Limba aromuna - Wikipedia
Jump to content
Dae Wikipedia, s'entziclopedia lìbera.
Custu artìculu est iscritu cun sa grafia
Limba Sarda Comuna
. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu
logudoresu
nugoresu
Arumenu
Armãneascã, Armãneshce, Armãneashti, Armãnã
Regiones
Comunidades linguìsticas minores medas in:
Albania
Bulgaria
Grètzia
Matzedònia de su Norte
Romania
Sèrbia
Chistionadores
Totale
250,000
Tassonomia
Filogenesi
Limbas indo-europeas
Limbas itàlicas
Limba latina
Romanzas
Romanzas orientales
Arumenu
Còdighe de classificatzione
ISO 639-1
lad
ISO 639-2
rup
ISO 639-3
rup
EN
Glottolog
arom1237
EN
Estratu in limba
Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine
, art. 1
Tuti iatsâli umineshtsâ s-fac liberi shi egali la nâmuzea shi-ndrepturli. Eali suntu hârziti cu fichiri shi sinidisi shi lipseashti un cu alantu sh-si poartâ tu duhlu-a frâtsâljiljei.
Manuale
S'
arumenu
est una
limba neolatina
de su grupu de is
limbas balcorumenas
faeddadu in
su sud-estu de Europa
dae unas 250 000 persones de su
pòpulu arumenu
Cumpartzit simigiàntzias cun su
rumenu
, ma iantimes de custu chi aiat tentu influèntzias de is
limbas islavas
, s'arumenu at tentu influèntzia de su
gregu
. Unos cantos
filòlogos
no ddu cunsìderat una limba seberada, àteros petzi unu dialetu antigu de su rumenu. Una de is caraterìsticas fonèticas piessignas suas est sa pèrdida de sa f- initziale latina (a su matessi de s'
ispagnolu
): ferrum → her, "ferru", mancari custa matessi caraterìstica dda cumpartzet fintzas cun su
meglenorumenu
Custa limba in die de oe si faeddat in comunidades isparghinadas intre is istados a sighire:
Grètzia
Bulgaria
Romania
Matzedònia de su Norte
Albania
Sèrbia
e, pro more de is flussos de migratzione in is
Istados Unidos
, in
Frantza
, in
Austràlia
e in
Germània
. Tale isparghinadura s'ispricat ca durante is sèculos sa majoria de sos arumenos (numenados in tempos colados dae sos islavos "kutzovalacos") fiat istadu fortzadu a unu istile de vida transumante in
caravanas
, sighende tzircùitos in su sud de sa penìsula balcànica.
Sa limba s'assimìgiat a su
rumenu
, sa diferèntzia prus manna s'agatat in su vocabulàriu. B'at meda prus pagas paràulas de
orìgine islava
in s'arumenu e nd'at de prus de
orìgine grega
, riflessu de su cuntatu istrintu de is arumenos cun is
gregos
durante s'istòria issoro.
Si cunsiderat chi intre s'annu
800
e su
1200
su latinu vulgare faeddadu in is provìntzias balcànicas de s'
Impèriu Romanu
si fiat divididu in bator limbas:
dacorumenu
, s'arumenu,
meglenorumenu
istrorumenu
Una possibilidade pro s'orìgine de s'arrumano est chi, a sa pròpia manera comente su rumenu istandard benit segundu is teorias dae su
latinu
allegadu dae is
getos
, dae is
dàtzios
e dae is colonos romanos de s'atuale
Romania
, s'arumanu derivat de su latinu faeddadu dae is
tràtzios
illìrios
chi biviant in su sud de is
Balcanos
(norte de s'
Epiru
Matzedònia
Tràtzia
).
Is influèntzias gregas sunt prus fortes chi in cale si siat àtera
limba romanza
orientale, susetotus proite s'arumenu usat paràulas gregas pro formare neologismos, mentras chi su rumenu ddas bogat pro sa majoria dae su
frantzesu
Cun s'arribu de is
otomanos
in is Balcanos, s'arumunu at retzidu puru carchi paràula
turca
. Sa cumponidura lessicale galu si mantenet romanza in sa majoria.
Istatus atuale
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
In totu is paisos in ue est faeddada, is tendèntzias de
assimilatzione
de sa populatzione arumena - e duncas de sa limba e cultura issoro . sunt istadas fortes meda. Sa limba arumena est torradu insegus meda, ma sighit a aguantare e sa situatzione sua est megiorende in is ùrtimos binti annos.
Matzedònia de su Norte
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Sa
Matzedònia de su Norte
est unu paisu in ue is aroumenos tenent istatutu de minoria natzionale e dae su
2001
, s'arumenu est limba ufitziale in sa tzitade de
Kruševo
In su
2001
, su linguista americanu Victor A. Friedman aiat averguaiat ca s'arumenu fiat imparadu in
Skopje
Štip
Bitola
Kruševo
Kumanovo
Struga
Ohrid
, e chi s'agataiant trasmissiones de ràdiu e de televisione in custa limba.
Albania
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
In
Albania
puru, is arumenos ant retzidu s'istatutu de minoria natzionale su 13 de santugaine de su
2017
. Su chircadore Dorin Lozovanu, de sa
Repùblica de Moldàvia
, at iscritu in su
2012
chi in is localidades de
Korçë
Divjaka
Selenicë
Vlora
s'agataint iscoas in ue s'insingiaiat s'arumenu comente isseberu optzionale. Annotamala in Divjaka e a Vlorë is servìtzios religiosos si faghiant susetotus in custa limba, e s'agataiat imprenta arumenu.
Romania
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
In
Romania
is arumanos non tenent istatutu giurìdicu perunu, ma s'interèssiu pro sa limba issoro at pigadu una losania tzerta in ie puru. In s'imparu pùblicu, is istitutos podent pònnere intre is cursos optzionales, s'imparu de sa disciplina «
Cultura e traditziones arumenas
» cumprendende puru letziones de limba.
S'agatant fintzas programmas aprovados dae su Ministèriu de s'imparu, chi prevident un'ora de cursu a sa chida pro custa disciplina.
Grètzia
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
In
Grètzia
s'arumenu est semper istadu una limba subordinada a su
gregu
, giai in antis de s'intregu in s'
istadu gregu
de is territòrios in ue sa limba est ispainada. DIfatis, sa limba de sa cultura de is faeddadores arumanos fiat pro traditzione su gregu. Durante sa segunda metade de s'otughentos s'
istadu rumenu
aiat abertu iscolas pro is arumanos - sa cale limba est meda simigiante a su
rumenu
. Custa initziativa fiat bida cun suspetu dae sa Grètzia, chi timiat pro non ddos chèrrere assimilare a issa etotu sa Romania. Cun s'intrada de sa
Romania
in su
ròdiu sovièticu
a pustis de sa
segunda gherra mundiale
is iscolas fiant serradas e pro is arumanos, perunu imparu formale de sa limba issoro fiat afiantzadu, masaprestu, fiant incoragidos informalmente a faeddare su gregu. Sa comunidade arumana matessi sighiat custa polìtica, e una parte de issos s'oponet a intrada de s'impau de sa limba in su sistema educativu, ca ddu bient comente una manera artifitziale de ddos seberare de is àteros gregos. Cun su colare de is annos, totus is intentos de sa polìtica tzentrale de propònnere s'imparu de sa limba in is iscolas at agatadu respostas negativas de is comunidades interessadas. Sende gasi, su tema de s'imparu de sa limba e de s'amparu de sa comunidade arumena abarrant in Grètzia unu tema delicadu de allegare.
Riferimentos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
FR
) Nicolas Trifon / Nikola Trifon,
Les Aroumains, un peuple qui s’en va / Cincari, narod koji nestaje
, in
Le Courrier des Balkans
, 2010.
URL consultadu su 17 freàrgiu 2022
(archiviadu dae s'
url originale
su 10 freàrgiu 2011)
In virtude de s'emendamentu n° V. de sa costitutzione [archive], chi is istìpulat ca is limbas de minoria sunt ufitziales a costadu de su
matzèdonu
in is localidades in ue sa minoria imbatet a su 20
% de sa populatzione.
EN
The Vlah Minority in Macedonia:Language, Identity, Dialectology, and Standardization
, in
archive.wikiwix.com
RO
) Lozovanu, Dorin,
Aromâni, meglenoromâni, istroromâni: aspecte identitare și culturale
, in
https
URL consultadu su 17 freàrgiu 2022
(archiviadu dae s'
url originale
su 25 làmpadas 2020)
RO
Ordin privind aprobarea planurilor-cadru de învățământ pentru învățământul gimnazial
, in
archive.wikiwix.com
Ligàmenes a foras
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Assòtziu culturale arumenu:
Àteros progetos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Wikimedia Commons tenet files chi ligant a:
Limba arumena
Controllu de autoridade
GND
DE
4112594-0
NKC
EN
CS
ph715124
Wikimedaglia
Custu est unu de sos
artìculos de su mese
, est a nàrrere
unu de sos mègius artìculos
creados e postos in sa pàgina printzipale dae sa comunidade, chi l'at isseberadu pro su mese de
austu
de su
2023
Candidados pro sos meses benidores
Totu sos artìculos de su mese
Limbas romanzas
Latinu
Latinu Vulgare
Romanzu Occidentale
Grupu Ibèricu
Aragonesu
Asturianu
bable
) •
Galegu
Lionesu
Portughesu
Ispagnolu
castiglianu
Grupu Gallo-Romanzu
Catalanu
Frantzesu
Franco-proventzale
Otzitanu
Vallonu
Grupu Gallo-Itàlicu
Corsu
Lìgure
Lombardu
Piemontesu
Vènetu
Gallo-Itàlicu de Sitzìlia
Grupu Retorumanzu
Friulanu
Ladinu
Romanciu
Romanzu Orientale
Grupu Italo-Dalmàticu
Italianu
Napulitanu
Istriotu
Dalmàticu
Grupu Sitzilianu
Sitzilianu
Grupu Balcànicu
Rumenu
Arumenu
Meglenorumenu
Istrorumenu
Romanzu Insulare
Sardu
Àteru
Limba franca
Bogadu dae "
Categorias
Limba Sarda Comuna
Sinòticos cun immàgines formatadas a manu
Artìculos de su mese
Limbas
Limbas romanzas
Categorias cuadas:
Artìculos cun còdighe GND
Artìculos cun còdighe NKC
Artìculos non biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade
Limba aromuna
Agiunghe cuntierra