın) ayağa qalxacağına inanırdı.
Marksın əmək və əməyin kapitalın təkrar istehsalı funksiyası haqqında fikirləri cəmiyyətin keçmişini, bu gününü və gələcəyini müəyyən edərkən ictimai münasibətlərə verdiyi üstünlüklə bağlı idi.
222
253
254
Tənqidçilər bunu iqtisadi determinizm adlandırırdılar. Əmək kapitalın həm mövcudluğu, həm də toplanması üçün ilkin şərtdir; hər iki amil
sosial sistemi
formalaşdırır.
254
Marksın fikrincə,
sosial dəyişiklikləri
bir-birinə zidd maraqlar arasındakı toqquşma, həmçinin
istehsal üsullarının
tarixi vəziyyətində olan tərəflər idarə edir.
182
Bu yanaşma münaqişə nəzəriyyəsi kimi tanınan əsərlər toplusu üçün ilham olmuşdu.
253
Özünün tarixin təkamül modelində Marks iddia edirdi ki,
bəşər tarixi
azad, məhsuldar və yaradıcı fəaliyyətlərlə başlamış, zaman keçdikcə təzyiqə məruz qalmış və insanlıqdan çıxarılmışdır, ki bu tendensiya da kapitalizmdə daha aydın görünür.
222
O qeyd edirdi ki, bu, məqsədyönlü proses deyil, daha çox kapitalın ictimai münasibətlərini təkrar istehsal etmək üçün daha çox insan əməyi (mücərrəd əmək) tələb edən mövcud
istehsal üsuluna
xas məntiq ilə bağlıdır.
181
183
Cəmiyyətin təşkili
istehsal vasitələrindən
asılıdır. İstehsal vasitələri torpaq, təbii sərvətlər və texnologiya kimi maddi nemətlər istehsal etmək üçün lazım olan hər şeydir, lakin insan əməyi bura daxil deyil.
İstehsal münasibətləri
insanların istehsal vasitələrini əldə edərkən və istifadə edərkən daxil olduqları ictimai münasibətlərdir.
253
Bunlar birlikdə istehsal üsulunu təşkil edir. Marks istehsal üsulları baxımından tarixi dövrləri fərqləndirirdi. Marks
baza və superstruktur
arasında fərq qoyurdu; burada baza (yaxud infrastruktur)
iqtisadi sistem
, superstruktur isə mədəni və siyasi sistemdir.
253
Marks iqtisadi baza ilə sosial superstruktur arasındakı bu uyğunsuzluğu sosial pozulmaların və qarşıdurmaların əsas mənbəyi hesab edirdi.
253
Marksın kapitalizmin tənqidini və onu əvəz etməli olan yeni kommunist cəmiyyətinin müzakirəsini vurğulamasına baxmayaraq, bu cəmiyyəti keçmiş cəmiyyətlərlə (
quldarlıq
və
feodalizmlə
) müqayisədə inkişaf etmiş bir cəmiyyət kimi gördüyünə görə onun aşkar tənqidi mövqeyi müdafiə edilirdi.
88
Marks heç vaxt
əxlaq
və
ədalət
məsələlərini açıq şəkildə müzakirə etmirdi, lakin alimlər onun əsərində bu anlayışların gizli müzakirəsinin ehtiva olunduğu məsələsində həmfikirdirlər.
88
Karl Marksın
Drezdendəki
heykəli (1953). Daş kərpic üzərində ucladılmış 2 metr hündürlüyündəki heykəl qeyri-proporsional ölçülərinə görə gülüş obyektinə çevrilmiş, nəticədə bir neçə ay sonra sökülmüşdü.
255
Heykəl
Almaniya Demokratik Respublikasında
Marksa ithaf edilmiş ilk abidə hesab olunur.
Marksın kapitalizmə baxışı ikitərəfli idi.
88
160
Bir tərəfdən, o, XIX əsrdə bu sistemin insanlıqdan uzaqlaşdıran aspektlərinin ən dərin tənqidində qeyd edirdi ki, kapitalizmin müəyyənedici xüsusiyyətlərinə yadlaşdırma, istismar və təkrarlanma, eləcə də kütləvi işsizliyə səbəb olan dövri depressiyalar daxildir. Digər tərəfdən, o, kapitalizmi əvvəlki cəmiyyət formalarından fərqli olaraq irəliləyiş üçün cavabdeh olan "inkişafın, artımın və tərəqqinin inqilabçı, sənayeləşdirici və universallaşdırıcı keyfiyyətləri" (burada Marks sənayeləşmə, şəhərləşmə, texnoloji tərəqqi, artan
məhsuldarlıq
və artım, rasionallıq və
elmi inqilabı
nəzərdə tuturdu) kimi xarakterizə edirdi.
88
160
222
Marks kapitalist sinfini tarixin ən inqilabçı siniflərindən biri hesab edirdi, çünki bu sinif daim tarixdəki istənilən sinifdən daha çox istehsal vasitələrini təkmilləşdirmiş və
feodalizmi
devirə bilmişdi.
226
256
Kapitalizm əhəmiyyətli artımı stimullaşdıra bilər, çünki bir kapitalist öz mənfəətini yeni texnologiyalara və kapital avadanlıqlarına yenidən investisiya etmək üçün stimula malikdir.
243
Marksın fikrincə, kapitalistlər əmək bazarı ilə kapitalistin istehsal edə biləcəyi hər hansı əmtəə üçün nəzərdə tutulan bazar arasındakı fərqdən istifadə edirlər. Marks müşahidə etmişdi ki, praktiki olaraq hər bir uğurlu sənayedə xammala çəkilən xərclər məhsulların qiymətlərindən aşağıdır. Marks bu fərqi "
izafi dəyər
" adlandırır və bunun
izafi əməyə
, yəni işçiləri yaşatmaq üçün çəkilən xərclərlə onların istehsal edə bildikləri arasındakı fərqə əsaslandığını iddia edirdi.
88
Marks hər nə qədər kapitalistləri işçilərin qanını əmən
vampirlər
kimi təsvir etsə də,
222
qazanc (mənfəət) əldə etməyin "heç bir halda ədalətsizlik olmadığını" qeyd edirdi; çünki Allen Vuda görə Marks bu cür xüsusi tənzimləmələrin əxlaqi dəyərləri ilə bağlı "kiminsə şərh edə biləcəyi, öz dövrünü aşan baxış bucağını istisna edirdi."
88
Marks onu da qeyd edirdi ki, hətta kapitalistlər belə sistemə qarşı gedə bilməzlər.
226
Problem
kapitalın
"xərçəng hüceyrəsi"dir; bu, əmlak və ya avadanlıq deyil, işçilər və sahibkarlar arasında sosial münasibətlərdir (işçi qüvvəsinin alqı-satqısı) – yəni cəmiyyət sistemi, daha doğrusu, ümumilikdə
istehsal üsuludur
226
Eyni zamanda Marks kapitalizmin qeyri-sabit olduğunu və
dövri böhranlara
meyilli olduğunu vurğulayırdı.
104
Onun fikrincə, zaman keçdikcə kapitalistlər yeni texnologiyalara daha çox, əməyə isə daha az sərmayə qoyacaqlar.
88
Marks mənfəətin əməkdən alınan izafi dəyərdən əldə olunduğuna inandığından, iqtisadiyyat böyüdükcə mənfəətin nisbətinin aşağı düşəcəyi qənaətinə gəlmişdi.
257
O, getdikcə şiddətlənən böhranların bu inkişaf və tənəzzül
tsiklinə
nöqtə qoyacağını düşünürdü.
257
Üstəlik, o hesab edirdi ki, uzunmüddətli perspektivdə bu proses kapitalist sinfini zənginləşdirəcək və gücləndirəcək, proletariatı isə yoxsullaşdıracaq.
257
226
Kommunist Manifesti
əsərinin birinci hissəsində Marks feodalizmi, kapitalizmi və daxili sosial ziddiyyətlərin tarixi prosesdə oynadığı rolu aşağıdakı kimi təsvir edirdi:
Biz görürük ki, burjuaziyanın təməli üzərində qurulduğu istehsal və mübadilə vasitələri feodal cəmiyyətində yaranmışdır. Bu istehsal və mübadilə vasitələrinin inkişafının müəyyən mərhələsində feodal cəmiyyətinin istehsal və mübadilə etdiyi şərait..., eləcə də feodal mülkiyyət münasibətləri artıq inkişaf etmiş məhsuldar qüvvələrlə daha uyğunlaşmırdı; onlar buxovlara çevrilmişdilər. Onları parçalamaq lazım idi; və parçalandılar. Onların yerini özünə uyğunlaşdırılmış ictimai və siyasi konstitusiya ilə, həmçinin burjua sinfinin iqtisadi və siyasi nüfuzu ilə müşayiət olunan azad rəqabət aldı. Bu hərəkatın bənzəri elə gözlərimizin önündə baş verir... Cəmiyyətin ixtiyarında olan məhsuldar qüvvələr artıq burjua mülkiyyəti şəraitinin daha da inkişafına meyl etmirlər; əksinə, onlar üçün buxova çevrilən bu şəraitə görə həddən artıq qüdrətli olublar və bu buxovlara qalib gələn kimi bütün burjua cəmiyyətində nizam-intizam yaradacaq, burjua mülkiyyətinin mövcudluğunu təhlükə altına alacaqlar.
13
Marks və Engelsin dostluğunu təcəssüm etdirən heykəl.
Petrozavodsk
Rusiya
Marks hesab edirdi ki, kapitalizm daxilindəki bu struktur ziddiyyətlər onun sonunu gətirəcək, bu isə öz yerini sosializmə və ya post-kapitalist, kommunist cəmiyyətinə verməyi zəruri edir:
Buna görə də müasir sənayenin inkişafı burjuaziyanın üzərində istehsal etdiyi və məhsulları mənimsədiyi təməli onun ayaqlarının altından çıxarıb atır. Deməli, burjuaziyanın istehsal etdiyi şey, hər şeydən əvvəl, öz qəbirqazanlarıdır. Onun süqutu və proletariatın qələbəsi də eyni dərəcədə qaçılmazdır.
13
Marksın fikrincə, şəhərləşmə kimi kapitalizmin idarə etdiyi müxtəlif proseslər sayəsində fəhlə sinfi, proletariat sayca böyüməli və sinfi şüurunu inkişaf etdirməli, zamanla sistemi dəyişdirə biləcəklərini və dəyişdirməli olduqlarını dərk etməlidirlər.
222
Marks hesab edirdi ki, proletariat istehsal vasitələrini ələ keçirsə, onlar istismarçı sinfi ləğv edərək, dövri böhranlara daha az həssas olan istehsal sistemini tətbiq edərək, hamıya bərabər fayda gətirəcək ictimai münasibətləri təşviq edəcəklər.
222
Marks
Alman ideologiyası
nda kapitalizmin beynəlxalq fəhlə sinfinin mütəşəkkil hərəkətləri ilə sona çatacağı fikrini müdafiə edirdi:
Kommunizm bizim üçün qurulmalı olan bir vəziyyət deyil, reallığın özünü uyğunlaşdırmalı olduğu bir idealdır. Biz kommunizmi indiki vəziyyəti ləğv edən həqiqi hərəkat adlandırırıq. Bu hərəkatın tələbləri indi mövcud olan şərtlərdən qaynaqlanır.
258
Bu yeni cəmiyyətdə yadlaşma sona çatacaq, insanlar öz əməyini satmaq məcburiyyətində qalmayacaq və sərbəst hərəkət edəcəklər.
257
Bu, bütün əhalinin hüquqlarını təmin edən demokratik cəmiyyət olacaq.
226
Belə bir
utopik
dünyada məqsədi əvvəllər yadlaşmanı həyata keçirmək olan bir dövlətə də az ehtiyac duyulacaq.
257
Marks belə bir nəzəriyyə irəli sürmüşdü ki, kapitalizmlə sosialist/kommunist sisteminin qurulması arasında işçi sinfinin siyasi hakimiyyəti əlində saxladığı və istehsal vasitələrini zorla ictimailəşdirdiyi
proletariat diktaturası
dövrü olacaq.
226
O,
Qota proqramının tənqidi
kitabında da yazdığı kimi, "kapitalist və kommunist cəmiyyətləri arasında birinin digərinə inqilabi çevrilməsi dövrü var. Buna həm də dövlətin proletariatın inqilabi diktaturasından başqa bir şey ola bilməyəcəyi siyasi keçid dövrü uyğun gəlir."
259
Marks güclü
demokratik
institusional strukturları olan bəzi ölkələrdə (
Birləşmiş Krallıq
ABŞ
və
Niderland
kimi) sülh yolu ilə keçidin mümkünlüyünə ehtimal versə də, təklif edirdi ki, işçilərin "dinc yolla öz məqsədlərinə çata bilməyəcəyi" digər ölkələrdə "inqilabımızın rıçaqı güc olmalıdır."
260
Beynəlxalq münasibətlər
redaktə
vikimətni redaktə et
Kommunist Manifesti
nin 100 illiyinə ithaf edilmiş 1948-ci il tarixli SSRİ poçt markası
Marks
Rusiyanı
Avropa inqilabları üçün əsas əks-inqilabi təhlükə kimi görürdü.
261
O,
Krım müharibəsi
zamanı Rusiyaya qarşı
Osmanlı imperiyasını
və onun müttəfiqləri olan İngiltərə və Fransanı dəstəkləyirdi.
261
Marks tamamilə
panslavizmə
qarşı idi və ona Rusiya xarici siyasətinin aləti kimi baxırdı.
261
O,
polyaklar
istisna olmaqla,
slavyan xalqlarını
"əks-inqilabçı" hesab edirdi. Marks və Engels bu məsələ ilə bağlı 1849-cu ilin fevralında
Yeni Reyn Qəzeti
ndə aşağıdakı məzmunda məqalə dərc etdirmişdilər:
Burada Avropanın ən əks-inqilabçı xalqları adından bizə təklif olunan qardaşlıq haqqında sentimental ifadələrə cavab olaraq bildiririk ki, almanlar arasında inqilab hissini alovlandıran əsas qüvvə ruslara nifrət olub və olmaqda davam edir.
İnqilabdan
sonra çexlərə və xorvatlara nifrət də bura əlavə olundu və biz yalnız bu slavyan xalqlarına qarşı tətbiq olunan ən qətiyyətli terrordan istifadə etməklə, polyaklarla və macarlarla birlikdə inqilabı qoruya bilərik. Biz inqilabın düşmənlərinin harada (Rusiyada və Avstriyanın slavyan bölgələrində) cəmləşdiyini bilirik. Bu ölkələrin qeyri-müəyyən demokratik gələcəyinə dair heç bir gözəl ifadə, heç bir eyham bizi düşmənlərimizə düşmən kimi yanaşmaqdan çəkindirə bilməz. Sonra Almaniyanın deyil, məhz inqilabın maraqlarına uyğun olan məhvedici döyüş və amansız terror başlayacaq, yəni inqilaba xəyanət edən slavyanlara qarşı "amansız ölüm-dirim mübarizəsi" olacaq!
262
Marks və Engels 1860–1870-ci illərin
narodnik
inqilabçılarına rəğbət bəsləyirdilər.
Rus inqilabçıları
Rusiya çarı
II Aleksandra
sui-qəsd edəndə Marks bu sui-qəsdin "rus kommunasının yaranmasından" xəbər verdiyinə ümid etdiyini bildirmişdi.
263
Marks həmçinin çar Rusiyasına qarşı Polşa üsyanlarını dəstəkləyirdi.
261
O, 1867-ci ildə Londondakı çıxışında aşağıdakı ifadələri səsləndirmişdi:
1979–1983-cü illərdə marksist-leninist və ya maoçu anlayışına əsasən özlərini sosialist dövləti elan edən ölkələrin xəritəsi
İlk növbədə Rusiyanın siyasəti dəyişməzdir... Üsulları, taktikası, manevrləri dəyişə bilər, amma siyasətinin qütb ulduzu – dünya hökmranlığı – sabit bir ulduzdur. Bizim dövrümüzdə ancaq vəhşi kütlələr üzərində hökmranlıq edən sivil hökumət belə bir plan üzə çıxarıb onu həyata keçirə bilər... Avropa üçün ancaq bir alternativ var. Ya Asiya barbarlığı, Muskovitlərin rəhbərliyi altında, Rusiyanın ətrafında qar uçqunu kimi qopacaq, ya da Polşanı yenidən qurmalı, beləliklə, özü ilə Asiya arasında iyirmi milyon qəhrəman qoymalı və sosial regenerasiyasının həyata keçirilməsi üçün nəfəs almalı olacaq.
264
Marks
İrlandiyanın müstəqilliyi
məsələsini də dəstəkləyirdi. O, 1867-ci ildə Engelsə yazırdı: "Mən əvvəllər İrlandiyanın İngiltərədən ayrılmasının mümkün olmadığını düşünürdüm. İndi isə bunun qaçılmaz olduğunu hesab edirəm. İngilis fəhlə sinfi İrlandiyadan qurtulmayınca heç vaxt heç nəyə nail ola bilməyəcək. İngiltərədəki ingilis reaksiyasının kökləri … İrlandiyanın tabe edilməsi məsələsinə dayanırdı."
265
Marks 1830-cu ildə işğala məruz qalan və
Fransanın müstəmləkəsinə
çevrilmiş
Fransa Əlcəzairində
bir müddət yaşamış və Şimali Afrikada müstəmləkə həyatını müşahidə etmək imkanı qazanmışdı. O, müstəmləkə ədliyyə sistemi haqqında yazırdı ki, burada "ərəblərdən etiraf almaq üçün işgəncə üsulundan istifadə olunur (və bu, "müntəzəm" olaraq baş verir); təbii ki, bunu eynən Hindistandakı ingilislərdə olduğu kimi "polis" tətbiq edir. Gərək hakim bu haqda ümumiyyətlə heç nə bilməsin."
266
Marks Əlcəzairdə yaşayan bir çox avropalıların təkəbbüründən heyrətə gələrək məktubunda yazırdı: "Avropalı bir müstəmləkəçi istər sakin kimi, istərsə də iş məqsədilə "aşağı irqlər"in arasında yaşadıqda, ümumən özünü hətta yaraşıqlı (Prussiya kralı) I Vilyamdan daha toxunulmaz hesab edir. Bununla belə, "aşağı irqlər"ə qarşı aşkar təkəbbür və həddini bilməzlik məsələsində ingilislər və hollandlar fransızları geridə qoyar."
266
Stenford fəlsəfə ensiklopediyasına
görə: "Marksın müstəmləkəçiliyi geridə qalmış feodal cəmiyyətinə müasirləşmə gətirən mütərəqqi qüvvə kimi təhlil etməsi xarici qüvvələrin hökmranlığı üçün şəffaf rasionallaşdırma, əsaslandırma kimi səslənir. Bununla belə, onun Britaniya hökmranlığı haqqında təsəvvürləri Avropada kapitalizmə qarşı göstərdiyi eyni ziddiyyəti əks etdirir. Hər iki halda Marks feodal cəmiyyətindən burjuaziya cəmiyyətinə keçid zamanı baş verən ucsuz-bucaqsız məşəqqətləri qəbul edir və bu keçidin həm zəruri, həm də son nəticədə mütərəqqi olduğunu təkidlə bildirir. O, xarici ticarətin nüfuzunun Hindistanda sosial inqilaba səbəb olacağı fikrini müdafiə edir."
267
Marks 1853-cü ilin iyununda
New York Herald Tribune
qəzetində
Hindistandakı
Britaniya
müstəmləkəçiliyini
müzakirə edərək yazırdı:
İngilislərin Hindistanda səbəb olduqları səfalətin, bütün Hindistanın əvvəllər çəkdiyi əziyyətdən mahiyyət etibarı ilə fərqli və son dərəcə daha intensiv xarakter daşıdığına heç bir şübhə ola bilməz. İngiltərə Hindistan cəmiyyətinin bütün çərçivəsini, hələ heç bir yenidənqurma əlaməti olmadan parçaladı... [Ancaq] unutmamalıyıq ki, bu qeyri-adi kənd icmaları nə qədər zərərsiz görünsələr də, həmişə Şərq despotizminin möhkəm təməli olmuşlar. Belə ki, onlar insan zehnini mümkün olan ən kiçik kompasa həbs edərək onu xurafatın müqavimətsiz alətinə çevirmişlər."
266
268
İrsi və xatirəsi
redaktə
vikimətni redaktə et
Əsas məqalə:
Marksizm
Marksın
Karlovı Varıda
yerləşən heykəli
Marksın ideyaları xüsusən 1917-ci il Rusiya inqilabından sonra
269
dünya siyasətinə və intellektual düşüncəyə böyük təsir göstərmişdir.
230
16
270
271
Marksın davamçıları tez-tez Marksın yazılarını necə şərh etmək və onun konsepsiyalarını müasir dünyaya necə tətbiq etmək barədə öz aralarında mübahisə edirdilər.
272
Marksın düşüncələri hər biri özünü Marksın ən dəqiq şərhçisi hesab edən çoxsaylı tendensiyalar arasında mübahisə mövzusuna çevrilmişdi. Siyasi sahədə bu meyllərə
leninizm
marksizm-leninizm
trotskiçilik
maoçuluq
lüksemburqçuluq
libertar marksizm
272
və açıq marksizm kimi
siyasi nəzəriyyələr
daxildir. Akademik marksizmdə də başqa baxışların təsiri altında müxtəlif cərəyanlar inkişaf etmiş, nəticədə
strukturalist marksizm
tarixi materializm
, fenomenoloji marksizm,
analitik marksizm
və Hegel marksizmi yaranmışdı.
272
Marksın gördüyü işlər akademik nöqteyi-nəzərdən müasir sosiologiyanın yaranmasına töhfə verdi. Onun adı XIX əsrdə "şübhə məktəbi"nin üç qurucusundan biri kimi
Fridrix Nitsşe
və
Ziqmund Freydlə
273
eləcə də müasir
sosial elmin
üç əsas memarından biri kimi
Emil Durkhaym
və
Maks Veberlə
yanaşı qeyd edilir.
274
Digər filosoflardan fərqli olaraq Marks
elmi metodla
yoxlanıla bilən nəzəriyyələr təklif edirdi.
230
Həm Marks, həm də
Ogüst Kont
Avropanın dünyəviləşməsi və
tarix
və elm fəlsəfələrində yeni tərəqqilər fonunda elmi cəhətdən əsaslandırılmış ideologiyaları inkişaf etdirməyə başladılar. Hegelçi ənənə ilə işləyən Marks cəmiyyət elmini inkişaf etdirməyə cəhd edərkən Kontun sosioloji
pozitivizmini
rədd etmişdi.
275
Karl Lövit
Marksı və
Sorn Kyerkeqoru
Hegelin iki ən böyük fəlsəfi davamçısı hesab edirdi.
276
Müasir
sosioloji nəzəriyyədə
marksist sosiologiya
əsas klassik perspektivlərdən biri kimi tanınır.
İsayya Berlin
"hər kəsin bu titula iddia edə bildiyi həddə" Marksı müasir sosiologiyanın əsl banisi hesab edirdi.
277
Marks sosial elmlərdən başqa fəlsəfə, ədəbiyyat, incəsənət və humanitar elmlərdə də əbədi miras qoymuşdur.
278
279
280
281
XX–XXI əsrlərin sosial nəzəriyyəçiləri Marksa cavab olaraq iki əsas strategiya irəli sürmüşlər. Bunlardan birincisi analitik marksizm kimi tanınır və Marksın ideyalarını onun analitik mahiyyətinə endirmək məqsədi daşıyırdı. Daha çox yayılmış digər yanaşmanın mahiyyəti isə Marksın sosial nəzəriyyəsinin izahedici iddialarını zəiflətmək və Marksın "istehsal qüvvələri"nin inkişafı ilə "istehsal üsulları"nın ardıcıllığı arasındakı qarşılıqlı əlaqə haqqında fikirləri ilə birbaşa əlaqəli olmayan sosial və iqtisadi həyatın aspektlərinin "nisbi muxtariyyətini" vurğulamaq olmuşdur. Bu,
Edvard Palmer Tompson
və Erik Hobsbaum kimi Marksın sosial nəzəriyyəsindən ilham alan tarixçilərin qəbul etdiyi
neomarksist
nəzəriyyədir. Bu, həm də marksist sosial nəzəriyyənin işığında görülən transformativ siyasi təcrübənin imkanlarını və çətinliklərini anlamağa çalışan
Antonio Qramşi
kimi mütəfəkkirlərin və fəalların izlədiyi düşüncə xətti olmuşdur.
282
283
284
285
Marksın ideyaları ədəbiyyat, təsviri incəsənət, musiqi, kino və teatrda avanqard hərəkətlərlə gələcək rəssamlara və sənət tarixinə də dərin təsir göstərmişdir.
286
9 oktyabr 1971-ci ildə açılan bu abidə
Xemnitsin
simvolu hesab olunur. Arxadakı divarda
alman
ingilis
fransız
və
rus
dillərində
Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!
ifadəsi həkk olunmuşdur. Şəhərin adı dəyişdirildikdən sonra abidənin sökülməsi təklif edilmiş, bir çox şəhərlərdən, o cümlədən
Köln
şəhərindən heykəli satın almaqla bağlı müraciətlər daxil olmuşdu.
Siyasi baxımdan Marksın irsi daha mürəkkəbdir. XX əsrdə onlarla ölkədə baş verən, xüsusən də
Sovet İttifaqının
qurulması ilə nəticələnən
Rusiya inqilabı
kimi hərəkatlar özlərini "marksist" kimi qələmə verirdilər.
287
Vladimir Lenin
287
Mao Tszedun
288
Fidel Kastro
289
Salvador Alyende
290
İosip Broz Tito
291
Kvame Nkruma
292
Cəvahirləl Nehru
293
Nelson Mandela
294
Si Tsinpin
295
və
Tomas Sankara
296
kimi dünya liderləri Marksdan təsirləndiklərini ifadə edirdilər. Marksın ideyaları təkcə marksist inqilabların baş verdiyi yerlərdə deyil, bütün dünyada siyasi partiyalara gedib çatmışdı.
297
Marksizmlə əlaqəli ölkələrdə bəzi hadisələr siyasi opponentlərin milyonlarla insanın ölümünə görə Marksı günahlandırmasına səbəb olurdu.
298
Halbuki digərləri xüsusi olaraq Marksın irsi və təsiri ilə onun ideyalarını siyasi məqsədlər üçün formalaşdıranların irsi və təsiri arasında fərqin olduğunu iddia edirdilər.
299
Artur Lipou Marks və onun yoldaşı
Fridrix Engelsi
"müasir inqilabi demokratik sosializmin qurucuları" kimi təsvir edir.
300
Rusiyanın
Marks
və Almaniyanın
Karl-Marks-Ştadt
şəhərləri Marksın adını daşıyır.
301
302
Sonuncu şəhərin adı isə referendumla dəyişdirilmiş və 1 iyun 1990-cı ildən rəsmi olaraq şəhərin 1953-cü ilə qədərki
303
tarixi adı ilə Xemnits adlandırılmışdır.
304
SSRİ
-nin süqutundan sonra bir sıra postsovet ölkələrində həmin quruluşu xatırladan heykəllər sökülmüşdür. Karl Marksın 1980-ci ildə
Bakıda
indiki
Azadlıq prospekti
ilə Mehdi Hüseyn küçəsinin kəsişməsində ucaldılmış tunc heykəli 1992-ci ildə götürülərək Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Şəhər Komitəsinin binasının həyətinə aparılmışdır
305
və hazırda
Nəriman Nərimanov metrostansiyasının
yaxınlığında heykəltəraşların emalatxanasında saxlanılır.
306
Bununla belə, bəzi ölkələrdə Marksa ithaf edilmiş abidələr sökülməmiş, əksinə yeniləri ucaldılmışdır. 2018-ci ilin may ayında Marksın anadan olmasının 200 illiyi münasibətilə Almaniyanın
Trir
şəhərində doğulduğu yerdə görkəmli Çin heykəltəraşı Vu Veyşanın müəllifi olduğu, Çin hökuməti tərəfindən hədiyyə edilmiş 4,5 metrlik heykəlinin açılışı keçirilmişdir.
Avropa Komissiyasının
ozamankı sədri
Jan-Klod Yunker
Marksın xatirəsini müdafiə etmiş və "yazılarının çox hissəsi tam əks mənada yenidən ifadə olunduğuna görə bu gün Marks məsuliyyət daşımadığı və səbəb olmadığı şeyləri təmsil edir" fikrini səsləndirmişdir.
307
308
1848-ci il inqilablarından
əvvəlki dövrü təsvir edən, Marks, onun həyat yoldaşı
Cenni Marks
və Engels ilə yanaşı digər inqilabçıların və ziyalıların da yer aldığı 2017-ci il istehsalı olan
Gənc Karl Marks
bədii filmi həm tarixi dəqiqliyinə, həm də hadisələri və intellektual həyatı canlı təsvir etdiyinə görə yaxşı rəylər almışdı.
309
Təqdimatı Marksın iki yüzilliyinə təsadüf edən digər fiktiv əsər filosof Rey Brasyenin fikrincə, "maraqlı, gülməli, çaşdırıcı və hörmətsiz" olmasına baxmayaraq, "Marksın fikirlərinə gözlənilməz işıq tutan" Ceyson Barkerin
"Marks qayıdır"
romanı idi.
310
Həmçinin bax
redaktə
vikimətni redaktə et
Digər layihələrdə
Vikisitatda əlaqəli sitatlar
Vikimənbədə əlaqəli mətnlər
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
"Fəlsəfə" portalı
Marksizm
Fridrix Engels
Kommunist Partiyası
Marksist məktəb
Siyasi iqtisadiyyat
Covanni Centile
Adam Smit
Mənfəət dərəcəsinin aşağı düşməsi tendensiyası
İstinadlar
redaktə
vikimətni redaktə et
Bibliothèque nationale de France
BnF identifikatoru
(fr.)
: açıq məlumat platforması.
2011.
Gemkow
H.
Carlos Marx. Biografía completa
1975.
Маркс Карл //
Большая советская энциклопедия
(rus.)
: [в 30 т.].
3-е изд.
Москва
Советская энциклопедия
, 1969.
A. A. P.
Secret Re-burial of Karl Marx In London
(ing.)
. //
The Sydney Morning Herald
Sydney
Fairfax Media
, 1954. Iss.
36485 (late edition). P.
1. ISSN
0312-6315
10
11
Marx, Karl
: (geb. Mordechai) Dr. phil., Theoretiker des Sozialismus, "Manifest der Komm. Partei", Redakteur. //
Band 16
Lewi – Mehr
Münxen
K. G. Saur Verlag
, 2008. S.
331. 25, 427
s.
ISBN 978-3-598-22696-0
Lundy
D.
R.
The Peerage
(ing.)
Marx
: 5) Karl Heinrich. //
Band 17 Linl–Mats
S.
768. 832
s.
ISBN 978-3-7653-4117-5
Marx, Karl (Heinrich)
(ing.)
. //
Volume 7
P.
896.
Feuer
L.
S.
McLellan
D.
Ed.
Volume 23
. //
Volume 23
S.
531–543. 928
s.
Hobsbawm, Eric.
"Marx, Karl Heinrich"
. Oxford Dictionary of National Biography.
19 avqust 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
7 dekabr
2021
Ülvi Şirəliyev.
"İşçilər niyə hələ də xoşbəxt deyil?"
. Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi.
15 iyul 2019 tarixində
orijinalından
arxivləşdirilib
K. Marks və
F. Engels
"Manifesto of the Communist Party"
. 1848.
2 sentyabr 2009 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
12 yanvar
2022
Karl Marx:
Critique of the Gotha Program
Arxiv surəti
27 oktyabr 2007 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
27 oktyabr 2007 at the
Wayback Machine
Calhoun, 2002
. səh.
23–24
"Marx the millennium's 'greatest thinker
(ingilis)
. BBC News World Online. 1 oktyabr 1999.
2 sentyabr 2017 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
12 yanvar
2022
#apostrophe_markup
Roberto Manqabeyra Unqer
Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics
. Princeton: Princeton University Press, 2007.
John Hicks, "Capital Controversies: Ancient and Modern."
The American Economic Review
64.2 (May 1974) p. 307: "The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history …"
Yozef Şumpeter
Ten Great Economists: From Marx to Keynes. Volume 26 of Unwin University books. Edition 4, Taylor & Francis Group, 1952
ISBN
0-415-11078-5
978-0-415-11078-5
Little, Daniel.
"Marxism and Method"
10 dekabr 2017 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
10 dekabr
2017
Kim, Sung Ho.
Zalta, Edward N. (redaktor).
"Max Weber"
. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2017.
18 mart 2019 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
10 dekabr
2017
Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim.
McLellan, 2006
. səh.
178, Plate 1
Wheen 2001
. pp. 12–13.
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
Wheen, 2001
. səh.
8, 12
McLellan, 2006
. səh.
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
4–5
Wheen, 2001
. səh.
7–9, 12
McLellan, 2006
. səh.
2–3
Carroll, James.
Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History
(ingilis)
. Houghton Mifflin Harcourt. 2002. səh.
419.
ISBN
978-0-547-34888-9
24 sentyabr 2020 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
2 aprel
2018
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
4–6
McLellan, 2006
. səh.
2–4
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
5, 8–12
Wheen, 2001
. səh.
11
McLellan, 2006
. səh.
5–6
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
Wheen, 2001
. səh.
10
McLellan, 2006
. səh.
Wheen, 2001
, chpt. 6
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
12
Wheen, 2001
. səh.
13
McLellan, 2006
. səh.
Karl Marx: Dictionary of National Biography. Volume 37. Oxford University Press. 2004. 57–58.
ISBN
978-0-19-861387-9
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
12–15
Wheen, 2001
. səh.
13
McLellan, 2006
. səh.
7–11
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
15–16
Wheen, 2001
. səh.
14
McLellan, 2006
. səh.
13
Wheen, 2001
. səh.
15
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
20
McLellan, 2006
. səh.
14
Wheen, 2001
. səh.
16
McLellan, 2006
. səh.
14
Holmes, Rachel.
"Karl Marx: the drinking years"
. The Times. 14 oktyabr 2017.
7 dekabr 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
14 oktyabr
2017
(abunə tələb olunur)
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
21–22
McLellan, 2006
. səh.
14
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
22
Wheen, 2001
. səh.
16–17
McLellan, 2006
. səh.
14
Fedoseyev, 1973
. səh.
23
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
23–30
Wheen, 2001
. səh.
16–21, 33
McLellan, 2006
. səh.
15, 20
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
70–71
Wheen, 2001
. səh.
52–53
McLellan, 2006
. səh.
61–62
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
31
McLellan, 2006
. səh.
15
McLellan, 2006
. səh.
21
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
33
McLellan, 2006
. səh.
21
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
32–34
Wheen, 2001
. səh.
21–22
McLellan, 2006
. səh.
21–22
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
34–38
Wheen, 2001
. səh.
34
McLellan, 2006
. səh.
25–27
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
44,69–70
McLellan, 2006
. səh.
17–18
Sperber, 2013
. səh.
55–56
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
33
McLellan, 2006
. səh.
18–19
New York: International Publishers,1975, pp. 531–632
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
33
Wheen, 2001
. səh.
25–26
Marx's thesis was posthumously published in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1
(New York: International Publishers, 1975) pp. 25–107.
Wheen, 2001
. səh.
32
"Classics: Karl Marx"
. Willamette University.
16 aprel 2020 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
31 avqust
2020
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
45
Wheen, 2001
. səh.
33
McLellan, 2006
. səh.
28–29, 33
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
38–45
Wheen, 2001
. səh.
34
McLellan, 2006
. səh.
32–33, 37
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
49
McLellan, 2006
. səh.
33
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
50–51
Wheen, 2001
. səh.
34–36, 42–44
McLellan, 2006
. səh.
35–47
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
57
Wheen, 2001
. səh.
47
McLellan, 2006
. səh.
48–50
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
60–61
Wheen, 2001
. səh.
47–48
McLellan, 2006
. səh.
50–51
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
68–69, 72
Wheen, 2001
. səh.
48
McLellan, 2006
. səh.
59–61
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
77–79
Wheen, 2001
. səh.
62–66
McLellan, 2006
. səh.
73–74, 94
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
72
Wheen, 2001
. səh.
64–65
McLellan, 2006
. səh.
71–72
Marx, Karl, "Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law", contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3
(International Publishers: New York, 1975) p. 3.
Marx, Karl, "On the Jewish Question", contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3
, p. 146.
McLellan, 2006
. səh.
65–70, 74–80
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 1976
. səh.
72, 75–76
Wheen, 2001
. səh.
65
McLellan, 2006
. səh.
88–90
Wheen, 2001
. səh.
66–67, 112
McLellan, 2006
. səh.
79–80
Wheen, 2001
. səh.
90
Wheen 2001
. p. 75.
Mansel, Philip:
Paris Between Empires
, p. 390 (St. Martin Press, NY) 2001
Frederick Engels, "The Condition of the Working Class in England", contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 4
(International Publishers: New York, 1975) pp. 295–596.
T.B. Bottomore.
A Dictionary of Marxist thought
. Wiley-Blackwell. 1991. 108–.
ISBN
978-0-631-18082-1
22 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
5 mart
2011
Fedoseyev, 1973
. səh.
82
Wheen 2001
. pp. 85–86.
Karl Marx, "The Holy Family", contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 4
, pp. 3–211.
Several authors elucidated this long neglected crucial turn in Marx's theoretical development, such as Ernie Thomson in
The Discovery of the Materialist Conception of History in the Writings of the Young Karl Marx
, New York, The Edwin Mellen Press, 2004; for a short account see
Max Stirner, a durable dissident
Arxiv surəti
18 may 2006 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
18 may 2006 at the
Wayback Machine
Taken from the caption of a picture of the house in a group of pictures located between pages 160 and 161 of
Fedoseyev, 1973
Isaiah Berlin,
Karl Marx: His Life and Environment
(Oxford University Press: London, 1963) pp. 90–94.
Larisa Miskievich, "Preface" to Volume 28 of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels
(International Publishers: New York, 1986) p. xii
Karl Marx,
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 35
Volume 36
and
Volume 37
(International Publishers: New York, 1996, 1997 and 1987).
Isaiah Berlin,
Karl Marx: His Life and Environment
, pp. 35–61.
Fedoseyev, 1973
. səh.
62
Note 54 contained on p. 598 in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3
Karl Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts of 1844"
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3
(International Publishers: New York, 1975) pp. 229–346.
10
11
12
13
14
15
Karl Marx
// Karl Marx – Stanford Encyclopaedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2017.
8 fevral 2012 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
28 may
2005
. First published Tue 26 August 2003; substantive revision Mon 14 June 2010. Retrieved 4 March 2011.
Fedoseyev, 1973
. səh.
83
Karl Marx, "Theses on Feuerbach", contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5
(International Publishers: New York, 1976) pp. 3–14.
Karl Marx, "Theses on Feuerbach," contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5
, p. 8.
Doug Lorimer, in
Friedrich Engels.
Socialism: utopian and scientific
. Resistance Books. 1999. 34–36.
ISBN
978-0-909196-86-8
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
7 mart
2011
Wheen 2001
p. 90
Arxivləşdirilib
15 sentyabr 2015 at the
Wayback Machine
Heinrich Gemkow
et al.
Frederick Engels: A Biography
(Verlag Zeit im Bild ["New Book Publishing House"]: Dresden, 1972) p. 101
Heinrich Gemkow,
et al
.,
Frederick Engels: A Biography
, p. 102.
Hunt, Tristram
Marx's General: The Revolutionary Life of Friedrich Engels
, Macmillan, 2010,
ISBN
978-1-4299-8355-6
Marx, Karl
Engels, Friedrich
Part V: "Doctor Georg Kuhlmann Of Holstein" Or The Prophecies of True Socialism
(PDF)
// Arthur, Christopher John (redaktor). [[[:Şablon:GBurl]] The German Ideology]
#bad_url
(ingilis)
. II.
International Publishers
(1932 tarixində nəşr olunub). 1976.
ISBN
978-0-8285-0008-1
15 iyul 2001 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
21 avqust
2022
Heinrich Gemkow,
et al
.,
Frederick Engels: A Biography
, p. 78.
Heinrich Gemkow,
et al
.,
Frederick Engels: A Biography
(Verlag Zeit im Bild [New Book Publishing House]: Dresden, 1972) p. 53
Fedoseyev, 1973
. səh.
89
Wheen 2001
. p. 92.
Karl Marx and Frederick Engels, "German Ideology" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5
(International Publishers: New York, 1976) pp. 19–539.
Fedoseyev, 1973
. səh.
96–97
Baird, Forrest E.; Walter Kaufmann.
From Plato to Derrida
. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. 2008.
ISBN
978-0-13-158591-1
Wheen 2001
. p. 93.
See Note 71 on p. 672 of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6
(International Publishers: New York, 1976).
Karl Marx,
The Poverty of Philosophy
contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6
(International Publishers: New York, 1976) pp. 105–212.
Wheen 2001
. p. 107.
Fedoseyev, 1973
. səh.
124
Note 260 contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
(International Publishers: New York, 1979) pp. 671–72.
Note 260 contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
, p. 672.
Fedoseyev, 1973
. səh.
123–125
Fedoseyev, 1973
. səh.
125
Frederick Engels, "Principles of Communism" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6
(International Publishers, New York, 1976) pp. 341–57.
Karl Marx and Frederick Engels, "The Communist Manifesto" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6
, pp. 477–519.
Wheen 2001
. p. 115.
Chris Shilling; Philip A Mellor.
The Sociological Ambition: Elementary Forms of Social and Moral Life
. SAGE Publications. 2001. səh.
114.
ISBN
978-0-7619-6549-7
15 sentyabr 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
27 iyun
2015
Marx and Engels 1848
Wheen 2001
. p. 125.
Saul Kussiel Padover,
Karl Marx, an intimate biography
, McGraw-Hill, 1978, p. 205
Wheen 2001
. pp. 126–27.
Maltsev; Yuri N.
Requiem for Marx
. Ludwig von Mises Institute. 1993. 93–94.
ISBN
978-1-61016-116-9
22 iyul 2011 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
David McLellan 1973
Karl Marx: His life and Thought
. New York: Harper and Row. pp. 189–90
Felix, David.
"Heute Deutschland! Marx as Provincial Politician". Central European History. 15 (4). 1982: 332–50.
doi
10.1017/S0008938900010621
ISSN
0008-9389
JSTOR
4545968
Wheen 2001
. p. 128.
Karl Marx and Frederick Engels, "Demands of the Communist Party" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 7
(International Publishers: New York, 1977) pp. 3–6.
Wheen 2001
. p. 129.
Wheen 2001
. pp. 130–32.
Seigel, p. 50
Doug Lorimer. Introduction. In
Karl Marx.
The Class Struggles in France: From the February Revolution to the Paris Commune
. Resistance Books. səh.
6.
ISBN
978-1-876646-19-6
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Karl, Marx.
James Ledbetter (redaktor).
Dispatches for the New York Tribune: Selected Journalism of Karl Marx
Penguin Books
. 2007.
ISBN
978-0-14-144192-4
Boris Nicolaievsky.
Karl Marx – Man and Fighter
. Read Books. 2007. 192–.
ISBN
978-1-4067-2703-6
22 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Franz Mehring.
Karl Marx: The Story of His Life
. Psychology Press. 2003. 19–20.
ISBN
978-0-415-31333-9
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Gross, David M.
99 Tactics of Successful Tax Resistance Campaigns. Picket Line Press. 2014. 76–77.
ISBN
978-1-4905-7274-1
Wheen 2001
. pp. 136–37.
Slavko Splichal.
Principles of publicity and press freedom
. Rowman & Littlefield. 2002. səh.
115.
ISBN
978-0-7425-1615-1
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Wheen 2001
. pp. 137–46.
Wheen 2001
. pp. 147–48.
Peter Watson.
The German Genius: Europe's Third Renaissance, the Second Scientific Revolution, and the Twentieth Century
. HarperCollins. 2010. 250–.
ISBN
978-0-06-076022-9
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Fedoseyev, 1973
. səh.
233
Note 269 contained on p. 674 in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
Wheen 2001
. pp. 151–55.
Phil Harriss.
London Markets, 4th
. New Holland Publishers. 2006. səh.
20.
ISBN
978-1-86011-306-2
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
23 aprel
2011
Note 269 on p. 674 of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
Dussel, Enrique D.
Moseley, Fred Baker (redaktor).
Towards an Unknown Marx: A Commentary on the Manuscripts of 1861–63
. Angulo, Yolanda tərəfindən tərcümə olunub. London; New York: Routledge. 2001. səh.
xxxiii.
ISBN
0-415-21545-5
"Karl Heinrich Marx – Biography"
. Egs.edu.
1 sentyabr 2010 tarixində
orijinalından
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Jonathan Sperber,
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life
, p. 295.
Kluger, Richard.
The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune
. New York: Alfred A. Knopf. 1986.
ISBN
978-0-394-50877-1
Williams
. səh.
131–135
Marx, Karl; Engels, Friedrich.
Marx to Engels, June 14, 1853 // Ryazanskaya, S. W. (redaktor). Selected Correspondence. Lasker, I. tərəfindən tərcümə olunub (2nd). Moscow: Progress Publishers. 1965. 83–86.
Taken from a picture on p. 327 of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
(International Publishers: New York, 1979).
Karl Marx, "The Elections in England – Tories and Whigs" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
(International Publishers: New York, 1979) pp. 327–32.
Note 1 at p. 367 contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 19
(International Publishers: New York, 1984).
Karl Marx, "The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11
(International Publishers: New York, 1979) pp. 99–197.
Karl Marx.
The 18th Brumaire of Louis Bonaparte
. Wildside Press LLC. 2008. səh.
141.
ISBN
978-1-4344-6374-6
22 iyul 2011 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
"Marx & Engels Collected Works, vol.41"
. 15 mart 2017.
Richard Kluger,
The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune
(Alfred A. Knopf Publishing, New York, 1986) p. 121.
McLellan, 2006
. səh.
262
John Cunningham Wood.
Karl Marx's economics
: critical assessments
. Psychology Press. 1987. səh.
346.
ISBN
978-0-415-06558-0
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 mart
2011
John Cunningham Wood.
Karl Marx's economics: critical assessments
: second series
. Taylor & Francis. 1993. səh.
232.
ISBN
978-0-415-08711-7
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 mart
2011
Sidney Hook.
From Hegel to Marx: studies in the intellectual development of Karl Marx
. Columbia University Press. 1994. 24–25.
ISBN
978-0-231-09665-2
23 sentyabr 2011 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 mart
2011
Ronald John Johnston.
The dictionary of human geography
. Wiley-Blackwell. 2000. səh.
795.
ISBN
978-0-631-20561-6
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 mart
2011
Richard T. De George; James Patrick Scanlan.
Marxism and religion in Eastern Europe: papers presented at the Banff International Slavic Conference, September
4–7, 1974
. Springer. 1975. səh.
20.
ISBN
978-90-277-0636-2
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 mart
2011
Jonathan Sperber,
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life
, p. 320.
Jonathan Sperber,
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life
, p. 347.
Fedoseyev, 1973
. səh.
345
Nicolaievsky, Maenchen-Helfen, 2007
. səh.
267
Bob Jessop; Russell Wheatley.
Karl Marx's social and political thought
Taylor & Francis
US. 1999. səh.
526.
ISBN
978-0-415-19327-6
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Curtis, Michael.
Marxism: the inner dialogues
. Transaction Publishers. 1997. səh.
291.
ISBN
978-1-56000-945-0
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Karl Marx, "The Civil War in France" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 22
(International Publishers: New York, 1986) pp. 307–59.
Mab Segrest.
Born to belonging: writings on spirit and justice
. Rutgers University Press. 2002. səh.
232.
ISBN
978-0-8135-3101-4
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 28
(International Publishers: New York, 1986) pp. 5–537.
Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the Preparatory Materials section of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29
(International Publishers: New York, 1987) pp. 421–507.
Karl Marx, "A Contribution to the Critique of Political Economy" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29
, pp. 257–417.
Postone, 1993
. səh.
54–55, 173, 192
Marx.
"Economic Manuscripts: Appendix I: Production, Consumption, Distribution, Exchange"
. www.marxists.org.
8 fevral 2002 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
28 mart
2022
[…] The solitary and isolated hunter or fisherman, who serves Adam Smith and Ricardo as a starting point, is one of the unimaginative fantasies of eighteenth-century romances a la Robinson Crusoe; and despite the assertions of social historians, these by no means signify simply a reaction against over-refinement and reversion to a misconceived natural life. […] This is an illusion and nothing but the aesthetic illusion of the small and big Robinsonades. It is, on the contrary, the anticipation of “bourgeois society,” which began to evolve in the sixteenth century and in the eighteenth century made giant strides towards maturity. The individual in this society of free competition seems to be rid of natural ties, etc., which made him an appurtenance of a particular, limited aggregation of human beings in previous historical epochs. The prophets of the eighteenth century, on whose shoulders Adam Smith and Ricardo were still wholly standing, envisaged this 18th-century individual – a product of the dissolution of feudal society on the one hand and of the new productive forces evolved since the sixteenth century on the other – as an ideal whose existence belonged to the past. They saw this individual not as an historical result, but as the starting point of history
[…]
Labour seems to be a very simple category. The notion of labour in this universal form, as labour in general, is also extremely old. Nevertheless “labour” in this simplicity is economically considered just as modern a category as the relations which give rise to this simple abstraction.
Classical sociological theory
. Craig J. Calhoun (3rd). Chichester, West Sussex:
John Wiley & Sons
. 2012. səh.
138.
ISBN
978-0-470-65567-2
OCLC
794037359
5 oktyabr 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
26 noyabr
2023
Marx used social criticism as his standard form of social analysis. Marx defined criticism as the "radical negation of social reality."
Fedoseyev, 1973
. səh.
318
Tom Rockmore.
Marx after Marxism: the philosophy of Karl Marx
John Wiley & Sons
. 2002. səh.
128.
ISBN
978-0-631-23189-9
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Brewer, Anthony; Marx, Karl.
A guide to Marx's Capital
CUP Archive
. 1984. səh.
15.
ISBN
978-0-521-25730-5
22 iyul 2011 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Postone, 2006
. səh.
190, 26–27. 135, 374–75
Calhoun, 2012
Pepperell, 2010
. səh.
104–105
Karl Marx, "Capital II: The Process of Circulation of Capital" embodying the whole volume of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 36
(International Publishers: New York, 1997).
Karl Marx, "Capital III: The Process of Capitalist Production as a Whole" embodying the whole volume of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 37
(International Publishers: New York, 1998).
Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30
(International Publishers: New York, 1988) pp. 318–451.
Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 31
(International Publishers: New York, 1989) pp. 5–580.
Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 32
(International Publishers: New York, 1989) pp. 5–543.
"Economic Works of Karl Marx 1861–1864"
. Marxists Internet Archive.
16 iyul 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
14 iyul
2018
See note 228 on p. 475 of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30
"Marx-Zasulich Correspondence 1881"
. www.marxists.org.
27 yanvar 2024 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
31 yanvar
2024
Marx, Karl.
Part I
//
Critique of the Gotha Program
. 1875.
26 dekabr 2017 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Karl Marx and Frederick Engels,
Collected Works Volume 46
(International Publishers: New York, 1992) p. 71.
Karl Marx and Frederick Engels,
Collected Works Volume 46
(International Publishers: New York, 1992) p. 72.
K. Marx, First draft of the letter to Vera Zasulich [1881]. In Marx-Engels 'Collected Works', Volume 24, p. 346.
Singer, Peter
Marx: A very short introduction
. Oxford:
Oxford University Press
. 2000. səh.
ISBN
0-19-285405-4
Lafargue, Paul
Marx–Engels–Lenin Institute
(redaktor).
Reminiscences of Marx
(September 1890)
. Progress Publishers. 1972.
16 avqust 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
19 yanvar
2024
He was a loving, gentle and indulgent father. […] There was never even a trace of the bossy parent in his relations with his daughters, whose love for him was extraordinary. He never gave them an order, but asked them to do what he wished as a favour or made them feel that they should not do what he wanted to forbid them. And yet a father could seldom have had more docile children than he.
Wheen, 2001
. səh.
173
Montefiore, Simon Sebag
"The Means of Reproduction"
The New York Times
. 23 sentyabr 2011.
26 sentyabr 2011 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
25 sentyabr
2011
Carver, Terrell.
Reading Marx: Life and Works // Carver, Terrell (redaktor).
The Cambridge Companion to Marx
. Cambridge:
Cambridge University Press
. 1991. səh.
11.
ISBN
978-0-521-36694-6
8 iyun 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
19 yanvar
2024
this [claim] is not well founded on the documentary materials available
Wheen, 2001
. səh.
152
Blumenberg, 2000
. səh.
98
Blumenberg, 2000
. səh.
100
Blumenberg, 2000
. səh.
99–100
Seigel, 1978
. səh.
494
Seigel, 1978
. səh.
495–496
Shuster, 2008
. səh.
1–2
Shuster, 2008
. səh.
McLellan 1973, p. 541
Wheen, 2001
. səh.
382
Stephen Jay Gould; Paul McGarr; Steven Peter Russell Rose.
The richness of life: the essential Stephen Jay Gould
. W.W. Norton & Company. 2007.
167
–168.
ISBN
978-0-393-06498-8
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
John Shepperd, 'Who was really at Marx's funeral?', in "Friends of Highgate Cemetery Newsletter ", April (2018), pp. 10–11.
Arxiv surəti
23 dekabr 2023 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
4 fevral 2020 at the
Wayback Machine
"Dr Karl Marx". 25 mart 1883: 3.
'Dr Karl Marx' in
The Graphic
, 31 March 1883, pp. 319, 322
"1883: The death of Karl Marx"
. Marxists Internet Archive.
4 yanvar 2010 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
21 dekabr
2009
"Marx, Karl"
. probatesearchservice.gov. UK Government. 1883.
7 avqust 2015 tarixində
orijinalından
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
14 iyun
2020
"Marx monument unveiled in Highgate cemetery – archive, 15 March 1956"
. The Guardian. 15 mart 2016.
27 dekabr 2022 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
7 yanvar
2018
Wheen, Francis.
Karl Marx: A Life. New York: Norton. 2002. Introduction.
Hobsbawm 2011
. pp. 3–4.
Eagleton, Terry.
Why Marx Was Right
. Yale University Press, 2011, p. 158
Seigel, 1978
. səh.
112–119
10
11
12
Calhoun, 2002
. səh.
20–23
Sherman, Howard J.
Reinventing marxism
Johns Hopkins University Press
. 1995. səh.
ISBN
978-0-8018-5077-6
İstifadə tarixi:
7 mart
2011
Chattopadhyay, Paresh.
Marx's Associated Mode of Production: A Critique of Marxism. Springer. 2016. 39–41.
Beilharz, Peter.
Labour's Utopias: Bolshevism, Fabianism and Social Democracy
CUP Archive
. 1992. səh.
4.
ISBN
978-0-415-09680-5
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
7 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Clark, 1998
. səh.
57–59
Neocleous, Mark.
"The Political Economy of the Dead: Marx's Vampires"
(PDF)
12 aprel 2015 tarixində
arxivləşdirilib
(PDF)
İstifadə tarixi:
1 noyabr
2013
Levine, Norman.
Divergent Paths: The Hegelian foundations of Marx's method
. Lexington Books. 2006. səh.
223
Sperber, Jonathan.
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life. səh.
144.
Calhoun, 2002
. səh.
23–24
Bannerji, 2001
. səh.
27
Annelien de Dijn
French Political Thought from Montesquieu to Tocqueville
Arxivləşdirilib
15 sentyabr 2015 at the
Wayback Machine
, Cambridge University Press, 2008, p. 152.
Karl Marx.
Capital: A Critique of Political Economy
, vol. 1, trans.
Samuel Moore
and Edward Aveling (New York: Modem Library, 1906), 440.
Bertell Ollman.
Alienation: Marx's conception of man in capitalist society
CUP Archive
. 1973. səh.
81.
ISBN
978-1-00-133135-5
22 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Marx K (1999).
"The labour-process and the process of producing surplus-value".
Arxiv surəti
18 oktyabr 2010 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
18 oktyabr 2010 at the
Wayback Machine
In K Marx,
Das Kapital
(Vol. 1, Ch. 7). Marxists.org. Retrieved 20 October 2010. Original work published 1867.
See Marx K (1997). "Critique of Hegel's dialectic and philosophy in general". In K Marx,
Writings of the Young Marx on Philosophy and Society
(LD Easton & KH Guddat, Trans.), pp. 314–47. Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. Original work published 1844.
See also Lefever DM; Lefever JT (1977). "Marxian alienation and economic organisation: An alternate view".
The American Economist (21)
2, pp. 40–48.
See also Holland EW (2005). "Desire". In CJ Stivale (Ed.),
Gilles Deleuze: Key Concepts
, pp. 53–62. Montreal & Kingston: McGill-Queens University Press.
Marx (1997), p. 325, emphasis in original.
Marx (1997), p. 321, emphasis in original.
Marx (1997), p. 324.
Marx, Karl;
Engels, Friedrich
The Communist Manifesto
. Echo Library. 2009. səh.
5.
ISBN
978-1-4068-5174-8
12 sentyabr 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
27 iyun
2015
Google Books
vasitəsilə.
Calhoun, 2002
. səh.
22
Mészáros, 2006
. səh.
96
Kołakowski, Leszek
; Falla, Paul Stephen.
Main currents of Marxism: the founders, the golden age, the breakdown
W.W. Norton & Company
. 2005. səh.
226.
ISBN
978-0-393-06054-6
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Paul Hernadi.
The Rhetoric of interpretation and the interpretation of rhetoric
Duke University Press
. 1989. səh.
137.
ISBN
978-0-8223-0934-5
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
John B. Thompson.
Ideology and modern culture: critical social theory in the era of mass communication
Stanford University Press
. 1990. 37–38.
ISBN
978-0-8047-1846-2
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Karl Marx:
Introduction
Arxiv surəti
12 may 2019 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
12 may 2019 at the
Wayback Machine
to A Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Right, in:
Deutsch-Französische Jahrbücher
, February 1844
Marx, Karl
; O'Malley, Joseph.
Critique of Hegel's 'Philosophy of right'
CUP Archive
. 1977. səh.
131.
ISBN
978-0-521-29211-5
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
23 aprel
2011
Google Books
vasitəsilə.
William H. Swatos; Peter Kivisto.
Encyclopedia of religion and society
. Rowman Altamira. 1998. 499–.
ISBN
978-0-7619-8956-1
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
In
The Communist Manifesto
, Part II:Proletariats and Communist and
Capital, Volume I
, Part III
Karl Marx.
Inaugural Address of the International Working Men's Association (Speech). 1864.
Jonathan H. Turner.
Sociology
Pearson Prentice Hall
. 2005. 17–18.
ISBN
978-0-13-113496-6
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Marx, Karl.
"Grundrisse 06"
Marxists Internet Archive
21 noyabr 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
21 noyabr
2021
the demand that wage labour be continued but capital suspended is self-contradictory, self-dissolving.
Ernst G. Knüppel:
Otto Rost. Leben und Werk 1887–1970. Sächsischer Bildhauer in Dresden und Döbeln
, Leipzig, Sachsenbuch, 2006, S. 66
ISBN 978-3-89664-045-1
Dennis Gilbert.
The American Class Structure in an Age of Growing Inequality
. Pine Forge Press. 2010. 6–.
ISBN
978-1-4129-7965-8
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Calhoun, 2002
. səh.
23
Jon Elster.
Making sense of Marx
Cambridge University Press
. 1985. səh.
217.
ISBN
978-0-521-29705-9
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
23 aprel
2011
Google Books
vasitəsilə.
Karl Marx.
Critique of the Gotha Programme, Part IV
// Marx/Engels Selected Works. 3. Moscow: Progress Publishers. 1970. 13–30.
2 iyul 2019 tarixində
arxivləşdirilib
marxists.org vasitəsilə.
La Liberté Speech
Arxiv surəti
16 iyul 2018 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
16 iyul 2018 at the
Wayback Machine
delivered by Karl Marx on 8 September 1872, in
Amsterdam
. "You know that the institutions, mores, and traditions of various countries must be taken into consideration, and we do not deny that there are countries – such as America, England, and if I were more familiar with your institutions, I would perhaps also add Holland – where the workers can attain their goal by peaceful means. This being the case, we must also recognise the fact that in most countries on the Continent the lever of our revolution must be force; it is force to which we must some day appeal to erect the rule of labour."
Anderson, 2016
. səh.
49–239
Marx, Karl.
La Russie et l'Europe
".
Neue Rheinische Zeitung
(223). 16 fevral 1849.
#apostrophe_markup
Karl Marx and Friedrich Engels to the Chairman of the Slavonic Meeting, 21 March 1881. Source: Karl Marx and Frederick Engels,
Selected Correspondence
(Progress Publishers, Moscow, 1975).
Speech delivered in London, probably to a meeting of the International's General Council and the Polish Workers Society on 22 January 1867, text published in
Le Socialisme
, 15 March 1908;
Odbudowa Polski
(Warsaw, 1910), pp. 119–23;
Mysl Socjalistyczna
, May 1908. From Karl Marx and Frederick Engels,
The Russian Menace to Europe
, edited by Paul Blackstock and Bert Hoselitz, and published by
George Allen and Unwin
, London, 1953, pp. 104–08.
"Karl Marx and the Irish"
The New York Times
. dekabr 1971. Archived from the original on 9 may 2018.
"Marx in Algiers"
. Al-Ahram.
10 avqust 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
10 avqust
2018
Colonialism
// The Stanford Encyclopedia of Philosophy. 2017.
11 iyun 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
10 avqust
2018
"Marx on India under the British"
The Hindu
. 13 iyun 2006.
30 iyun 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
10 avqust
2018
Magness, Phil; Makovi, Michael.
"The Mainstreaming of Marx: Measuring the Effect of the Russian Revolution on Karl Marx's Influence"
Journal of Political Economy
. 131 (6). 2022: 1507–1545.
doi
10.1086/722933
ISSN
0022-3808
30 dekabr 2022 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
5 aprel
2024
Wheen, Francis
"Why Marx is man of the moment"
The Observer
. 17 iyul 2005.
18 iyul 2005 tarixində
arxivləşdirilib
Allan, Kenneth.
The Social Lens: An Invitation to Social and Sociological Theory
. Pine Forge Press. 2010. səh.
68.
ISBN
978-1-4129-7834-7
22 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
25 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Andersen, Kaspersen, 2000
. səh.
123–
Ricoeur, Paul.
Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation. New Haven and London:
Yale University Press
. 1970. səh.
32.
Max Weber
// Stanford Encyclopaedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab,
Stanford University
. 2017.
27 may 2012 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
29 noyabr
2009
Calhoun, 2002
. səh.
19
Löwith, Karl
From Hegel to Nietzsche. New York:
Columbia University Press
. 1991. səh.
49.
Berlin, 1963
. səh.
130
Singer, 1980
. səh.
O'Laughlin, Bridget.
"Marxist Approaches in Anthropology".
Annual Review of Anthropology
. 4. oktyabr 1975: 341–370.
doi
10.1146/annurev.an.04.100175.002013
William Roseberry (1997)
Marx and Anthropology
Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 (October 1997)
DOI
10.1146/annurev.anthro.26.1.25
Becker, S.L.
"Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience". Critical Studies in Mass Communication. 1 (1). 1984: 66–80.
doi
10.1080/15295038409360014
Alvarado, Manuel
; Gutch, Robin; Wollen, Tana.
Learning the Media: Introduction to Media Teaching
Palgrave Macmillan
. 1987.
Kołakowski, Leszek. Main Currents of Marxism: the Founders, the Golden Age, the Breakdown. Translated by P. S. Falla. New York: W. W. Norton & Company, 2005.
Aron, Raymond. Main Currents in Sociological Thought. Garden City, NY: Anchor Books, 1965.
Anderson, Perry. Considerations on Western Marxism. London: NLB, 1976.
Hobsbawm, E. J. How to Change the World: Marx and Marxism, 1840–2011 (London: Little, Brown, 2011), 314–44.
Hemingway, Andrew.
Marxism and the History of Art: From William Morris to the New Left
Pluto Press
. 2006.
Lenin, V.I.
"The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution"
Marxists Internet Archive
. 1917.
9 yanvar 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
"Glossary of People – Ma"
Marxists Internet Archive
4 aprel 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Savioli, Arminio.
"L'Unita Interview with Fidel Castro: The Nature of Cuban Socialism"
Marxists Internet Archive
. 1961.
7 sentyabr 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Allende, Salvador
"First speech to the Chilean parliament after his election"
Marxists Internet Archive
. 1970.
24 sentyabr 2014 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Broz Tito, Josip
"Historical Development in the World Will Move Towards the Strengthening of Socialism"
Marxists Internet Archive
. 1959.
26 aprel 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Nkrumah, Kwame
"African Socialism Revisited"
Marxists Internet Archive
. 1967.
8 may 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
"Nehru's economic philosophy"
The Hindu
. 27 may 2017.
26 dekabr 2019 tarixində
arxivləşdirilib
Nelson Mandela's Living Legacy | Preparing for Defiance 1949–1952
Arxiv surəti
9 may 2018 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
9 may 2018 at the
Wayback Machine
".
The South African
. 6 November 2013.
Churm, Philip Andrew.
"Juncker opens exhibition to Karl Marx"
Euronews
. 4 may 2018.
3 aprel 2019 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 may
2019
Harsch, Ernest.
"Resurrecting Thomas Sankara"
Jacobin
. 20 may 2015.
23 oktyabr 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
6 oktyabr
2021
Jeffries, Stuart.
"Why Marxism is on the rise again"
The Guardian
. 4 iyul 2012.
8 yanvar 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Stanley, Tim.
"The Left is trying to rehabilitate Karl Marx. Let's remind them of the millions who died in his name"
The Daily Telegraph
. 1 noyabr 2013.
7 aprel 2016 tarixində
orijinalından
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Elbe, Indigo.
"Between Marx, Marxism, and Marxisms – Ways of Reading Marx's Theory"
. Viewpoint Magazine. 21 oktyabr 2013.
8 yanvar 2015 tarixində
orijinalından
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 yanvar
2015
Lipow, Arthur.
Authoritarian Socialism in America: Edward Bellamy and the Nationalist Movement.
University of California Press
. 1991. səh.
1.
ISBN
978-0-520-07543-6
'​We are not among those communists who are out to destroy personal liberty, who wish to turn the world into one huge barrack or into a gigantic workhouse. There certainly are some communists who, with an easy conscience, refuse to countenance personal liberty and would like to shuffle it out of the world because they consider that it is a hindrance to complete harmony. But we have no desire to exchange freedom for equality. We are convinced … that in no social order will freedom be assured as in a society based upon communal ownership.' Thus wrote the editors of the
Journal
of the Communist League in 1847, under the direct influence of the founders of modern revolutionary democratic socialism, Karl Marx and Frederick Engels.
"Где находится Екатериненштадт? Города России"
. Ижевский новостной сайт
(rus)
. 29 aprel 2010.
12 iyun 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
1 sentyabr
2023
Chemnitzer Tourismus-Broschüre
, Herausgeber: City-Management und Tourismus Chemnitz GmbH, 4. Jahrgang * Ausgabe 12 * Sommer 2010
Arxiv surəti
26 avqust 2010 tarixindən
Wayback Machine
saytında
Arxivləşdirilib
26 avqust 2010 at the
Wayback Machine
O-Ton-Nachweis im Chemnitzer Stadtarchiv
ölü keçid
Travel Guide, German Democratic Republic
Dresden
: Zeit im Bild Publishing House. 1983. 89.
The town...was renamed Karl-Marx-Stadt in 1953 to commemorate the 135th anniversary of the birth and 70th anniversary of the death of...Karl Marx
"East Germany invited to join EC Dublin summit"
(ingilis)
The Times
. 2 iyun 1990.
"Karl Marksın Bakıdakı heykəlinin taleyi necə olub"
. bizimyol.info
(az.)
. 3 iyul 2022.
13 avqust 2022 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
19 may
2024
"Karl Marks haradadır?"
(az.)
. 6 iyun 2009.
15 yanvar 2022 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
19 may
2024
Stone, Jon.
Today he stands for things which is he not responsible for': EU president Juncker defends Karl Marx's legacy"
The Independent
. 4 may 2018.
24 aprel 2019 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 may
2019
"Karl Marx statue from China adds to German angst"
BBC News
. 5 may 2018.
22 iyun 2019 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
16 may
2019
Scott, A. O.
"Review: In 'The Young Karl Marx,' a Scruffy Specter Haunts Europe"
The New York Times
. 22 fevral 2018.
7 may 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
6 may
2018
"Marx Returns"
. Book Depository.
4 fevral 2023 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
15 oktyabr
2021
Ədəbiyyat siyahısı
redaktə
vikimətni redaktə et
Andersen, Heine; Kaspersen, Lars Bo.
Classical and modern social theory
Wiley-Blackwell
. 2000.
ISBN
978-0-631-21288-1
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Anderson, Kevin B.
Marx at the Margins: On Nationalism, Ethnicity, and Non-Western Societies
University of Chicago Press
. 2016.
ISBN
978-0-226-34570-3
Google Books
vasitəsilə.
Bannerji, Himani.
Inventing subjects: studies in hegemony, patriarchy and colonialism
. Anthem Press. 2001.
ISBN
978-1-84331-072-3
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
2 may
2011
Google Books
vasitəsilə.
Berlin, Isaiah
Karl Marx: His Life and Environment
. London:
Oxford University Press
. 1963.
Blumenberg, Werner.
Karl Marx: An Illustrated Biography
. Scott, Douglas tərəfindən tərcümə olunub. London; New York: Verso Books. 2000.
ISBN
978-1-85984-254-6
Calhoun, Craig J.
Classical Sociological Theory
. Oxford:
Wiley-Blackwell
. 2002.
ISBN
978-0-631-21348-2
12 sentyabr 2015 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
27 iyun
2015
Google Books
vasitəsilə.
Calhoun, Craig J.
Classical sociological theory
(3rd). Chichester, West Sussex:
John Wiley & Sons
. 2012.
ISBN
978-0-470-65567-2
OCLC
794037359
5 oktyabr 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
26 noyabr
2023
Clark, Barry Stewart.
Political economy: a comparative approach
ABC-CLIO
. 1998.
ISBN
978-0-275-96370-5
20 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
7 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Fedoseyev, Petr Nikolaevich.
Karl Marx: A Biography. Moscow:
Progress Publishers
. 1973.
OCLC
1365346
Heinrich, Michael.
Karl Marx and the Birth of Modern Society: The Life of Marx and the Development of His Work. Volume I: 1818–1841. New York: Monthly Review P. 2019.
ISBN
978-1-58367-735-3
Hobsbawm, Eric
How to Change the World: Tales of Marx and Marxism
. London: Little, Brown. 2011.
ISBN
978-1-4087-0287-1
McLellan, David.
Karl Marx: A Biography (4th). Hampshire:
Palgrave MacMillan
. 2006.
ISBN
978-1-4039-9730-2
Mészáros, István
Marx's Theory of Alienation
. Merlin Press. 2006 [1970].
ISBN
978-0-85036-554-2
16 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
8 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Nicolaievsky, Boris;
Maenchen-Helfen, Otto
Karl Marx: Man and Fighter. David, Gwenda; Mosbacher, Eric tərəfindən tərcümə olunub. Harmondsworth and New York: Pelican. 1976 [1936].
ISBN
978-1-4067-2703-6
Nicolaievsky, Boris;
Maenchen-Helfen, Otto
Karl Marx: Man and Fighter
. Read Books. 2007.
ISBN
978-1-4067-2703-6
22 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Pepperell, Nicole.
Disassembling Capital
(PDF)
(PhD).
RMIT University
. aprel 2010.
31 mart 2024 tarixində
arxivləşdirilib
(PDF)
İstifadə tarixi:
31 mart
2024
Pilling, Geoff.
Marx's Capital, Philosophy and Political Economy
Routledge
& Keagan Paul. 1980.
ISBN
978-1-138-87410-7
10 yanvar 2023 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
31 mart
2024
Marxists Internet Archive
vasitəsilə.
Postone, Moishe.
Time labour and social domination
Cambridge University Press
. 1993.
doi
10.1017/CBO9780511570926
ISBN
978-0-511-57092-6
6 fevral 2023 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
31 mart
2024
Postone, Moishe.
Time, labor, and social domination: a reinterpretation of Marx's critical theory
Cambridge University Press
. 2006.
ISBN
978-0-521-56540-0
OCLC
475188205
5 oktyabr 2021 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
31 mart
2024
Schwarzschild, Leopold.
The Red Prussian: Life and Legend of Karl Marx. Pickwick Books Ltd. 1986 [1948].
ISBN
978-0-948859-00-7
Seigel, Jerrold.
Marx's fate: the shape of a life
Princeton University Press
. 1978.
ISBN
0-271-00935-7
Shuster, Sam.
"The nature and consequence of Karl Marx's skin disease". British Journal of Dermatology. 158 (1). yanvar 2008: 071106220718011––.
doi
10.1111/j.1365-2133.2007.08282.x
PMID
17986303
Singer, Peter
Marx. Oxford:
Oxford University Press
. 1980.
ISBN
978-0-19-287510-5
Sperber, Jonathan.
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life
W. W. Norton & Company
. 2013.
ISBN
978-0-87140-467-1
Splichal, Slavko.
Principles of publicity and press freedom
Rowman & Littlefield
. 2002. səh.
115.
ISBN
978-0-7425-1615-1
17 iyun 2013 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
9 mart
2011
Google Books
vasitəsilə.
Stedman Jones, Gareth.
Karl Marx: Greatness and Illusion. London: Allen Lane. 2016.
ISBN
978-0-7139-9904-4
Stokes, Philip.
Philosophy: 100 Essential Thinkers
. Kettering: Index Books. 2004.
ISBN
978-0-572-02935-7
Vygodsky, Vitaly.
The Story of a Great Discovery: How Karl Marx wrote "Capital"
. Verlag Die Wirtschaft. 1973.
21 avqust 2018 tarixində
arxivləşdirilib
İstifadə tarixi:
5 mart
2011
Wheen, Francis.
Karl Marx. London: Fourth Estate. 2001.
ISBN
978-1-85702-637-5
Williams, Robert C.
Horace Greeley: Champion of American Freedom
. New York University Press. 2006.
ISBN
978-0-8147-9402-9
, scholarly biography
Xarici keçidlər
redaktə
vikimətni redaktə et
Karl Marks
IMDb
səhifəsi
Karl Marks
Ailəsi
Cenni fon Vestfalen
Cenni Longe
Edqar Longe
Eduard Evelinq
Eleonora Marks
Helen Demut
Henrietta Presburq
Henrix Marks
Jan Longe
Laura Marks
Luiza Yuta
Pol Lafarq
Şarl Longe
Filmlər
Gənc Karl Marks
Üzvlüyü
Birinci İnternasional
Kommunist İttifaqı
Əlaqəli
Fridrix Engels
Xalqın tiryəki
Karl Marks
və
Fridrix Engelsin
əsərləri
Marks
Əqrəb və Feliks
(1837)
Oulanem
(1839)
Demokritçi və Epikürçü təbii fəlsəfə arasında fərq
(1841)
Tarixi hüquq məktəbinin fəlsəfi manifesti
(1842)
Hegelin hüquq fəlsəfəsinin tənqidi
(1843, nəşr ili 1927)
Yəhudi məsələsi haqqında
(1843)
Ceyms Mill haqqında qeydlər
(1844)
1844-cü ilin iqtisadi və fəlsəfi əlyazmaları
(1844, nəşr ili 1932)
Feyerbax haqqında tezislər
(1845, nəşr ili 1888)
Fəlsəfənin yoxsulluğu
(1847)
Əməkhaqqı və kapital
(1847)
1848-1850-ci illərdə Fransada sinfi mübarizələr
(1850)
Lui Napoleonun on səkkizinci brümeri
(1852)
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinin əsasları
(1857, nəşr ili 1939)
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinə töhfə
(1859)
İzafi dəyər nəzəriyyələri
(üç cild, 1862)
Dəyər, qiymət və mənfəət
(1865)
Kapital
(nəşr ili 1867-1894)
Belçika qırğınları
(1869)
Fransada vətəndaş müharibəsi
(1871)
Qota proqramının tənqidi
(1875)
Karl Marksın riyazi əlyazmaları
(1873-1883, nəşr ili 1968)
Marksın texnologiyanın tarixi haqqında qeydləri
Marks və Engels
Müqəddəs ailə
(1844)
Alman ideologiyası
(1845, nəşr ili 1932)
Kommunist Manifesti
(1848)
ABŞ-də vətəndaş müharibəsi
(1861)
Engels
1844-cü ildə İngiltərədə işçi sinfinin vəziyyəti
(1845)
Kommunizmin prinsipləri
(1847)
Almaniyada kəndli müharibəsi
(1850)
Meymundan insana keçiddə əməyin rolu
(1876)
Anti-Dürinq
(1878)
Kursiv mətn
(1880)
Təbiətin dialektikası
(1883)
Ailənin, xüsusi mülkiyyətin və dövlətin mənşəyi
(1884)
Lüdviq Feyerbax və klassik alman fəlsəfəsinin sonu
(1886)
İbtidai xristianlığın tarixinə töhfə
(1894)
Almaniyada inqilab və əks-inqilab
(1896, ölümündən sonra)
Toplular
Marks və Engelsin əsərlərinin toplusu
(1975–2004)
Sosializm
Düşüncə məktəbləri
Demokratik
Kommunist
Leyborist
Marksist
Milliyyətçi
Reformist
Sosial-demokratiya
Texnokratiya
Yaşıl
Libertar
Anarxizm
Fərdiyyətçi
Kommunist
Platformizm
Sindikalist
Üsyançı
Libertar marksizm
Trotskiçilik
Sol libertarianizm
Avtoritar
Blankizm
Bolşevizm
Leninizm
Marksizm–leninizm
Çuçxe
Gevarizm
Xocaçılıq
Maoçuluq
Xruşşovçuluq
Stalinizm
Dövlət sosializmi
Neçayevizm
Ərazilər üzrə
Bolivar
Avropa
Yuqoslav
Çin
Əsas mövzular
Anarxist iqtisadiyyat
Antirevizionizm (marksizm)
Beynəlmiləlçilik
Demokratiya
Dövlətə məxsus müəssisə
Eqalitarizm
Həmkarlar ittifaqı
İnternasional (himn)
İstehsal üsulu
Qarışıq iqtisadiyyat
Milliləşdirmə
Planlı iqtisadiyyat
Proletariat diktaturası
Reformizm
Sinfi mübarizə
Solçuluq
Sosialist revizionizm
Sosialist iqtisadiyyat
Sosialist dövlət
Sosial dövlət
Konsepsiyalar
Adxokratiya
Anarxist iqtisadiyyat
Dövlət mülkiyyəti
Əsas gəlir
İqtisadi planlaşdırma
Kooperativ
Texnokratiya
Ümumi mülkiyyət
Şəxslər
XVI əsr
Tomazzo Kampanella
Tomas Mor
XVIII əsr
Qabriel Bonno de Mabli
Qrakx Baböf
Mareşal Pyer Silven
Morelli
XIX əsr
Aleksandr Hertsen
Avqust Bebel
Cosayya Vorren
Eduard Bernşteyn
Emma Qoldman
Enriko Barone
Ferdinand Lassal
Fridrix Engels
Georgi Plexanov
Georq Büxner
Henri Sen-Simon
Jorj Sand
Karl Kautski
Karl Marks
Lui Oqüst Blanki
Mixail Bakunin
Mixail Saltıkov-Şedrin
Nikolay Çernışevski
Oskar Vayld
Pol Lafarq
Pyer-Jozef Prudon
Pyotr Kropotkin
Robert Ouen
Şarl Furye
Vilyam Morris
XX əsr
Albert Eynşteyn
Aleksandr Dubçek
Aleksandra Kollontay
Anri Barbüs
Antonio Qramşi
Aristid Brian
Berni Sanders
Bertolt Brext
Bertran Rassel
Camal Əbdül Nasir
Ceremi Korbin
Cəvahirləl Nehru
Con Dyui
Corc Bernard Şou
Corc Oruell
Den Syaopin
Dolores İbarruri
Faiz Əhməd Faiz
Fransua Mitteran
Hafiz Əsəd
Herbert Uells
Hovard Zinn
İmre Nad
Jan Pol Sartr
Karl Polani
Kim Çen İr
Klara Setkin
Klement Ettli
Leopold Sedar Senqor
Lev Trotski
Lu Sin
Maksim Qorki
Martin Lüter Kinq
Mixail Qorbaçov
Muəmmər Qəddafi
Nelson Mandela
Nestor Maxno
Nikolay Buxarin
Noam Çomski
Roza Lüksemburq
Salvador Alyende
Səddam Hüseyn
Simona de Bovuar
Sukarno
Sun Yatsen
Tariq Əli
Tszyan Tszemin
Valter Benyamin
Vladimir Lenin
XXI əsr
Evo Morales
Hu Cintao
Kamal Kılıçdaroğlu
Kim Çen İn
Luis İnasiu Lula da Silva
Si Tsinpin
Uqo Çaves
Yanis Varufakis
Kateqoriya
Kommunizm
Konsepsiyalar
Sinfi mübarizə
Sinifsiz cəmiyyət
Kommunist Partiyası
Kommuna
Kommunist cəmiyyəti
Bazarın ləğvi
Fəhlə hərəkatı
Dövlətsiz cəmiyyət
Dünya inqilabı
Proletariat diktaturası
İqtisadiyyat
Planlı iqtisadiyyat
Ümumi mülkiyyət
Növləri
Anarxo-kommunizm
Marksizm
Leninizm
Libertarian sosializm
Tarixi
Kommunist İttifaqı
Birinci İnternasional
İkinci İnternasional
Üçüncü İnternasional
Dördüncü İnternasional
Şəxslər
Abdullah Öcalan
Aleksandra Kollontay
Ancela Devis
Antonio Qramşi
Antonio Neqri
Con Börcer
Ernest Telman
Ernesto Çe Gevara
Ənvər Xoca
Fidel Kastro
Fridrix Engels
Ho Şi Min
İosip Broz Tito
Jan Melye
Jan Pol Sartr
Karl Marks
Kim İr Sen
Kvame Nkruma
Qordillo
Qrakx Baböf
Lenin
Lev Trotski
Lui Altüsser
Mao Tszedun
Nestor Maxno
Nikita Xruşşov
Nikolay Buxarin
Paulo Freyre
Pyer Paolo Pazolini
Pyotr Kropotkin
Roza Lüksemburq
Simona de Bovuar
Slavoy Jijek
Stalin
Tariq Əli
Tomas Mor
Tomas Sankara
Valter Benyamin
Vilyam Morris
Simvolları
Oraq və çəkic
Qırmızı bayraq
Qırmızı ulduz
İnternasional (himn)
Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!
Əlaqəli
Antikommunizm
Antifaşist hərəkatı
Kommunitarizm
Beynəlmiləlçilik
Solçuluq
Yeni sol
Milli komunizm
Qırmızı təhlükə
Sosialist iqtisadiyyat
Həmkarlar ittifaqı
Hərbi kommunizm
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidi
XVIII-XIX əsrlər
Con Raskin
Erik Yohan Staqnelius
Fridrix Engels
Karl Marks
Pol Lafarq
Tomas Karleyl
XX-XXI əsrlər
Andre Qorts
Etyen Balibar
Gi Debor
Jan Bodriyar
Jorj Batay
Mahatma Qandi
Mark Fişer
Robert Kurts
Konsepsiyalar
Dəyər qanunu
Valorizasiya
Əsərlər
1844-cü ilin iqtisadi və fəlsəfi əlyazmaları
Kapital
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinə töhfə
Siyasi iqtisadiyyatın tənqidinin əsasları
Əlaqəli
İqtisadi antropologiya
İqtisadi əsas cərəyan
İqtisadiyyat
Kapitalizmin tənqidi
Klassik iqtisadiyyat
Okkam ülgücü
Sosial
və
siyasi fəlsəfə
Qədim dövr
Aristotel
Avqustin
Çanakya
Filon
Fukidid
Han Fey
Konfutsi
Ksenofon
Laktansi
Lao-tszı
Men-Tszı
Mo-tszı
Origen
Platon
Plutarx
Polibi
Siseron
Sun Dzı
Syun-Tszı
Şan Yan
Tertullian
Tiruvalluvar
Orta əsrlər
Akvinalı Foma
Bruni
Dante
əl-Qəzali
Fərabi
I Gelasi
İbn Xəldun
İbn Rüşd
VII Qriqori
Maymonid
Məhəmməd
Nizamülmülk
Okkam
Erkən müasir dövr
Boden
Boesi
I Ceyms
Erazm
Filmer
Hobbs
Kalvin
Kampanella
Qrotsi
Qviççiardini
Leybnits
Lokk
Lüter
Makiavelli
Milton
Monten
Mor
Müntser
Pufendorf
Spinoza
Suarez
XVIII—XIX əsrlər
Bakunin
Bastiat
Bentam
Blanki
Bonald
Börk
Cefferson
Emerson
Engels
Fixte
Franklin
Furye
Hegel
Helvetsi
Herder
Kant
Karleyl
Kondorse
Konstan
Kont
Kyerkeqor
Le Bon
Marks
Madzini
Medison
Mill
Monteskyö
Nitsşe
Novalis
Ouen
Peyn
Renan
Russo
Sad
Sen-Simon
Smit
Spenser
Şiller
Ştirner
Toro
Yum
XX—XXI əsrlər
Adorno
Ardent
Aron
Batler
Bauman
Berlin
Bernşteyn
Bodriyar
Çomski
de Bovuar
Centile
Delöz
Duqin
Durkhaym
Dyui
Evola
Fromm
Fuko
Fukuyama
Gelen
Genon
Habermas
Hantinqton
Haydegger
Hayek
Jijek
Qandi
Qramşi
Kamü
Kropotkin
Laklau
Lenin
Lüksemburq
Mao
Mariten
Markuze
Mixels
Mizes
Neqri
Nozik
Nursi
Pareto
Polani
Popper
Rand
Rassel
Rolz
Rotbard
Sartr
Skinner
Sörl
Şəriəti
Şmitt
Şpenqler
Valzer
Veber
Yatsen
Zimmel
Zombart
Sosial nəzəriyyələr
Anarxizm
Avtoritarizm
Faşizm
Fərdiyyətçilik
İslamizm
Kommunitarizm
Kommunizm
Konfusiçilik
Kosmopolitizm
Legizm
Liberalizm
Libertarianizm
Milliyyətçilik
Moizm
Mühafizəkarlıq
Populizm
Respublikaçılıq
Sosial darvinizm
Sosial konstruksionizm
Sosializm
Utilitarizm
Əlaqəli
Hüquq fəlsəfəsi
Hüquqşünaslıq
İqtisadiyyat fəlsəfəsi
Tarix fəlsəfəsi
Təhsil fəlsəfəsi
Din fəlsəfəsi
Din konsepsiyaları
Ağıllı dizayn
Dini inanc
Möcüzə
Ölümdən sonrakı həyat
Ruh
Şər problemi
Tanrı konsepsiyaları
Bəhailikdə Allah
Demiurq
Müqəddəs Ruh
Pandeizm
Tanrı
Tanrının varlığı
Daş paradoksu
Dini plüralizm
Xristoloji mübahisələr
Okkam ülgücü
Rasselin çaydanı
Şər
Teologiya
Akosmizm
Aqnostisizm
Animizm
Ateizm
Deizm
Demonologiya
Dharma
Ekzistensializm
Fideizm
Fundamentalizm
Henoteizm
Humanizm
İnklüzivizm
Kreasionizm
Qnostisizm
Mistisizm
Monizm
Monoteizm
Nyu-eyc
Pandeizm
Panenteizm
Panteizm
Politeizm
Şamanizm
Teizm
Transsendentalizm
Din filosofları
Qədim dövr
və
orta əsrlər
Akvinalı Foma
Anselm Kenterberili
Avqustin Avreli
Boesi
I Ceyms
Covanni Piko della Mirandolla
Efesli Heraklit
İbn Rüşd
İbn Sina
Maymonid
Şankara
Vilyam Okkam
Erkən müasir dövr
Benedikt Spinoza
Blez Paskal
Devid Yum
İmmanuel Kant
İohann Qottfrid Herder
Qotfrid Leybnits
Pol Anri Holbax
Rene Dekart
Rotterdamlı Erazm
1800–1850-ci illər
Georq Hegel
Karl Marks
Lüdviq Andreas Feyerbax
Sorn Kyerkeqor
Tomas Karleyl
Vilyam Vel
1880–1900-cu illər
Ernst Hekkel
Fridrix Nitsşe
Pavel Florenski
Vilyam Ceyms
1920–1950-ci illər
Antoni Flu
Bertran Rassel
Martin Buber
Martin Linqs
Mirça Eliadi
Rene Genon
Vilyam Alston
1970–2010-cu illər
Alvin Plantinqa
Əlaqəli
Din tarixi
Din
Elm və din
Verifikasiya prinsipi
Portal
Kateqoriya
Qitə fəlsəfəsi
Filosoflar
Adorno
Altüsser
Ardent
Aron
Bart
Batay
Batler
Bauman
Benyamin
Berqson
Bodriyar
de Bovuar
Buber
Burdye
Centile
Ceymson
Çoran
Delöz
Derrida
Eko
Engels
Fixte
Fuko
Habermas
Haydegger
Hegel
Husserl
İqlton
Jijek
Kamü
Kroçe
Kyerkeqor
Qramşi
Lakan
Latur
Levi-Stross
Marks
Markuze
Neqri
Nitsşe
Sartr
Səid
Şellinq
Şmitt
Şopenhauer
Şpenqler
Veber
Yaspers
Nəzəriyyələr
Absurdizm
Almaniya klassik fəlsəfəsi
Ekzistensializm
Fenomenologiya
Frankfurt məktəbi
Hermenevtika
Marksizm
Qərbi marksizm
Freydo-Marksizm
Poststrukturalizm
Psixoanaliz
Romantizm
Strukturalizm
Tənqidi nəzəriyyə
Konsepsiyalar
Apollonik və Dionisian
Başqa
Çıxış
Dil fəlsəfəsi
Edip kompleksi
İdeologiya
Özünü aldatma
Kino nəzəriyyəsi
Postmüstəmləkəçilik
Resentiment
Semiotika
Sıxıntı
Sinfi mübarizə
Tanrı öldü
Totalitarizm
Portal
Kateqoriya
İqtisadiyyat
İqtisadi nəzəriyyə
Siyasi iqtisadiyyat
Tətbiqi iqtisadiyyat
Metodologiya
İqtisadi model
İqtisadi sistemlər
Mikroiqtisadiyyat təməlləri
Riyazi iqtisadiyyat
Ekonometrika
Hesablama iqtisadiyyatı
Təcrübi iqtisadiyyat
Nəşrlər
Mikroiqtisadiyyat
Birləşdirmə problemi
Büdcə məhdudiyyəti
İstehlakçının davranış nəzəriyyəsi
Qabarıqlılıq
Xərc
Ortalama
Marjinal
Fürsət
Sosial
Batma
Əməliyyat
Xərc-fayda analizi
Artıq yük
Paylanma
Miqyas iqtisadiyyatları
İmkan iqtisadiyyatları
Elastiklik
Müvazinət
Ümumi
Xarici təsir
Firma
Mallar və xidmətlər
Əmtəə
Xidmət
Fərqsizlik əyrisi
Faiz
Aralıq seçim
Bazar
Bazar uğursuzluğu
Bazar quruluşu
Rəqabət
İnhisarçı
Mükəmməl rəqabət
İnhisar
İkili
Monopsoniya
Oliqopoliya
Oliqopsoniya
Qeyri-qabarıqlılıq
Pareto effektivliyi
Öncəlik
Qiymət
İstehsalat fəaliyyəti
Qazanc
İctimai mal
Qazanc dərəcəsi
Gəlir
Rasiya
İcarə
Miqyasa qayıdışlar
Riskdən imtina
Qıtlıq
Çatışmazlıq
Artıq
Sosial seçim
Tələb və təklif
Ticarət
Qeyri-müəyyənlik
Faydalılıq
Gözlənən
Marjinal
Dəyər
Maaş
Makroiqtisadiyyat
Məcmu tələb
Tədiyə balansı
İqtisadi tsikl
Fayda tutumu
Kapital uçuşu
Mərkəzi bank
İstehlakçı etimadı
Valyuta
Deflyasiya
Tələb şoku
Böhran
Böyük böhran
Disinflyasiya
DSÜT
Effektiv tələb
Gözləntilər
Adaptiv
Rasional
Fiskal siyasət
Keynsin ümumi nəzəriyyəsi
Artım
Göstəricilər
İnflyasiya
Hiperinflyasiya
Faiz dərəcəsi
İnvestisiya
IS-LM modeli
Milli giriş çıxışların ölçülməsi
Modellər
Pul
Yaratmaq
Tələb
Təklif
Monetar siyasət
NAIRU
Milli hesablar
Qiymət səviyyəsi
Alıcılıq qabiliyyəti pariteti
Resessiya
Qənaət
Şrinkflyasiya
Staqflyasiya
Təklif şoku
İşsizlik
Riyazi
iqtisadiyyat
Müqavilə nəzəriyyəsi
Qərar nəzəriyyəsi
Ekonometrika
Oyunlar nəzəriyyəsi
Giriş-çıxış modeli
Riyazi maliyyə
Mexanizm dizayn nəzəriyyəsi
Əməliyyat araşdırması
Tətbiq sahələri
Kənd təsərrüfatı
Biznes
Əhali
İnkişaf
İqtisadi coğrafiya
İqtisadi tarix
Təhsil
Sənaye mühəndisliyi
Sivil mühəndislik
Ətraf mühit
Maliyyə
Səhiyyə
Sənayenin təşkili
Beynəlxalq
Bilik
Əmək
Hüquq və iqtisadiyyat
Monetar
Təbii ehtiyatlar
İqtisadi planlaşdırma
İqtisadi siyasət
İctimai iqtisadiyyat
İctimai seçim
Regional
Xidmət
Sosioiqtisadiyyat
İqtisadi sosiologiya
İqtisadi statistika
Nəqliyyat
Şəhər
Rifah
İqtisadi təlim
məktəbləri
tarix
Amerika (Milli)
Qədim dövr
Anarxist
Qarşılıqlılıq
Avstriya
Davranış
Buddist
Çartalizm
Müasir Monetar Nəzəriyyə
Çikaqo
Klassik
Qeyri-müvazinət
Ekoloji
Təkamül
Feminist
Corcizm
Alternativ
Tarix
İnstitusionalizm
Keynsçilik
Neo-
neoklassik sintez
Yeni
Post-
Sirkuitizm
Ortodoksal
Maltusçuluq
Marjinalizm
Marksist
Neo
Merkantilizm
Neoklasik
Lozan
Yeni klassik
Yeni iqtisadi-tsikl nəzəriyyəsi
Yeni institusional
Fiziokratiya
Sosialist
Stokholm
Təklif iqtisadiyyatı
Termo iqtisadiyyat
Əsas
iqtisadçılar
Fransua Kene
Adam Smit
David Rikardo
Tomas Maltus
Yohan fon Tünen
Fridrix List
German Henrix Qossen
Jül Düpüi
Antuan Ogüsten Kurno
Con Stüart Mill
Karl Marks
Uilyam Stenli Cevons
Henri Corc
Leon Valras
Alfred Marşal
Qeorq Fridrix Knap
Fransua Ecuort
Vilfredo Pareto
Fridrix fon Vizer
Con Beyts Klark
Torsteyn Veblen
Con Kommons
İrvinq Fişer
Vesli Mitçel
Con Meynard Keyns
Yozef Şumpeter
Artur Sesil Piqu
Frank Nayt
Con fon Neyman
Elvin Hansen
Yakob Vayner
Eduard Çamberlin
Raqnar Friş
Harold Hotelinq
Mixau Kaletski
Oskar Lanqe
Yakob Marsçak
Qunnar Myurdal
Abba Lerner
Roy Harrod
Piero Sraffa
Saymon Kuznes
Coan Robinson
Ernst Fridrix Şumaxer
Fridrix fon Hayek
Con Hikk
Tyallinq Kupmans
Nikolas Georgesku
Vasili Leontyev
Con Kennet Qalbreit
Himan Minski
Herbert Saymon
Milton Fridmen
Pol Samuelson
Kennet Errou
Uilyam Bomol
Geri Bekker
Elinor Ostrom
Robert Solou
Amartya Sen
Robert Lukas
Cozef Stiqlits
Riçard Taler
Pol Kruqman
Tomas Piketti
daha çox
Beynəlxalq
təşkilatlar
Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı
İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı
Avropa Azad Ticarət Assosiasiyası
Beynəlxalq Valyuta Fondu
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı
Dünya Bankı
Dünya Ticarət Təşkilatı
İqtisadiyyat
İndeks
Siyahı
Ümumi
Nəşrlər
İqtisadiyyat portalı
Foto, video və audio
Apple Music
Tematik saytlar
Google Scholar
Scopus
zbMATH Open Database
Discogs
Filmportal
IMDb
International Music Score Library Project
MusicBrainz
Qutenberq layihəsi
The Peerage
Lüğətlər və ensiklopediyalar
Böyük katalan
Böyük norveç
Böyük rus
Qısa yəhudi
Kruqosvet
Laruss ensiklopediyası
Laruss ensiklopediyası
Laruss ensiklopediyası
Pravoslav
Allgemeine Deutsche Biographie
American Cycl. (1879)
Britannica (11-ci)
Britannica (onlayn)
Brockhaus
Notable Names Database
Prabook
Treccani
Universalis
Oksford bioqrafik
Şəcərə və nekropolistika
Find a Grave
gravsted.dk
JewAge
WikiTree
Normativ yoxlama
BAV
ADV10158884
BIBSYS
90051270
1462369657879
BNC
a10438245
BNE
XX949564
BNF
11914934t
CALIS
n2004393255
CiNii
DA00034578
CONOR
9185123
EGAXA
vtls000777370
GND
118578537
GTAA
130193
ICCU
CFIV000882
ISNI
0000000122796570
LCCN
n79006935
LNB
000042318
NCL
000058273
000124425
002931198
NDL
00449037
NLC
000205383 ·
NKC
jn19990005454
NLA
35331985
NLG
86968
NLR
000138554
NLP
a0000001004037
NSK
000100073
NTA
068428421
NUKAT
n95000210
PTBNP
15014
LIBRIS
205490
SUDOC
027329305
VIAF
49228757
ULAN
500234949
WorldCat VIAF
49228757
Mənbə — "
Kateqoriyalar
Vikipediya:Əlifba sırasına görə seçilmiş məqalələr
5 mayda doğulanlar
1818-ci ildə doğulanlar
Trirdə doğulanlar
14 martda vəfat edənlər
1883-cü ildə vəfat edənlər
64 yaşında vəfat edənlər
Londonda vəfat edənlər
İngiltərədə dəfn olunanlar
Bonn Universitetinin məzunları
Yena Universitetinin məzunları
Berlin Humboldt Universitetinin məzunları
Frederik III Uilyam Gimnaziyasının məzunları
Birinci İnternasional üzvləri
Əlifba sırasına görə alimlər
Portallara keçidi olan məqalələr
Karl Marks
Almaniya filosofları
Almaniya sosioloqları
Alman sosioloqlar
Almaniya inqilabçıları
Poçt markalarında şəxslər
Materialistlər
XIX əsr iqtisadçıları
Fəlsəfə tarixi
Ontoloqlar
İdeyalar tarixi
Metafiziklər
Epistemoloqlar
Ateist filosoflar
Almaniya sosialistləri
Marksizm
Bronxitdən vəfat edənlər
Ağciyər xəstəliklərindən vəfat edənlər
Yəhudi kommunistlər
Kişi feministlər
Elm filosofları
Almaniya politoloqları
Siyasi filosoflar
Yəhudi ateistlər
Aşkenazi yəhudiləri
Almaniya yəhudiləri
Antiimperializm
XIX əsr filosofları
Britaniya iqtisadçıları
Almaniya iqtisadçıları
Gizli kateqoriyalar:
ISBN sehrli keçidlərinin istifadə olunduğu səhifələr
Vikipediya:Vikidatada mənbələri olan məqalələr
Vikipediya:Dil keçidi şablonu istifadə edilmiş səhifələr
Çağırılan şablonun təkrar arqumentlərindən istifadə edən səhifələr
Vikisitata keçidi olan məqalələr
Vikimənbəyə keçidi olan məqalələr
Vikianbara keçidi olan məqalələr
Karl Marks
Mövzu əlavə et