Madagascar — Wikipèdia

Madagascar — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Madagascar
Repoblikan'i Madagasikara
République de Madagascar
Bandièra
Escut d
armas
Devisa
Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana
Localizacion
Capitala
e ciutat mai granda
Antananarivo
20° S
47° E
Forma de govèrn
Republica
President
Primièr ministre
Andry Rajoelina
Christian Ntsay
Independéncia
França
Superfícia
46
en
• Totala
587 040
km²
• Aiga
0,95
Populacion
55
en
• Totala (2015)
2 381 268 ab.
Densitat
36.25 ab./
km²
Indicatiu telefonic
+261
Domeni internet
.mg
Madagascar
es una illa granda e un
estat
d'
Africa
Orientala. D'una superficia de
587 040
km², sa capitala es
Antananarivo
. A una populacion de 23,2 milions d'abitants (2014) quasi unicament eissits dau pòble malgash. Son installacion aguèt luec dins de circonstàncias mau conegudas, probablament dau sègle VII au sègle XVI. Li formèt una tiera de reiaumes independents mai gardèt en partida son unitat culturala, especialament sa
lenga
. A partir de la fin dau sègle XVI, d'estats poderós acomencèron de si formar. Aqueu procès contunièt fins a l'emergéncia dau
Reiaume Merina
que dominèt la quasi totalitat dau territòri malgash au sègle XVIII. Pasmens, deguèt faciar leis ambicions dei poissanças colonialas
francesa
britanica
que luchèron per establir sa dominacion dins l'illa. Finalament atribuida a
París
, Madagascar venguèt un
protectorat
puei una colonia francesa a la fin dau sègle XIX. Venguèt tornarmai independenta en 1960 amb l'afondrament de l'Empèri Francés.
Lo gentilici es
malgash -a
Geografia
modificar
modificar lo còdi
Topografia
modificar
modificar lo còdi
Lei risièras sus faissas dei
tèrras autas centralas
de Madagascar (senestra) laissan plaça a la selva pluviala tropicala long de la còsta èst (centre) en riba de l'
Ocean Indian
(drecha).
L'illa de Madagascar a una superficia d'environ
587 000
km². D'una longor de
1 600
km, si situa entre 12 e 26° de
latitud
sud e a una largor que pòu agantar 500 km. Es separada de l'
Africa
continentala per lo
Canau de Moçambic
que sa prefondor pòu passar
3 000
m.
Geologicament
, es eissida de
Gondwana
e sa basa es un sòcle precambrian que cuebre lei dos tèrç de sa superficia. En causa de l'erosion, es generalament fach de còlas mai certanei regions son marcadas per de relèus pus importants d'origina granitica e volcanica que forman lei Tèrras Autas (au dessüs de
1 000
m) e lo Grand Desbauç Orientau. Si troba la cima pus auta de l'illa (
Tsaratanana
2 886
m). A l'oèst, si troba dos grands bacins sedimentaris que presentan un relèu de
cuesta
amb de gres e de cauquiers.
Madagascar presenta un ret idrografic complèx format d'un nombre important de rius qu'an un perfieu similar. An una fònt situada dins lei regions d'altitud e un escorrement relativament rapide en direccion de l'
Ocean Indian
, especialament dins la partida orientala de l'illa onte lo plan costier a una largor febla. Dins la partida occidentala, la preséncia dei bacins sedimentaris aumenta la longor dei rius e
Mangoky
Betsiboka
passan 500 km. En causa dau clima tropicau malgasha, aquelei rius an de debits que presentan de variacions fòrtas dins lo corrent de l'annada.
Clima
modificar
modificar lo còdi
Madagascar pòu èsser devesida entre cinc zònas climaticas principalas
au nòrd e au nòrd-oèst, lei precipitacions li son abondosas durant la
mosson
(decembre-abriu). Lo clima li es de tipe
tropicau
amb de temperaturas situadas entre 15 e 37°C.
lòng de la costat èst, lo clima li es tanben tropicau. Dins aquò, a la particularitat d'èsser expausat tota l'
annada
a l'influéncia deis
alisis
. De genier a març, l'endrech pòu tanben èsser tocat per de
ciclons
a l'oèst, la màger part dau territòri receu mens de plueias e presenta un clima tropicau amb de
savanas
. Lei temperaturas li varian entre 10 e 37°C.
dins lo centre de l'illa, lei Tèrras Autas, sustot situadas entre
1 000
1 250
m, an un clima subtropicau amb de plueias estivencas. La temperatura mejana es d'environ 20°C.
dins lo sud extrèm, lo clima es de tipe subdesertic. Li es pus sec e lei plueias pus raras amb una amplitud termica importanta entre -6 e 40°C.
Mitan naturau
modificar
modificar lo còdi
La deforestacion e l'erosion daus sòls son doas grandas causas de degradacion environamentala.
Madagascar abriga una dei faunas endemicas pus ricas au monde, en via rapida de regression.
Fòrça espandit entre l'
eqüator
e lo
Tropic dau Capricòrne
, Madagascar presenta una paleta de paisatges d'una diversitat prodigiosa. Escuèlhs de
coralh
plajas
de sabla fina,
arbres dau viatjaire
, bòscs de
baobabs
mangròvas
sabanas
. La còsta nòrd-oèst es protegida per una barrièra coraliana coma un atòl. Lo litorau orientau es una cadena de bauçs coronats d'arbres gigants. A l'interior, au nòrd, de combas fertilas
; au sud, una brossa d'espinós
; au centre, de montanhas.
L'illa serva pas pus qu'un partida dau
bòsc primari
originau, mas demòra un deis endrech pus rics en tèrmes de
biodiversitat
sus la planèta, amb nombrosas espècias de fauna e de flòra
endemicas
En 2003,
Marc Ravalomanana
anoncièt que triplariá la superfícia deis airaus protegits de l’illa per aténher sièis milions d’
ectaras
. En
decembre
de
2005
, lo país creèt un milion d’ectaras d’airaus protegits novèus. En 2007, pus d’un milion d’ectaras suplementàrias (siá un totau de
3,7 milions
d’ectaras) qu'enclau
lo
corredor biologic / corredor forestier
Fandriana-Vondrozo
lo complèxe de lacs, ribièras e bòsc de zonas umidas de
Mahavavy-Kinkony
(còsta nòrd-oèst) dins lo Districte de
Mitsinjo
(Sud-èst) e enclausent lo segond lac pus grand dau país, a aperaquí
80
km
de
Mahajanga
. Malgrat la preséncia de l’industria sucrièra Sirama, aqueu complèxe es d'una extrêma richessa en
biodiversitat
e associa la ribièra de Mahavavy, lo lac Kinkony, lo bòsc de Tsiombikibo, la baia de Boeny Aranta e lei
mangròvas
litoralas. Sus 30 espècias de peis, cinc son endemicas
; sur
18 espècias
de reptils, 12 son endemicas
; sus
133 espècias
d’aucèus, 57 son terrèstras dont
45 endemica
e 76 son aqüaticas dont 23 son endemicas
; quatre lemurids, un rosegaire e un carnivòr benefician tanben de proteccion
lo bòsc sèc centrau de
Menabe
(sud-oèst de l'illa).
Demografia
modificar
modificar lo còdi
La populacion malgasha èra estimada a 23,2 milions d'abitants en 2014. Son estructura es caracteristica d'un país paure amb una populacion jova (95,8% deis abitants an mens de 55 ans), una esperança de vida limitada a 63,8 ans, un taus de feconditat aut (4,29 enfants per frema) e una aumentacion anuala importanta (+2,6%). L'urbanizacion es tanben limitada (34,5%) mai en aumentacion rapida (+4,6%). La talha dei vilas es donc limitada e solament dètz passavan
50 000
abitants en 2014. Lei pus importantas èran la capitala
Antananarivo
(1,4 milion d'abitants),
Toamasina
206 000
),
Antsirabe
186 000
),
Fianarantsoa
167 000
),
Mahajanga
155 000
) e
Toliara
115 000
).
La composicion etnica dau país pòu èsser considerada coma omogenèa car lo pòble malgash forma la totalitat de la populacion e parla la meteissa lenga. Pasmens, dins lei fachs, se destria mai d'un sotagrop etnic au sen d'aqueu pòble (oficialament 18). Aquelei divisions son la consequéncia deis independéncias localas dei diferentei populacions avans leis unificacions merina e francesa dei sègles XVIII e XIX. Son basadas sus de trachs culturaus e geografics. Pasmens, la primautat merina e la politica coloniala de
França
que s'apielèt sus l'infrastructura merina per administrar l'illa a creat una division pron importanta entre grops dei Tèrras Autas e dau rèsta de l'illa.
Dempuei l'independéncia, lei diferéncias entre sotagrops son vengudas pus feblas dins la vida vidanta mai l'apartenéncia etnica demora un objècte de fiertat per una partida importanta de la populacion. En particular, foguèt pron fòrt per devesir constitucionalament lo territòri malgash entre sièis regions autonòmas fins a 2007.
Lengas
modificar
modificar lo còdi
Madagascar a doas
lengas oficialas
que son lo
malgash
e lo
francés
. La premiera es parlada per la totalitat de la populacion. La segonda es sustot la lenga deis elèits e es mestrejada per environ 20% deis abitants. Pasmens, aquela proporcion sembla fòrça lentament demenir dempuei l'independéncia. De 2007 a 2010, una temptativa aguèt luec per apondre l'
anglés
coma tresena lenga oficiala e atraire leis investiments estrangiers.
Religions
modificar
modificar lo còdi
La populacion malgasha es devesida entre quatre grops principaus regardant lei creissenças religiosas. Dos son relativament ben identificats. Aperaquí 20% de la populacion es ansin atèa ò agnostica e 7%
musulmana
. En revènge, la definicion dei dos autrei blòts (environ 75%) es fòrça malaisada en causa de l'interpenetracion dei tradicions
crestianas
catolicas
protestantas
) e
animistas
. Exemple d'aquela dificultat, la part deis animistas au sen de la populacion de Madagascar varia segon leis estudis e lei critèris considerats de 20 a 50%.
Istòria
modificar
modificar lo còdi
Lo premier poblament de l'illa
modificar
modificar lo còdi
Lei malgahs an de originas mescladas austronesiana (Asia dau sud èst) e Banto (Africa de l'èst).
Lei premiers movements de poblament de Madagascar son fòrça malaisats de depintar en causa de la manca d'informacions claras sus l'origina dau pòble malgash. D'estudis linguïstics mostran d'originas
oceanencas
africanas
e l'
arqueologia
indica d'una faiçon quasi segura l'abséncia de poblament uman de l'illa avans son arribada. Pasmens, en l'abséncia d'elements suplementaris novèus, uneis ipotèsis existisson que lei principalei son
una migracion de marchands venguts deis illas d'
Indonesia
actuala. D'efèct, existiá un comèrci actiau entre l'
archipèla
dau Sud-Èst Asiatic e lo sud d'
Índia
. Per la seguida, s'estendèt en direccion de l'Africa Orientala e es possible que Madagascar ne'n faguèsse partida. Puei, aquò auriá entraïnat l'installacion permanenta de certanei marchands dins l'illa.
una tiera de migracions de populacions totjorn vengudas d'
Indonesia
actuala entre lei sègles V e VII. Lei rasons d'aquela installacion son desconegudas e l'ipotèsi es principalament basada sus d'indicis linguïstics. Après lo sègle VII, lei migracions aurián contuniat fins au sègle XIII.
una expansion lenta de populacions marchandas, totjorn vengudas d'
Indonesia
actuala, que s'installèron pauc a pauc lòng dau litorau de l'
Ocean Indian
e se mestissèron amb lei pòbles locaus. Segon aquela ipotèsi, lo poblament de Madagascar seriá donc lo fach d'una populacion d'origina oceanenca parcialament mestissada.
La formacion dau pòble malgash
modificar
modificar lo còdi
Lei premiereis installacions umanas se situavan lòng dei costats nòrd-oèst e èst que son
clima
es pus umid e pus favorable a l'
agricultura
. Puei, dins lo corrent de l'
Edat Mejana
, d'autrei pòbles venguèron s'installar dins l'illa. L'assimilacion deis imigrants foguèt generalament rapida e Madagascar gardèt son unitat culturala e linguistica. Pasmens, fins au sègle XVI, de sota-grops, caracterizats per de trachs culturaus pròpris, se formèron pauc a pauc au sen dau pòble malgash.
Entre lei pòbles que venguèron s'installar dins l'illa, se pòu nòtar
leis Antalaotras qu'èran de marchands
musulmans
swahilis. S'installèron lòng dau litorau nòrd-èst.
lei Rasikajys qu'èran una populacion parcialament islamizada que s'installèt dins lo nòrd.
lei Raminias qu'èran tanben una populacion parcialament islamizada. Pasmens, s'installèron dins lo sud de l'illa.
leis Antemoros, totjorn una populacion en partida musulmana. S'installèron tanben dins lo sud. Aguent adoptat l'
escritura
aràbia, l'utilizèron per escriure de libres en malgasha depintant sei tradicions.
lei Hovas que venguèron d'Oceania. Desbarquèron sus la costat orientala avans de progressar en direccion de l'interior dau territòri.
Au començament dau sègle XVI, lei principalei migracions èran acabadas e la division etnica actuala dau territòri èra quasi en plaça. Aquela estabilitat permetèt la formacion dei premiers estats vertadiers de l'illa. Lo premier reiaume de remarca foguèt aqueu dei Sakalava fondat au començament dau sègle XVII dins lo sud-oèst de l'illa. A son apogèu, dins lo corrent dau sègle seguent, s'estendiá sus un tèrç dau territòri malgash. D'autrei Sakalava fondèron lo
Reiaume de Menabe
dins l'oèst e lo
Reiaume de Boina
dins lo nòrd-èst. Totjorn dins lei regions meridionalas, lei Zana-Melata fondèron una confederacion poderosa dich
Confederacion dei Betsimisaraka
. Dins lo centre, lei Hova formèron tanben un reiaume qu'èra una poissança importanta dins l'illa a la fin dau sègle XVI. Dins lo corrent dau sègle XVII, prenguèt lo nom d'Imerina e seis abitants lo nom de Merina. Au sègle XVIII, aquel estat se fragmentèt mai lo sentiment d'unitat demorèt viu.
Lei premiers contactes amb leis Europèus
modificar
modificar lo còdi
Lei premiers explorators
europèus
Portugués
Anglés
Olandés
) arribèron a
Madagascar
au començament dau sègle XVI. Assaièron de crear de comptadors
fortificats
sus la costat. Pasmens, l'ostilitat dei Malgashs, lo perilh representat per lei
malautiás
tropicalas
e la manca d'interès comerciaus entraïnèron la revirada d'aquelei projèctes. Au sègle XVII, laissèron la plaça ai
Francés
que coneissèron un succès pus grand. D'efèct, fondèron Fòrt-Daufin dins lo sud-èst e lo gardèron de 1642 a 1672. Pasmens, en 1664, la Companhiá deis Índias Orientalas que s'ocupava de Fòrt-Daufin decidèt de donar la prioritat au desvolopament de l'illa Borbon entraïnant lo declin de la preséncia
francesa
. Au sègle seguent, la preséncia europèa se limitava donc a l'illa de Santa Mariá (francesa en 1754) e a l'installacion de piratas francés e britanics dins lo nòrd (magerament en Diégo-Suarez).
Lo Reiaume Merina
modificar
modificar lo còdi
Lo rei
Andrianampoinimerina
(1787–1810)
Vèrs la fin dau sègle XIX, lo rèi
Andrianampoinimerina
1787
1810
) restaurèt l'unitat d'Imerina amb
Antananarivo
coma
capitala
. Puei, acomencèt una politica d'expansion militara en direccion dau sud. Se maufisèt deis estrangiers mai acceptèt de cambiar d'esclaus còntra d'armas de fuec. Son fiu
Radama I
èr
1810
1828
) contunièt sa politica d'expansion mai èra mens ostils ais influéncias estrangieras. En
1810
, autorizèt l'installacion d'una mission
britanica
en
Antananarivo
. Puei, negocièt un acòrdi amb
Londres
que foguèt signat en 1817. Acceptèt de renonciar au trafec d'
esclaus
en cambi d'una ajuda financiera, militara e tecnica. De progrès tecnics importants aguèron donc luec dins lo corrent de son rèine.
A sa mòrt, foguèt remplaçat per sa frema
Ranavalona I
èra
1828
1861
). Au contrari de son marit, adoptèt una politica
conservatritz
que son axe principau èra lo mantenement de la societat e de la
religion
tradicionalas. Ordonèt l'expulsion dei
missionaris
crestians
cargats de la predicacion. Aqueu contèxte aumentèt lei tensions au sen de la societat malgasha e la fin dau rèine foguèt marcada per de violéncias importantas còntra lei crestians de l'illa. Ansin, son fiu
Radama II
1861
1863
), qu'aviá autorizat lo retorn dei missionaris
francés
catolics
) e
britanics
protestants
), foguèt
assassinat
après solament doas
annadas
de rèine.
Après
Radama II
, très rèinas se succediguèron a la tèsta dau Reiaume Merina
Rasoherina
(1863-1868),
Ranavalona II
1868
1883
) e
Ranavalona III
1883
1897
). Pasmens, durant aqueu periòde, lo cap vertadier dau país foguèt lo Premier Ministre
Rainilaiarivony
que venguèt lo marit dei tres sobeiranas. A son iniciativa, una politica de modernizacion accelerada foguèt adoptada amb l'ajuda dei missionaris (en 1869,
Rainilaiarivony
Ranavalona II
venguèron protestants). Aquò permetèt de bastir d'escòlas, d'espitaus, de crear un
govèrn
modèrne e de formar lei basas d'una administracion centrala. Dins aquò, aquela politica èra sostenguda per l'aumentacion deis
impòsts
eissits dau sistèma feodau mantengut en plaça sus la màger part dau territòri. De tensions socialas grèvas apareguèron donc dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
La conquista francesa
modificar
modificar lo còdi
Cobèrta d'un libre de H. Galli subre la conquista francesa de Madagascar.
Au començament deis annadas 1880,
França
acomencèt de s'interessar a l'illa a l'iniciativa dei mitans d'afaires e mitans
catolics
. Gràcias a sa preséncia anciana lòng dau litorau,
París
capitèt de trobar divèrsei pretèxtes per ocupar militarament lei vilas
portuàrias
de
Majunga
e de
Tamatave
en 1883. Vencut, lo Reiaume Merina foguèt obligit de signar un tractat dur en 1885 qu'impausava lo pagament d'una indemnitat de guèrra fòrça importanta e l'instauracion d'un quasi-
protectorat
francés. Après aquela desfacha, la situacion marrida dei finanças entraïnèt de trèbols grèus dins lo reiaume. En 1890, d'acòrdis
coloniaus
francobritanics donèron l'illa ai Francés e laissèron lo Reiaume Merica sensa aliat en fàcia de la poissança francesa. En 1895, una expedicion francesa desbarquèt a
Majunga
e conquistèt
Antananarivo
après uech mes de campanha malaisada dins la seuva malgasha.
Rainilaiarivony
deguèt acceptar la creacion d'un
protectorat
vertadier e foguèt exilat per lei venceires. Puei, en 1897, foguèt de
Ranavalona III
e Madagascar venguèt oficialament una colonia francesa.
De la colonizacion a l'insureccion de 1947
modificar
modificar lo còdi
Madagascar durant lo periòde coloniau (1914).
Après la conquista francesa, lo generau
Joseph Gallieni
dirigiguèt la colonia de 1896 a 1905 e ne'n creèt leis institucions e lei basas. D'efèct, de 1896 a 1899, s'ocupèt de sometre la totalitat de l'illa que foguèt pacificada après una tiera d'operacions saunosas e destructritz. En particular, deguèt reprimir l'insureccion dei Merinas reialistas partisans de la rèina
Ranavalona III
e conquistar lo territòri dei pòbles encara independents dau sud e de l'oèst. Puei, organizèt l'administracion coloniala, acomencèt una politica de grands trabalhs (camin de fèrre... etc.) e impausèt un programa d'ensenhament laïc en
francés
Lei successors de Gallieni se preocupèron principalament de la mesa en valor de la
colonia
. Favorizèron lo desvolopament d'una
agricultura
d'exportacion (
cafè
... etc.) amb lo sostèn de grandei companhiás francesas. En revènge, lei condicions de vida de la màger part de la populacion foguèron totalament negligidas. Lo trabalh fòrçat foguèt mantengut e gaire de païsans malgashs aprofichèron lo desvolopament economic de l'illa.
Aquela situacion encoratjèt l'oposicion d'una partida de l'elèit merina — principalament l'aristocracia protestanta — que s'organizèt au sen de l'organizacion secrèta
Vy Vato Sakelila
(VVS)
. Foguèron arrestats en 1915 mai lo
nacionalisme
malgash contunièt d'existir e de s'estendre dins lo corrent de l'entre doas guèrras. En particular, lo jornalista
Jean Ralaimongo
creèt un jornau anticolonialista que denonciava leis abús e leis atrocitats de la
colonializacion
e revendicava l'egalitat dei drechs entre Francés e Malgashs.
Pasmens, aquò mau capitèt e, en 1940, lo sostèn dau governador de la colonia au regime de Vichy agravèt mai lei tensions. D'efèct, l'isolament de l'illa, enceuclada per lei colonias
africanas
dau
Reiaume Unit
entraïnèt una aumentacion dei requisicions e dau trabalhs exigits per lo poder. En 1942, de fòrças aliadas (britanicas e
sud-africanas
desbarquèron per conquistar l'illa. Mau preparada, aquela expedicion foguèt malaisada mai lei fòrças de Vichy foguèron finalament obligits de capitular. En 1943, la direccion de Madagascar foguèt fisada a un representant de la
França Liura
que deguèron faciar una agitacion importanta.
De l'insureccion de 1947 a l'independéncia
modificar
modificar lo còdi
Lei causas de l'insureccion malgasha de 1947 son totjorn mau conegudas a l'ora d'ara. Relativament organizada, la revòuta troba seis originas dins l'agitacion politica de la fin de la
Segonda Guèrra Mondiala
. D'efèct, dos partits politics s'opausèron ais eleccions de 1946. Lo Movement democratic de la revolucion malgasha (MDRM), que revendicava una autonòmia fòrça importanta, ganhèt leis eleccions mai se turtèt a l'oposicion dau Partit dei deseritats de Madagascar (Padesm) pus moderat e fòrça influent dins lei regions maritimas. Aquela oposicion entraïnèt un clima de tensions importantas e favorizèt lei violéncias. D'autra part, lei condicions de vida marridas dei païsans avián entraïnat un maucontentament prefond au sen dei zònas ruralas. A la fin de març, après lei premiers succès de l'insureccion, lo movement prenguèt donc rapidament una gròssa amplor, magerament dins lei regions orientalas. De combats durs se debanèron còntra lei tropas francesas e un nombre important d'atrocitats marquèron lo conflicte que s'acabèt en decembre en 1948. Environ
2 000
soudats, principalament originaris de l'illa, foguèron tuats. Lo nombre d'insurgents mòrts es oficialament de
80 000
sser pus important.
Designat responsable de la revòta, lo MDRM foguèt dissòus e sei caps arrestats per leis autoritats
francesas
. Puei, lo Padesm foguèt sistematicament favorizat. En 1956, aqueu partit se transformèt per venir lo Partit sociau democrata (PSD). En 1958, se prononcièt per lo mantenement de l'illa dins l'Union Francesa (environ 70% d'òc). Pasmens, maugrat aqueu vòte, Madagascar venguèt oficialament independenta en 1960 dins l'encastre dau movement d'independéncia generau au sen de l'Empèri Coloniau Francés.
Philibert Tsiranana
, cap dau PSD, venguèt lo premier president de Madagascar.
Madagascar dempuei l'independéncia
modificar
modificar lo còdi
Philibert Tsiranana
, primièr
president de Madagascar
(1960–72)
Philibert Tsiranana
adoptèt una politica de cooperacion larga amb
França
. Pasmens, au començament deis annadas 1970, la crisi economica suscitèt de manifestacions importantas, especialament dins la capitala (estudiants en 1971, estudiants e obriers en 1972). Tsiranana ordonèt la dissolucion dau
govèrn
e fisèt lo poder ai militars dirigits per lo generau Ramanantsoa. Puei, un
referendum
aprobèt la suspension de la
constitucion
e leis acòrdis de cooperacion amb
França
foguèron denonciats.
Après divèrsei luchas intèrnas au sen de la junta, lo
capitani de fregata
Didier Ratsiraka
prenguèt lo poder en 1975. Fondèt la II
Republica e engatjèt una politica d'inspiracion
socialista
(renfòrçament dau ròtle de l'Estat dins l'economia) e nacionalista (promoccion dau
malgash
dins l'ensenhament au detriment dau
francés
). Pasmens, lei resultats economics foguèron fòrça marrits e l'armada deguèt reprimir d'esmogudas entraïnadas per de
faminas
en 1985 e 1986. En 1989, Ratsiraka decidèt donc d'adoptar una politica liberala mai la tension demorèt viva amb l'oposicion. D'efècte, unificats dins un Comitat dei Fòrças vivas, lei movements d'oposicion organizèron regularament de manifestacions gigantas còntra lo president. En 1991, la situacion se desgradèt mai e la policía tirèt sus una manifestacion. Aquò obligiguèt Ratsiraka de durbir de negociacions vertadieras amb l'oposicion.
En 1992, una constitucion novèla foguèt votada e en 1993, lo cap dau Comitat,
Albert Zafy
, foguèt elegit a la presidéncia. Pasmens, son mandat foguèt minat per sei relacions marridas amb l'Assemblada Nacionala. En 1996, lei deputats votèron sa destitucion e Ratsiraka foguèt tornarmai elegit president l'annada venenta. Mau capitèt d'estabilizar la situacion economica dau país e venguèt fòrça impopular dins certanei region. En 2001, l'eleccion presidenciala entraïnèt donc una crisi grèva entre
Ratsiraka
e lo premier consòl d'
Antananarivo
Marc Ravalomanana
que contestèron lei resultats dau premier torn. En abriu de 2002, après de mes d'afrontaments entre lei partisans dei dos camps, la Cort constitucionala Auta proclamèt l'eleccion de Ravalomanana. Ratsiraka s'exilèt e lo venceire foguèt tornarmai elegit president en 2006. Pasmens, en 2009, una crisi novèla aguèt luec e Ravalomanana deguèt laissar lo poder sota la pression de la populacion e dei militars. Un govèrn de transicion foguèt format fins a d'eleccions presidencialas e legislativas en 2013 que veguèron la victòria de
Hery Rajaonarimampianina
Organizacion politica e territòriala
modificar
modificar lo còdi
Organizacion politica
modificar
modificar lo còdi
Antananarivo
es la capitala politica e economica de Madagascar.
Madagascar es una
republica
democratica
semi-presidenciala multipartita qu'aplica lo principi de la seperacion dei poders
executiu
legislatiu
e judiciari. Leis institucions, largament inspiradas per aquelei de
França
, son regidas per una
constitucion
adoptada en 2010. Lo cap de l'Estat n'es lo
President de la Republica
Lo
poder executiu
es tengut per lo President qu'es elegit au sufragi universau dirècte. Noma lo cap dau
govèrn
, dich Premier Ministre, e lei ministres dau gabinet (que son prepausats per lo Premier Ministre). Lo
poder legislatiu
es entre lei mans dau govèrn e d'un parlament
bicamerau
que sa
chambra auta
es dicha Senat e sa
chambra bassa
Assemblada Nacionala. Lo Senat es compausat de 33 senators que dos tèrç son elegits au sufragi indirècte per lei províncias e un tèrç es nomat dirèctament per lo President. L'Assemblada es formada de 160 deputats elegits au sufragi universau dirècte. La durada dei mandats de senator e de deputat es de cinc
annadas
. Enfin, la justícia es devesida entre diferentei brancas especializadas que sei juridiccions pus autas son la Còrt Suprèma (per la màger part deis afaires), la Còrt Constitucionala Auta (per leis afaires constitucionaus) e la Còrt de Justícia Auta (per leis afaires de traïment dei caps pus importants de l'Estat).
Organizacion territòriala
modificar
modificar lo còdi
L'organizacion territòriala de Madagascar es inspirada dau sistèma
francés
amb teoricament cinc nivèus formats de 6 províncias autonòmas (faritany mizakatena), de 22 regions (faritra), de 116 departaments ò districtes (fivondronana), de
1 548
comunas (kaominina) e de
16 969
fonkotanys (fokontany). Pasmens, en causa dei trèbols politics e sociaus deis annadas 1990-2000, la mesa en plaça de totei lei subdivisions es pas encara efectiva.
Lei províncias autonòmas foguèron en 2000 e d'eleccions se debanèron per formar lei conseus provínciaus. Dins lo corrent de la crisi, cinc províncias sostenguèron lo president Ratsiraka e se declarèron independentas. Aquò entraïnèt sa dissolucion
de facto
après lo presa dau poder per lo president Ravalomanana. Sa disparicion definitiva foguèt votada en 2007. Lei regions foguèron oficialament creadas en 2004 mai sei competéncias son encara mau definidas. Coma lei departaments an disparegut dei tèxtes de
lèi
, lei comunas e sei sudivisions son donc lei soleteis entitats que foncionan normalament a l'ora d'ara.
Simbòls nacionaus
modificar
modificar lo còdi
Lei simbòls nacionaus oficiaus de Madagascar son son drapèu, son sagèu, sa devisa e son imne nacionau
lo drapèu malgash foguèt adoptat lo 21 d'octòbre de
1958
. Es format d'una benda blanca verticala representant lo
ris
, produccion agricòla importanta dins l'illa) e doas bendas verticalas roja (color de l'argiela ò dau sang de zebú utilizat per certanei ceremònias funeràrias de l'animisme malgash) e verda (color dau
ravenala
).
lo sagèu foguèt adoptat en 1993. Es un disc daurat amb la siloeta dau país en son centre. Dins la partida superiora, li a una representacion estilizada d'un
ravenala
amb lo nom complèt de l'Estat en malgash. Dins la partida inferiora, li a una tèsta de zebú, d'espigas de
ris
e la devisa nacionala.
la devisa nacionala es «
Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana
» («
Patria, Libertat, Progrès
» en
occitan
).
l'imne nacionau es
Ry Tanindrazanay malala ô
(«
O, Bèla Patria Nòstra
» en
occitan
) adoptat en 1958.
Enfin, lo
ravenala
(ò aubre dei viatjaires), qu'es un aubre originari de Madagascar, es sovent utilizat coma simbòl de l'illa.
Drapèu de Madagascar.
Sagèu de Madagascar.
Fotografia
d'un aubre dei viatjaires.
Diplomacia e defensa
modificar
modificar lo còdi
Diplomacia
modificar
modificar lo còdi
Madagascar es un actor diplomatic segondari d'
Africa
que sa diplomacia es basat sus quatre axes principaus
: lo mantenement de relacions bònas amb leis institucions financieras (
FMI
...) e leis estats susceptibles de finançar son desvolopament (
França
Estats Units
...), lo renfòrçament de l'integracion regionala amb la participacion a divèrseis organizacions africanas, lo desvolopament de relacions amb
Asia
(sustot
Japon
China
Tailàndia
) e la recèrca d'una visibilitat internacionala amb la participacion a d'organizacions internacionalas (
Union Africana
Francofonia
...). Après la crisi politica de 2009, lo país foguèt suspendut de mai d'una organizacion mai la situacion s'es normalizada amb l'organizacion d'eleccions a la fin de 2013.
Fòrças armadas
modificar
modificar lo còdi
Lei fòrças armadas de Madagascar son formadas dei Fòrças Armadas Popularas (
13 500
òmes en 2010) e de la
Gendarmariá Nacionala
8 100
òmes). Son budget representava 0,69% dau
PIB
en 2012 e lo servici èra basat sus lo volontariat. Son eissidas dei fòrças colonialas
francesas
de l'illa e an pas participat a de guèrras importantas dempuei sa creacion. En revènge, aguèron de còps un ròtle important dins leis afaires intèrnes dau país. Sei missions principalas son de sostenir la populacion dins lo cas de catastròfas naturalas, de protegir lo territòri nacionau còntra lei menaças exterioras (sustot la
piratariá
de l'Ocean Indian), assegurar la seguritat dins lei regions pus isoladas de l'illa e participar a d'operacions exterioras de mantenement de la
patz
. Lei Fòrças Armadas Popularas son devesidas entre una branca terrèstra (
13 500
òmes en 2010), una marina militara (500 òmes) e una fòrça aeriana (500 òmes). En causa de l'abséncia d'enemic declarat e de la feblessa economica malgasha, leis armaments son ancians e leugiers (
PT-76
Mig-17
...).
Revendicacions territòrialas
modificar
modificar lo còdi
Madagascar a de revendicacions sus leis illas
francesas
de
Bassas da Índia
, d'
Euròpa
, de
Juan de Nova
, dau
Banc dau Gueisèr
e de l'archipèu deis
Illas Gloriosas
. Regardant lo
Banc dau Gueisèr
, l'estèu es tanben l'objècte d'una revendicacion dau govèrn
comorian
Economia
modificar
modificar lo còdi
Madagascar es un país paure e pauc desvolopat amb un
PIB
de 11,2 miliards de dolars en 2014 siá 482 $/ab. L'
agricultura
n'es la basa que forma 28,1% dau PIB e emplega environ 80% de la populacion activa. Sei produccions principalas son lo
ris
, lo
cafè
, la
vanilha
, lo
sucre
, lo claveu de giròfle, lo
cacau
, lo maniòc, la
banana
e l'
arachida
. La màger part son consomadas localament mai lo país exporta de quantitats importantas de cafè, de vanilha e de sucre. Lo norrigatge, especialament aqueu dau zebú, a tanben un ròtle important dins l'alimentacion deis abitants. L'
industria
forma 17,4% dau PIB mai es un sector considerat coma important per lo desvolopament de l'economia malgasha. D'efèct, lo govèrn assaia de desvolopar l'industria miniera per esplechar lei ressorsas mineralas importantas dau territòri. Lo país es ja un exportator de mineraus de
cròme
mai de projèctes regardant lei resèrvas de
titani
, de
carbon
, de
fèrre
, de
cobalt
, de
coire
e de
niquèl
. Si supausa tanben l'existéncia de jaciments de
petròli
e de
gas naturau
. Existisse tanben una importanta industria textila liada au còst feble de la man d'òbra locala e una industria agroalimentara que tracta lei produchs locaus coma la vanilha ò lo sucre. Enfin, lei servicis forman 54,5% dau PIB e lo
torisme
li es considerat coma un axe de desvolopament gràcias a la fauna e a la flòra de l'illa.
Lei partenaires principaus de l'economia malgasha son
França
(21,6% deis exportacions, 11,9% deis importacions),
China
(19,2% deis importacions, 8,2% deis exportacions), lies
Estats Units d'America
(8,2% deis exportacions),
Índia
(6,4% eis importacions),
Sud-Africa
(5,6% deis importacions e 4,1% deis exportacions), lei
País Bas
(5,3% deis exportacions) e
Alemanha
(5,1% deis exportacions) e divèrseis estats dau Golf Arabic per leis importacions de
petròli
. En fòra deis idrocarburs, leis importacions de Madagascar regardan la norridura e lei bens manufacturats.
Cultura
modificar
modificar lo còdi
Arquitectura
modificar
modificar lo còdi
L'arquitectura tradicionala de Madagascar es particulara en
Africa
en causa de sa semblança amb l'arquitectura dau sud de
Bornèo
. Es caracterizada per d'
ostaus
rectangulars bastits sus
paufics
. Lo paufic centrau a un ròtle important per sostenir la teulissa. Es sovent decorat e es l'objècte de rites especiaus au sen de la religion
animista
malgasha. Lei materiaus de construccion tradicionaus èran la tèrra dins lo centre, la
fusta
lòng dau
litorau
e una mescla dei doi matèrias dins lei regions intermediàrias. Au sègle XIX, d'influéncias estrangieras penetrèron dins l'illa e entraïnèron de materiaus novèus coma la
brica
, especialament per l'
aristocracia
merina. Enfin, après la fin de la conquista
francesa
, lei corrents principaus de l'arquitectura internacionala se difusèron au sen dei vilas pus importantas.
Ostaus tradicionaus de
fusta
Ostaus de brica dins una zòna rurala.
Ostaus de brica en
Antananarivo
Ostau de brica en
Antananarivo
que son arquitectura es inspirada per lei palais reiaus de la vila.
Literatura
modificar
modificar lo còdi
La literatura malgasha anciana es mau coneguda car èra largament orala e qu'una partida importanta es estada perduda. La poesia, sovent inspiradas per de tematicas mitologicas ò epicas, li aviá un ròtle de remarca. L'òbra majora d'aqueu movement es un poèma epic dich
Ibonia
. Pasmens, mai d'un racònte foguèt collectat per lei
Francés
e lei
Britanics
au sègle XIX, compres lo famós
Tantara ny Andriana eto Madagasikara
. Existiá tanben una literatura escricha que fèt son aparicion entre lei sègles VII e X gràcias ai contactes amb lei marchands arabis. L'escritura demorèt lòngtemps l'apanatge d'una partida menora deis elèits e leis escribas se concentrèron sustot sus l'enregistrament dei rites
religiós
e dei coneissenças
medicalas
La literatura modèrna apareguèt après la fin de la conquista
francesa
e l'introduccion de l'influéncia
europèa
dins l'illa. Leis escrivans malgashs adoptèron rapidament leis estiles diferents de la literatura occidentala (poesia, opèra, roman, novèlas...). Un nombre important fasiá de l'organizacion culturala
Vy Vato Sakelika
que teniá tanben d'objectius nacionalistas, çò qu'entraïnèt una repression viva entre 1915 e 1922. Lei tematicas d'aqueleis autors foguèron principalament centradas sus Madagascar e son passat avans la colonizacion e la lenga pus utilizada èra lo
francés
Jean-Joseph Rabearivelo
(1901 ò 1903 - 1937) es l'autor pus famós d'aqueu periòde. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, lo
francés
gardèt un ròtle important mai lo
malgash
fèt pauc a pauc sa reaparicion. En revènge, lei tematicas evolucionèron per donar una importància pus granda ais influéncias occidentalas e ai racòntes oraus ancians. Aquò entraïnèt un renovelament de la poesia e l'emergéncia d'estiles novèus (
benda dessenhada
per exemple).
Musica
modificar
modificar lo còdi
La musica malgasha es fòrça rica gràcias a l'existéncia de desenaus d'estiles musicaus e d'instruments pròpris ai diferentei regions de l'illa. En mai d'aquelei musicas regionalas, la musica de Madagascar es influenciada per de corrents musicaus venguts d'Asia dau Sud-Èst, d'Africa, de la Peninsula Aràbia, d'
Anglatèrra
, de
França
e deis
Estats Units d'America
. Se pòu devesir entre trei categorias que son lei musicas tradicionala, contemporanèa e populara. La musica contemporanèa es una evolucion de la musica tradicionala que foguèt mesclada amb d'instruments modèrnes (guitarra electrica, sintetizader...) e la musica populara es dirèctament inspirada per la musica occidentala actuala (
hip-hop
reggae
jazz
gospel
, folk...).
Teatre e dança
modificar
modificar lo còdi
Dançaire d'
Hiragasy
Madagascar a una tradicion importanta d'espectacles mesclant teatre e dança dichs hiragasys. Un hiragasy dura environ tota la jornada e sei reglas acomencèron d'èsser fixadas a la fin dau sègle XVIII amb la formacion dei premierei tropas permanentas per lo prince merina
Andrianampoinimerina
. Pauc a pauc, leis actors integrèron pauc a pauc d'elements politics e critics e certanei tropas (
Tarika Ramilison Fenoarivo
) venguèron popularas dins una partida importanta de l'illa. La colonizacion entraïnèt l'introduccion dau teatre e d'instruments
europèus
(sustot lo
pianò
), de modificacions dau teatre tradicionau de part d'autors coma
Andrianary Ratianarivo
(1895–1949) e
Naka Rabemananatsoa
(1892–1952) e l'emergéncia dau teatre modèrne malgash.
Cinèma
modificar
modificar lo còdi
Lo cinèma malgash es pauc desvolopat mai es pas inexistent amb un vintenau de films realizats dempuei 1974. Inspirat per lei cinèmas
nigerian
Nollywood
) e
francés
, se preocupa sustot de la lucha anticoloniala (
Tabataba
de
Raymond Rajaonarivelo
que foguèt seleccionat au Festeval de Canas de 1988) e de documentaris.
Liames intèrnes
modificar
modificar lo còdi
Govèrn de Madagascar
Parlament de Madagascar
Bibliografia
modificar
modificar lo còdi
Nòtas e referéncias
modificar
modificar lo còdi
En
occitan
, Vy, Vato, Sakelila significa
Fèrre
, Pèira, Ret.
Païses
d'
Africa
Africa del Nòrd
Argeria
Egipte
Libia
Marròc
Mauritània
Sahara Occidental
Sodan
Tunisia
Africa de l'Oèst
Benin
Burkina Faso
Cap Verd
Còsta d'Evòri
Gàmbia
Ghana
Guinèa
Guinèa Bissau
Libèria
Mali
Nigèr
Nigèria
Senegal
Sierra Leone
Tògo
Africa Centrala
Cameron
Centreafrica
Republica de Còngo
Republica Democratica de Còngo
Gabon
Guinèa Eqüatoriala
São Tomé e Príncipe
Chad
Africa de l'Èst
Burundi
Jiboti
Eritrèa
Etiopia
Kenya
Oganda
Rwanda
Seichèlas
Sodan del Sud
Somalia
Tanzania
Africa Australa
Angòla
Botswana
Comòras
eSwatini
Lesotho
Madagascar
Malawi
Maurici
Moçambic
Namibia
Sud-Africa
Zambia
Zimbabwe
Autras entitats politicas
Azawad
Sahara Occidental
Somaliland
parcialament african
país insular
non membre de l'
Union Africana
pas reconegut per l'ensemble de la comunitat internacionala mas membre de l'
Union Africana
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Paginas amb arguments formatnum non numerics
Madagascar
Madagascar
Apondre un subjècte