Karl Marx - Wicipedia

Karl Marx - Wicipedia
Neidio i'r cynnwys
Oddi ar Wicipedia
Karl Marx
Ffugenw
Glückskind
Ganwyd
Karl Heinrich Marx
5 Mai 1818
Trier
Bu farw
14 Mawrth 1883
Llundain
Man preswyl
Llundain
Trier
Berlin
Paris
, The Swan,
Berlin
Berlin
Dinasyddiaeth
Teyrnas Prwsia, di-wlad
Addysg
Doethur mewn Athroniaeth
Alma mater
Prifysgol Bonn
Prifysgol Friedrich Schiller Jena
Prifysgol Humboldt Berlin
Gymnasium Friedrich Wilhelm in Trier
Ymgynghorydd y doethor
Bruno Bauer
Galwedigaeth
economegydd
, newyddiadurwr,
hanesydd
, athronydd, cymdeithasegydd, chwyldroadwr,
bardd
gwleidydd
ysgrifennwr
Cyflogwr
Neue Rheinische Zeitung
Rheinische Zeitung
Adnabyddus am
Economic and Philosophic Manuscripts of 1844,
Das Kapital
, The German Ideology,
Y Maniffesto Comiwnyddol
Prif ddylanwad
Georg Hegel
Max Stirner
, Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity
Plaid Wleidyddol
Communist League
Tad
Heinrich Marx
Mam
Henriette Presburg
Priod
Jenny von Westphalen
Plant
Eleanor Marx, Jenny Longuet, Laura Marx, Edgar Marx, Frederick Demuth, Heinrich Edward Guy Marx, Jenny Evelin Francis Marx
Perthnasau
Ludwig von Westphalen
Gwobr/au
Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Celf (FRSA)
llofnod
Athronydd
gwleidyddol
economegydd
, a damcaniaethwr cymdeithasol dylanwadol o dras
Iddewig
o'r
Almaen
oedd
Karl Heinrich Marx
5 Mai
1818
14 Mawrth
1883
).
Er iddo drafod nifer o bynciau yn ei yrfa fel newyddiadurwr ac athronydd, mae mwyaf enwog am ei ddadansoddiad o hanes yn nhermau gwrthdaro
dosbarth
. Crynhoir ei athroniaeth gan yr honiad bod diddordeb cyfalafwyr a gweithwyr cyflogedig yn gwbwl groes i'w gilydd. Ei weithiau mwyaf adnabyddus yw'r pamffled 1848
Manifest der Kommunistischen Partei
(Maniffesto'r Blaid Gomiwnyddol) a
Das Kapital
(casgliad o bedair cyfrol; 1867–1883, sy'n dadansoddi
cyfalafiaeth
19g
). Dylanwadodd Marx yn aruthrol ar hanes o ran economeg a gwleidyddiaeth. Mae ei enw wedi cael ei ddefnyddio fel ansoddair, enw, ac fel ysgol o theori gymdeithasol. Fe'i ystyrir yn destun sylfaenol
Comiwnyddiaeth
Marcsiaeth
. Cydweithiodd Marx ar ddarnau o'i waith gyda'r diwydiannwr
Friedrich Engels
, Almaenwr arall a gefnogodd Marx yn ariannol ac a helpodd olygu
Das Kapital
. Gydag ef ysgrifennodd Marx
Y Maniffesto Comiwnyddol
yn 1848, un o'r llawysgrifau gwleidyddol mwyaf dylanwadol erioed.
Ar ôl darllen am Gyfraith Brehon (Iwerddon) a'r hawliau a roddodd i fenywod, nododd Marx: "Tipyn o fechgyn, y Celtiaid hyn. Ac mae nhw'n cyfansoddi popeth mewn trioedd."
Mae hyn yn dangos ochr hwyliog a chydymdeimladol Marx tuag at gymdeithasau cyn-gyfalafol. Bu'n astudio cyfreithiau hynafol Iwerddon (a Chymru) yn y
1870au
wrth iddo feddwl am genedlaetholdeb, cenedl a rhyw. Roedd y syniad bod menywod yn cael pleidlais yn y gymdeithas a hawliau ysgariad hawdd yn bwysig iddo ac roedd hefyd yn ei weld fel tystiolaeth o gymdeithas fwy cyfartal cyn i'r system gyfalafol ei newid. Yn ei
Ethnographical Notebooks
(tua 1881, yn enwedig yn ei nodiadau ar waith 'Henry Sumner Maine Lectures on the Early History of Institutions'), mae Marx yn trafod Deddfau Cymru (Leges Wallicae) ochr yn ochr â’r Brehon Laws. Mae pamffled Marx and Engels on Wales and the Welsh (Comiwnyddion Prydain, 2010) yn casglu’r cyfeiriadau hyn ac yn awgrymu bod Marx ac Engels yn gweld elfennau “comiwnyddol” yn y cyfreithiau Cymreig hynafol (e.e. perchnogaeth gyffredinol melinau dŵr, dosbarthiad tir, hawliau menywod).
Ganed Marx yn
Trier
, yr Almaen, ac astudiodd y gyfraith ac
athroniaeth
ym mhrifysgolion Bonn a
Berlin
. Priododd y beirniad theatr o'r Almaen a'r gweithredwr gwleidyddol Jenny von Westphalen ym 1843. Oherwydd ei gyhoeddiadau gwleidyddol, daeth Marx yn ddi-wladwriaeth a bu’n byw’n alltud gyda’i wraig a’i blant yn Llundain am ddegawdau, lle parhaodd i ddatblygu ei feddwl ar y cyd â’r meddyliwr Almaenig
Friedrich Engels
gan gyhoeddi ei ysgrifau.
Mae
damcaniaethau beirniadol
Marx am gymdeithas, economeg, a gwleidyddiaeth yn cael eu hadnabod ar y cyd fel
'Marcsiaeth
', sy'n dal bod cymdeithasau dynol yn datblygu trwy wrthdaro dosbarth. Yn y dull cyfalafol o gynhyrchu, mae hyn yn amlygu ei hun yn y gwrthdaro rhwng y dosbarthiadau rheoli (a elwir y
bourgeoisie
) sy'n rheoli'r dull cynhyrchu, a'r
dosbarthiadau gweithiol
(a elwir y
proletariat
) sy'n gweithredu'r dulliau hyn trwy werthu eu hamser am gyflog. Gan ddefnyddio dull beirniadol a elwir yn
fateroliaeth hanesyddol
, rhagwelodd Marx fod cyfalafiaeth yn cynhyrchu tensiynau mewnol fel systemau economaidd-gymdeithasol blaenorol ac y byddai'r rheini'n arwain at ei hunan-ddinistrio a'i disodli gan system newydd a elwir yn ddull cynhyrchu sosialaidd. I Marx, byddai gwrthdaro dosbarth o dan gyfalafiaeth—yn rhannol oherwydd ei ansefydlogrwydd a’i natur dueddol o argyfwng —yn peri i’r dosbarth gweithiol ddatblygu
ymwybyddiaeth dosbarth
, gan arwain at eu goresgyniad o rym gwleidyddol ac yn y pen draw sefydlu cymdeithas gomiwnyddol ddi-ddosbarth sef cymdeithas o gynhyrchwyr rhydd.
Pwysodd Marx yn frwd am ei weithredu, gan ddadlau y dylai'r dosbarth gweithiol gyflawni camau chwyldroadol proletarian trefnus i chwalu cyfalafiaeth a sicrhau rhyddfreinio economaidd-gymdeithasol.
Disgrifir Marx fel un o'r ffigurau mwyaf dylanwadol yn
hanes pobl
, ac mae ei waith wedi cael ei ganmol a'i feirniadu. Gosododd ei waith mewn economeg y sail i rai damcaniaethau cyfredol am lafur a'i berthynas â
chyfalaf
Mae llawer o ddeallusion, undebau llafur, artistiaid, a phleidiau gwleidyddol ledled y byd wedi cael eu dylanwadu gan waith Marx, gyda llawer yn addasu ei syniadau. Cyfeirir at Marx yn nodweddiadol fel un o brif benseiri
gwyddor gymdeithasol
fodern.
10
Bywgraffiad
golygu
golygu cod
Plentyndod ac addysg gynnar: 1818–1836
golygu
golygu cod
Ganed Karl Heinrich Marx ar 5 Mai 1818 i Heinrich Marx (1777–1838) a Henriette Pressburg (1788–1863). Ganed ef yn Brückengasse 664 yn
Trier
, dinas hynafol a oedd ar y pryd yn rhan o dalaith y Rhein Isaf yn nheyrnas Prwsia.
11
Iddewon anghrefyddol oedd teulu Marx yn wreiddiol, ond roedd y teulu wedi troi at Gristnogaeth cyn geni Marx. Roedd ei dad-cu ar ochr ei fam yn rabbi o'r Iseldiroedd, gyda'i gyndeidiau wedi bod rabbis yn
Trier
ers 1723, rôl a etifeddodd ei daid Meier Halevi Marx.
12
Ei dad, fel plentyn o'r enw Herschel, oedd y cyntaf yn y llinell i dderbyn addysg seciwlar, yn rhydd o grefydd ffurfiol. Daeth yn gyfreithiwr gydag incwm dosbarth canol uwch, cyfforddus ac roedd y teulu'n berchen ar nifer o winllannoedd Moselle, yn ychwanegol at ei incwm fel atwrnai. Cyn geni ei fab ac ar ôl i lawer o Iddewon setlo yn y
Rheindir
13
tröodd Herschel o Iddewiaeth i ymuno ag Eglwys Efengylaidd Prwsia, gan gymryd yr enw bedydd Almaeneg
Heinrich
yn hytrach na'r enw
Iddew-Almaeneg,
Yiddish
) Herschel.
14
Y tŷ lle ganwyd Marx, Brückenstraße 10, yn
Trier
. Roedd y teulu'n byw mewn dwy ystafell ar y llawr gwaelod a thair ar y llawr cyntaf.
15
Prynnwyd yr adeilad gan Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen ym 1928, mae bellach yn gartref i amgueddfa sydd wedi'i neilltuo iddo.
16
Yn anghrefyddol i raddau helaeth, yr oedd Heinrich yn ŵr o'r
Oleuedigaeth
, yn ymddiddori yn syniadau'r athronwyr
Immanuel Kant
Voltaire
. Yn
rhyddfrydwr clasurol
, gweithredodd dros gyfansoddiad i Prwsia, a oedd ar y pryd yn frenhiniaeth lwyr.
17
Ym 1815, dechreuodd Heinrich Marx weithio fel
twrnai
ac yn 1819 symudodd ei deulu i dŷ deg ystafell ger y Porta Nigra.
18
Roedd ei wraig, Henriette Pressburg, yn Iddewes o'r Iseldiroedd, ac o deulu busnes llewyrchus a sefydlodd y cwmni Philips Electronics yn ddiweddarach. Priododd ei chwaer Sophie Pressburg (1797–1854) Lion Philips (1794–1866) ac yr oedd yn nain i Gerard ac Anton Philips ac yn hen-nain i Frits Philips. Roedd Lion Philips yn wneuthurwr tybaco cyfoethog o’r Iseldiroedd ac yn ddiwydiannwr, y byddai Karl a Jenny Marx yn ddiweddarach yn dod i ddibynnu arno’n aml am fenthyciadau tra’u bod yn alltud yn Llundain.
19
Ychydig a wyddys am blentyndod Marx.
20
Roedd yn drydydd o naw o blant, a phan fu farw ei frawd Moritz yn 1819, Marx oedd yr hynaf.
21
Bedyddiwyd
Marx a'i frodyr a'i chwiorydd, Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie, a Caroline, yn yr
Eglwys Lutheraidd
yn Awst 1824, a'u mam yn Nhachwedd 1825.
22
Addysgwyd Marx yn breifat gan ei dad tan 1830 pan aeth i Ysgol Uwchradd Trier (Friedrich-Wilhelm-Gymnasium (Trier) mewn Almaeneg), lle'r oedd ei brifathro, Hugo Wyttenbach, yn ffrind i'w dad. Trwy gyflogi llawer o
ddyneiddwyr rhyddfrydol
fel athrawon, ysgogodd Wyttenbach ddicter y llywodraeth geidwadol leol. Yn dilyn hynny, ymosododd yr heddlu ar yr ysgol ym 1832 a darganfod bod llenyddiaeth a oedd yn arddel rhyddfrydiaeth wleidyddol yn cael ei dosbarthu ymhlith y myfyrwyr. O ystyried bod dosbarthu deunydd o'r fath yn weithred ofnadwy, sefydlodd yr awdurdodau ddiwygiadau a chafodd nifer o staff yr ysgol eu cardiau yn ystod cynfnod Marx.
23
Yn Hydref 1835 yn 17 oed, teithiodd Marx i Brifysgol Bonn gyda'r bwriad o astudio athroniaeth a llenyddiaeth, ond mynnodd ei dad y dylai astudio'r gyfraith fel maes mwy ymarferol.
24
Oherwydd cyflwr y cyfeirir ato fel "bron wan",
25
esgusodwyd Marx o ddyletswydd filwrol pan drodd yn 18 oed. Tra yn y Brifysgol yn Bonn, ymunodd Marx â
Chlwb y Beirdd
, grŵp yn cynnwys radicaliaid gwleidyddol a oedd yn cael eu monitro gan yr heddlu.
26
Ymunodd Marx hefyd â chymdeithas yfed sef Clwb Tafarn y Trier (
Almaeneg
Landsmannschaft der Treveraner
) lle trafodwyd llawer o syniadau ac ac am gyfnod bu'n gyd-lywydd y clwb.
27
Yn ogystal a hyn, bu Marx yn ymwneud â rhai anghydfodau, a daeth rhai ohonynt yn ddifrifol: yn Awst 1836 cymerodd ran mewn gornest gydag aelod o Borussian Korps y brifysgol.
28
Er bod ei raddau yn y tymor cyntaf yn dda, gwaethygodd y ddau yn fuan, gan arwain ei dad i orfodi trosglwyddiad i
Brifysgol Berlin
29
Hegel a newyddiaduraeth gynnar: 1836-1843
golygu
golygu cod
Wrth dreulio haf a hydref 1836 yn Trier, daeth Marx yn fwy difrifol am ei astudiaethau a'i fywyd. Ymrwymodd i Jenny von Westphalen, aelod dysgedig o'r mân uchelwyr a oedd yn adnabod Marx ers ei phlentyndod. Gadawodd uchelwr ifanc i fod gyda Marx, ac roedd eu perthynas yn gymdeithasol ddadleuol oherwydd y gwahaniaethau rhwng eu gwreiddiau crefyddol a'u dosbarth cymdeithasol, ond bu Marx yn gyfaill i’w thad Ludwig von Westphalen (uchelwr rhyddfrydol) ac yn ddiweddarach cyflwynodd draethawd ei ddoethuriaeth iddo.
30
Saith mlynedd ar ôl eu dyweddïad, ar 19 Mehefin 1843, priododd y ddau mewn eglwys Brotestannaidd yn Kreuznach.
31
Ym mis Hydref 1836, cyrhaeddodd Marx
Berlin
, gan fatriciwleiddio yng nghyfadran y gyfraith yn y brifysgol a rhentu ystafell yn y Mittelstrasse.
32
Yn ystod y tymor cyntaf, mynychodd Marx ddarlithoedd Eduard Gans (a gynrychiolodd safbwynt blaengar Hegeliaidd, ymhelaethodd ar ddatblygiad rhesymegol mewn hanes trwy bwysleisio'n arbennig yr agweddau rhyddfrydol, a phwysigrwydd cwestiynu materion cymdeithasol) a Karl von Savigny (a gynrychiolodd yr Ysgol Hanesyddol) o'r Gyfraith).
33
Er ei fod yn astudio'r gyfraith, cafodd ei swyno gan athroniaeth a chwiliodd am ffordd i gyfuno'r ddau, gan gredu "heb athroniaeth ni ellid cyflawni dim".
34
Dechreuodd Marx ymddiddori yn yr athronydd Almaenig,
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
, a oedd newydd farw, a chafodd ei syniadau wedyn eu trafod yn eang ymhlith cylchoedd athronyddol Ewrop.
35
Yn ystod adferiad yn Stralau, ymunodd â Chlwb y Meddygon (
Doktorklub
), grŵp o fyfyrwyr a drafododd syniadau Hegelaidd, a thrwyddynt daethant i gysylltiad â grŵp o feddylwyr radical a elwid yn Hegeliaid Ifanc ym 1837. Ymgasglodd y ddau o amgylch Ludwig Feuerbach a Bruno Bauer, gyda Marx yn datblygu cyfeillgarwch arbennig o agos ag Adolf Rutenberg. Fel Marx, roedd yr Hegeliaid Ifanc hyn yn feirniadol o ragdybiaethau
metaffisegol
Hegel, ond mabwysiadodd ei
ddull
dilechdid
i feirniadu cymdeithas sefydledig, gwleidyddiaeth a chrefydd o safbwynt yr adain chwith.
36
Bu farw tad Marx ym mis 1838, gan arwain at lai o incwm i'r teulu.
37
Roedd Marx wedi bod yn agos yn emosiynol at ei dad ac yn trysori ei atgofion ohono ar ôl ei farwolaeth.
38
Jenny von Westphalen yn y
1830au
Erbyn 1837, roedd Marx yn ysgrifennu ffuglen a llenyddiaeth ffeithiol, a chwbwlhaodd nofel fer,
Scorpion a'r Ffelics
, A drama,
Oulanem
; yn ogystal â nifer o gerddi serch a sgwennodd i Jenny von Westphalen. Ni chyhoeddwyd dim o'r gwaith cynnar hwn yn ystod ei oes.
39
Cyhoeddwyd y cerddi serch ar ôl ei farwolaeth yn
Collected Works of Karl Marx a Frederick Engels: Cyfrol 1
40
Yn fuan rhoddodd Marx y gorau i ffuglen ar gyfer gweithgareddau eraill, gan gynnwys astudio Saesneg ac Eidaleg,
hanes celf
a chyfieithu clasuron Lladin.
41
Dechreuodd gydweithio â Bruno Bauer ar olygu Hegel's
Philosophy of Religion
yn 1840. Ysgrifennodd ei draethawd doethurol,
Y Gwahaniaeth Rhwng Athroniaeth Ddemcritaidd ac Epicuraidd o Natur
42
a gwblhaodd yn 1841. Fe'i disgrifiwyd fel "darn o waith beiddgar a gwreiddiol lle aeth Marx ati i ddangos bod yn rhaid i ddiwinyddiaeth ildio i ddoethineb uwchraddol athroniaeth".
43
Roedd y traethawd yn ddadleuol, yn enwedig ymhlith yr athrawon ceidwadol ym Mhrifysgol Berlin. Yn lle hynny penderfynodd Marx gyflwyno ei draethawd ymchwil i
Brifysgol fwy rhyddfrydol Jena
, a dyfarnodd ei chyfadran Ph.D. iddo yn Ebrill 1841.
44
Gan fod Marx a Bauer ill dau yn
anffyddwyr
, ym Mawrth 1841 dechreuwyd cynllunio ar gyfer cyfnodolyn o'r enw
Archiv des Atheismus
Archifau Anffyddiol
), ond ni ddaeth i'r amlwg. Yng Ngorffennaf, aeth Marx a Bauer ar daith o Berlin i
Bonn
. Yno buont yn codi gywilydd ar eu dosbarth cymdeithasol trwy feddwi, chwerthin yn yr eglwys a charlamu ar hyd y strydoedd ar asynnod.
45
Paris: 1843-1845
golygu
golygu cod
Ym 1843, daeth Marx yn gyd-olygydd papur newydd radical adain chwith ym Mharis, y
Deutsch-Französische Jahrbücher
(Blwyddlyfrau Almaeneg-Ffrangeg), a sefydlwyd ar y pryd gan yr ymgyrchydd Almaenig Arnold Ruge i ddod â radicaliaid Almaenig a Ffrengig at ei gilydd.
46
Felly symudodd Marx a'i wraig i Baris yn Hydref 1843. Trigodd y ddau, i ddechrau, gyda Ruge a'i wraig yn 23 Rue Vaneau, ond cawsant yr amodau byw yn anodd, felly symudon nhw yn dilyn genedigaeth eu merch Jenny ym 1844.
47
Er mai'r bwriad oedd denu awduron o Ffrainc a'r Almaen, dominyddwyd y
Jahrbücher
gan yr olaf a'r unig lenor di-Almaeneg oedd y casglwr anarchaidd Rwsiaidd
Mikhail Bakunin
48
Cyfrannodd Marx ddau draethawd i'r papur, "Cyflwyniad i Gyfraniad Beirniadol ar Athroniaeth Asgell Dde Hegel"
49
ac "Ar y Cwestiwn o Iddewiaeth",
50
cyflwynodd yr olaf ei gred bod y
proletariat
yn rym chwyldroadol; nododd hefyd ei fod yn cofleidio comiwnyddiaeth.
51
Dim ond un rhifyn a gyhoeddwyd, ond bu'n gymharol lwyddiannus, yn bennaf oherwydd cynnwys cerddi dychanol
Heinrich Heine
ar Frenin Ludwig o Bafaria, gan beri i daleithiau'r Almaen ei wahardd ac atafaelu copïau a fewnforiwyd; ar hynny gwrthododd Ruge ariannu cyhoeddi materion pellach a chwalodd ei gyfeillgarwch â Marx).
52
Ar ôl cwymp y papur, dechreuodd Marx ysgrifennu ar gyfer yr unig bapur newydd radical Almaeneg heb ei sensro a oedd ar ôl, y
Vorwärts!
Ymlaen!
). Wedi'i leoli ym Mharis, roedd y papur yn gysylltiedig â Cynghrair yr Iawn, cymdeithas gyfrinachol sosialaidd, iwtopaidd o weithwyr a chrefftwyr. Mynychodd Marx rai o'u cyfarfodydd ond ni ymunodd.
53
Yn
Vorwärts!
mireiniodd Marx ei farn ar sosialaeth yn seiliedig ar syniadau Hegel a Feuerbach am fateroliaeth, gan feirniadu ar yr un pryd rhyddfrydwyr a sosialwyr eraill a oedd yn gweithredu yn Ewrop.
54
Ar 28 Awst 1844, cyfarfu Marx â'r sosialydd Almaenig
Friedrich Engels
yn y Café de la Régence, gan ddechrau cyfeillgarwch gydol oes.
55
Dangosodd Engels ei lyfr
Die Lage der arbeitenden Klasse in England
Safon Dosbarth Gweithiol Lloegr yn 1844,
a gyhoeddwyd yn ddiweddar ym 1844,
56
57
gan argyhoeddi Marx mai'r dosbarth gweithiol fyddai asiant ac offeryn y chwyldro olaf mewn hanes.
58
Yn fuan wedi hynny, cydweithiodd Marx ac Engels ar ymateb beirniadol i syniadau athronyddol cyn ffrind Marx, sef Bruno Bauer. Cyhoeddwyd y gwaith hwn yn 1845 fel
Y Teulu Sanctaidd
59
60
Er ei fod yn feirniadol o Bauer, cafodd Marx ei ddylanwadu fwyfwy gan syniadau’r Hegeliaid Ifanc:
Max Stirner
a Ludwig Feuerbach, ond yn y pen draw cefnodd Marx ac Engels ar fateroliaeth Feuerbach.
Roedd amlinelliad o "Farcsiaeth" yn bendant wedi ffurfio ym meddwl Karl Marx erbyn diwedd 1844. Yn wir, roedd llawer o nodweddion y farn Farcsaidd o'r byd wedi'u cyfrifo'n fanwl iawn, ond roedd angen i Marx ysgrifennu holl fanylion ei farn ar y byd i egluro ymhellach y feirniadaeth newydd o economeg gwleidyddol yn ei feddwl ei hun.
61
Yn unol â hynny, ysgrifennodd Marx
Llawysgrifau Economeg a Gwleidyddiaeth
Almaeneg
Ökonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844
a elwir hefyd yn
Llawysgrifau Paris
62
Roedd y llawysgrifau hyn yn ymdrin â nifer o bynciau, gan fanylu ar gysyniad Marx o lafur dieithr(Almaeneg: 'Entfremdung'). Erbyn gwanwyn 1845, roedd ei astudiaeth barhaus o’r economi wleidyddol, cyfalaf a chyfalafiaeth wedi arwain Marx i’r gred bod angen adeiladu’r feirniadaeth newydd o’r economi wleidyddol yr oedd yn ei arddel—sef sosialaeth wyddonol—ar sail materol byd-eang.
63
Cymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr a
Das Kapital
golygu
golygu cod
Cyfrol gyntaf
Das Kapital
Parhaodd Marx i ysgrifennu erthyglau ar gyfer y
New York Daily Tribune
ar yr amod ei fod yn sicrhau bod polisi golygyddol
Tribune
yn dal i fod yn flaengar. Fodd bynnag, arweiniodd ymadawiad Charles Dana o'r papur ar ddiwedd 1861 a'r newid canlyniadol yn y bwrdd golygyddol â pholisi golygyddol newydd.
64
Nid oedd y
Tribune
bellach i fod yn bapur i
diddymwyr
cryf a oedd yn ymroddedig i fuddugoliaeth Undeb (Gogledd America) gyfan. Roedd y bwrdd golygyddol newydd yn cefnogi heddwch uniongyrchol rhwng yr Undeb a'r
Cydffederasiwn
yn y Rhyfel Cartref yn yr Unol Daleithiau gyda chaethwasiaeth yn cael ei gadael yn gyfan yn y Cydffederasiwn. Anghytunodd Marx yn gryf â'r safbwynt gwleidyddol newydd hwn ac yn 1863 fe'i gorfodwyd i dynnu'n ôl fel un o awduron y
Tribune
65
Yn 1864, daeth Marx yn rhan
o Gymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr
(a adnabyddir hefyd fel y
First International
), yr etholwyd ef i'w Chyngor Cyffredinol ar ei sefydlu yn 1864. Yn y sefydliad hwn, bu Marx yn rhan o'r frwydr yn erbyn yr adain anarchaidd a oedd yn canolbwyntio ar syniadau
Mikhail Bakunin
(1814-1876). Er i Marx ennill y ddadl hon, arweiniodd trosglwyddo sedd y Cyngor Cyffredinol o Lundain i Efrog Newydd ym 1872, a gefnogwyd gan Marx, at ddirywiad y Gymdeithas. Y digwyddiad gwleidyddol pwysicaf yn ystod ei bodolaeth oedd
Comiwn Paris
yn 1871 pan wrthryfelodd dinasyddion Paris yn erbyn eu llywodraeth a dal y ddinas am ddau fis. Mewn ymateb i ataliad gwaedlyd y gwrthryfel hwn, ysgrifennodd Marx un o'i bamffledi enwocaf,
Der Bürgerkrieg in Frankreich (
Rhyfel Cartref Ffrainc
, sef amddiffyniad o'r Comiwn.
66
O ystyried methiannau a rhwystredigaethau cyson chwyldroadau a symudiadau gweithwyr, ceisiodd Marx hefyd ddeall a darparu beirniadaeth addas ar gyfer y dull cyfalafol o gynhyrchu, ac felly treuliodd lawer iawn o amser yn ystafell ddarllen yr
Amgueddfa Brydeinig yn
astudio. Erbyn 1857, roedd Marx wedi cronni dros 800 o dudalennau o nodiadau ac ysgrifau byrion ar gyfalaf, eiddo tir, llafur, cyflog, y wladwriaeth, a masnach dramor, a marchnad y byd, er nad ymddangosodd y gwaith hwn mewn print tan 1939, o dan y teitl "Amlinellau o Feirniadaeth yr Economi Wleidyddol".
67
68
Ffotograff o Marx gan John Mayall, 1875
Fe wnaeth gwerthiant llwyddiannus ei erthygl
A Contribution to the Critique of Political Economy
ysgogi Marx yn y
1860au
cynnar i orffen gwaith ar y tair cyfrol fawr a fyddai’n cyfansoddi prif waith ei fywyd. —
Das Kapital
(Is-deitl Almaeneg:
Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie
) a'r
Theorien über den Mehrwert
(Damcaniaethau Gwerth Gwarged) a oedd yn trafod ac yn beirniadu damcaniaethwyr economeg gwleidyddol, yn enwedig
Adam Smith
David Ricardo
. Cyfeirir yn aml at
ddamcaniaethau Gwerth Gwarged
fel y bedwaredd gyfrol o
Das Kapital
ac mae'n cynnwys un o'r traethodau cynhwysfawr cyntaf ar hanes y meddwl economaidd. Yn 1867, cyhoeddwyd y gyfrol gyntaf o
Das Kapital
, gwaith a oedd yn dadansoddi cyfalaf mewn modd beirniadol.
69
Roedd
Das Kapital
yn cynnig esboniad o "
ddeddfau mudiant
" y dull cynhyrchu o'i darddiad i'w ddyfodol trwy ddisgrifio deinameg cronni cyfalaf. Trafodwyd yma pynciau fel twf
llafur cyflog
wage labour
) trawsnewid y gweithle, cronni cyfalaf, cystadleuaeth, y system
fancio
, tuedd y gyfradd elw i ostwng, rhenti-tir, yn ogystal â sut mae cyflog am lafur yn atgynhyrchu'n barhaus y rheol cyfalaf,
ayb.
70
71
72
Mae Marx yn cynnig mai prif ysgogiad cyfalaf yw ymelwa ar lafur, a'i waith di-dâl yw'r ffynhonnell eithaf o werth dros ben (
Gwerth Gwarged)
Oherwydd y galw am rifyn
Rwsieg
Das Kapital
ar 27 Mawrth 1872 argraffwyd 3,000 o gopïau o’r llyfr yn y Rwsieg. Erbyn hydref 1871, roedd y rhifyn cyntaf o'r argraffiad Almaeneg o
Das Kapital
wedi'u gwerthu a chyhoeddwyd ail argraffiad ar unwaith.
Parhaodd Cyfrolau II a III o
Das Kapital
ar ffurf llawysgrifau'n unig a daliodd Marx ati i weithio arnynt am weddill ei oes. Cyhoeddwyd y ddwy gyfrol hyn gan Engels ar ôl marwolaeth Marx. Paratodd Engels Cyfrol II o
Das Kapital
ac fe'i cyhoeddwyd yng Ngorffennaf 1893 dan yr enw
Band 2: Der Zirkulationsprozess des Kapitals
(C
apital II: Y Broses o Gylchdroi Cyfalaf)
73
Cyhoeddwyd Cyfrol III o
Das Kapital
flwyddyn yn ddiweddarach yn Hydref 1894 dan yr enw
Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie Dritter Band. Buch III: Der Gesammtprocess Der Kapitalistischen Produktion
Capital III: Y Broses o Gynhyrchu Cyfalafol yn ei Gyfanrwydd).
74
Marx yn 1882
Yn ystod degawd olaf ei fywyd, dirywiodd iechyd Marx a'i allu i ganolbwyntio ar un peth am gyfnod hir. Parhaodd i wneud sylwadau pwysig ar wleidyddiaeth gyfoes, yn enwedig yn yr Almaen a Rwsia. Gwrthwynebodd ei
Feirniadaeth o Raglen Gotha
duedd ei ddilynwyr Wilhelm Liebknecht ac
August Bebel
i gyfaddawdu â sosialaeth wladwriaethol Ferdinand Lassalle er budd plaid sosialaidd unedig. Mae'r gwaith hwn hefyd yn nodedig am ddyfyniad enwog arall gan Marx: "Pob un i roi yn ôl ei allu, i bob un yn ôl ei angen".
Marwolaeth
golygu
golygu cod
Beddrod Karl Marx, Mynwent East Highgate, Llundain
Yn dilyn marwolaeth ei wraig Jenny yn Rhagfyr 1881, datblygodd Marx
gatâr
a'i cadwodd mewn afiechyd am 15 mis olaf ei fywyd. Yn ddiweddarach trodd yn
froncitis
a'r
pliwrisi
a'i lladdodd yn Llundain ar 14 Mawrth 1883, pan fu farw yn
berson di-wladwriaeth
yn 64 oed. Fe'i claddwydd gan ei deulu a'i ffrindiau ym Mynwent Highgate (Dwyrain), Llundain, ar 17 Mawrth 1883 mewn ardal a neilltuwyd ar gyfer pobl agnostig ac anffyddwyr (mae bedd y bardd
George Eliot
gerllaw). Yn ôl Francis Wheen roedd rhwng naw ac un ar ddeg o alarwyr yn ei angladd, fodd bynnag mae ymchwil o ffynonellau cyfoes yn nodi un-deg-tri o unigolion a enwyd:
Friedrich Engels
, Eleanor Marx, Edward Aveling, Paul Lafargue, Charles Longuet, Helene Demuth, Wilhelm Liebknecht, Gottlieb Lemke, Frederick Lessner, G Lochner, Syr Ray Lankester, Carl Schorlemmer ac Ernest Radford. Mae adroddiad papur newydd cyfoes yn honni bod 25 i 30 o berthnasau a ffrindiau wedi mynychu'r angladd.
75
Nododd awdur yn
The Graphic
'Trwy gamgymeriad rhyfedd ... ni chyhoeddwyd ei farwolaeth am ddau ddiwrnod, a dywedwyd mai ym Mharis y caiff ei gladdu! Trannoeth daeth y cywiriad o Baris; a phan frysiodd ei gyfeillion a'i ganlynwyr i'w dŷ yn Haverstock Hill, i ddysgu amser a man claddu, dywedwyd wrthyn fod Marx eisioes wedi'i gladdu ym mhridd y fynwent. Oni bai am hyn, byddai gwrthdystiad mawr wedi'i gynnal dros ei fedd'.
76
Siaradodd nifer o'i ffrindiau agosaf yn ei angladd, gan gynnwys Wilhelm Liebknecht a Friedrich Engels. Roedd araith Engels yn cynnwys y canlynol:
Ar y 14eg o Fawrth, am chwarter i dri yn y prynhawn, peidiodd y meddyliwr mwyaf byw a meddwl. Roedd wedi cael ei adael ar ei ben ei hun am ddau funud, a phan ddaethom yn ôl daethom o hyd iddo yn ei gadair freichiau, wedi mynd i gysgu – am byth.
Gadawodd Marx ystâd bersonol o £250 (cyfwerth â £26,788 yn 2021 [205] ).
77
Ar ei farwolaeth ei hun ym 1895, gadawodd Engels "rhan sylweddol" o'i ystâd i ddwy ferch Marx a oedd wedi goroesi (gwerth $4.8 yn 2011)
78
Astudiaethau
golygu
golygu cod
Howard Williams,
Marx
, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1980)
Cyfeiriadau
golygu
golygu cod
Friedrich Engels; Karl Marx (1973).
Karl Marx on Society and Social Change: With Selections by Friedrich Engels
(yn Saesneg). Gwasg Prifysgol Chicago. t. ix.
ISBN
9780226509181
Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol. Karl Marx a Friederich Engels; 1848. Llyfr llafar
(MECW 43: 516). Marx-Engels Collected Works (MECW), Cyfrol 43, tudalen 516 (o’i nodiadau preifat o tua 1870–72).
Mae'r pamffled Marx and Engels on Wales and the Welsh (Comiwnyddion Prydain, 2010) i'w weld yma
; Robert griffiths; adalwyd 14 Mawrth 2026.
Marx, Karl.
Critique of the Gotha Program
Unger, Roberto Mangabeira
(2007).
Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics
. Princeton:
Princeton University Press
Hicks, John
(May 1974).
"Capital Controversies: Ancient and Modern"
The American Economic Review
64
: 307
. "The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history ..."
Joseph Schumpeter
Ten Great Economists: From Marx to Keynes.
Little, Daniel.
"Marxism and Method"
. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 10 December 2017
. Cyrchwyd
10 December
2017
Kim, Sung Ho (2017). "Max Weber". In Zalta, Edward N. (gol.).
Stanford Encyclopaedia of Philosophy
. Metaphysics Research Lab, Stanford University.
Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim.
|access-date=
requires
|url=
help
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Carroll, James (2002).
Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History
(yn Saesneg).
Houghton Mifflin Harcourt
. t. 419.
ISBN
978-0-547-34888-9
. Cyrchwyd
2 Ebrill
2018
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
McLellan 2006
Wheen 2001
. pp. 12–13.
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
, tt. 5, 8–12;
Wheen 2001
McLellan 2006
, tt. 5–6.
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Wheen 2001
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Karl Marx: Dictionary of National Biography. Volume 37
. Oxford University Press. 2004. tt. 57–58.
ISBN
978-0-19-861387-9
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Wheen 2001
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Fedoseyev 1973
, t. 23;
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
Sperber 2013
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
McLellan 2006
New York: International Publishers,1975,pp. 531–632
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
Marx's thesis was posthumously published in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1
(New York: International Publishers, 1975) pp. 25–107.
Wheen 2001
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Marx, Karl (1975). "
Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law
".
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels
. New York: International Publishers. t. 3.
Marx, Karl (1975). "
On the Jewish Question
".
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels
. New York: International Publishers. t. 146.
McLellan 2006
Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976
Wheen 2001
McLellan 2006
Wheen 2001
McLellan 2006
Wheen 2001
Wheen 2001
. p. 75.
Mansel, Philip (2001).
Paris Between Empires
. New York:
St. Martin Press
. t. 390.
Engels, Friedrich
(1975). "
The Condition of the Working Class in England
".
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels
. New York: International Publishers. tt. 295–596.
Fedoseyev 1973
Wheen 2001
. pp. 85–86.
Karl Marx, "The Holy Family", contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 4
, pp. 3–211.
Note 54 contained on p. 598 in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3
Karl Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts of 1844"
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3
(International Publishers: New York, 1975) pp. 229–346.
Fedoseyev 1973
, t. 83.
Jonathan Sperber,
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life
, p. 347.
Fedoseyev 1973
, t. 345.
Karl Marx, "The Civil War in France" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 22
(International Publishers: New York, 1986) pp. 307–59.
Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 28
(Efrog Newydd: International Publishers, 1986), tt.5–537.
Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the Preparatory Materials section of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29
(Efrog Newydd: International Publishers, 1987), tt.421–507.
Classical sociological theory
. Craig J. Calhoun (arg. 3rd). Chichester, West Sussex: John Wiley & Sons. 2012. t. 138.
ISBN
978-0-470-65567-2
OCLC
794037359
Marx used social criticism as his standard form of social analysis. Marx defined criticism as the "radical negation of social reality."
CS1 maint: others (
link
Moishe, Postone (2006).
Time, labor, and social domination : a reinterpretation of Marx's critical theory
. Cambridge University Press. tt. 190, 26–27. 135, 374–75.
ISBN
978-0-521-56540-0
OCLC
475188205
Classical sociological theory
. Craig J. Calhoun (arg. 3rd). Chichester, West Sussex:
John Wiley & Sons
. 2012.
ISBN
978-0-470-65567-2
OCLC
794037359
CS1 maint: others (
link
Peperell (2010), RMIT University
Karl Marx, "Capital II: The Process of Circulation of Capital" embodying the whole volume of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 36
(International Publishers: New York, 1997).
Karl Marx, "Capital III: The Process of Capitalist Production as a Whole" embodying the whole volume of the
Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 37
(International Publishers: New York, 1998).
'Dr Karl Marx', yn
The People
, 25 Mawrth 1883, t.3.
'Dr Karl Marx' in
The Graphic
, 31 Mawrth 1883, pp. 319, 322
"Marx, Karl"
probatesearchservice.gov
. UK Government. 1883. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 7 August 2015
. Cyrchwyd
14 June
2020
Montefiore, Simon Sebag
"The Means of Reproduction"
The New York Times
. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 26 September 2011
. Cyrchwyd
25 September
2011
Llyfryddiaeth
golygu
golygu cod
Postone, Moishe (1993).
Time labour and social domination
Cambridge University Press
doi
10.1017/CBO9780511570926
ISBN
978-0-511-57092-6
Calhoun, Craig J.
(2002).
Classical Sociological Theory
. Oxford: Wiley-Blackwell.
ISBN
978-0-631-21348-2
Archifwyd
o'r gwreiddiol ar 12 September 2015
. Cyrchwyd
27 June
2015
Fedoseyev, Petr Nikolaevich (1973).
Karl Marx: A Biography
. Moscow:
Progress Publishers
OCLC
1365346
Hobsbawm, Eric
(2011).
How to Change the World: Tales of Marx and Marxism
. London: Little, Brown.
ISBN
978-1-4087-0287-1
McLellan, David
(2006).
Karl Marx: A Biography
(arg. 4th). Hampshire: Palgrave MacMillan.
ISBN
978-1-4039-9730-2
Nicolaievsky, Boris
Maenchen-Helfen, Otto
(1976) [1936].
Karl Marx: Man and Fighter
. trans. Gwenda David and
Eric Mosbacher
. Harmondsworth and New York: Pelican.
ISBN
978-1-4067-2703-6
Pepperell, Nicole (2010).
Disassembling Capital
. RMIT university.
Pilling, Geoff (1980).
Marx's Capital, Philosophy and Political Economy
. Routledge & Keagan Paul.
ISBN
978-1-138-87410-7
Schwarzschild, Leopold
(1986) [1948].
The Red Prussian: Life and Legend of Karl Marx
. Pickwick Books Ltd.
ISBN
978-0-948859-00-7
Singer, Peter
(1980).
Marx
. Oxford: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-287510-5
Sperber, Jonathan
(2013).
Karl Marx: A Nineteenth-Century Life
. W.W. Norton & Co.
ISBN
978-0-87140-467-1
Stedman Jones, Gareth (2016).
Karl Marx: Greatness and Illusion
. London: Allen Lane.
ISBN
978-0-7139-9904-4
Stokes, Philip (2004).
Philosophy: 100 Essential Thinkers
. Kettering: Index Books.
ISBN
978-0-572-02935-7
Vygodsky, Vitaly (1973).
The Story of a Great Discovery: How Karl Marx wrote "Capital"
. Verlag Die Wirtschaft.
Archifwyd
o'r gwreiddiol ar 21 August 2018
. Cyrchwyd
5 Mawrth
2011
Wheen, Francis
(2001).
Karl Marx
. London: Fourth Estate.
ISBN
978-1-85702-637-5
Dolenni allanol
golygu
golygu cod
Karl Marx a Friedrich Engels. Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol
, Llyfr llafar
Papur gan Robert Griffiths (2010):
Marx and Engels: Wales and the Welsh
Awdurdod
WorldCat
VIAF
49228757
LCCN
n79006935
ISNI
0000 0001 2279 6570
GND
118578537
SELIBR
205490
SUDOC
027329305
BNF
cb11914934t
(data)
BIBSYS
90051270
ULAN
500234949
NLA
35331985
NDL
00449037
NCL
000058273
NKC
jn19990005454
The SBN id CFIV000882 is not valid.
BNE
XX949564
CiNii
DA00034578
KulturNav
id
ODNB
Bywgraffiadur Cenedlaethol Geiriadur Rhydychen
Mynediad llyfrgelloedd cyhoeddus
Wedi dod o "
Categorïau
Genedigaethau 1818
Marwolaethau 1883
Sosialaeth
Sosialwyr o'r Almaen
Marcswyr o'r Almaen
Athronwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Athronwyr gwleidyddol o'r Almaen
Athronwyr y meddwl
Athronwyr addysg
Athronwyr moesol
Comiwnyddion o'r Almaen
Cymdeithasegwyr o'r Almaen
Economegwyr o'r Almaen
Beirniaid diwylliannol o'r Almaen
Hanesyddion y 19eg ganrif o'r Almaen
Hanesyddion economaidd
Beirniaid cymdeithasol
Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o'r Almaen
Llenorion Iddewig o'r Almaen
Newyddiadurwyr o'r Almaen
Metaffisegwyr
Pamffledwyr
Chwyldroadwyr
Pobl heb ddinasyddiaeth
Categorïau cudd:
CS1 Saesneg-language sources (en)
Pages using citations with accessdate and no URL
CS1 maint: others
Articles with hCards
Erthyglau sy'n defnyddio Nodyn Gwybodlen person Wicidata
Erthyglau sy'n cynnwys testun Almaeneg
AC with 18 elements
Wikipedia articles with VIAF identifiers
Wikipedia articles with LCCN identifiers
Wikipedia articles with ISNI identifiers
Wikipedia articles with GND identifiers
Wikipedia articles with SELIBR identifiers
Wikipedia articles with BNF identifiers
Wikipedia articles with BIBSYS identifiers
Wikipedia articles with ULAN identifiers
Wikipedia articles with NLA identifiers
Wikipedia articles with faulty authority control identifiers (SBN)
Wikipedia articles with ODNB identifiers
Karl Marx
Ychwanegu pwnc