Lluís Llach i Grande, esperante Ljŭis' Ljak' (n. en 1948 en Ĝirono, Katalunio - Hispanio) estas katalunlingva kantisto kaj komponisto. Li estis membro de muzika grupo Els Setze Jutges kaj lanĉis la katalunan movadon de la Nova Cançó (Nova kanzono). En la lastaj jaroj de la frankisma diktaturo (1939-1975), li evoluigis pop-muzikon en sia propra lingvo kaj alportis al ĝi grandan prosperon. Li estis tre engaĝita en multaj kampanjoj por propra kataluna ŝtato.
Komence de lia kariero, kaj pro la enhavo de liaj kantoj kaj ĉar li kantis en la kataluna lingvo, li suferegis de cenzuro kaj de subpremo. De 1970 ĝis 1974 li estis ekskludita de profesio en Hispanio, ĉar li interalie malkaŝe kritikis la diktatoron Francisco Franco [elp. francisko franko] dum koncerto en Kubo, kolere forkurigante la hispanan ambasadoron kaj ankaŭ ĉar li nur kantis katalune dum publika koncerto en Madrido. Dum la diktaturo de Francisco Franco li devis ekziliĝi ĝis la jaro 1976 al Francio, al Parizo, kie li laboris en Olympia kaj kie li venas en kontakto kun Paco Ibáñez [elp. pako ibanjes] kaj Mikis Theodorakis, kiu kondukas al fruktodona reciproka influo.
Li estas la filo de vilaĝa kuracisto, Josep Maria Llach i Llach, el familio de terposedantoj, kiu post batalado en la Requetè (ca) dum la Hispana Enlanda Milito akiris postenon en la vilaĝo Verges de Empordà, kies urbestro li fariĝis inter 1950 kaj 1963, kaj de instruistino naskita en Porrera (ca) (el Priorat (ca)) kiu ricevis burĝan edukon en Barcelono. Lia familio estis ligita al Karlismo dum pluraj generacioj; kaj lia praavo, Joaquim Llach i Coll (ca), estis la karlista gvidanto de la provinco Ĝirono. Li pasigis sian infanaĝon en ĉi tiu malgranda vilaĝo situanta en la Baix Empordà (ca), regiono kies amanto li ĉiam deklaris sin. Dum sia juneco li estis ano de la apostola socio Cruzados de Cristo Rey, kies Vicprezidanto li iĝis. Li neniam perdis tiujn radikojn kaj ankoraŭ hodiaŭ partoprenas ĉiun Sanktan Semajnon en la fama procesado de la Mortodanco kaj havas loĝejon en la najbara vilaĝo Parlavà (ca).
Laŭ Lluís Llach mem, enkondukis muzikon en lian hejmon lia patrino. Kaj Lluís kaj lia frato, Josep Maria, uzis la gitaron ĝis kiam kvarjara li vidis eniri la hejmon piano, per kiu Lluís komencis komponi siajn unuajn melodiojn, proksimume du jarojn poste. Rimarkante la bonan orelon de la filo, la gepatroj konfidis lian muzikan edukadon al Quim Gil (ca), rilate al muzikteorio, kaj al Lau Roure kaj lia edzino Montserrat Puigdemont (onklino de Carles Puigdemont i Casamajó).
En 1957, naŭjaraĝa, li translokiĝis al Figueres ( Alt Empordà (ca) ) por daŭrigi siajn studojn kiel internulo ĉe la lernejo La Salle, kie li rifuĝis en la mondon de muziko kaj pasigis horojn kaj horojn sole antaŭ la piano. Li trovis la kontraŭpezon al ĉi tiu soleca mondo dum la someroj irante al la vilaĝo de sia patrino, Porrera (Priorat), kie li renkontis Jorgina Domènech, kiu prezentis al li la muzikon de francaj kanzonistoj, kaj precipe Jacques Brel. En 1968, li dediĉis al ŝi la amkanton «Per un tros del teu cos» (Por peco de cia korpo). Tamen, lia unua kanto, «Que feliç era, mare!» (Kiom feliĉa mi estis, panjo!), kun kantoteksto de lia frato, datiĝas de ĉirkaŭ 1965.
En 1963, deksesjaraĝe, li translokiĝis al Barcelono por studi antaŭuniversitaton kaj tiel, poste, por studi inĝenierarton. Du jarojn poste, li enskribiĝis en la Fakultaton pri Ekonomiko, kie li forlasis siajn studojn por ĉeesti tion, kion li kredis estos lia universitato: li aliĝis al la movado Nova Cançó aliĝante Dekses Juĝistojn (ca), grupo de kiu li estis la lasta kaj plej juna membro. Albert Mallofré (ca), muzikkritikisto de La Vanguardia, komentis pri tio jene:
 |
| ||||||
Li debutis la 22-an de marto 1967 en Terrassa, koncerto en kiu, kiel li ofte klarigis, li pasigis la tutan tempon kun fermitaj okuloj kaj tremantaj kruroj. En novembro de la sama jaro, li prezentis kune kun Raimon ĉe la taŭrludejo Arenes (ca).
1968, la jaro de la Franca Majo, kies filo li konsideras sin, estas por Llach la jaro de la alveno de populara sukceso kun «La Paliso (ca)» (eldonita de Concèntric (ca)). La cenzuristoj aprobis ĉi tiun kanton kiam Llach prezentis ĝin la okan fojon, kvankam ĝi estis aprobita sub alia nomo, «Hieraŭ». Ĉi tiu protesthimno por la Katalunaj Landoj estis malpermesita la sekvan jaron, sed ĝi jam estis populara kanto. Joan Molas (ca) kaj Núria Batalla fariĝis liaj reprezentantoj, interkonsento kiu daŭros ĝis decembro 1990.
En novembro, li partoprenis la Kantofestivalon de Barcelono kun la kanto «A cara o creu», ankaŭ kantita de Dolors Lafitte (ca) kaj komponita de Josep Maria Andreu i Forns (ca) kaj Lleó Borrell (ca), kaj atingis la duan lokon. Inter la ĉeestantoj estis reprezentanto de CBS en Hispanio, kiu proponis al li kontrakton kun la multnacia kompanio por kanti en la hispana. Li rifuzis la oferton kaj subskribis kontrakton kun la malgranda kataluna muzikeldonejo Concèntric (ca), kies nura celo estis teni la katalunajn lingvon kaj kulturon vivaj fronte al la frankisma diktaturo. Kun ĉi tiu muzikeldonejo, li registris sian unuan albumon kun la kantoj «La barca», «En Quitero», «El Parc» kaj «Que feliç era mare!».
La sekvan jaron, li surdiskigis sian unuan plenlongan albumon: Els èxits de Lluís Llach, poste reeldonita kun la titolo Les seves primeres cançons. La populareco de la kantisto kreskis kaj per la kanto Irene, jam kun la muzikeldonejo Movieplay (es) kaj la muzika produktado de Joan Molas, li atingis 100 000 venditajn ekzemplerojn de la albumo, kiu inkluzivas ĝin. "Irene" naskiĝis el ama seniluziiĝo kun franca knabino, kiu pasigis la someron en L'Escala (ca) kaj kiu malfermis la pordojn al ĉiuj ŝanĝoj, kiuj okazis en Francio. Se «Irene» estas kanto kun senduba komerca "hoko", ĝi ankaŭ estas interesa portreto de la zorgoj de la junularo de tiu tempo, kiel ankaŭ estas «Despertar» kaj «Res no ha acabat», dum «Temps i temps...» estas, eble, la plej bona el ĉiuj kantoj prezentitaj de Lluís Llach ĝis tiu punkto. Ĉiujn kantojn verkis la prezentisto mem, escepte de la lasta, kun kantoteksto de Josep M. Andreu kaj muziko de Llach.
La 13-an de decembro 1969 1969, li prezentiĝis sola ĉe la Palaco de la Kataluna Muziko, kie li firmigis sin kiel unu el la plej bonaj kantverkistoj de la momento kun kreskanta populareco je ĉiuj niveloj. En ĉi tiu recitalo «L'estaca» estas kantata nur de la staranta publiko, ĉar ĝi estis cenzurita. La albumo «Ara i aquí» estas registraĵo de lia koncerto. La 26-an de decembro 1969, li unuafoje kantis kun Laura Almerich (ca), fundamenta parto de lia muzika akompano dum lia tuta kariero.
Posedante unikan artan personecon, klera kiel malmultaj aliaj pri aŭtentaj popularaj sentoj kaj homo konscia pri sia socia rolo kiel aŭtoro kaj interpretisto de novaj popularaj kantoj, Lluís Llach estis probable unu el la plej sugestaj personecoj en la plej moderna populara muziko de tiuj tempoj.
Ekde tiu momento, Llach estis viktimo de intelektaj malpermesoj kaj persekutado. En novembro 1970, li vojaĝis al Kubo kaj partoprenis recitalon, kie li kritikis la politikon de Franco, kio igis la hispanan ambasadoron forlasi la koncertejon. Post sia reveno, kaj post plurfoja prokrasto, la 6-an de decembro, Lluís debutis ĉe la Monumenta Teatro en Madrido, la unua recitalo tute en la kataluna lingvo en komerca ejo. Ambaŭ eventoj kondukis al severaj malpermesoj: dum kvar jaroj li ne povis kanti en la Hispana Ŝtato, krom en Katalunio. La 12-an de decembro, li estis malpermesita de recitalo ĉe la finalo de la 1-a Premio Revelade de Kansonon en Valencilando, en Valencio, kie li partoprenis kiel gastartisto. Lia profesia situacio fariĝis netenebla kaj li decidis ekziliĝi en Parizon kun siaj reprezentantoj. Teresa Rebull (ca) prezentis lin al Paco Ibáñez kaj Mikis Theodorakis.
En 1972, lia tria plenlonga albumo, Com un arbre nu (ca), estis publikigita, kaj la jaroj 1973 kaj 1974 vidis la rekonon de Lluís Llach ekster Katalunio pro liaj prezentadoj ĉe la Olympia en Parizo. La albumo enhavis naŭ kantojn el malsamaj kuntekstoj, sed unuigitajn per la sama spirito kaj kunligitajn en ununura homogena unuo. Ĝi estas, sendube, la plej interesa volumo pro sia koncepto kaj la plej sukcesa el tiuj, kiuj estis kreitaj en la lando lastatempe. Ĝi estas, krome, harmonia tuto, ĉar ne eblas strikte elstarigi unu kanton super la aliaj en kvalita takso, nek ekzistas la plej eta malekvilibro en la ĝenerala verko de Lluís Llach, kaj en la konstruo de la tekstoj kaj en liaj partituroj.
La pariza debuto okazis la 21-an de januaro 1973, kaj kritikistoj diras, ke ĝi estis unu el liaj plej bonaj prezentadoj ĝis nun. Kvankam la publiko estis ĉefe kataluna, ankaŭ multaj francoj ĉeestis, kaj la sukceso signifis la definitivan triumfon de kaj Lluís Llach kaj de la Kataluna nova kanzono en Parizo.
Dum preskaŭ du horoj da prezentado, la juna kaj entuziasma kantisto-kantverkisto el Empordà ofertis belegan recitalon, plenan de furoraĵoj. Komencante de ŝajne minimuma subteno, akompanante sin per la gitaro, kelkfoje per la piano, kun la instrumenta subteno de Laura Almerich per la gitaro, Rafael Ortiz per la kontrabaso kaj Jordi Gener per la trombono, violono kaj frapinstrumentoj, ĝi estis tre elokventa ekzemplo de liaj eksterordinaraj kapabloj kiel aŭtoro kaj interpretisto ene de la linio, kiun li kultivis dum ses jaroj ene kaj ekster Katalunio.
Dum sia restado en Francio, li revenis je tre specifaj okazoj kaj ankaŭ kantis en Svislando, Germanio kaj Meksiko. Ĝuste dum lia restado en Meksiko, estis publikigita en Katalunio la longe atendita albumo longdaŭra (produktita de Joan Molas (ca)), kiu inkluzivas bonan parton de la prezentado de Lluís Llach ĉe la fama Teatro Olympia. Kvankam la plej multaj kantoj en la albumo jam estis registritaj en antaŭaj albumoj, ĉi tiu volumo renovigis intereson, ne nur kiel sondokumento pri grava evento, sed ankaŭ pro la kontento, kiu venas de ĝia aŭskultado. Lluís Llach kantas kun kuraĝo, kun vigleco kaj kun profunda konvinkopovo, kaj ne temas simple pri "kiel" sed ankaŭ pri "kio" — kaj eĉ precipe "kial" —, ĉar en la kantoj ekzistas ia enhavita forto, kiu, pro la sama kialo, estas nekontrolebla.
Post kvar jaroj da foresto el Barcelono, krom malgrandaj recitaloj en la regionoj, la 2-an kaj 3-an de februaro 1974, li revenis ĉe la Palaco de la Kataluna Muziko por prezenti rekte la kantojn el sia nova albumo I si canto trist. La recitaloj estis tre bone akceptitaj kaj de la publiko kaj de la kritikistoj, kiuj rekonis grandan paŝon en lia arta matureco, elstarigante precipe lian transiron de gitaro al piano kaj ke por la unua fojo li elektis muzikigi tekstojn de aliaj (La casa que vull de Salvat-Papasseit (ca) kaj "Cançó a Mahalta" de Màrius Torres (ca)). La atendovicoj fariĝis esceptaj kaj ĉiuj konsentis, ke la serio de recitaloj povus esti plilongigita por plia semajno.
La Palaco de la Kataluna Muziko estis tute plena de entuziasma kaj fervora publiko, kiu ne ŝparis sian aplaŭdon. Civitana poezio kaj liriko enhavis klaran esprimon de ideoj kaj konceptoj manifestitaj kun la komunika forto, kiun donas intima konvinko. Elpensita kaj prezentita ĉio kun eleganteco, sur la scenejo kaj apud la ĉefrolulo, reduktita sed efika instrumenta ensemblo, konsistanta el tri gitaroj (inkluzive tiun de la kantisto), du kontrabasoj, klarneto, aldviolono, trombono, fluto kaj drumaro, kaj, por Lluís Llach mem, piano kun kiu li akompanis sin en kelkaj el la kantoj.
Monaton poste li denove prezentis sin ĉe Olympia, ĉi-foje dividante la scenejon kun Francesc Pi de la Serra, denove ricevante grandan eĥon en Katalunio pro la politikaj cirkonstancoj, kiujn oni tie spertis.. Estas ankaŭ dum ĉi tiu periodo, ke li sponsoris Ramon Muntaner (ca), por kiu Joan Molas produktis la unuan albumon.
TVE registris recitalon ofertitan en la Greka kampanjo tiun jaron, sed ĝia elsendo estis prokrastita lastmomente ĉar la kantisto alparolis la aŭdantaron nur katalune.
En 1975 lia plej granda sukceso aperas en ekzilo Viatge a Itaca (Vojaĝo al Itaca) al tekstoj de Konstantínos Kaváfis
Unu el liaj plej famaj kantoj estas ankaŭ L'Estaca[1][2] [elp. lestAka]) (1968) iĝis simbolo de la lukto kontraŭ la reĝimo frankisma kaj por la renaturigo de la kataluna kulturo. En 1978 iĝis la himno de la sindikato Solidarność en la pola transskribo Mury.
- 1968. Els èxits de Lluís Llach
- 1970. Ara i aquí
- 1972. Com un arbre nu
- 1973. Lluís Llach a l'Olympia
- 1974. I si canto trist
- 1975. Viatge a Ítaca
- 1976. Barcelona. Gener de 1976
- 1977. Campanades a morts
- 1978. El meu amic el mar
- 1979. Somniem
- 1980. Verges 50
- 1982. I amb el somriure, la revolta
- 1984. T'estimo
- 1985. Maremar
- 1985. Camp del Barça, 6 de Juliol de 1985
- 1986. Astres
- 1988. Geografia
- 1990. La forja de un rebelde
- 1991. Torna aviat
- 1992. Ara, 25 anys en directe
- 1993. Un pont de mar blava
- 1993. A Bigi, perquè el ballis
- 1994. Rar
- 1995. Porrera -Món-
- 1997. Nu
- 1998. 9
- 2000. Temps de revoltes
- 2002. Jocs
- 2004. Poetes
- 2006. i.
- 2007. Verges 2007
- ↑ L'Estaca = La Paliso Arkivigite je 2023-04-05 per la retarkivo Wayback Machine
- ↑ Temas pri ligo al fosto (estaca) kiun oni rompu pro amo al libero, ĉefe se oni klopodu rompi ĝin el diversaj flankoj fare de diversaj kunluktantoj.