Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't
Mestreechs
. Laes
hie
wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
't
Latien
waor de taol vaan de aw
Romeine
. In 't westelek deil vaan hun imperium woort hun taol es handelstaol gebruuk en in 't groetste deil devaan is ze ouch de volkstaol gewore. 't
Frans
Spaons
Portugees
Italiaans
en de ander
Roemaanse taole
stamme aof van 't Latien.
Na 't oetereinvalle vaan 't Romeins Riek bleef 't iewelaank de taol vaan de
Roems-Kathelieke Kèrk
en vaan de
wetensjap
. Nog ummertouw weurt op
gymnasia
in
Nederland
en 't
Belsj
Latien oonderweze, veural veur de werke vaan de klassieke Latiense sjrievers te kinne leze. 't
Aajdgrieks
heet 'n zelfde positie, allewel tot daoraon get minder tied besteid weurt.
Taole in protohistorisch Italië.
Lapis niger, ajdste oonumstreie Latiense teks.
Cicero, icoon vaan 't "Gouwe Latien".
De Civitate Dei
vaan Augustinus.
Summa Theologica
vaan Thomas vaan Aquino.
Systema Naturæ
vaan Linnaeus.
Hoofartikel:
Italische taole
't Latien is, es ein vaan de
Italische taole
, deil vaan de
Indogermaanse taolfamilie
, wat wèlt zègke tot de volker die 't spraoke in de prehistorie (wienie perceis liet ziech nog neet zègke) oet 't ooste nao
Italië
zien gemigreerd. Wie de aander Italische taole is 't ouch 'n
kentumtaol
; Latien is zelfs de naomgever vaan dees gropering (<
centum
'hoonderd'). 't Is neet zeker of 'n uniform
Proto-Italisch
, 'nen hypothetische veurgenger vaan alle Italische taole, bestande heet; mesjiens moot me 't Italisch lever zeen es 'n losvaste groop ing verwante taole. Ing verwant mèt 't Italisch zien veural 't
Venetisch
(te zeen es 'n zöstertaol) en de
Keltische taole
. Kinmerkend veur de Italische groop zien oonder mier 't verdwijne vaan de geaspireerde consonante (beveurbeeld
PIG
*bhreh₂ter
> Latiens
frater
), 't vervalle vaan d'n dualis en vrij good behaajd vaan de diftonge.
Boete 't Latien bestoont de Italische groop oet 't
Oskisch
, 't
Umbrisch
, 't
Zuid-Piceens
en 't
Faliskisch
. De ierste drei vörme de Sabellische ('Sabijnse') oonderverdeiling, dewijl 't Faliskisch same mèt 't Latien de aander oonderverdeiling is. In de broonstied, dus op 't memint tot Roeme opkump, zien de Sabellische taole hiel väöl belaankrieker en groeter es 't Latien-Faliskisch. Dinger die 't Latien oondersjeie vaan de Sabellische taole zien 't behaajd vaan de Indogermaanse
*k
quis
'wee', tegeneuver Oskisch
pis
) en de reflex vaan de aw
-*d
en
-*b
(d.w.z. tösse vocaole) es
-d-
resp.
-b-
media
tegeneuver Oskisch
mefia
). Aander bezunderheid vaan 't Latien is de oontwikkeling vaan de aw
*d
(aon 't begin vaan e woord dus) tot
f-
forum
, verwant aon Limbörgs
deur
). In 't Faliskisch verandert ouch de
*g
aon 't woordbegin in
f-
, dewijl die in 't Latien 'n
h-
weurt (Latiens
hodie
tege Faliskisch
foied
'vaandaog').
Hoofartikel:
Aajdlatien
't Latien woort in de vreug daog vaan Roeme neet allein gesproke in Roeme, meh in groete deile vaan de
Latium
(vaandao de naom); zien sprekers stoon bekind es de
Latiene
. Euver de dialekte vaan aander stei kin neet väöl gezag weure, umtot haos gein inscripties drin zien euvergelieverd. Vreuger meinde me tot de aajdste Latiense teks boete Roeme (naomelek in
Palestrina
) gevoonte waor; de zoegenaomde
fibula Praenestina
zal evels 'n vervalsing zien. Wel authentiek is de
lapis niger
, 'n fragmentarische religieus teks oet 't ind vaan de keuningstied of 't begin vaan de Republiek, deep oonder 't
Forum Romanum
. Mier euver 't Aajdlatien liet ziech zègke oet aander inscripties en oet euvergelieverde religieus en juridische formules; die lèste zien dèks evels corrup euvergelieverd umtot me ze later aonpasde aon moderner vörm vaan Latien.
De grammair vaan 't Aajdlatien versjèlde nog aonzeenlek vaan 't Klassiek Latien. Zoe had de taol nog zeve echte naomvalle (mèt 'ne volweerdege
locatief
, allein es relik aonwezig in 't Klassiek Latien), indegde d'n
ablatief
inkelvoud nog op 'n
-d
, de
genitief
inkelvoud op 'n
-s
en de nominatief inkelvoud vaan de twiede declinatie op
-os
(tegeneuver Klassiek
-us
), wat mier pareert mèt verwante taole. In 't perfectum kump
reduplicatie
nog dèks veur (
fefeci
'iech höb gedoon' tegeneuver Klassiek
feci
). De aw Indogermaanse diftonge zien väöl beter bewaord es in de klassieke taol, op 'n meneer die mier aon 't Oskisch herinnert.
Hoofartikel:
Klassiek Latien
In de derde iew veur
Christus
heet de taol ziech oonderhaand oontwikkeld tot wat veer es Latien kinne. Tekste oet de derde en twiede iew veur Christus gief me daan ouch neet mier aon mèt "archaïsch", meh mèt "pre-klassiek". In dees iewe, boe-in 't Romeins Riek in oorlog is mèt Carthago en Hellas, geit de Romeinse cultuur mèt sprung veuroet, zoewel in literatuur wie ouch in historiesjrieving en (politieke) sprekerskuns. Gevolg is tot de taol laankzaamaon normatiever geit weure: grammair, oetspraok en vocabulair weure vasgelag. Hoegdepunt vint 't normatief vaslègke vaan 't Latien bij
Cicero
. Häöm, en aander groete sjrievers wie
Vergilius
Ovidius
Horatius
en
Caesar
, kint me zoeväöl respek touw tot me hun taol 't Gouwe Latien zal neume. Mèt dees figure zien v'r aongekoume bij 't Klassiek Latien.
De literatuur vaan de ierste iew
nao
Christus, vaan de vreuge Keizertied dus, steit bekind es 't Zèlvere Latien. Deze taolstandaard stik volges filologe oongunsteg aof bij 't Gouwe Latien door e touwgenome formalisme en minder natuurleke spontaniëteit. Toch lieverde ouch dees periood e paar canonische sjrievers op, zoewie
Juvenalis
Seneca
Suetonius
en
Tacitus
. De periood vaan 't Zèlvere Latien kin me 'n ind in de twiede iew laote doorloupe.
Hoofartikele:
Laatlatien
Vulgair Latien
Mèt de vörming vaan 't Gouwe Latien raakde 't literair
acrolek
los vaan de spreektaol vaan 't volk. Sjrievers mèt minder pretentie, wie
Catullus
, hanteerde mier 'n "spreektaol", boe-in al wäörd veurkaome die Cicero zeker hej aofgekäörd (wie
bellus
tegeneuver
pulcher
veur 'sjoen').
Martialis
deeg later 'tzelfde. Inscripties laote nog väöl mier zien: zoe bliek tot al in de ierste iew veur Christus de
-m
aon 't woordind begós te verdwijne, of es
nasalisatie
in de veurgoonde vocaol góng "zitte". De graffiti vaan
Pompeii
, boe-in soms verrassend opeharteg fonetisch gesjreve woort, tuine in de ierste iew nao Christus al 't op groete sjaol verdwijne vaan de
-t
en aander indklaanke aon - 't Italiaans in d'n dop. Vaanaof de derde iew geit 't hel - daan versumpelt ziech 't buigingssysteem ummer sterker. Dit Latien, gesproke door 't volk en bezejd mèt wäörd, oetspraokvariante en verbuiginge die boete de norm vele, neump me
Vulgair Latien
en 't is hei-oet tot ziech laankzaamaon de
Romaanse taole
oontwikkele.
Dees taol woort in principe - op oetzunderinge wie de geneumde graffiti nao - neet opgesjreve; gesjreve Latien oet de lèste iewe emuleerde 't Klassiek Latien. Toch had de taol wel invlode oet de spreektaol, zeker bij vreug-Christeleke sjrievers, die dèks bewös, oet nederegheid, 't contak mèt 't volk en zien taol opzochte. Ouch zien dao nuivörminge en nui lienwäörd die in 't Klassiek Latien nog neet bestoonte. Dit alles neump me Laatlatien. Me moot de terme
Vulgair Latien
(volkstaol, sterk versjèllend vaan 't Klassiek Latien) en
Laatlatien
(sjrieftaol, in groete liene geliek aon de klassieke taol) neet doorein hole.
Hoofartikele:
Middeliews Latien
Neolatien
Es 't Romeins Riek te val kump en de Romaanse volkstaole tot oontwikkeling koume, verluis 't Latien laankzaamaon zien status vaan spreektaol, zelfs veur de politieke of kèrkeleke elite. Es sjrieftaol - veur zoewied vreug in de middeliewe nog gesjreve weurt - hèlt 't evels nog laank 'n monopoliepositie. In 't bezunder weurt 't Latien noe de taol vaan de kèrk (nao 't
Oosters Sjisma
vaan 1054 de Roems-Katholieke kèrk). De taol is sterk aon veranderinge oonderheveg. In 't begin betröf dit nog veural Griekse wäörd, umtot väöl vaan de vreug-Christeleke theologie in die taol is gesjreve. Wie de clerus nao 't Latien euvergóng, woorte dees begrippe neet vertaold. In de loup vaan de middeliewe weurt de kinnes vaan 't Grieks in Wes-Europa evels haos non-existent. De politieke dominantie vaan de Germane (door Sjarel de Groete) maak tot ouch väöl
Germaanse
wäörd in 't Middeliews Latien terechkoume. De oetspraok varieert vaan land tot land, al nao wat in de volkstaole gebrukelek is. Universeel is evels de veranderde oetspraok vaan de
veur
ae
en
(Klassiek altied /k/), oetspraok vaan
-ti-
es /tsi/, oetspraok vaan
ae
en
oe
es
en oetspraok vaan
es
. Soms weurt de spèlling daoraon ouch aongepas (
racio
veur
ratio
puelle/puellę
veur
puellae
sylva
veur
silva
). Dit kós versjèlle naomaote de sjriever mie wis vaan de klassieke sjrievers. Groete werke vaan de Middeliews-Latiense periood zien de
Carmina Burana
, en de
Summa Theologiae
vaan
Thomas vaan Aquino
Tege 't ind vaan de middeliewe, te beginne in de
veertiende iew
, kaom evels 't
humanisme
op. Ein vaan de ierste dinger boe-in feitelek de klassieke Aajdheid es veurbeeld genome woort, waor de taol. Bij 't sjrieve vaan 't Latien mós me idealiter
ad fontes
: nao de bronne. Es de bronne woorte de klassieke sjrievers gezeen. Vrijhede die ziech de Middeliews-Latiense sjrievers hadde touwgestande neumde me "gotisch" (d.w.z. "barbaars"). De humaniste verdeepde ziech, aanders es de middeliewse theologe, ouch in 't Grieks, wat veur e vernuid inziech in de Griekse lienwäörd in 't Latien zörgde. Zoe oontstoont laankzaamaon 't Neolatien, wat ziech zoeväöl meugelek weer riechde op de klassieke standaard.
't Begin vaan de Nuien Tied zaog evels ouch 'n emancipatie vaan de volkstaole es sjrieftaole. Literatuur in de volkstaol waor al in de late middeliewe opgekoume, mier prozaïsche tekste volgde noe ouch, zoe good wie - in protestantse gebeie - biebelvertaolinge. Dit alles hóng ouch same mèt de kóms vaan d'n drökpeers. Wat veur 't Latien euverbleef waor de wetensjap: tot en mèt de achtiende iew zouwe de mieste wetensjaps- en filosofiebeuk in 't Latien versjijne. In de negentiende iew begóste veural Ingels, Duits en Frans dat euver te numme. 't Latien bleef wel tot laat in de negentiende iew in gebruuk es collegetaol aon universiteite. In de katholieke kerk bleef 't gebruuk vaan 't Latien nog langer universeel: de mès bleef tot 't
Twiede Vaticaans Concilie
in 't Latien, zoe good wie theologische literatuur. Biebelvertaolinge in katholieke len waore tot 1900 witte raove. Noe nog altied weure
encyclieke
(gemeinelek) in 't Latien gesjreve. In de wetensjap heet 't Latien allewijl zien veurnaomste gebruuk in de naomgeving vaan organismes; 't systeem wat
Linnaeus
heivoor bedach is nog ummertouw in gebruuk.
Allewel tot 't Latien roond 1900 dus es actief gebruukde taol leek te verdwijne, kaom in de twintegste iew 'n nui raasj op: de Neolatiense vertaoling vaan populair literatuur. Dit betröf veural kinderbeuk en stripbeuk. Dees traditie begós mèt
Winnie the Pooh
(es
Winnius ille Pu
in 1960 oetgebrach) en heet es bekindste en populairste exponinte de Latiense vertaoling vaan
Asterix
('n stripserie die jummers in de Romeinsen tied späölt). Doelgroop veur dit soort vertaolinge zien veural de gymnasiaste die in de Westerse wereld nog ummertouw op sjaol Latien liere. 'nen Inkeling zuut veur 't Latien 'n rol es internationaol hulptaol eweggelag; veur de mieste is 't evels mer 'nen hobby.
Allewel tot euver sommege details oondudelekheid blijf, vèlt de Latiense klaanklier vrij good te reconstruere. Dat kump in de ierste plaots doortot ze vrij sumpel is, in de twiede plaots doortot ze fonetisch in häör eige alfabet (Zuug
oonder
) woort gesjreve en in de derde plaots door vergliekend oonderzeuk nao de Romaanse taole en nao lienwäörd in aander taole. Dinger wie 't feit tot de
altied es /k/ kloonk laote ziech beveurbeeld vasstèlle oet 't lienwoord
keizer
, oet
Caesar
(Neolatiense oetspraok /tʃe:zɑr/, Klassiek Latien evels /kaisar/. De
k-
aon 't begin vaan
keizer
is e bewies veur de [k] aon 't begin vaan
Caesar
in de klassieken tied).
't Latien heet e sumpel systeem vaan vief
vocaole
in twie lengdes: laank en kort. De vocaole zien
en
. De fonetische kwaliteite waore woersjijnelek ouch respectievelek /a/, /e/, /i/, /o/ en /u/. 'ne Zesde vocaol is de
(oetspraok ouch /y/), die allein in
Griekse
lienwäörd veurkump. Lang vocaole kinne in modern Latiens sjrif weure aongegeve mèt 'ne
macron
. De Romeine kóste dit teike neet. 't Weurt veural gebruuk in dictionaire (veur
minimaal pare
wie
malus
'slech' en
mālus
'appeleboum' oeterein te kinne hawwe, en es hölp bij 't
scandere
vaan poëzie) en in grammaire (zoewie
heioonder
't geval is). Es me wèlt kin me 'n korte vocaollengde aongeve mèt 'ne
breve
etc. Dit weurt nog väöl minder gedoon es 't zètte vaan 'ne macron: es macra weure gebruuk, maag me aonnumme tot oongemarkeerde vocaole kort zien. De breve kin wel weure gebruuk um de kortheid vaan de vocaol te benaodrökke, beveurbeeld in 't versjèl tösse
parēre
en
parěre
(twie wèrkwäörd in versjèllende declinaties).
De klaankwètte vaan 't Latien vereise tot 'ne vaan natuur lange vocaol kort weurt es twie consonante drop volge of es 'r gevolg weurt door 'nen aandere vocaol:
vidēre
'zien', meh
viděo
'iech zeen'. Griekse wäörd vörme 't oetzundering op dees lèste regel:
Menelāus
oet
Μενέλαος
Diftonge zien
ae
[ai~ae],
oe
[oi~oe] en
au
[au].
Oe
kump in oersprunkelek Latiense wäörd neet väöl veur.
Consonante zien
c/k
/k/,
qu
/k
/,
en
i/j
en
u/v
(zuug
oonder
) zien haafvocaole.
is 'n digraaf veur /ks/.
kump allein in Griekse wäörd veur en klink es /dz/.
De
veur 'nen andere consonant en aon 't woordind begós al vreug te verdwijne; dinkelek vörmde ze mèt de klinker deveur 'ne nasaole klaank.
Puellam
woort zoe [puel:ã].
't Latien heet 't Proto-Indogermaans muzikaal accent aofgesjaf en vervaange door de dreisyllabewèt. Die hèlt 't volgende in:
Bij wäörd vaan twie syllabes vèlt de naodrök ummer op de ierste syllaab:
be
ne
sā
tor
bel
lum
Bij wäörd mèt drei of mier syllabes vèlt de naodrök op de veurlèste syllaab es die laank is, op de twie-nao-lèste syllaab es de veurlèste syllaab kort is:
se
nā
tor
con
trac
tus
lau
dā
te
, meh
mus
culus
per
gere
gen
tium
'n Korte syllaab is 'n syllaab die indeg op 'ne korte vocaol. 'n Lang syllaab is 'n syllaab die indeg op 'ne consonant of 'ne lange vocaol.
Aongehaange partikele mèt de beteikenis vaan e woord, meh vasgesjreve aon 't woord wat deveur kump, weure bij de dreisyllabewèt es integraol deil vaan 't woord gerekend. Vaandao
spon
dēs
'diech beloufs', meh
spon
des
ne
'beloufs diech?', en
po
pulus
'volk', meh
popu
lus
que
'en 't volk'.
Hoofartikel:
Latiens sjrif
't Latiens alfabet, wat allewijl euver de ganse wereld veur hoonderde taole gebruuk weurt, is oontwikkeld oet twie bronne. Die bronne koume vaan de twie besjavinge die Roeme 't mieste höbbe gevörmp: de Etruske en de
Grieke
. 't Latiens sjrif kump dus aon d'n eine kant vaan 'ne variant vaan 't
Italisch alfabet
(wat op zien beurt weer vaan 't Grieks sjrif kump), is aon d'n andere kant evels ouch direk gebaseerd op 't Grieks sjrif, en wel op de variant dee in
Magna Graecia
(de Griekse kolonies in Zuid-Italië) gebruuk woort. Vaan 't Latiens alfabet vèlt te zègke tot 'nen archaïsche, preklassieke variant vaan 't Grieks es sjabloon heet gedeend: de wau of digamma waor nog in gebruuk (ouch al krijg dees lètter in 't Latien 'n aander klaankweerde) en d'n upsilon woort nog es /u/ oetgesproke. 't Etruskisch maak gei versjèl tösse /k/ en /g/; daorum moot 't Latien d'n Italische gamma, beter bekind es de C, opsplitse in twie nui lètters (de variant weurt G, 'n c mèt e striepke).
en
höbbe eigelek dezelfde klaankweerde. C en K weure aonvenkelek doorein gebruuk, tot de C 't wint (de K blijf allein bij traditie in 't woord
Kalendae
). De Q weurt gereserveerd veur de väöl veurkoumenden digraaf
qu
. De I en V zien veuresnog lètters mèt twie functies: vocaol (
resp.
) en haafvocaol (
resp.
. In modern tekste weure de
en
wel oetereingehawwe, meh weurt de
neet gebruuk. 't Aajdlatiens alfabet zuut zoe oet:
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X
Es de kinnes vaan 't Grieks oonder gelierde Romeine algemein weurt, koume dao de lètters Y en Z bij. Y is nog 'ne kier d'n upsilon, dee in 't Grieks intösse vaan oetspraok is veranderd. De lètters
phi
theta
en
chi
nump 't Latien neet euver: in Griekse wäörd mèt die klaanke sjrijf me gewoen PH, TH respectievelek CH.
In de middeliewe weure I en J wie ouch U en V gedifferentieerd. Ouch weure de klein lètters ingeveurd, die zien aofgeleid vaan 't cursief ('loupend') sjrif. In lienwäörd oet de Germaanse taole kin in Middeliews Latien ouch de W optrejje, oersprunkelek twie v's nevenein.
In de aajdheid waor 't gebrukelek um wäörd zoonder spaties aonein te sjrieve. Vaanaof de middeliewe woort de spatie regel.
Hoofartikel:
Latiense grammair
De vörmlier vaan 't Latien is, in verglieking mèt de modern Germaanse en Romaanse taole, sterk fusioneel en vörmeriek. Door de presintie vaan naomvalle kin 't aontal preposities sterk beperk weure, door de vervoging vaan 't werkwoord kin 't oonderwerp dèks weure eweggelaote en kin mèt ei woord weure gezag boeveur 'n taol wie 't Limbörgs 'ne ganse zin veur nujeg heet.
Latiense
substantieve
weure verboge in twie getalle,
inkelvoud
en
miervoud
, en zes
naomvalle
nominatief
genitief
datief
accusatief
vocatief
en
ablatief
. De vocatief versjèlt mer bij oetzundering vaan de nominatief. 'ne Zevende naomval, de
locatief
, is es relik in de taol aonwezeg. 't Latien heet gein lidwäörd.
Substantieve weure verboge in vief declinaties (klasse vaan verbuiging), ingedeild nao de typische lètter in de verbuiging. De ierste of a-declinatie (euverwegend vrouwelek), de twiede of o-declinatie (euverwegend mannelek en oonzijeg) en de derde of gemingde declinatie koume 't mieste veur.
a-declinatie
puella
('meidske')
inkelvoud
miervoud
nom.
puella
puellae
gen.
puellae
puellārum
dat.
puellae
puellīs
acc.
puellam
puellās
voc.
nominatief
abl.
puellā
puellīs
o-declinatie
hortus
('hoof')
(mannelek paradigma)
inkelvoud
miervoud
nom.
hortus
hortī
gen.
hortī
hortōrum
dat.
hortō
hortīs
acc.
hortum
hortōs
voc.
horte
nom.
abl.
hortō
hortīs
pīlum
('speer')
(oonzijeg paradigma)
inkelvoud
miervoud
nom.
pīlum
pīla
gen.
pīlī
pīlōrum
dat.
pīlō
pīlīs
acc.
nominatief
voc.
abl.
pīlō
pīlīs
gemingde declinatie
N.B. dit zien mer inkel veurbeelde vaan meugeleke verbuiginge in de derde declinatie
senātor ('senator')
(mannelek)
inkelvoud
miervoud
nom., voc.
senātor
senātōrēs
gen.
senātōris
senātōrum
dat.
senātōrī
senātōribus
acc.
senātōrem
senātōrēs
abl.
senātōre
senātōribus
pars ('deil')
(vrouwelek)
inkelvoud
miervoud
nom., voc.
pars
partēs
gen.
partis
partium
dat.
partī
partibus
acc.
partem
partēs
abl.
parte
partibus
certamen ('wèdstried')
(oonzijeg)
inkelvoud
miervoud
nom., voc.
certāmen
certāmina
gen.
certāminis
certāminum
dat.
certāminī
certāminibus
acc.
=nominatief
abl.
certāmine
certāminibus
Zuug wijer 't hoofartikel veur de relatief zeldzaam veerde of u-declinatie en vijfde of e-declinatie.
Adjectieve
passe ziech aon aon 't substantief boe ze bijhure: ze numme dezelfde naomval, 'tzelfde getal en 'tzelfde geslach aon. Dao zien twie soorte adjectieve: thematische en athematische. De thematische adjectieve indege in hunne citeervörm op
-us
, beveurbeeld
altus
'hoeg'. Bij manneleke wäörd verbuig me ze wie
hortus
, bij vrouweleke wie
puella
en bij oonzijege wie
pilum
. Athematische adjectieve indege op
-is
(beveurbeeld
fortis
'sterk') en ze goon oongeveer wie substantieve oet de derde declinatie. Bij mannelek en vrouwelek zien de vörm geliek, bij 't oonzijeg indeg de vörm in nominatief en accusatief op
-e
Vergroetende trap weure gevörmp op
-ior
altior
'hoeger',
fortior
'sterker'. Adjectieve in de vergroetende trap zien altied athematisch. De euvertreffende trap indeg op
-issimus
altissimus
'hoegste',
fortissimus
'sterkste'. Dees aofleidinge zien ummer thematisch.
Bijwäörd aofgeleid vaan adjectieve weure gevörmp mèt 't achterveugsel
-ē
(thematisch) of
-iter
(athematisch):
altē
fortiter
Persoenleke
veurnaomwäörd zien
egō
(ierste persoen),
tū
(twiede persoen) en
is, ea, id
(derde persoen) veur 't inkelvoud en
nōs
(ierste persoen) en
vos
(twiede persoen) veur 't miervoud. De nominatiefvörm vaan dees wäörd weure allein bij groete naodrök gebruuk, umtot oet de persoensvörm in de zin altied wel bliek um welke persoen 't geit. De vörm vaan de aander naomvalle koume evels algemein veur.
Bezitteleke
veurnaomwäörd gedraoge ziech in 't Latien wie gewoen (thematische) adjectieve. Ze luie
meus
'mien',
tuus
'dien',
suus
'zien/häör/hun',
noster
'eus' en
vester
'eur'.
Vraogende
weurnaomwäörd zien
quis
'wee' en
quid
'wat'. Hun verbuiging kump bij benaodering euverein mèt de athematische adjectieve.
't
Betrèkkelek
veurnaomwoord is
qui
(mannelek),
quae
(vrouwelek),
quod
(oonzijeg). Dit woord heet e groet aontal specifieke vörm die allein bij veurnaomwäörd veurkoume. Wijer liek hun verbuiging op die vaan
quis/quid
Aonwiezende
veurnaomwäörd zien
hic, haec, hoc
(kortbij),
iste/ista/istud
(wijer eweg) en
ille/illa/illud
(wiedste eweg). Ouch dees wäörd kinne de typische veurnaomwoordeleke verbuiging; bij
iste
en
ille
zuut me 'n dudeleke verminging vaan thematische en athematische vörm.
De mieste Latiense hooftèlwäörd zien oonverbuigbaar. Oetzunderinge op dees regel zien
ūnus
'ein',
duō
'twie' en
trēs
'drei'.
Ūnus
weurt verboge wie e gewoen adjectief,
duō
- de
-ō
is 'n euverbliefsel vaan d'n awwen dualis - bij benaodering ouch,
trēs
(genitief
trium
) geit volges de derde declinatie.
Centum
'hoonderd' en
mille
'doezend' zien in 't inkelvoud indeclinabel meh weure in 't miervoud wel verbuigbaar;
centum
wie e gewoen adjectief,
mille
(miervoud
milia
) wie e substantief.
Boete de hooftèlwäörd kint 't Latien nog
rangtelwäörd
(altied e thematisch adjectief; de vörming is te oonregelmaoteg um hei te bespreke),
getaladverbia
(beveurbeeld
quinquiēs
'vief kier') en
deilende tèlwäörd
(wie
dēnī
'per tien').
't Latiens werkwoord weurt verveug nao versjèllende aspekte, te weite persoen (ierste, twiede, derde persoen), getal (inkelvoud, miervoud), wijs (
indicatief
conjunctief
en
imperatief
), agens-genus (actief en passief) en tied (
praesens
imperfectum
perfectum
plusquamperfectum
futurum simplex
en
futurum exactum
). Daobij koume nog 'n aontal aofleiinge die 'n ander functie es de persoensvörm höbbe:
infinitief
, oonvoltoejd en voltoejd deilwoord,
gerundium
gerundivum
en
supinum
I en II. De citeervörm vaan e Latiens werkwoord is ofwel d'n infinitief ofwel d'n ierste persoen inkelvoud: 't Latiens woord veur 'prieze' kin me in 'nen dictionair dus vinde es
laudare
of es
laudo
(lètterlek: 'iech prijs').
Latiense werkwäörd weure verdeild in veer conjugaties, d.w.z. veer types vaan verveuging, gekarakteriseerd nao de typische lètter in de stam. De a-conjugatie (infinitief op
-āre
) kump wiedoet 't mieste veur; aander types zien de e-conjugatie (op
-ēre
, relatief zeldzaam), de i-conjugatie (op
-īre
) en de consonant-conjugatie (op
-ěre
).
Esse
'zien',
posse
'kinne' en
velle
'wèlle' zien zoe oonregelmaoteg tot ze boete dees veer conjugaties valle. Es beknóp veurbeeld vaan de Latiense conjugatie volg hei de verveuging vaan
laudāre
'prieze'.
laudāre ('prieze')
actief
passief
indicatief
conjunctief
imperatief
indicatief
conjunctief
imperatief
1 ink.
laudō
laudēm
laudor
laudēr
laudās
laudēs
laudā
laudāris
laudēris
laudāre
laudat
laudēt
laudātō
laudātur
laudētur
laudātor
1 mv.
laudāmus
laudēmus
laudāmur
laudēmur
laudātis
laudētis
laudāte
laudāmini
laudēmini
laudāmini
laudant
laudent
laudantō
laudantur
laudentur
laudantor
infinitief
laudāre
laudārī
participium
laudans, -antis
't
Imperfectum
weurt gevörmp mèt d'n infix
-ba-
(indicatief) en
-re-
(conjunctief):
laudābam
'iech prees',
laudārer
'tot iech woort gepreze'. Vörm veur d'n imperatief bestoon hei neet.
't
Futurum
kint allein vörm veur d'n indicatief. Bij de a-declinatie weurt 't gevörmp mèt d'n infix
-b-
laudābō
'iech zal prieze'. Dao besteit ouch 'n actief deilwoord veur 't futurum op
-ūrus
laudātūrus
't
Perfectum
krijg 'nen eige stam. Bij regelmaotege werkwäörd indeg de stam op 'n
laudāvi
'iech höb gepreze'.
actief
passief
indicatief
conjunctief
indicatief
conjunctief
1 ink.
laudāvī
laudāverim
laudātus/-a/-um
sum, es, est
laudātus/-a/-um
sim, sis, sit
laudāvistī
laudāveris
laudāvit
laudāverit
1 mv.
laudāvimus
laudāverīmus
laudātī/-ae/-a
sumus, estis, sunt
laudāti/-ae/-a
simus, sitis, sint
laudāvistis
laudāverītis
laudāvērunt
laudāverint
infinitief
laudāvisse/laudasse
laudātus esse
participium
laudātus, -ī
't
Plusqumperfectum
gebruuk de perfectumstam en veug dao 't tiedskinmerk
-era-
en de persoensoetgaank aon touw:
laudāveram
'iech had gepreze'.
't
Futurum exactum
zèt d'n infix
-er-
achter de perfectumstam:
laudāverō
'iech zal höbbe gepreze'.
't
Gerundium
is d'n infinitief verboge es zelfstendeg naomwoord:
laudandī
, genitief bij
laudāre
't
Gerundivum
is 'n adjectief wat aongief tot 't objek 'n actie moot oondergoon:
laudandus
'wee, wat moot weure gepreze'.
't
Supinum
weurt vaan 't voltoejd deilwoord aofgeleid in speciaal oetdrökkinge:
impossibile laudātu
'oonmeugelek te prieze'.
Door de oetgebreide verbuiging is de woordorde in 't Latien relatief vrij: me kin de woord in oongebrukeleke petroene zètte zoonder tot de beteikenis verandert. De gewoen volgorde is SOV - dat wèlt zègke: de persoensvörm steit achteraon. E sumpel zinneke wie
Gaius Claudiam videt
'Gaius zuut Claudia' kin evels zoonder groete probleme weure umgelag tot
Claudiam Gaius videt
Gaius videt Claudiam
of
Claudiam videt Gaius
. Allein 't veuraonzètte vaan 't werkwoord is hiel oongewoen (dit zouw nog kinne in de poëzie). Es 'ne taolgebruker 't veurwerp veuraonzèt, wie in 't bovestoond veurbeeld
Claudiam Gaius videt
, is dat gemeinelek um groete naodrök te lègke ('
Claudia
is 't, die Gaius zuut').
Naodrök lègke kin me ouch, door 't oonderwerp oet te drökke es dat neet hoof - aanders gezag, door persoenleke veurnaomwäörd in de nominatief te gebruke.
Cras canem castigabo
beteikent zoe gewoen 'mörge zal iech d'n hoond houwe';
Cras ego canem castigabo
wèlt zoeväöl zègke wie 'mörge zal iech, neet iemes aanders, d'n hoond houwe'.
Adjectieve koume miestal achter substantieve aon:
canis ingens
' 'nen enormen hoond'. 't Umgekierde is evels ouch meugelek.
'ne
Bijzin
dee es lijend veurwerp vaan 'nen hoofzin deent, weurt miestal in d'n
accusativus cum infinitivo
gezat: 't oonderwerp steit in d'n accusatief, de persoensvörm weurt 'nen infinitief. Beveurbeeld
Pater non vult me canem castigare
'M'ne pa wèlt neet tot iech d'n hoond houw'. In bepaolde constructies weurt neet accusativus cum infinitivo, meh ieder
accusativus cum participio
gebruuk.
Hiel beknop kin ouch 'ne bijzin weure gemaak door d'n
ablativus absolutus
, 'n constructie vaan e substantief + participium (maak neet oet welk) allebei in d'n ablatief. Zoe weurt aongegeve tot de besjreve gebäörtenis ziech aofspäölt
neve
wat in d'n hoofzin vertèld weurt. Veurbeeld:
Patre vigilanti canem castigare non possum
'Aongezeen m'ne pa oplèt, kin iech d'n hoond neet houwe'.
De Latiense woordesjat besteit veur 't beste deil oet Latiense èrfwäörd: wäörd direk oet 't
Proto-Indogermaans
mètgenome. Umtot de oersprunkeleke Latiene 'n agrarisch volk waore, sjoot hun taol tekort in wäörd veur de topoi oet de besjaving. Dao waor dus 'n noedzaak tot
Sprachausbau
. Soms gebäörde dat door bestaonde Latiense wäörd nui beteikenisse te geve (
pecunia
'geld', oersprunkelek 'veebezit'), meh dèkser naom 't Latien mèt de besjaoving ouch de wäörd vaan de mier oontwikkelde culture euver. Oet 't
Etruskisch
kaome zoe wäörd wie
persona
'masker' (oet
phersu
),
lucumo
'oonderkeuning' (oet
lauchme
),
arena
'zavel' en
urbs
'stad'. D'n invlood vaan 't Grieks waor in de begintied besjeie, meh woort in de klassieken tied neet te oondersjatte. Oet 't
Archaïsch Grieks
- in dit geval de väölal
Dorische
dialekte oet Italië - naom 't Latien wäörd euver wie
bos
'kooj' (oet βοῦς),
amp(h)ora
'kroek' (oet ἀμφῶρα) en
oliva
'olief'. Oet 't Klassiek Grieks koume talloos wäörd veur wetensjappeleke, filosofische en typisch Griekse dinger (
phalanx
philosophia
xystus
'terras'). Oet de
Koinè
kaome hiel väöl wäörd betrokke op 't Christendom. 't Middeliews Latien naom ouch wäörd op oet de
Germaanse taole
De Latiense taol heet e groet en kwalitatief good corpus aon literatuur opgelieverd - dees literatuur, en d'n enormen invlood dee ze op de Westerse cultuur had, is de belaankriekste rei boeveur allewijl nog Latien gelierd weurt. Tot aon de derde iew veur Christus stèlde ze neet väöl veur; de Latiense literatuur oet dezen tied bojt veur op Italische tradities. Nao oongeveer 250 v. Chr. deit de hiel groeten invlood vaan de Griekse lèttere ziech gelle. De Romeine liere vaan hun nui vörm vaan lyriek, epiek, teniel, retoriek, historie en filosofie. Dit culmineert in 't bove geneump
Gouwe Latien
in de ierste iew veur Christus. De ganse keizertied ijlt 't nog nao. Bij 't begin vaan de Middeliewe verdwijnt de ganse traditie;
Middeliews-Latiense literatuur
kump pas op gaank mèt de
Karolingische renaissance
Wat
lyriek
aongeit had 't Aajdlatien 'n eige traditie vaan korte gediechter veur allerlei touwpassinge. Religieus tekste zien haos oonveranderd in gebruuk gebleve tot aon de aofsjaffing vaan 't heidedóm. Aajdlatiense lyriek stoont in 't
saturnium
, 'nen Italische veersvoot, door Horatius later es "horridus" umsjreve. Umtot zien meining door väöl Romeine gedeild woort, is de aw lyriek gooddeils verlore gegaange. D'n ierste Latiensen diechter dee d'n
hexameter
en aander Griekse veersveuj gebruukde waor
Ennius
(ierste helf ierste iew veur Christus). Ziene naovolger waor
Horatius
, dee es paragoon vaan de Latiense lyriek góng gelle.
Catullus
maakde lyriek op 'n aander, väöl minder pretentieus niveau. Lyriek mèt 'n episch vertèlkarakter kaom vaan
Ovidius
, dee zien
Metamorfoses
euver mythologische figure goon meh drejje um de taol minder es um de vertèlling. Lyriek raak in de zèlvere periood oet de mode. In zoewel de middeliewe es 't humanisme woort 't väöl gedoon es imitatie vaan de klassieke veurbeelde.
Epiek
kin me al zeuke in de tenielstökker vaan Livius Andronicus, meh kump in 't Latien pas ech vaan de groond mèt
Vergilius
z'nen
Aeneis
, 'n
epos
nao 't veurbeeld vaan
Homerus
. In de ierste iew leefde 'n aontal epische diechters, wie
Statius
en
Lucanus
. Hun werk weurt neet väöl mie geleze.
Dramatiek
begint in de Latiense literatuur al mètein op zien hoegdepunt: mèt de komediesjriever
Plautus
en de tragediesjriever
Livius Andronicus
. Oet de laat-Latiensen tied gief 't
Geta
Satire
waor 'n oersprunkelek Romeinse traditie, ouch al is ouch dit genre sterk beïnvlood door de Griekse literatuur (wat ziech tuint in de gebruukde veersvörm). D'n ajdste bekinde satiricus waor
Gaius Lucilius
, vaan wee aanders neet väöl mie bekind is es tot heer 'ne veurluiper in dit genre waor. De groetste vaan alle satirici is
Juvenalis
. Maotsjappijkritiek woort ouch gelieverd door
Martialis
, dee daoveur evels 't
epigram
gebruukde.
Proza
steit in de aajdheid bekans synoniem veur zakeleke tekste. Tekste die veer noe
literatuur
(of perceizer
belletristiek
) zouwe neume, stoonte steivas in poëtisch metrum. 'nen Oetzundering is
Petronius
, dee zie werk me es antieke
romans
maag zien. Väöl belaankrieker zien evels toch wel de neet-fictioneel tekste in proza.
Vaan de Grieke naome de Romeine de kuns vaan de
rhetorica
(spreke in 't eupebaar) euver. 't Werk vaan
Cato d'n Awwere
bevat veurbeelde, meh belaankrieker is
Cicero
, dee neet allein 'ne standaard veur politiek spreke, meh zeker ouch veur correk Latien zètde. Historiesjrieving kaom vaan
Livius
(de vreug historie vaan
Roeme
sinds de stiechting vaan de stad), vaan
Julius Caesar
(dee zien eige campagne in Gallië besjreef en daomèt 't thuispubliek subtiel manipuleerde), vaan
Suetonius
(de leves vaan de vreug keizers, mèt väöl geveul veur sjendal en sensatie) en
Tacitus
Filosofie
vint me oonder mie bij
Seneca
en
Marcus Aurelius
Vitruvius
sjreef euver architectuur,
Apicius
maakden e kookbook.
Theologie
had de Romeinse godsdeens aamper, meh 't christendóm te mier. Aonvenkelek sjreef me de christeleke literatuur in 't Grieks, tege 't ind vaan 't Romeins Rijk góng me evels op Latien euver. H.
Augustinus vaan Hippo
is zeker de bekindste en belaankriekste vaan dees kèrkvajers. De theologische traditie in 't Latien góng in de middeliewe natuurlek door; zij had häör hoegdepunt bij H.
Thomas vaan Aquino
, dee zien
Summa Theologica
't begin- en indpunt woort vaan de
scholastieke
traditie.