Limba lombarda - Wikipedia
Jump to content
Dae Wikipedia, s'entziclopedia lìbera.
Articulu in
nugoresu
Lombardu
Regiones
Lombardia
Chistionadores
Totale
3,500,000
Àteras informatziones
Casta
SVO
Tassonomia
Filogenesi
Lìnguas indoeuropeas
Lìnguas itàlicas
Lìngua latina
Romanzas
Romanzas occidentalis
Lumbard
Còdighe de classificatzione
ISO 639-1
roa
ISO 639-2
roa
ISO 639-3
lmo
EN
Glottolog
lomb1257
EN
Estratu in limba
Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine
, art. 1
Tucc i òmm nassen liber e tucc istess per dignitaa e diritt. Gh'hann giudizzi e coscienza e gh'hann de tratass 'me fradej.
Spratzidura geogràfica de sa lìngua lombarda
Manuale
Su
lombardu
(in lombardu
lombard
lumbard
lumbaart
) est una limba chi fachet parte de sas
limbas gallu-itàlicas
de sas
limbas romanzas
. Si chistiònat in s'
Italia de su Nord
, mascamènte in
Lombardia
ma fìntzas in sas regiones chi li sun a cùrtzu, comente sa banda piemontesa de oriente, e in
Isvìtzera
de zosso (Ticino e Graubünden).
Classificatzione
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Su tèrminu
limba lombarda
indicat su diasistema
N 1
Sistema superiore chi unint prus sistemas inferiores, finomicamenti, morfològicamenti e lessicalmenti simigiantis (
Treccani
) cumpostu de sos dialetos romanzos de
tipu lombardu
(dialetos lombardos)
, impreadu dae sa norma ISO 639-3 pro ddu classificare in unu cluster linguìsticu unidade
– cunsideradu comenti un'isperi de variedades omogènias chi costituint una limba
– cun su còdighe
LMO
Pro more de sa mancàntzia de una koinè lombarda (una variedade literària prus prèvalida e de prestígiu mannu, mancari su
milanesu
siat in parte pretadu a custu
), sas diversas variedades lombardas s'ant isvilupadu in sos sèculos in manera autònoma una dae s'àtera, ma mantènint semper una intelligibilidade mùtua
; segundu custu ùrtimu critèriu
, sa limba est classificada in sa norma comenti
limba individuale
Da su puntu de vista filogenèticu, si tratat de una limba de sa
famìlia gallo-itàlica
, de sa cale si podent nàrrere àteras limbas contigui a su lombardu, comenti su
piemontesu
e s'
emilianu
; custu grupu est caraterizadu dae elementos de transitzioni intre su sistema de sas
limbas gallo-romanzas
(comenti
frantzesu
otzitanu
arpitanu
) e cussu de sas
limbas italo-romanzas
(comenti
italianu
napuletanu
sitzilianu
10
11
, in manera tale chi s'agatat meda bortas classificadu in ambas duas famílias.
In sos àmbitos de sa dialetologia e de sa
sociolinguìstica
, essende descrita comenti
dialetu romanu primàriu
(est a narrer, un'evolutzione autònoma de su
latinu volgare
, e no una diferentziatzione regionale de sa
limba italiana
12
, podet èssere meda bortas narrada puru
dialetu lombardu
, intendende cun custu tèrminu s'atzetzione de limba contrapposta a cussa ufitziale de s'Istadu
13
e caraterizada dae un'impreu printzipalmente informale
14
; in custu contèxtu, sos dialetos lombardos si podent agatare inclùidos in su grupu de sos
dialetos italianos setentrionales
, chi – diferentemente dae cussu gallo-itàlicu – incluet puru su
venetu
15
Orìgini
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Evidenziadas in birde, sas populatziones cèlticas de s'Italia centro-setentrionale intre su III e su II secolo a.C., est a narrer in s'època de sa conchista romana de sa Gàllia Cisalpina
Su sustratu linguìsticu prus antigu chi apat lassadu traza in Lombardia de su cale tenimus calicuna notìtzia est cussu de sos
antigos Lìgures
16
17
. Sas informatziones a disponimentu pro custa limba sunt però meda vagas e istremamente limitadas
16
17
. Diferente meda est su cuadru chi si podet tracciare pro sas populatziones chi si sunt sostituidas a sos Lìgures, is
Cèlticos
18
S'influèntzia linguìstica chi ant tentu sos Cèlticos in sas faeddadas locales est istada manna, in manera tale chi ancora oe sa limba lombarda est classificada comenti
gallo-romanza
(sos Cèlticos sunt puru narrados "Galos")
16
. Fiat però sa dominatzione romana, chi aiat sostituidu cussa cèltica, a dare forma a s'idioma faeddadu in s'antiga Lombardia, in manera tale chi su lessicu e sa
grammatica
de custa limba tenent derivatzione
romanza
18
Riconoschimentos ufitziales
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
In birde iscuru is Istados chi ant firmadu e ratificadu sa
Carta europea de is limbas regionales o de minoria
; in birde craru is Istados chi l'ant firmada ma non ratificada; in biancu àteros Istados de su Consiglio d'Europa; in grisgiu is Istados no membros de su Consiglio d'Europa
Sa limba lombarda est catalogada comenti
limba individuale
(est a narrer indipendente e distinta
19
) dae s'istandard internatzionale
ISO
693
20
. Sa limba lombarda podriat èssere cunsiderada una limba regionale e minoritaria segundu sa Carta europea delle lingue regionali o minoritarie, chi in s'artìculu 1 afirmat chi pro
"lingue regionali o minoritarie si intendono le lingue... che non sono dialetti della lingua ufficiale dello Stato"
21
N 2
. In particulare, sa Carta europea pro sas limbas regionalas minoritarias est istada aprovada su 25 làmpadas 1992 e est intraada in vigore su 1º martzu 1998
22
S'Itàlia at firmadu custa carta su 27 làmpadas 2000 ma non l'at ancora ratificada,
23
a diferèntzia de sa Isvìtzera. Mancari tèngiat, segundu calicunu istudiosu, sas caraterìsticas pro intrare intre sos idiomas tutelados dae sa Carta europea de sas limbas regionalas o minoritarias e sia registrada dae s'
UNESCO
comenti
limba in perìgulu de estintzione
24
, in quantu faeddada dae unu nùmeru semper minore de persones, su lombardu no est ufitzialmente reconnotu comenti limba regionale o minoritaria nè dae sa legislatzione istatale italiana nè de cussa elvètica
23
A cumintzamentu de su 2016 est istadu presentadu a su
Cussìgiu Regionale de sa Lombardia
unu progetu de lege pro s'istitutzione de su bilinguismo italianu-lombardu e pro sa promòtzione de su lombardu e de sas suas variedades dialetales locales
25
26
, integrada a pustis dae sa lege pro su riordinamentu de sa cultura lombarda, chi est istada aprovada in cabudanni 2016
27
. Comente afirmadu prus bortas dae sa Corte costituzionale in sas sentèntzias suas, pro nàrrere sa sentèntzia n. 81 de su 2018, isceti s'Istadu podet identìficare una minoràntzia linguìstica istòrica, mentras sa Regione podet isceti afortiare sos idiomas regionales in su pranu culturale
28
Taula de linguìstica romànica
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Custa taula mustrat is diversi evolutzionis de su
latinu
a su
sardu
, su
lombardu
e àteras limbas romàntzias.
Latin
Sardu Campidanês
Lombard
Talian
Lionesu
Catalan
Venit
Portughesu
annus
annu
an
anno
annu
any
an
ano
lingua
lingua
lengua
lingua
llingua
llengua
łéngua
língua
ligna
linna
legna
legna
lleinna
llenya
legna
lenha
clavis
crai
ciaf
chiave
chave
clau
ciave
chave
fumus
fumu
füm
fumo
fumu
fum
fumo
fumo
claudere
serrai
sarà
chiudere
pechare
tancar
serar
fechar
factum
fatu
fad
fatto
feichu
fet
fato
feito
planum
pianu
pian
piano
chanu
pla
pian
chão
filius
fillu
fiö
figlio
fiyu
fill
fiol
filho
noctem
noti
nòcc
notte
nueiche
nit
note
noite
oculus
ogu
öcc
occhio
gueyu
ull
òcio
olho
Riferimentos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Esplicativos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Faeddadu in Botuverá, in Brasili, comunu fundau de emigraus italianus bennius mescamente de sa campagna intra Treviglio e Crema. Una tesi de s'Universidade de Leiden subra de su "Brazilian Bergamasch:
"[In ogni caso] la carta non specifica quali lingue europee corrispondono al concetto di lingue regionali o minoritarie quali definite al suo articolo 1. In realtà, lo studio preliminare sulla situazione linguistica in Europa effettuato dalla Conferenza permanente dei poteri locali e regionali d'Europa ha condotto gli autori della carta a rinunciare ad allegarvi un elenco delle lingue regionali o minoritarie parlate in Europa. Malgrado la competenza dei suoi autori, un tale elenco sarebbe stato di certo ampiamente contestato per ragioni linguistiche, come pure per altre ragioni. Inoltre, rivestirebbe un interesse limitato poiché, almeno per quanto riguarda i provvedimenti specifici che figurano nella Parte III della carta, le Parti avranno un ampio potere discrezionale per stabilire le misure che si devono applicare ad ogni lingua. La carta presenta delle soluzioni appropriate per le varie situazioni delle diverse lingue regionali o minoritarie, ma non avanza giudizi sulla situazione specifica rispetto a dei casi concreti". Carta Europea delle lingue regionali o minoritarie, Consiglio d'Europa, Rapporto Esplicativo STE n. 148;
traduzione non ufficiale
Bibliogràficos e sitogràficos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger
, in
unesco.org
The World Atlas of Language Structures Online
, Sardinian
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010-2011,
Paràmetru disconnotu
città
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
titolo
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
opera
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru
tìtulu
bòidu o chi mancat (
agiudu
Mary C. Jones e Claudia Soria,
Policy and Planning for Endangered Languages
, Cambridge University Press, p.
130.
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
citazione
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
anno
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
città
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
capitolo
ignoradu (
agiudu
International African Institute,
A Handbook of African Languages
, in
Africa: Journal of the International African Institute
, vol.
16, Cambridge University Press, pp.
156-159.
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
numero
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
anno
ignoradu (
agiudu
www-01.sil.org
Tìtulu chi mancat pro s'url
url
agiudu
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
title
ignoradu (fortzi cherias iscrìere
tìtulu
) (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
citazione
ignoradu (
agiudu
Glauco Sanga,
The Dialects of Italy
, Routledge, p.
253,
ISBN
0-415-11104-8
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
citazione
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
curatore
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
anno
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
capitolo
ignoradu (
agiudu
Scope of Denotation | ISO 639-3
, in
iso639-3.sil.org
Paràmetru disconnotu
citazione
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
sito
ignoradu (
agiudu
galloitàlico in Vocabolario - Treccani
, in
treccani.it
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
sito
ignoradu (
agiudu
galloromanzo in Vocabolario - Treccani
, in
treccani.it
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
sito
ignoradu (
agiudu
gallo-romanzi, dialetti nell'Enciclopedia Treccani
, in
treccani.it
Paràmetru disconnotu
lingua
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
sito
ignoradu (
agiudu
Michele Loporcaro,
Profilo linguistico dei dialetti italiani
, Laterza.
Paràmetru disconnotu
Tzitatzione
ignoradu (fortzi cherias iscrìere
tzitatzione
) (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
anno
ignoradu (
agiudu
Loporcaro 2009
p. 5
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2004-2006,
Paràmetru disconnotu
città
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
titolo
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
opera
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru
tìtulu
bòidu o chi mancat (
agiudu
Lorenzo Renzi e Alvise Andreose - Manuale di linguistica e filologia romanza - Ed. Il Mulino, Bologna - Nuova edizione - 2015, pagina 57:
" (…) I dialetti italiani settentrionali comprendono le varietà parlate in Piemonte, nella Liguria, nella Lombardia, nel Trentino, nel Veneto e, infine, nell'Emilia e nella Romagna (…)"
Agnoletto
p. 120
D'Ilario, 2003
p. 28
D'Ilario, 2003
p. 29
Scope of denotation for language identifiers
, in
www-01.sil.org
Language codes - ISO 639
, in
iso.org
Legislazione europea - Carta europea delle lingue regionali o minoritarie
PDF
), cesdomeo.it.
URL consultadu su 3 freàrgiu 2026
(archiviadu dae s'
url originale
su 12 maju 2016)
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
urlmorto
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
urlarchivio
ignoradu (
agiudu
Carta europea delle lingue regionali o minoritariee
, minoranzelinguistiche.provincia.tn.it.
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
Lingue regionali, l’Italia verso la ratifica della Carta europea di tutela
, eunews.it.
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
Red book of endangered languages
, in
helsinki.fi
"Lombardia bilingue con il dialetto": progetto di legge presentato in Regione
, Il Giorno.
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
Dialetto, la Lega propone il bilinguismo in Regione
, Affari Italiani.
Paràmetru disconnotu
accesso
ignoradu (
agiudu
La Lombardia ha una nuova legge sulla cultura Pilastri: identità, valorizzazione del patrimonio e innovazione
, lombardiaquotidiano.com.
URL consultadu su 3 freàrgiu 2026
(archiviadu dae s'
url originale
su 21 cabudanni 2017)
Paràmetru disconnotu
urlmorto
ignoradu (
agiudu
);
Paràmetru disconnotu
urlarchivio
ignoradu (
agiudu
sentenza costituzionale nr. 81 del 2018 -
Limbas romanzas
Latinu
Latinu Vulgare
Romanzu Occidentale
Grupu Ibèricu
Aragonesu
Asturianu
bable
) •
Galegu
Lionesu
Portughesu
Ispagnolu
castiglianu
Grupu Gallo-Romanzu
Catalanu
Frantzesu
Franco-proventzale
Otzitanu
Vallonu
Grupu Gallo-Itàlicu
Corsu
Lìgure
Lombardu
Piemontesu
Vènetu
Gallo-Itàlicu de Sitzìlia
Grupu Retorumanzu
Friulanu
Ladinu
Romanciu
Romanzu Orientale
Grupu Italo-Dalmàticu
Italianu
Napulitanu
Istriotu
Dalmàticu
Grupu Sitzilianu
Sitzilianu
Grupu Balcànicu
Rumenu
Arumenu
Meglenorumenu
Istrorumenu
Romanzu Insulare
Sardu
Àteru
Limba franca
Bogadu dae "
Categorias
Nugoresu
Sinòticos cun immàgines formatadas a manu
Errores de su mòdulu tzitatzione - tzitatziones chene tìtulu
Errores de su mòdulu tzitatzione - tzitatziones cun URL nudos
Limbas
Categoria cuada:
Errores de su mòdulu tzitatzione - tzitatziones chi impreant paràmetros non suportados
Limba lombarda
Agiunghe cuntierra