Mare - Wikipedia

Mare - Wikipedia
Jump to content
Dae Wikipedia, s'entziclopedia lìbera.
Artìculu in
LSC
Mare
Formadu dae
abba de su mare
Afluentes
riu printzipale
efluentes
Su mare Tirrenu in Vulcano, una de sas ìsulas Eòlias
Su
mare
est una massa de abba salida (connota comente a
abba
de
mare
) chi coberit una parte manna de sa superfìtzie de sa
Terra.
Sas massas mannas de abba chi separant sos continentes si nùmenant
otzèanos
, mentras sas divisiones de custos otzèanos belle tancados dae partes de sos
continentes
o dae
ìsulas
artzipèlagos
, sunt connotas petzi comente a mares, sos cales in s'interi si partint in massas de abba prus minores numenadas
golfos
bajas
e si connetent a traessu de "istrintos". Si nùmenant mares fintzas sos lagos mannos interiores, a fitianu salidos, chi non sicant neddue, comente su mare de Aral.
S'ìsula de Tent in mesu de sas abbas astragadas dae su mare de Ross, in s'Antàrtide
Segundu su gradu de serrada de sos mares, custos si dividint in:
mares costerinos
, tancados in parte dae ìsulas, artzipèlagos o penìsolas e in ue sos trainos sunt causados dae sos bentos marinos, comente su
mare de su Nord
o su mare de su Giapone;
mares continentales
, prus tancados e cun unu cuncàmbiu de abba cun s'otzèanu limitadu, in ue sos trainos sunt dèpidos a diferèntzias de salidura e
temperadura
prus chi no a sa fortza de su bentu, comente est su casu de su
mare Mediterràneu
o su
mare Ruju
mares interiores
tancados
, de su totu furriados dae terra, chi podent retzire o nono abba durche a traessu de diversos messàrgios ma non lompent in s'otzèanu, comente su mare Càspiu o su
mare Mortu
S'autoridade mundiale chi definit sos lìmites de mares e otzèanos est s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale (OHI), su documentu vigente de sa cale est sa publicatzione ispetziale S-23,
Lìmites de otzèanos e mares
(in
inglesu
), sa de 3 editzione,
1953.
Sa segunda editzione est istada sa de su
1937
, e sa prima fiat de su
1928.
In su
1986
si nd'est publicadu sa de bator editziones, ma a causa de diversas disputas nominales no est istada galu ratificada.
Sa Die Marìtima Mundiale, cuncordada dae s'Assemblea Generale de sas Natziones Unidas, si tzèlebrat su de bator giòvia de cabudanni de cada annu.
Mares e otzèanos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Sa definitzione cumparativa de su mare comente una «estensione de abba salida minore de s'otzèanu» istabilit una classificatzione de sas estensiones de abba salida in ue sos otzèanos diant èssere sas estensiones mannas e diant bènnere a pustis, cun diferentes medidas, sos mares. Sos mares si diferèntziant mescamente pro su cuntatu cun s'otzèanu, e podent èssere abertos o tancados:
si est inghiriadu belle de su totu dae sa terra, comente su
mare Nieddu
, si faeddat de mare continentale,
si est abertu meda, comente su Mare de sa Tzina Orientale, si faeddat de mare costerinu.
Sa distintzione intre mare e otzèanu ubbidit a diversas càusas, mescamente cando si faeddat de mares abertos in ue si costumat distìnghere in sa situatzione geogràfica, in generale cravada intre duas massas terrestres o, a bias, prus a raru, in sa positzione de sa prataforma continentale. Carchi esempru de custu est:
Su mare de su canale de sa Màniga chi comùnicat cun s'otzèanu Atlànticu dae su mare Tzèlticu, ma si distinghet pro sa positzione sua intre sa costa sud de s'Inghilterra e sa costa nord de Frantza.
Su mare Mediterràneu, chi comùnicat cun s'
otzèanu Atlànticu
dae s'astrintu de Gibilterra e si distinghet craramente pro èssere cravadu intre
Europa
Àsia
Àfrica
, a su puntu de chi tenet unas conditziones marìtimas diferentes meda (diferentes temperaduras, diferente fàuna e flora, e mareas de diferente mannària).
Un àteru mare abertu, in custu casu su de sos Sargassos, si distinghet dae s'otzèanu Atlànticu de forma de su totu arbitrària cun su muntone suo de àligas durante sa Florida.
Sa màssima autoridade internatzionale in matèria de làcana de mares est su «International Hydrographic Organization» (IHO), essende su riferimentu mundiale suo publicatzione
Limits of Oceans and Seas
(Lìmites de otzèanos e mares) de 3a editzione de 1953.
Custa publicatzione no istabilit diferèntzias intre otzèanos e mares, si nono chi si lìmitat a numerare totu sos otzèanos e mares de su mundu, assignende unu nùmeru, arribende finas a su 66, mancari comente utilizat a bias nùmeros cun lìtera, in realidade sunt 73. Sunt unu totale de 6 otzèanos (s'Atlànticu e su Patzìficu sunt divididos cada unu in duos partes, Nord e Sud) e 67 mares, de issos duos divididos in duos batzinos, su mare Mediterràneu e su mare de sa Tzina.
Carchi mare tenet mares interiores (chi si nùmerant cun una lìtera minoreddedda) comente su Bàlticu (3), su Mediterràneu (8) e s'Artzipèlagu de s'Ìndia Orientale (13). Sa publicatzione cunsìderat in prus otzèanos e mares, golfos, bajas, canales e istrintos, e medas bias, non risultat craru meda cale est su critèriu utilizadu, dae chi a bias est s'impreu simpre dae tempos passados.
Mare e lagu
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Carchi massa de abba mentovadas "mares" no est a beru unu mare, e in càmbiu bi nd'at àteros chi sunt mares ma non sunt connotos comente a tales pro su chi pertocat su nùmene. Inoghe una mustra de calicunos nùmenes ecuìvocos:
Su mare de Galilea est unu lagu minore de abba durche chi lompet in su
mare Mortu
a traessu de su
riu Giordanu.
In die de oe est connotu mengius comente a "lagu de Tiberíades" o "lagu Kinneret", comente si nde narat in sas mapas modernas de
Israele
, ma sa denominatzione bìblica est in manera àmpra utilizada in totue.
Su "mare de Cortés", o de "Cortez", est prus connotu a fitianu comente a "golfu de Califòrnia".
Su golfu Pèrsicu est in realidade unu mare.
Su
mare Mortu
, difatis, est unu lagu.
Lista de mares
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Mapa de totu sos puntos (in
catalanu
OSM
Iscàrriga in formadu KML
Custa tàula collit totu sos mares de su mundu chi s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale («International Hydrographic Organization», IHO), in sa publicatzione sua
Limits of Oceans and Seas
(3a editzione de 1953)] regollit comente a tales.
In custa publicatzione totu sos mares e otzèanos tenent unu nùmeru de identificatzione gasi comente una descritzione pretzisa de sos confines suos. Carchi critèriu resurtat antigu, comente sa no esistèntzia de s'Otzèanu Antàrticu e sos mares suos, ma est pendente de un'agiornamentu chi s'agatat disocupada pro iscuncordàntzias in sa determinatzione de lìmites.
Lista de sos mares de su mundu (segundu s'IHO)
Núm.
Localizatzione
Mare
Otzèanu
01.
59°30′N
23°00′E
59.5°N 23°E
59.5; 23
Mare Bàlticu
ATL
01.a
62°09′18″N
19°30′01″E
62.155°N 19.500278°E
62.155; 19.500278
Gulfu de Bòtnia
ATL
01.b
59°53′N
26°06′E
59.883333°N 26.1°E
59.883333; 26.1
Gulfu de Finlàndia
ATL
01.c
57°37′32″N
23°35′05″E
57.625556°N 23.584722°E
57.625556; 23.584722
Gulfu de Riga
ATL
02.
56°55′42″N
11°25′41″E
56.928333°N 11.428056°E
56.928333; 11.428056
Kattegat, Øresund i Belts
ATL
03.
57°50′50″N
9°04′23″E
57.847222°N 9.073056°E
57.847222; 9.073056
Astrintura de
Skagerrak
ATL
04.
56°N
3°E
56°N 3°E
56; 3
Mare de su Nord
ATL
05.
76°N
8°W
76°N 8°W
76; -8
Mare de Groenlàndia
ATL
06.
69°00′N
0°01′E
69°N 0.016667°E
69; 0.016667
Mare de Noruega
ATL
07.
75°N
40°E
75°N 40°E
75; 40
Mare de Barentsz
ART
08.
65°39′17″N
36°51′15″E
65.654722°N 36.854167°E
65.654722; 36.854167
Mare Biancu
ART
09.
74°49′55″N
71°18′43″E
74.831944°N 71.311944°E
74.831944; 71.311944
Mare de Kara
ART
10.
75°25′04″N
125°44′25″E
75.417778°N 125.740278°E
75.417778; 125.740278
Mare de Làptev
ART
11.
72°17′10″N
164°09′49″E
72.286111°N 164.163611°E
72.286111; 164.163611
Mare de sa Sibèria Orientale
ART
12.
69°41′19″N
171°27′19″W
69.688611°N 171.455278°W
69.688611; -171.455278
Mar de su Ciukci
ART
13.
72°01′40″N
137°02′30″W
72.027778°N 137.041667°W
72.027778; -137.041667
Mare de Beaufort
ART
14.
Coladòrgiu de su Nord-Ovest
ART
14.A
73°24′30″N
68°07′52″W
73.408333°N 68.131111°W
73.408333; -68.131111
Badia de Baffin
ATL
15.
67°00′38″N
58°01′44″W
67.010556°N 58.028889°W
67.010556; -58.028889
Astrintura de Davis
ART
15.A
61°N
56°W
61°N 56°W
61; -56
Mare de su Labrador
ART
16.
60°N
85°W
60°N 85°W
60; -85
Baja de Hudson
ART
16.A
62°29′36″N
71°57′43″W
62.493333°N 71.961944°W
62.493333; -71.961944
Astrintura de Hudson
ART
17.
90°N
0°E
90°N 0°E
90; 0
Otzèanu Àrticu
ART
17.A
83°17′37″N
57°08′02″W
83.293611°N 57.133889°W
83.293611; -57.133889
Mare de Lincoln
ART
18.
56°48′N
6°48′W
56.8°N 6.8°W
56.8; -6.8
Mare interiore de sa costa ovest de s'Iscòtzia
ATL
19.
53°43′18″N
5°10′38″W
53.721667°N 5.177222°W
53.721667; -5.177222
Mare de Irlanda
canale de Santu Giorgi
ATL
20.
51°18′N
3°37′W
51.3°N 3.616667°W
51.3; -3.616667
Canale de Bristol
ATL
21.
50°11′01″N
0°31′52″W
50.183611°N 0.531111°W
50.183611; -0.531111
Canale de sa Màniga
ATL
22.
45°05′27″N
3°54′27″W
45.090833°N 3.9075°W
45.090833; -3.9075
Mare Cantàbricu
o golf de Biscaia
ATL
23.
0°N
30°W
0°N 30°W
0; -30
Otzèanu Atlànticu nord
ATL
24.
48°00′N
61°30′W
48°N 61.5°W
48; -61.5
Gulfu de Santu Larentu
ATL
25.
45°00′N
65°48′W
45°N 65.8°W
45; -65.8
Badia de Fundy
ATL
26.
25°22′07″N
90°23′26″W
25.368611°N 90.390556°W
25.368611; -90.390556
Gulfu de su Mèssicu
ATL
27.
14°31′32″N
75°49′06″W
14.525556°N 75.818333°W
14.525556; -75.818333
Mare Caraìbicu
ATL
28.
35°N
18°E
35°N 18°E
35; 18
Mare Mediterràneu
ATL
28.A
Conca otzidentale de su mare Mediterràneu
ATL
28.B
Conca orientale de su mare Mediterràneu
ATL
28.Aa
35°58′18″N
5°29′09″W
35.971667°N 5.485833°W
35.971667; -5.485833
Astrintura de Gibilterra
ATL
28.Ab
36°00′N
3°00′W
36°N 3°W
36; -3
Mar d'Alboran
ATL
28.Ac
40°00′N
1°30′E
40°N 1.5°E
40; 1.5
Mare de sas Baleares
ATL
28.Ad
43°29′54″N
9°02′30″E
43.498333°N 9.041667°E
43.498333; 9.041667
Mare Lìgure
ATL
28.Ae
39°31′22″N
13°21′12″E
39.522778°N 13.353333°E
39.522778; 13.353333
Mare Tirrenu
ATL
28.Af
38°06′04″N
18°17′41″E
38.101111°N 18.294722°E
38.101111; 18.294722
Mare Iònicu
ATL
28.Ag
43°N
15°E
43°N 15°E
43; 15
Mare Adriàticu
ATL
28.Bh
39°15′34″N
24°57′09″E
39.259444°N 24.9525°E
39.259444; 24.9525
Mare Egeu
ATL
29.
40°43′21″N
28°13′29″E
40.7225°N 28.224722°E
40.7225; 28.224722
Mare de Màrmara
ATL
30.
43°30′N
34°30′E
43.5°N 34.5°E
43.5; 34.5
Mare Nieddu
ATL
31.
46°N
37°E
46°N 37°E
46; 37
Mare de Azov
ATL
32.
Otzèanu Atlànticu sud
ATL
33.
34°30′S
58°10′W
34.5°S 58.166667°W
-34.5; -58.166667
Riu de sa Plata
ATL
34.
1°00′N
4°00′E
1°N 4°E
1; 4
Gulfu de Guinea
ATL
Núm.
Localizatzione
Mare
Otzèanu
35.
Gulfu de Suez
IND
36.
Gulfu de Aqaba
IND
37.
Mare Ruju
IND
38.
Gulfu de Aden
IND
39.
Mare de Aràbia
IND
40.
Gulfu de Omàn
IND
41.
Gulfu Pèrsicu
IND
42.
Mare de sas Lacadivas
IND
43.
Gulfu de su Bengala
IND
44.
Mare de Andaman
IND
45.
Otzèanu Indianu
IND
45.
Canale de Mozambicu
IND
46
Astrintura de Malacca
IND
46.b
Astrintura de Singapore
IND
47.
Gulfu de Siam o de Tailàndia
IND
48.
Mare de Indonèsia
IND
48
Mare de Sulu
IND
48.b
Mare de Cèlebes
PAC
48.c
Mare de sas Moluccas
PAC
48
Gulfu de Tomini
PAC
48.e
Mare de Halmahera
PAC
48.f
Mare de Seram
PAC
48.g
Mare de Banda
PAC
48.h
Mare de Arafura
PAC
48.e
Mare de Timor
PAC
48.j
Mare de Flores
PAC
48.l
Mare de Bali
PAC
48.n
Mare de Java
PAC
48.o
Mare de Savu
PAC
49.
Mare de sa Tzina Meridionale (Nanu Hai)
PAC
50.
Mare de sa Tzina Orientale (Tung Hai)
PAC
51.
Mare Grogu (Hwang Hai)
PAC
52.
Mare de su Giapone
PAC
53.
Mare Interiore de Seto
PAC
54.
Mare de Okhotsk
PAC
55.
Mare de Bering
PAC
56.
Mare de sas Filipinas
PAC
57.
Otzèanu Patzìficu Nord
PAC
58.
Gulfu de s'Alaska
PAC
59.
Aigües costerinas de su sud-ovest de s'
Alaska
e sa
Colùmbia Britànnica
PAC
60.
Gulfu de Califòrnia
PAC
61.
Otzèanu Patzìficu Sud
PAC
62.
Baja Australiana Manna
PAC
62.
Astrintura de Bass
PAC
63.
Mare de Tasmània
PAC
64.
Mare de su Coraddu
PAC
65.
Mare de sas Salomonas
PAC
66.
Mare de Bismarck
PAC
Àteros mares de su mundu
Mare Tzèlticu
Mare de Pečora
Bohai
Gulfu de Hammamet
Mare de Creta (mare Egea)
Gulfu de Gabès
Mare de Sibuyan
Mare de sos Sargassos
Mare de Wadden (mare de su Nord)
Otzèanu Antàrticu
Mare de Amundsen, mare de Ross, mare de Weddell, mare de Davis e mare de Bellingshausen
Mare de Scotia
Mare Càspiu
Mare de Aral
Mare Mortu
Lista de sos mares pro superfìtzie
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Nº
Nùmene
Superfìtzie (mie²)
Superfìtzie (
km²
Mare de sas Filipinas
2.000.000
5.177.762
Mare de su Coraddu
1.850.000
4.791.000
Mare de Aràbia
1.491.130
3.862.000
Mare de sa Tzina Meridionale
1.351.936
3.500.000
Mare de Weddell
1.081.548
2.800.000
Mar Carib
1.063.000
2.754.000
Mar Mediterràneu
965.000
2.500.000
Mare de Tasmània
900.000
2.330.000
Mare de Bering
873.000
2.260.100
10
Golf de Bengala
838.970
2.172.000
Istados de su mare
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Cun relatzione a sas dimensiones de sas ondas e a sos impèigos chi rapresentant pro sa navigatzione, si sunt determinadas diversos grados de sos istados de su mare segundu s'iscala Douglas, cun denominatziones ispetzìficas.
Mares extraterrestres
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Sos mares lunares sunt mannos pranos basàlticos de sa Luna
chi sos primos astrònomos ant confùndidu cun massas de abba, chi ant batijadu comente a "mares".
In sa superfìtzie de
Marte
, si creet chi in unu passadu larganu nche podiat àere esìstida abba in forma lìcuida e chi sos diversos batzinos martzianos atuales diant èssere fundos marinos sicos. Sa prus grandu est sa mentovada
Vastitas Borealis
, e nde nche depet àteras comente s'Hellas Planitia e s'Argyre Planitia.
Puru si suponet sa presèntzia de abba currente suta sa superfìtzie de diversas lunas, mescamente in Europa.
In sa superfìtzie de
Titanu
puru si creet chi b'ant idrocarburos in forma lìcuida, cun totu chi in custu casu diat èssere prus cunformadu faeddare de "lagos" chi no de "mares".
Su mare in sa mitologia
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
Sas mitologias teniant ispiegatziones pro s'orìgine de su mare comente a parte de sa creatzione de su mundu, e a s'ispissu unu de sos deos printzipales regnaiat subra su mare. Aici, pro esempru, Poseidone fiat su deus gregu de su mare, Olorun su de sos pànteons sudafricanos, sos tzinesos teniant bator deos
dragos
(cadaunu incarrigadu dae un'otzèanu), Nun s'incarrigaiat de sas abbas de su comintzu pro sos egitzianos... Medas piscadores s'acumandaiant a santos o gènios locales pro pregontare protetzione in antis su mare.
In sa literadura, su mare est istadu sinònimu a s'ispissu de sa morte, siat pro sos mostros marinos naschidos dae sa mitologia, pro analogia de sa metàfora de su riu comente sa vida (chi acabat in assutare in su mare) o pro sa cantidade de riferimentos acuàticos in escatologia (sa laguna Estígia o su riu de sa morte egitzianu, pro esempru).
Riferimentos
modìfica
modìfica su còdighe de orìgine
ES
Día Marítimo Mundial
, in
un.org
Organització de les Nacions Unides
EN
FR
IHO, The International Hydrographic Organization
, in
ohi.shom.fr
URL consultadu su 4 làmpadas 2011
(archiviadu dae s'
url originale
su 12 abrile 2017)
EN
Limits of oceans and seas
PDF
), in
iho.int
, 3a, 1953.
URL consultadu su 16 abrile 2019
(archiviadu dae s'
url originale
su 24 làmpadas 2009)
EN
) Taylor G. Jeffrey,
The Surprising Lunar Maria
, Planetary Science Research Discoveries, 23 làmpadas 2000.
Controllu de autoridade
BNF
FR
cb119328810
(data)
GND
DE
4038301-5
LCCN
EN
sh85093871
MusicBrainz
91bf53d0-9cec-4117-99f2-57833f8278c6
NKC
EN
CS
ph115369
TDVİA
TR
bahriye
Wikimedaglia
Custu est unu de sos
artìculos de su mese
, est a nàrrere
unu de sos mègius artìculos
creados e postos in sa pàgina printzipale dae sa comunidade, chi l'at isseberadu pro su mese de
cabudanni
de su
2020
Candidados pro sos meses benidores
Totu sos artìculos de su mese
Bogadu dae "
Categorias
Limba Sarda Comuna
Artìculos de su mese
Mares
Categorias cuadas:
Artìculos cun còdighe BNF
Artìculos cun còdighe GND
Artìculos cun còdighe LCCN
Artìculos cun còdighe MBAREA
Artìculos cun còdighe NKC
Artìculos cun còdighe TDVİA
Artìculos non biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade
Mare
Agiunghe cuntierra