Lingala - Wicipedia

Lingala - Wicipedia
Neidio i'r cynnwys
Oddi ar Wicipedia
Lingala
Enghraifft o:
iaith naturiol, iaith fyw
Math
Bangi–Ntomba
Enw brodorol
Lingála
Nifer y siaradwyr
20,000,000 (2020)
cod ISO 639-1
ln
cod ISO 639-2
lin
cod ISO 639-3
lin
System ysgrifennu
y sgript Ladin
Dynodwyr
Freebase
/M/0k580
Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Mae
Lingala
(hefyd
Ngála
neu
lingála
) yn un o'r
ieithoedd Bantw
ac yn
lingua franca
ac iaith fasnach Affricanaidd.
Fe'i siaredir yn bennaf yn nwy dalaith y Congo ac Angola, lle mae ganddi statws iaith genedlaethol. Mae hefyd yn lledu'n araf i'r de (ardal iaith Kikongo gan gynnwys gogledd-orllewin
Angola
).
Mae'n un o 4 iaith genedlaethol GDdD ynghyd â
Kongo
(kiKongo),
Tshiluba
, a
Swahili
Tarddiad
golygu
golygu cod
Yn ieithyddol, mae'n un o'r
ieithoedd Bantw
a siaredir yn Nwyrain, Canolbarth a De Affrica. Tarddodd Lingala ar hyd
Afon Congo
yn Nhalaith Equateur. Am y tro, Lingala, a elwid yn wreiddiol yn Lobangi, oedd iaith grŵp ethnig Bangala. Yng nghanol rhanbarth Ngala y buont yn byw ynddi, hanner ffordd rhwng Léopoldville (
Kinshasa
bellach) a Stanleyville (
Kisangani
bellach), porthladd Nouvelle Anvers (Antwerp Newydd) (Makanza ers 1966) oedd un o safleoedd masnachu cyntaf a adeiladwyd gan
Gwladwriaeth Rydd y Congo
. Roedd y tair safle masnachu a grybwyllwyd ymhlith y rhai cyntaf ym Masn isaf y Congo i ddod yn orsafoedd cenhadol
Catholig
o 1899. Yn y 19g, daeth Lobangi, yn gymysg ag ieithoedd Bantw eraill, yn lingua franca cenedlaethol ac yn iaith fasnachol, gyda theilyngdod mawr yn cael ei briodoli i Égide de Bœck.
Roedd geiriau benthyg o
Ffrangeg
Kiswahili
yn cael eu cynnwys yn achlysurol. Mae Lingala yn un o'r ieithoedd Lusengo ac mae ganddi gysylltiad ieithyddol agos â Bangala a Bobangi, gyda thua thraean o'r eirfa yn rhannu tebygrwydd geiriadurol â'r iaith olaf y cododd ohoni.
Lledaenu
golygu
golygu cod
Dosbarthiad Lingála (gwyrdd golau) ac ardal iaith frodorol (gwyrdd tywyll)
Gweddi'r Arglwydd ar Lingala (2il o'r dde) yn Eglwys Paternoster yn Jerwsalem
Yn Congo-Kinshasa , nid Lingala yw iaith yr addysgu mewn ysgolion, er gwaethaf ei defnydd eang. Ar sail breifat, fodd bynnag, cynhelir cyrsiau llythrennedd llwyddiannus iawn yn fewndirol gan bwyllgorau poblogaeth lleol gyda chefnogaeth UNESCO . Mae geiriaduron i Sbaeneg, Ffrangeg neu Saesneg, er enghraifft. Ers 1970, mae'r Beibl wedi'i gyfieithu'n llawn i Lingala. Y mae gwahanol argraffiadau o'r
Testament Newydd
a'r
Salmau
. Mae Adolphe Dzokanga o'r
Institut national des langues et civilizations orientales
ym Mharis wedi ysgrifennu nifer o weithiau pwysig ar Lingala.
Siaredir Lingala gan dros ddeg miliwn o bobl mewn rhannau helaeth o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo a Gweriniaeth y Congo, ac i raddau llai yng
Ngweriniaeth Canolbarth Affrica
. Mae'n cael ei ledaenu'n eang yn y cyfryngau, y fyddin, yr heddlu, areithiau swyddogol, a cherddoriaeth, sydd hefyd wedi cyfrannu at ei ledaenu'n eang ers dad-drefedigaethu. Yng ngogledd Angola hefyd, yn enwedig yn nhalaith Uíge, mae llawer o bobl bellach yn siarad Lingala yn ogystal â
Kongo
, a siaredid yn wreiddiol yng ngogledd Angola . Mae hyn yn arbennig o wir ar gyfer siaradwyr Kikongo sydd â chysylltiadau aml dros y ffin i'r Congo. Fe'i defnyddir hefyd mewn rhannau o Gabon ac Wganda a siaredir.
Yn y Congo DR mae ganddi statws iaith genedlaethol ar ôl yr iaith swyddogol Ffrangeg ac ochr yn ochr â Kikongo , Kiswahili a Tshiluba. Yn y brifddinas, Kinshasa, mae wedi hen oddiweddyd yr iaith ranbarthol Kikongo o ran nifer y siaradwyr.
Lledaenwyd yr iaith gan y fyddin gan mai dyma unig iaith Byddin Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Mae'r ffaith bod y fyddin yn mynd i bob rhan o'r wlad, ac yn delio gyda'r brodorion yn yr iaith yno, hyd yn oed yn ardaloedd
Swahili
, sydd yn iaith â statws uchel.
Amrywiadau
golygu
golygu cod
Gellir rhannu Lingala yn sawl tafodiaith neu amrywiaeth. Ystyrir mai'r rhai mwyaf yw Lingala Safonol, Lingala Lafar, Lingala Kinshasa, a Lingala Brazzaville.
Defnyddir Lingala Safonnol (a elwir yn
Lingala littéraire
neu
Lingala classique
yn Ffrangeg) yn bennaf mewn darllediadau addysgol a newyddion ar y radio a'r teledu ac mewn gwasanaethau eglwysi Catholig a dyma'r iaith a addysgir ar bob lefel o addysg. Cysylltir Lingala Safonnol yn hanesyddol â gwaith yr
Eglwys Gatholig
chenhadon
. Mae ganddo system saith llafariad [a, e, ɛ, i, o, ɔ, u] gyda harmoni llafariad llawn amser, heb straen . Mae ganddo hefyd set lawn o ragddodiaid enwau morffolegol gyda chyfathiant gramadegol gorfodol.
Lingala llafar (a elwir yn
Lingala parlé
yn Ffrangeg) yw'r amrywiad a ddefnyddir yn bennaf ym mywyd beunyddiol siaradwyr Lingala. Mae ganddo system
rhagddodiad
enwau morffolegol lawn ond nid yw'r system cyfathiant mor llym ag yn yr amrywiaeth safonol. Mae gan Lingala lafar hyd yn oed saith llafariad ond nid yw harmoni'r llafariaid yn orfodol. Cysylltir yr amrywiaeth hwn yn hanesyddol â gwaith cenhadon Protestannaidd.
Kinshasalingala a Brazzavillelingala yw tafodieithoedd prifddinasoedd y ddau Gongo. Mae'r ddwy yn cael eu dylanwadu'n drwm gan ieithoedd Bantw eraill yn ogystal â gan Ffrangeg (iaith swyddogol y ddwy wlad). Mae gan y ddau lawer o eiriau benthyg o'r ieithoedd hyn, yn ogystal â ffonoleg a gramadeg symlach.
Dosbarthiad
golygu
golygu cod
Niger-Congo, Congo Iwerydd, Volta-Congo, Benué-Congo, Bantoid, Bantu De, Bantu Cul, Gogledd-orllewin, C, Bangi-Ntomba (C 40), Lusengo.
Mae Lingala, y cod iaith LIN, yn un o wyth iaith Lusengo.
Seineg
golygu
golygu cod
Logo
ISO 639
yr iaith Lingala
Llefariaid
golygu
golygu cod
Llefariad blaen
Llefariad cefn
Cau
[Ryng-gysylltiol
Canol agored
Agored
IPA
Enghraifft (IPA)
Enghraifft (sillafu)
Ystyr
Nodiadau
/lilála/
lilála
oren
/kulutu/
kulutu
plentyn hynaf
/eloⁿɡi/
elongi
wyneb
/mobáli/
mobáli
gwryw
yngennir ychydig yn uwch nag
gwireddu fel
[o̝]
/lɛlɔ́/
lɛlɔ́
heddiw
/ᵐbɔ́ⁿɡɔ/
mbɔ́ngɔ
arian
/áwa/
áwa
yma
Cytseiniaid
golygu
golygu cod
Map o brif ieithoedd Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
IPA
Enghraifft (IPA)
Enghraifft (sillafu)
Ystyr
/napési/
napésí
rhoddaf
ᵐp
/ᵐpɛᵐbɛ́ni/
mpɛmbɛ́ni
agos
/bolingo/
bolingo
caria
ᵐb
/ᵐbɛlí/
mbɛlí
cyllell
/litéya/
litéya
gwers
ⁿt
/ⁿtɔ́ⁿgɔ́/
ntɔ́ngó
gwawr
/daidai/
daidai
gludiog
ⁿd
/ⁿdeko/
ndeko
brawd
/mokɔlɔ/
mokɔlɔ
dydd
ᵑk
/ᵑkóló/
nkóló
perchennog
/ɡalamɛ́lɛ/
galamɛ́lɛ
grammadeg
ᵑɡ
/ᵑɡáí/
ngáí
fi
/mamá/
mamá
mam
/bojini/
boyini
casineb
/ɲama/
nyama
anifail
/fɔtɔ́/
fɔtɔ́
ffotograffiaeth
/veló/
veló
beic
/sɔ̂lɔ/
sɔ̂lɔ
yn wir
ⁿs
/ɲɔ́ⁿsɔ/
nyɔ́nsɔ
i gyd
/zɛ́lɔ/
zɛ́lɔ
tywod
ⁿz
(1)
/ⁿzáᵐbe/
nzámbe
duw
/ʃakú/
cakú eller shakú
Parot llwyd
/ɔ́lɔ/
ɔ́lɔ
ef
/jé/
yé
ef
/wápi/
wápi
oedd
(1) Mae
ⁿʒ
yn
alffonig
gyd
yn dibynnu ar y dafodiaith
Ysgrifennu
golygu
golygu cod
Logo Wicipedia Lingala, er, efallai oherwydd trafferthion cytuno ar orgraff safonnol, yn 2023 dim ond ychydig dros 3,000 o erthyglau oedd gan yr iaith sydd ag iddi oddeutu 15 miliwn o siaradwyr
Mae Lingala yn fwy o iaith lafar nag o iaith ysgrifenedig, ac mae ganddi sawl system ysgrifennu wahanol. Mae'r rhan fwyaf o'r systemau ysgrifennu yn rhai ad hoc.
Oherwydd y llythrennedd isel ymhlith siaradwyr Lingala yn Lingala ysgrifenedig (yn Congo-Brazzaville, mae lefel llythrennedd yn Lingala fel iaith gyntaf rhwng 10% a 30%), mae'r orgraff yn hyblyg iawn ac yn amrywio o un Congo i'r llall. Mae sillafu Ffrangeg yn dylanwadu'n drwm ar rai orgraffau, gan ddefnyddio er enghraifft S dwbl, "ss", i drawsgrifio [s] (yn Congo-Brazzaville); "ou" am [u] (yn Congo-Brazzaville); i gyda
didolnod
, "aï", i drawsgrifio [áí] neu [aí]; E gydag
acen ddyrchafedig
, "é", i drawsgrifio [e]; "e" i drawsgrifio [ɛ], o gydag acen ddyrchafedig, ó, i drawsgrifio [ɔ] neu weithiau [o] yn hytrach nag o fel trawsgrifiad ar gyfer [o] neu [ɔ]; Gall i neu y sefyll am [j]. Mae'r
aloffonau
hefyd yn bodoli fel ffurfiau eiledol yn yr
orgraff
werinol; mae "sango" yn ddewis arall yn lle nsango (gwybodaeth); mae "nyonso", "nyoso", "nionso", "nioso" i gyd yn drawsgrifiadau o nyɔ́nsɔ.
Ym 1976, mabwysiadodd y
Société Zaïroise des Linguistes
(Cymdeithas Ieithyddion Zairian) sgript ar gyfer Lingala, gan ddefnyddio'r e agored (ɛ) ac o agored (ɔ) i ysgrifennu'r llafariaid [ɛ] ac [ɔ], a defnydd achlysurol o acenion i tôn marcio. Oherwydd cyfyngiadau technegol, nid yw'r sillafu â ɛ a ɔ a'r acenion yn cael eu defnyddio mor eang. Ond ceir amrywiaeth o hyd ac er bod defnydd helaeth o'r iaith ar y
cyfryngau cymdeithasol
ond cedwir cyhoeddi llyfrau, dogfennau gweinyddol, a'r llywodraeth yn y Ffrangeg.
Lingala heddiw
golygu
golygu cod
Lingala yw un o brif ieithoedd brodorol y ddau Congo. Mae hefyd yn iaith sy'n cymhathu siaradwyr ieithoedd brodorol eraill gan ddod yn lingua franca ac yn brif iaith i lawer - hyd yn oed siaradwyr 3 iaith genedlaethol arall GDdG (
Kongo
Swahili
, a
Tshiluba
). Mae diffyg cytundeb ar orgraff safonnol yn tanseilio ymdrechion i wneud yr iaith (sydd fel pob iaith gynhenid Affricanaidd yn ddeinamig iawn yn ei esblygiad wrth i siaradwyr newydd ymuno a dylanwad prif ieithoedd fel Ffrangeg a Saesneg effeithio arni) a gwneud yn iaith ygrifenedig gweinyddiaeth y gwledydd. Mae gweinyddiaeth felly yn y Ffrangeg.
Addysg
golygu
golygu cod
Ffrangeg
yw unig iaith prifysgolion, ysgolion uwchradd ac ysgolion cynradd, er ceir efallai peth Lingala mewn ysgolion yn y cefn gwlad. Erbyn 2023 ceir rhai ymdrechion i ddefnyddio Lingala fel cyfrwng dysgu. Gwneir hyn gan sefydliad an-stadudol
Mabiki
sy'n creu llenyddiaeth gwreddiol yn yr iaith ac sydd wedi sefydlu ysgol gynradd yn
Kinshasa
lle mai Lingala yw'r unig cyfrwng dysgu ar gyfer pob pwnc o fathemateg, hanes a Ffrangeg. Mae'r plant yno yn perfformio'n academaidd yn well nag ysgolion Ffrangeg eu cyfrwng.
Cerddoriaeth
golygu
golygu cod
Ymledodd dylanwad a bri Lingala drwy gyfrwng cerddoriaeth boblogaidd gan mai yn y brifddinas
Kinshasa
y cynhyrchir gymaint o'r gerddoriaeth y Congo. Bydd trigolion gwledydd eraill yn galw 'lingala' ar y gerddoriaeth heb ddeall mai enw'r iaith yw Lingala. Mae'r cerddoriaeth yma wedi bod yn ffasiynol ac wedi dod yn iaith ddeniadol wrth ledaenu'r iaith.
Bri
golygu
golygu cod
Mae Lingala hefyd wedi ymestyn tu allan i'r Congo gan ymestyn i
Wlad Belg
(hen reolwyr gwladychol y wlad), Ffrainc, UDA a Chanada ac o fewn Affrica. Dyma brif iaith cyfathrebu o fewn
diaspora
Congo dramor. Mae hyd yn oed i bobl nad sy'n siarad yr iaith yn frodorol am ddysgu'r iaith y tu allan i'r wlad. Yn wahanol i sawl iaith Affricanaidd arall (a'r Gymraeg) caiff Lingala ei basio ymlaen i'r ail a'r drydedd genhedlaeth yn y diaspora.
Cyfeiriadau
golygu
golygu cod
Ffodd cannoedd o filoedd o Angolan Bakongo i
Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
ym 1961/63 a dysgu Lingala yno; pan ddychwelasant hwy a/neu eu disgynyddion yn bennaf i Angola yn y 1970au, daethant â'r iaith hon gyda hwy, sydd i'w chlywed hyd yn oed heddiw ym mhrifddinas Angola
Luanda
Rogério Goma Mpasi:
Lingala für Kongo und Zaire.
Rump, Bielefeld 1992
3.0
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
"Tracing the History and Heritage of the DRC's Most Popular Lingua Franca, Lingala, S03EP1"
. Africa's LSP Podcast. 2023.
"Tracing the History and Heritage of the DRC's Most Popular Lingua Franca, Lingala [S03EP1]"
. Africa's LSP Podcast. 2023.
Dolenni allanol
golygu
golygu cod
Tracing the History and Heritage of the DRC's Most Popular Lingua Franca, Lingala
Sianel Africa's LSP Podcast ar
Mabiki.net
Archifwyd
2023-07-04 yn y
Peiriant Wayback
Sefydliad anstadudol dros hyrwyddo a defnyddio'r Lingala
Eginyn
erthygl sydd uchod am
Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo
. Gallwch helpu Wicipedia drwy
ychwanegu ato
Eginyn
erthygl sydd uchod am
Weriniaeth y Congo
. Gallwch helpu Wicipedia drwy
ychwanegu ato
Awdurdod
WorldCat
LCCN
sh85077197
SUDOC
027459284
BNF
cb119495576
(data)
NDL
00569480
NKC
ph427576
Wedi dod o "
Categorïau
Egin Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Egin Gweriniaeth y Congo
Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Gweriniaeth y Congo
Ieithoedd Bantu
Ieithoedd Affrica
Ieithoedd
Categorïau cudd:
Tudalennau gyda meysydd deublyg yn y Nodion
Erthyglau sy'n defnyddio Nodyn Gwybodlen pethau Wicidata
Pages with plain IPA
Webarchive template wayback links
Wikipedia articles with LCCN identifiers
Wikipedia articles with BNF identifiers
Pages using the Kartographer extension
Lingala
Ychwanegu pwnc