Mitologia – Wikipedia, wolna encyklopedia

Mitologia – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
To jest najnowsza
wersja przejrzana
, która została
oznaczona
2 lut 2026
Od tego czasu wykonano
2 zmiany
, które oczekują na przejrzenie.
Personifikacja Mitologii (po lewej). W środku personifikacja Historii, po prawej Tradycji – mozaika
Fredericka Dielmana
(inne języki)
z 1896 roku.
Biblioteka Kongresu
Waszyngton
Mitologia
– zbiór
mitów
opowiadanych w danej
społeczności
lub literacko uporządkowany zbiór opowieści o
bóstwach
i istotach
nadprzyrodzonych
, a także
nauka
zajmująca się zbieraniem, analizą, klasyfikacją i interpretacją mitów.
Mitologię uważa się za dyscyplinę z pogranicza
antropologii
etnologii
teorii literatury
historii
socjologii
teologii
czy
religioznawstwa
. Niekiedy wobec nauki badającej mity używa się też określenia mitoznawstwo.
Studia nad mitologiami mają dwuwiekową tradycję, poprzedzoną zamiłowaniami antykwarycznymi w wielu krajach, a także odrodzeniem greckich i rzymskich wątków antycznych w kulturze europejskiej. Podstawowe kierunki badawcze ukształtowały się w XIX i XX wieku. Obok klasycznej interpretacji mitologii, opartej na analizie tekstów, zwanej historyczno-literacką, rozwinęły się liczne interpretacje funkcjonalne. Klasyczne ujęcie mitologii opiera się na założeniu, że to, co ludzie wyrażają w mitach, jest właśnie tym, co chcą wyrazić.
Funkcjonalna
interpretacja mitologii zakłada, że język mitu jest przekładalny na język współczesnej nauki, a różne struktury pojęciowe mogą służyć do odkrywania ukrytego sensu mitologii, maskowanego przez treść i formę mitów. Zwolennicy mitologii funkcjonalnej sformułowali wiele różnych wyjaśnień mitologii, które można sprowadzić do trzech zasadniczych interpretacji: intelektualnej, emocjonalnej i społecznej.
Mitologia jako zbiór ustnych opowieści
edytuj
edytuj kod
Homer
opowiadający mity. Fragment fresku
Parnas
Rafaela
Stanze Watykańskie
Mity – w formie ustnych opowieści – wykazują trwałą, występującą we wszystkich społecznościach i w różnych okresach historycznych, tendencję do łączenia się w grupy oraz tworzenia większych całości. Całości te nazywa się w nauce mitologiami
Mit nie jest więc opowiadaniem całkowicie niezależnym, jest zazwyczaj powiązany
tematycznie
z innymi mitami opowiadanymi w danej społeczności. Oznacza to, że
wątki
pojedynczego mitu stają się w pełni zrozumiałe dopiero poprzez odniesienie do całego zbioru mitów tejże społeczności. Te powiązania między poszczególnymi mitami wynikają z faktu, że mitologia danej społeczności dąży zazwyczaj do stworzenia całościowego obrazu wszechświata, opisanego za pomocą mitów, w którym poprzez opowieści o istotach nadprzyrodzonych tłumaczone są np. sens świata, początki danej społeczności, pochodzenie człowieka, jego los, granice jego możliwości, zasięg jego nadziei i pragnień itp.
Mity łączą się w mitologię diachronicznie, wskutek powiązania ich
fabuł
, a także synchronicznie – poprzez opowiadanie o tych samych postaciach lub wspólną tematykę, wątki czy
motywy
Mitologia jako zbiór opowiadań literackich
edytuj
edytuj kod
Starożytność
edytuj
edytuj kod
Portret
Hezjoda
na tzw. Mozaice Monnusa z III wieku.
Rheinisches Landesmuseum
(inne języki)
Trewirze
Mitologia, rozumiana jako literacko uporządkowany zbiór opowieści o bóstwach i istotach nadprzyrodzonych, rozwijała się od
starożytności
przez narastanie, w wyniku dodawania kolejnych opowieści – albo przeciwnie, poprzez rygorystyczną kodyfikację i odrzucanie zbędnego materiału
Zapisywanie mitów dało początek europejskiej literaturze. Jak wykazały współczesne badania, dzieła
Homera
powstały w oparciu o ustną tradycję, która składała się z wielu powiązanych ze sobą opowieści, zawierających greckie legendy i mity, utrwalone w
Iliadzie
Odysei
. Badacze – zwani
mitografami
– zbierali, opisywali, porządkowali oraz tłumaczyli mity. Łączyli je w literackie zbiory, z których za najstarsze uważa się
Theogonię
Hezjoda
oraz dzieła jego greckich naśladowców. Często zbiory takie miały charakter poetycki – jak w przypadku
Metamorfoz
Owidiusza
łacińskiego
dzieła spisanego w pierwszych latach naszej ery. Zbiory te stanowiły swego rodzaju skarbnicę tradycji mitologicznej danej społeczności
Mitologia jako forma literatury opierała się w starożytności na definicji mitu rozumianego najogólniej. Dla mitografów składnikiem mitologii było opowiadanie o bóstwach i innych istotach nadprzyrodzonych. Nie tyle związek ze słońcem i księżycem sprawił, że opowieści o
Faetonie
Endymionie
weszły do rozwijającego się,
greckiego
, literackiego systemu mitologicznego (mogłyby bowiem istnieć np.
bajki
na ten sam temat), lecz ich powiązanie z innymi opowieściami o bogach – w tym przypadku
Apollinie
Artemidzie
Średniowiecze
edytuj
edytuj kod
Średniowieczna
literatura europejska zachowała pamięć o antycznych bogach, ich imionach i atrybutach, ale bardzo rzadko przytaczała historie z nimi związane. Kulturę tego okresu zdominowały mitologie
germańska
celtycka
, które wówczas spisano. Ówcześni pisarze na podstawie wątków germańskich, celtyckich oraz
chrześcijańskich
wykształcili własną mitologię literacką, która była źródłem inspiracji dla wielu późniejszych twórców
Przełomowe znaczenie dla kultury europejskiej miało opublikowanie w drugiej połowie XIV wieku
Genealogii bogów
(inne języki)
Boccaccia
, dzieła zawierającego
alegoryczną
interpretację starożytnej mitologii. Cieszyło się ono w XV wieku wielką popularnością i przyczyniło się w sposób decydujący do rozbudzenia zainteresowania antyczną mitologią w Europie
Naukowe badania mitologii
edytuj
edytuj kod
Interpretacja literacko-historyczna
edytuj
edytuj kod
Interpretacja tradycyjna
edytuj
edytuj kod
Ulica
Georges’a Dumézila
Paryżu
Klasyczne ujęcie mitologii, zwane niekiedy mitografią lub mitologią ogólną, opiera się na założeniu, że to, co ludzie wyrażają w mitach, jest właśnie tym, co chcą wyrazić
. Mitografia narodziła się w starożytności. W ramach tego kierunku mitologia historyczna przedstawia mity w ujęciu historycznym, odróżniając specyfikę poszczególnych krajów i epok; mitologia opisowa jest ujęciem systematycznym i synchronicznym wszystkich najważniejszych mitów funkcjonujących w danej społeczności;
mitologia porównawcza
natomiast zajmuje się porównywaniem mitów różnych społeczności, wyróżniając w nich cechy wspólne i odrębne
Zwolennicy tradycyjnego podejścia do mitologii twierdzą, że język mitu jest zamknięty i samopotwierdzający się, nieprzekładalny na język współczesnej nauki. Ich zdaniem ludzie stają się uczestnikami tego języka przez inicjację, nie zaś w drodze łagodnego przejścia i przekładu z innego systemu znaków, a to, co ludzie mówią w kategoriach mitologicznych, daje się zrozumieć tylko przez odniesienie do całej sieci znaków, które mitologię tworzą
Filologowie, literaturoznawcy i historycy w ramach tradycyjnego podejścia do materiału mitologicznego w XIX i XX wieku stworzyli wiele opisów mitologii poszczególnych społeczności, monografii specjalistycznych, a także słowników i encyklopedii, które miały podstawowe znaczenie dla rozwoju mitologii jako nauki
Jednym z najbardziej znanych nowożytnych przedstawicieli tego typu podejścia do materiału mitologicznego był francuski filolog
Georges Dumézil
10
. Z badań porównawczych wysnuł on wniosek, że mitologiczne bóstwa występują zawsze w parach czy zespołach i zbudował
hipotezę
o funkcjonowaniu mitu triady bóstw wśród
prahistorycznych
Indoeuropejczyków
11
. Według Dumézila każdy system mitologiczny jest wyłącznie językowy, ponieważ literatura jest nośnikiem mitologii. Jego zdaniem mitologię i język łączy nierozerwalna więź, gdyż badaniu naukowemu dostępna jest tylko literacka wersja mitologii
12
Do rozwoju mitologii ogólnej w XX wieku przyczyniła się w sposób znaczący tak zwana szkoła wiedeńska, powstała wokół osoby i prac austriackiego antropologa
Wilhelma Schmidta
. Przedstawiciele tego kierunku badawczego dokonali przeniesienia do mitologii porównawczej wyników badań
antropologicznych
, prowadzonych nad mitologiami ludów prymitywnych. Porównawcza analiza mitologii różnych społeczności doprowadziła Schmidta i jego kontynuatorów do wniosku, że wszystkie mitologie miały pierwotnie charakter
pramonoteistyczny
, bowiem w swoich opowieściach, w różnych formach, wyrażały przekonanie o istnieniu jednej, wszechmocnej siły nadprzyrodzonej, która jest przyczyną istnienia świata i nadaje temu światu sens
13
Chociaż w drugiej połowie XX wieku przeważał w nauce nurt krytyczny wobec tradycyjnej interpretacji mitologii, to jednak w mitologii europejskiej i amerykańskiej nastąpiło odnowienie stanowiska klasycznego, chociaż w innych formach – krytyczno-mitograficznej, postmodernistycznej i mitokrytycznej
14
Interpretacja krytyczno-mitograficzna
edytuj
edytuj kod
Pomnik
Northropa Frye’a
w kanadyjskim
Moncton
Twórcą interpretacji krytyczno-mitograficznej był kanadyjski teoretyk literatury
Northrop Frye
. Poprzez drobiazgową analizę dzieł pisarzy różnych krajów i epok doszedł on do wniosku, że cała literatura europejska jest kontynuacją mitologii. Literatura narodziła się – jego zdaniem – w wyniku procesu desakralizacji mitologii. W tym znaczeniu uważał on, że cała współczesna literatura jest nowożytną mitologią
15
Według Frye’a mitologia stanowi dla literatury swego rodzaju matrycę, do której różne dzieła literackie, w odmiennych epokach i kulturach, bez przerwy powracają. Autorzy dzieł literackich operują bowiem metaforami i obrazami, a nie zdaniami logicznymi, a korzenie tych
metafor
i obrazów tkwią w mitologii. Zjawisko to nazwał Frye mitopeizacją literatury. Każdy temat literacki, który wyraża losy i dążenia człowieka – czyli wszystko, co mieści się w szerokich granicach tego, co literatura jest w stanie wyrazić – jest zawsze w pewien sposób związany z mitem. Stąd na przykład – zdaniem Frye’a –
cały ogrom poezji wyraźnie mitopeicznej o formach epickich i erudycyjnych, po które sięgało tak wielu najznakomitszych poetów. Poeta, który traktuje mitologię jako obowiązującą wiarę – tak jak
Dante
czy
Milton
traktowali chrześcijaństwo – będzie z niej czerpał z przyczyn oczywistych; natomiast poeci spoza takiej tradycji zwracają się ku innym mitologiom i traktują je jako propozycje lub symbole tego, w co można wierzyć, tak jak na przykład dzieje się to w adaptacjach mitologii antycznej czy okultystycznej u
Goethego
Wiktora Hugo
, Shelleya czy Keatsa
16
Zwolennicy interpretacji krytyczno-mitograficznej analizują każdy mit będący składnikiem mitologii jako należy do pewnej konwencji lub kategorii, takiej jak na przykład kategoria komedii czy tragedii. Twierdzą, że mitologia jest literaturą, choć literaturą „w oprawie prostszej”. Inaczej mówiąc – w mitologii, utożsamianej z pierwotną literaturą, każdy element ma dla przedstawicieli tego kierunku wyłącznie kształt słowny, mitologia jest bowiem dla nich jedynie uporządkowanym układem słów. Ten kształt słowny tworzy – ich zdaniem – niezależny i autonomiczny świat, który może być interpretowany wyłącznie na podstawie swojej struktury literackiej
17
. Jak twierdził Frye:
to, co się dzieje w micie, dzieje się tylko w opowieściach i należy do odrębnego, zamkniętego świata literatury
18
Interpretacja mitokrytyczna
edytuj
edytuj kod
Plac
Gilberta Duranda
i obelisk z napisem upamiętniającym tego uczonego przez siedzibą
Uniwersytetu Sabaudzkiego
Chambéry
Inną współczesną odmianą interpretacji tradycyjnej jest mitokrytyka. Powstała ona jako rozwinięcie koncepcji Frye’a. Twórcą mitokrytyki był francuski historyk idei
Gilbert Durand
. Z analizy dzieł literackich mitokrytycy wyciągnęli wniosek, że mitologia jest trwała w swoich podstawowych cechach, opiera się na
wyobraźni
i wyraża w całej historii człowieka niezmienną strukturę świata wyobrażonego – nie tylko w literaturze, ale współcześnie także np. w filmach czy grach komputerowych
19
Dlatego, według Duranda i jego kontynuatorów, cała ludzka
kultura
może zostać opisana jako mitologia, a głównym zadaniem badacza jest zinterpretowanie dzieła kultury poprzez odnalezienie
rdzenia mitologicznego
. Rdzeń ten jest najczęściej pewnym ciągiem zdarzeń wyrażonym w fabule lub zbiorem określonych cech bohatera
20
. Po analizie fabuł i bohaterów wielu współczesnych dzieł kultury Durand stwierdził:
Każde opowiadanie jest blisko spokrewnione z „sermo mithicus”, z mitem. Mit jest czym w rodzaju modelu, matrycy każdego opowiadania, opartego na podstawowych schematach i
archetypach
„psyche homo sapiens sapiens”
21
Uczeni, którzy prowadzą analizę mitokrytyczną dzieł kultury, badają nawiązania do mitologii zasygnalizowane w tytule, obecność mitów w krótkich utworach lub dziełach większych rozmiarów, odniesienia do mitologii w całej twórczości jakiegoś autora, w kulturze określonego narodu bądź epoki, a także przekształcenia mitologii w określonej kulturze na przestrzeni dziejów
22
W XXI wieku hiszpański uczony
José Manuel Losada
zaproponował nowy kierunek interpretacji mitokrytycznej, który nazwał
mitokrytyką kulturową
i rozwinął obszernie w swojej książce "Mitocrítica cultural: Una definición del mito" (2022), podając swoje
hermeneutyczne
metodologiczne
oraz
epistemiologiczne
podejście do mitu.
23
Mitokrytyka kulturowa zakłada badania nad
transcendentnym
wymiarem mitu (jego funkcją i zanikiem) w celu oceny roli mitu jako zwierciadła współczesnej kultury. Analizuje funkcje mitu i czynniki kształtujące jego badania oraz opracowuje kryteria jego analizy.
24
Jak pisze Losada:
Mitokrytyka [kulturowa], dyscyplina zajmująca sie badaniem mitów [...], ma z natury charakter interdyscyplinarny – łączy w sobie osiągnięcia teorii literatury, historii literatury, sztuk pięknych oraz nowych sposobów rozpowszechniania wiedzy w erze komunikacji. Podejmuje swój przedmiot badań z prespektywy wzajemnych powiązań z innymi naukami humanistycznymi i społecznymi, w szczególności socjologią, antropologią i ekonomią. Potrzeba podejścia, metodologii, która pozwoli nam zrozumieć złożoność mitu i jego przejawy we wspołczesności, jest uzasadniona.
25
Podejście to koncentruje się przede wszystkim na współczesnych czynnikach takich jak
globalizacja
relatywizm
immanencja
, ze względu na to, że każdy z nich na swój sposób może powodować trudności w interpretacji mitów.
23
26
Globalizacja, jako ruch integracyjny, sprawia, że do poprawnego zrozumienia mitów potrzebne jest zmiana perspektywy tak, aby dostosować się do dzisiejszego świata, rozwiniętego technologicznie.
27
Relatywizm, proklamując indywidualistyczne podejście do życia, niejako przeciwstawia się poprawnej interpretacji mitów, które z natury są dziełami zawierającymi prawdy uniwersalne i tradycyjne.
28
W końcu, według Losady, współczesny świat ma tendencję do przeciwstawiania się
transcendencji
mitów i narzuca interpretacje
immanentne
, ograniczając je do świata teraźniejszego.
26
Mitokrytyka kulturowa ma zbadać ewolucję mitów we współczesnym kontekście, śledzić ich pochodzenie, rozwój, oraz procesy demistyfikacji i remistyfikacji.
24
Celem tego kierunku mitokrytyki jest jednak nie tylko badanie mitów poprzez świat współczesny, ale i badanie świata współczesnego poprzez mity.
29
Interpretacja postmodernistyczna
edytuj
edytuj kod
Przedstawiciele
postmodernizmu
, stojąc na gruncie
relatywistycznego
założenia
ontologicznego
, że nie istnieje i nigdy nie istniała pozaliteracka rzeczywistość, sformułowali tezę, że mitologia ma wyłącznie czysto językowe znaczenie, oparte na
wyobraźni
, i odrzucili wszystkie pozaliterackie interpretacje mitów
14
Interpretacja funkcjonalna
edytuj
edytuj kod
Krytyka interpretacji literacko-historycznej
edytuj
edytuj kod
Krytycy klasycznego ujęcia mitologii są zdania, że sposób, w jaki przedstawia ono i traktuje mity, sprowadza mitologię jedynie do opowieści na temat bóstw lub prymitywnej formy spekulacji
teologicznej
czy
filozoficznej
– czyli do komunału (
toposu
) lub
sofizmatu
. Krytykują zasadę arbitralnego charakteru znaku językowego, gdyż – ich zdaniem – z ustalenia, że określony mit należy do sieci znaków języka mitologii, nie można wyprowadzić wniosku, który wyjaśniałby, dlaczego ukryty
sens
takiego mitu wykracza często poza czysto językowe znaczenie danej opowieści
30
Funkcjonalna
interpretacja mitologii zakłada, że język mitu jest przekładalny na język współczesnej nauki, a różne struktury pojęciowe mogą służyć do odkrywania ukrytego sensu mitologii, maskowanego przez treść i formę mitów
31
. Liczne odmiany interpretacji funkcjonalnej zdominowały badania naukowe w drugiej połowie XX wieku. Nastąpił w nich zwrot ku radykalnemu
racjonalizmowi
, zbudowanemu na teoretycznych modelach funkcjonowania mitologii, które miały umożliwić zrozumienie tego zjawiska bez konieczności rozwijania literackiej interpretacji tekstu mitów. Funkcjonaliści traktują bowiem mitologię jako zamknięty, samowystarczalny system, który pełni w życiu człowieka i społeczeństw określone funkcje
32
Przeciwnicy funkcjonalnego podejścia do mitologii twierdzą, że założenia, jakie arbitralnie przyjmują przedstawiciele tego kierunku, mają podstawy filozoficzne, a nie
empiryczne
. Ich zdaniem twierdzenia mitologii funkcjonalnej nie wynikają z empirycznej analizy mitów, tylko porządkowania materiału mitologicznego pod z góry założoną tezę, w związku z czym funkcjonaliści popadają w
petitio principii
31
Natomiast zdaniem uczonych reprezentujących funkcjonalistyczne podejście do mitów, tradycyjne badania nie przynoszą rezultatów, które pozwoliłyby dokonać dogłębnej interpretacji materiału mitologicznego. Dlatego – ich zdaniem – szczególnych własności mitologii należy poszukiwać powyżej poziomu jej języka, bowiem natura mitologii jest bardziej złożona, niż forma i treść poszczególnych mitów
. Według jednego z najwybitniejszych funkcjonalistów, francuskiego antropologa
Claude’a Lévi-Straussa
Nieporozumienia i banały, które zbyt często są wynikami mitologii ogólnej, biorą się z nieuwzględnienia wymaganych wielowymiarowych układów odniesienia; uważa się naiwnie, że można je zastąpić przez układu dwu- lub trójwymiarowe. Prawdę mówiąc, mało jest nadziei, że mitologia porównawcza będzie mogła się rozwinąć, nie korzystając z symboliki matematycznej, stosowanej do systemów wielowymiarowych, zbyt złożonych dla naszych tradycyjnych modeli empirycznych
33
Zwolennicy mitologii funkcjonalnej sformułowali wiele różnych wyjaśnień mitologii, które można sprowadzić do trzech zasadniczych interpretacji: intelektualnej, emocjonalnej i społecznej
34
Interpretacja intelektualna
edytuj
edytuj kod
Claude Lévi-Strauss
dziękujący w Amsterdamie za przyznanie
Nagrody Erazma
w 1973 roku.
Uczeni, którzy są zwolennikami interpretacji intelektualnej, uważają, że mitologia przekazuje pewien rodzaj wiedzy, wyjaśniającej zjawiska przyrodnicze i społeczne. Ich zdaniem, w okresie przed upowszechnieniem nauki, mity zastępowały racjonalną wiedzę wytworami fantazji. W tej interpretacji mitologia to
pseudonauka
, która wyjaśnianie zjawisk przyrody zazwyczaj łączy z
magią
, rozumianą jako pseudotechnika, która kompensuje brak umiejętności praktycznych technologią imaginacyjną
34
Interpretacja ta narodziła w starożytności, a została rozwinięta przez uczonych okresu
oświecenia
. Była podłożem XIX-wiecznych badań antropologicznych, przede wszystkim dzieł szkockiego antropologa
Jamesa George’a Frazera
35
. Frazer, w monumentalnej monografii „
Złota gałąź
” (
The Golden Bough
), doszedł do wniosku, że genezy mitologii należy upatrywać w uosobieniu pod postaciami bóstw sił przyrody (słońca, burzy, pioruna), a także cyklu zajęć agrarnych. Na tej podstawie zbudował teorię, zgodnie z którą mitologia jest wyjaśnieniem sił przyrody, a zarazem zaklinaniem zjawisk przyrody za pomocą magii
Brak bezpośredniego związku wielu mitów ze zjawiskami przyrodniczymi czy społecznymi tłumaczył Frazer faktem, że wraz z rozwojem społecznym w mitologii wzmaga się tendencja do uczłowieczania bóstw, które pierwotnie uosabiały sił przyrody. Zdaniem Frazera, im bardziej mitologia staje się
antropomorficzna
, tym większa przepaść zaczyna oddzielać ją od pierwotnych funkcji, a jednocześnie w części społeczeństwa funkcjonują nadal stare mity, więc często w jednej mitologii to samo zjawisko przyrodnicze czy społeczne jest reprezentowane przez różne istoty.
Cóż ma wobec tego uczynić mitologia, gdy znajdzie się z dwoma oddzielnymi wcieleniami tego samego elementu? W jaki sposób uregulować stosunki między nimi i znaleźć dla obu miejsce w systemie mitologii? (...) Skoro element został stworzony przez dawnego ducha, a ożywiony przez nowego, ten ostatni, jako dusza elementu, musi również zawdzięczać swe istnienie pierwszemu. W ten sposób stosunek dawnego ducha do nowego będzie stosunkiem twórcy do dzieła stworzonego, a więc w mitologii stosunkiem rodzica do dziecka, jeśli zaś oba duchy są płci żeńskiej, wówczas będzie to stosunek matki do córki
– twierdził Frazer
36
W XX wieku interpretacja intelektualna przybrała nową formę w pracach Claude’a Lévi-Straussa i jego kontynuatorów, zwanych
strukturalistami
. Według tej szkoły mitologię należy rozłożyć na drobne fragmenty i ponownie ją zestawić w nowy, sensowny porządek. Dzięki temu można odkryć ukrytą strukturę mitologii, której ludzie wychowani na mitach nie są świadomi, a która dostarcza intelektualnych narzędzi do klasyfikowania i wyjaśniania zjawisk przyrodniczych i społecznych
35
. Jak ujął to Lévi-Strauss:
Logika myślenia mitycznego wydaje nam się równie wymagająca jak ta, na której opiera się myślenie pozytywne, i w istocie mało od niej różna. Albowiem różnica bierze się nie tyle z jakości operacji umysłowych, ile z charakteru rzeczy, których dotyczą te operacje. (...) Być może, że odkryjemy pewnego dnia, że ta sama logika działa w myśleniu mitycznym i w myśleniu naukowym i że człowiek zawsze myślał dobrze
37
Według strukturalistów mitologia dostarcza narzędzi służących do porządkowaniu wizji świata poprzez wprowadzenie wyraźnych rozróżnień pomiędzy elementami, a zarazem dostarcza logicznego modelu rozwiązywania sprzeczności. Dotyczy to przede wszystkim zjawisk społecznych, w mniejszym stopniu przyrodniczych. Na przykład w mitologii odnaleźć można podstawowe, funkcjonujące w danej społeczności prawa przyrodnicze, społeczne czy rodzinne, jak również zasady współżycia społecznego i obowiązujące
tabu
38
W ujęciu zwolenników interpretacji intelektualnej mitologia jest więc, w dziejach człowieka, etapem poznawania i intelektualnego porządkowania rzeczywistości. Była najstarszą, całościową teorią wyjaśniającą zjawiska przyrodnicze i społeczne. Poprzedzała nowożytną naukę, która jest kolejnym stadium rozwoju intelektualnego ludzkości, gdyż jak zauważył Frazer:
tak samo jak nauka zajęła miejsce swych poprzedniczek, tak i ją w przyszłości może zastąpić hipoteza doskonalsza, wynikająca, być może, z zupełnie odmiennego spojrzenia na zjawiska, którego nasze pokolenie nie potrafi sobie nawet wyobrazić
39
Interpretacja emocjonalna
edytuj
edytuj kod
Znaczek poczty
mołdawskiej
upamiętniający
Mircea Eliadego
Interpretacja emocjonalna, zapoczątkowana przez
epikurejczyków
, kładzie nacisk nie na poznawczą, lecz na emocjonalną funkcję mitów. Uczeni, którzy są przedstawicielami tego kierunku, uważają, że mity są odpowiedzią na takie zjawiska jak strach przed śmiercią, cierpienie, pragnienie itp
35
Najbardziej znanym przedstawicielem tego kierunku był rumuński religioznawca
Mircea Eliade
. W jego ujęciu mitologia jest zbiorem odpowiedzi na problemy egzystencjalne człowieka, związane z przemijaniem, sensem życia i śmierci, różnorodnością świata. Kreuje ona wzorce osobowe i modele ludzkich zachowań. Pojawianie się podobnych mitów niezależnie, na różnych obszarach i w odmiennych kulturach, tłumaczył Eliade
archetypicznym
pochodzeniem mitologii. W swojej badaniach oparł się na teorii szwajcarskiego psychologa
Carla Gustava Junga
i dowodził, że mitologia należy do zbiorowej nieświadomości ludzkości i jest projekcją archetypów
transcendencji
40
Eliade wyjaśnił znaczenie mitologii między innymi na przykładzie współżycia płciowego i odżywiania. Dla wychowanego na nowożytnej nauce człowieka współczesnego są to tylko czynności fizjologiczne. Człowiek wychowany na mitologii uważa te czynności za swego rodzaju ceremonie, za pośrednictwem których wchodzi w kontakt z siłą, jaką reprezentują istoty nadprzyrodzone. Jak twierdził Eliade, dzięki opowieściom mitologicznym owe elementarne czynności
stają się obrzędem, za pośrednictwem którego człowiek zbliża się do rzeczywistości, wkracza w dziedzinę bytu i uwalnia się od (pozbawionych treści i sensu) automatyzmów stawania się „świeckości”, nicości
41
Mitologia jest więc, dla zwolenników interpretacji Eliadego, „świętą historią”, którą trzeba zapamiętać i opowiadać, aby nadać sens całemu światu i własnemu życiu. Człowiek, opowiadając mity, zbliża się do bogów i ma swój udział zarówno w ich świętości, ale także w ich odpowiedzialności za losy wszechświata
42
. Inaczej mówiąc, chociaż człowiek jest wytworem historii ludzkości, to w sensie kulturowym jest wytworem „historii świętej”, opowiadanej za pomocą mitologii danej społeczności. Skoro zaś „historia święta” opowiada o czynach bóstw i innych istot nadprzyrodzonych, to mitologia jest także – według zwolenników interpretacji emocjonalnej – społecznym wzorcem, za pomocą którego człowiek wyznacza swój własny, osobisty wzorzec. Mitologia bowiem nie tylko jest odpowiedzią na doświadczenia człowieka, ale kreuje także modele ludzkich zachowań, określane jako
imitatio dei
43
. Jak twierdził Eliade, poprzez opowiadanie mitów
to wierne powtarzanie boskich wzorców ma podwójny rezultat: z jednej strony człowiek, naśladując bogów, utrzymuje się w sferze sacrum, to znaczy w rzeczywistości; z drugiej – świat uświęca się dzięki nieustannemu reaktualizowaniu wzorcowych gestów boskich
44
Koncepcję Eliadego rozwinął i zmodyfikował niemiecki historyk idei
Hans Blumenberg
. Według niego i jego kontynuatorów ciągła aktualność mitologii nie bierze się z odpowiedzi na problemy egzystencjalne, lecz z tego, że mitologia tylko werbalizuje tego typu problemy, pozostawiając je bez odpowiedzi. Według Blumenberga:
mity nie odpowiadają na żadne pytanie, tylko sprawiają, że nie ma już jak pytać, ponieważ mit nie ma odpowiadać na jakieś pytanie, lecz wymyślać historie, zanim pytanie stanie się naglące, i po to, aby nie stało się naglące
. Inaczej mówiąc – zdaniem Blumenberga – mitologia łagodzi lęk przed niezrozumiałym i obojętnym światem, unieważniając pytania, które zadaje nauka. Mitologia jest więc przeciwieństwem nauki, także filozofii czy teologii, ponieważ poprzez swoje opowieści zaprowadza skutecznie ład i sens w świecie, czego nie są w stanie osiągnąć żadne, nawet najbardziej rozwinięte i weryfikowalne teorie naukowe
45
Interpretacja społeczna
edytuj
edytuj kod
Bronisław Malinowski
badający mitologię mieszkańców
Wysp Trobrianda
w 1918 roku.
W XIX i XX wieku narodziły się interpretacje, które akcentowały rolę mitów w integracji społeczeństwa, w sterowaniu i kontrolowaniu emocji zbiorowych, w podtrzymywaniu struktury rodzinnej i innych instytucji życia społecznego. Najbardziej znanymi przedstawicielami tego kierunku byli szkocki socjolog
Émile Durkheim
i polski antropolog
Bronisław Malinowski
34
. Durkheim uważał mitologię za odzwierciedlenie rzeczywistości społecznej i kulturowej w jej najważniejszych składnikach, powodującą lęk i szacunek, a hamującą instynkty czy popędy. Według Malinowskiego mitologia to zestaw norm moralnych, kontrolujących postępowanie ludzi, którzy żyją w społeczności uznającej dane mity za prawdziwe
46
Mitologia a religia
edytuj
edytuj kod
Wśród uczonych występuje bardzo wiele zróżnicowanych stanowisk w sprawie związków mitologii z religią. Wynikają one przede wszystkim z przyjętych przez danego badacza definicji pojęć „religia” oraz „mit”. Dwa skrajne stanowiska są podzielane przez mniejszość uczonych. Zgodnie z pierwszym z tych skrajnych stanowisk religia i mitologia są tożsame ze sobą. Występuje ono w formie
religia jest mitologią
albo
mitologia jest religią
. Przeciwstawne stanowisko głosi, że religia i mitologia są całkowicie różnymi zjawiskami, które łączy jedynie powierzchowne podobieństwo pewnych elementów, więc ich pojęcia są rozbieżne, nie mają ze sobą punktów stycznych
47
Większość badaczy próbuje zdefiniować związki religii i mitologii w sposób bardziej zniuansowany, wykazując, że pewne elementy religii są częścią mitologii, a niektóre elementy mitologii występują w religii. Na przykład
Aleksander Gieysztor
twierdził:
Przez mitologię, stanowiącą część główną religii, rozumiemy system personifikacji, alegorii i symboliki, które wyrażały stosunek człowieka do świata. Tę jakże złożoną – także dla współczesnych nam ludzi – relację objaśniały Słowianom i innym ludom podania, baśnie i opowieści. Ujawniała się w nich dzięki fantastyce i niezwykłym skojarzeniom poetycka siła mitu, oddziałując zarówno na przeżycie, jak na poznanie ludzkie i obejmując – jak powieść dzisiejsza – sytuacje w swej istocie rzeczywiste, bo modelowe. Rzutując porządek naturalny i społeczny w świat wyobrażeń sakralnych, mity wyrażały chwiejną równowagę i zakłócenia, nadzieje i nieuchronności losu społecznego i osobistego
48
Z drugiej strony,
José Manuel Losada
nazywa relację między religią a mitologią "intymną" ze względu na to, że oba rodzaje opowieści odnoszą się do
transcendecji
sakralnej (esp.
trascendencia sagrada
). Zauważa jednak, że, w przeciwieństwie do religii, mity nie sprowadzają się do systemów dogmatycznych. Istotną różnicą są również źródła, jako że te religijne mają zazwyczaj charakter bardziej uniwersalny, natomiast te mitologiczne są silniej zakorzenione w określonych kręgach kulturowych. Przykładowo, niektóre fragmenty Starego Testamentu bądź Apokalipsy św. Jana z Nowego Testamentu można uznać za "opowieści ujęte w formie mitu"
49
. Jednocześnie, Losada podkreśla, że badania religioznawcze stanowią ważny element mitokrytyki – twierdzi, że mogą być niezwykle użyteczne, o ile zachowany zostaje szacunek dla metodologicznych różnic pomiędzy dwoma dziedzinami.
50
Mitologia biblijna
edytuj
edytuj kod
Spór wokół pojęcia „mitologia biblijna”
edytuj
edytuj kod
We współczesnej nauce występują rozbieżne opinie na temat tego, czy
Biblia
zawiera mity i czy można używać pojęcia
mitologia biblijna
. Główna oś sporu przebiega między częścią
teologów
biblistów
, którzy uważają, że Pismo Święte jest
historią zbawienia
i niedopuszczalne jest traktowanie jej tekstu w kategorii mitu, a częścią literaturoznawców, którzy twierdzą, że Biblia nie jest wyłącznie tekstem sakralnym, ale również literackim, i z tego względu opowieści w niej zawarte mogą być traktowane jako mity i w ten sposób analizowane. Spór nie przebiega jednak wyłącznie pomiędzy teologią a teorią literatury. Kwestia ta dzieli samych teologów i biblistów, jak również badaczy literatury i religioznawców
51
Stanowisko zwolenników mitologii biblijnej
edytuj
edytuj kod
Popiersie
Rudolfa Bultmanna
w parku przy
Uniwersytecie
Oldenburgu
Wśród badaczy, którzy dopuszczają możliwość analizy Pisma Świętego w kategoriach mitologicznych, nie ma zgody w sprawie określenia, które elementy Biblii należy uznać za mitologię. Do XVIII wieku uważano, że jest ona niemal w całości zapisem faktów historycznych, przekazanych w relacji naocznych świadków. Dopiero uczeni okresu oświecenia sformułowali twierdzenie, że Biblia jest zbiorem mitów
żydowskich
, analogicznym do mitologii funkcjonujących w innych społecznościach
52
W XX wieku przeważał pogląd, że w tekście Pisma Świętego prawda historyczna została wymieszana z mitologią. Twórcą tej tezy był niemiecki teolog
Rudolf Bultmann
. W monografii
Neues Testament und Mythologie
, wysunął on postulat „demitologizacji” Biblii. Jego zdaniem analiza opowieści biblijnych winna prowadzić do racjonalnego wyjaśnienia zawartych w nich mitów, takich jak np. opowiadania o cudach, i oddzielenia ich od prawdy historycznej
52
Bultmann i jego kontynuatorzy starali się zrekonstruować oryginalną mitologię żydowską, oddzielając mity od legend i źródeł historycznych zawartych w Biblii. Zaliczyli do mitologii między innymi opowiadania o
stworzeniu świata
Adamie i Ewie
Kainie i Ablu
potopie
wieży Babel
Sodomie i Gomorze
Hiobie
Wielkiej Nierządnicy
Mesjaszu
lub
końcu świata
. Ich zdaniem mitologia biblijna stała się podstawą doktryny
judaizmu
, a później
chrześcijaństwa
islamu
52
Przeciwko zaproponowanej przez Bultmanna interpretacji opowieści biblijnych literaturoznawcy podnieśli wiele zastrzeżeń. Wszystkie te zastrzeżenia zebrał i podsumował
Northrop Frye
W monografii
Wielki kod. Biblia i literatura
dowodził, że w Biblii zarówno historia, jak i
legendy
, mitologia oraz prawdy
wiary
, zostały wszystkie nierozerwalnie połączone w spójny tekst literacki. Z analizy literackiej Pisma Świętego Frye wysnuł wniosek, że wszystkie opowieści biblijne – bez względu na to, czy przekazują fakty historyczne, legendy czy też mitologię – są splątane i tworzą jeden
paradygmat
, zawierający opowieść o początkach człowieka, jego upadku i zbawieniu
52
Według Frye’a mity, które wpleciono w opowieści biblijne, nie zostały spisane po to, aby ich odbiorcy wierzyli bezwarunkowo w autentyczność przedstawionych w nich wydarzeń, lecz dlatego, żeby sformułować uniwersalny przekaz, zgodny z paradygmatem całego Pisma Świętego. Stąd biblijna mitologia jest specyficzna, nieporównywalna z innymi mitologiami. Na takiej podstawie Frye sformułował tezę, zgodnie z którą celem mitologii biblijnej – tak jak to rozumieli zapisujący czy redagujący ją pisarze – nie było opisywanie konkretnych sytuacji, ale ujęcie ich w taki sposób, żeby ich właściwe znaczenie nie zostało ograniczone do tych właśnie tylko sytuacji. Nie można więc zrekonstruować hipotetycznej, pierwotnej mitologii żydowskiej, bowiem mitologia biblijna mieści się – zdaniem Frye’a – wewnątrz struktury literackiej Biblii, nie zaś poza nią
53
Stanowisko przeciwników mitologii biblijnej
edytuj
edytuj kod
Literaturoznawcy oraz teolodzy, którzy są przeciwnikami analizy Pisma Świętego w kategoriach mitologicznych, podkreślają, że
Nowy Testament
w czterech miejscach używa greckiego słowa μῦθος. Za każdym razem termin ten jest przytaczany w kontekście negatywnym, jako synonim bajki bądź nieprawdziwej opowieści. Także
Ojcowie Kościoła
przeciwstawiali w swoich pracach
Ewangelię
mitologii. Pomysł powiązania mitologii z Biblią narodził się dopiero wśród XVIII-wiecznych uczonych okresu oświecenia
54
Spośród argumentów wysuwanych przeciwko tezie, że Biblia zawiera mitologię, powtarzają się najczęściej te, które wskazują na fakt, iż mitologiczni bogowie występują zawsze w parach czy zespołach i uosabiają najczęściej siły przyrody, podczas gdy Bóg Izraela jest jedyny, wszechmocny i bezimienny. Wydarzenia opisywane w Piśmie Świętym osadzane są w kontekście historycznym, natomiast te przedstawiane w mitologiach najczęściej dzieją się w czasie poprzedzającym historię. Ponadto – zdaniem przeciwników analizowania Biblii w kategoriach mitologicznych – opowieści biblijne nakierowane są ku przyszłości, mają kontekst
eschatologiczny
, podczas gdy mitologie opowiadają o tym, co się wydarzyło, aby wyjaśnić daną rzeczywistość. Uczeni ci twierdzą, że w mitologiach mamy zazwyczaj do czynienia z opowieściami heroicznymi, natomiast Biblia traktuje ludzi w sposób realistyczny, opowiadając o ich wstydzie, cierpieniu czy upadku
54
Stanowisko literaturoznawców, przeciwników traktowania Biblii w kategoriach mitologicznych, podsumował w monografii
Mythes anciens, figures bibliques, mythes littéraires
francuski uczony
André Dabezies
, stwierdzając:
Należy unikać wyrażenia „mit biblijny” jako kategorii nieprecyzyjnej i mylącej: opowieści biblijne nie powinny być uznawane za jedne z wielu opowieści mitycznych, ponieważ różnią się od nich strukturą, funkcjonowaniem i znaczeniem. Ich styl i sposób obrazowania zbliżają je do mitów, ale odróżnia je od nich struktura historyczna, wydźwięk symboliczny, a przede wszystkim osobista więź człowieka z Bogiem, wpisująca się w specyficzną koncepcję czasu
54
Mitopeje
edytuj
edytuj kod
Od literatury okresu
romantyzmu
z pierwszej połowy XIX wieku w kulturze europejskiej występuje zjawisko celowego przejmowania wątków mitologicznych oraz budowania na ich podstawie fikcyjnych
motywów
literackich, zwanych motywami mitopeicznymi. Zjawisko to zwane jest przez literaturoznawców mitopeizacją. Współcześnie mitopeizacja dotyczy nie tylko literatury, ale także np. filmów czy gier komputerowych. Niektórzy autorzy, z zapożyczonych z różnych mitologii motywów mitopieicznych, budują całe zespoły mitów literackich, tworząc fikcyjne mitologie. W badaniach naukowych, dla odróżnienia tych fikcyjnych mitologii od mitologii właściwych, używa się wobec mitologii literackich określenia „mitopeje”
55
Szczególnym przykładem źródła mitów jest
legendarium Tolkiena
. Jest ono źródłem wiedzy o mitach i podaniach ludów świata przedstawionego (głównie
Silmarillion
56
, ale także próbą stworzenia „mitologii Anglii” (Tolkien wykorzystał dzieła
kultury Anglosasów
do „ożywienia” mitów w – zdaniem
Shippeya
– „najbardziej zdemitologizowanym kraju w Europie”)
57
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Frye 1969 ↓
, s. 300.
Lévi-Strauss 1970 ↓
, s. 189.
Frye 1969 ↓
, s. 300–301.
Holmberg 1998 ↓
, s. 456.
Klik 2016 ↓
, s. 361–362.
Kołakowski 1988 ↓
, s. 11–13.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 24–28, 45–48.
Kołakowski 1988 ↓
, s. 192–194.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 34.
Lévi-Strauss 1970 ↓
, s. 186.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 27, 48.
Klik 2016 ↓
, s. 87.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 36.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 8.
Klik 2016 ↓
, s. 82–84.
Frye 1969 ↓
, s. 302.
Frye 1969 ↓
, s. 397.
Frye 1969 ↓
, s. 303.
Klik 2016 ↓
, s. 264.
Klik 2016 ↓
, s. 267.
Klik 2016 ↓
, s. 126.
Klik 2016 ↓
, s. 238.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Mitocrítica cultural: Una definición del mito
, Madryt: Akal, 2022,
ISBN
978-84-460-5267-8
hiszp.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Cultural Myth Criticism: Theory and Methodology
, [w:]
Markus
M.
Stachon
Antonella
A.
Lipscomb
Penelope
P.
Kolovou
(red.),
Antiquity in Progress: Intermedial Presences of Ancient Mediterranean Cultures in the Modern World
, Propylaeum, 2025, s. 220,
ISBN
978-3-96929-346-1
ang.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Nuevas formas del mito
, Berlín: Logos Verlag, 2015, s. 9, Cytat: La mitocrítica [cultural], disciplina que estudia los mitos [...], es por naturaleza interdisciplinar: aúna las aportaciones de la teoría literaria, la historia de la literatura, las bellas artes y los nuevos modos de difusión en la era de la comunicación. Asimismo acomete su objeto de estudio desde su interrelación con otras ciencias humanas y sociales, de manera particular la sociología, la antropología y la economía. Se justifica entonces la necesidad de un acercamiento, de una metodología que permita comprender la complejidad del mito y sus manifestaciones en la época contemporánea.
hiszp.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Cultural Myth Criticism: Theory and Methodology
, [w:]
Markus
M.
Stachon
Antonella
A.
Lipscomb
Penelope
P.
Kolovou
(red.),
Antiquity in Progress: Intermedial Presences of Ancient Mediterranean Cultures in the Modern World
, Heidelberg: Propylaeum, 2025, s. 220-227,
ISBN
978-3-96929-346-1
ang.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Myth and the Digital Age
, [w:]
José Manuel
J.M.
Losada
Antonella
A.
Lipscomb
(red.),
Myth and audiovisual creation
, Logos Verlag, 2019,
ISBN
978-3-8325-4966-4
ang.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Mitocrítica cultural: Una definición del mito
, Madryt: Akal, 2022, s. 64-116,
ISBN
978-84-460-5267-8
hiszp.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Cultural Myth Criticism: Theory and Methodology
, [w:]
Markus
M.
Stachon
Antonella
A.
Lipscomb
Penelope
P.
Kolovou
(red.),
Antiquity in progress: intermedial presences of ancient mediterranean cultures in the modern world
, Heidelberg: Propylaeum, 2025, s. 218-220,
ISBN
978-3-96929-346-1
ang.
Lévi-Strauss 1970 ↓
, s. 186–188.
Kołakowski 1988 ↓
, s. 11.
Klik 2016 ↓
, s. 307.
Lévi-Strauss 1970 ↓
, s. 197.
Kołakowski 1988 ↓
, s. 10.
Kołakowski 1988 ↓
, s. 10–11.
Frazer 2011 ↓
, s. 288.
Lévi-Strauss 1970 ↓
, s. 208.
Lévi-Strauss 1970 ↓
, s. 188.
Frazer 2011 ↓
, s. 439.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 46–47.
Eliade 2010 ↓
, s. 35.
Eliade 2001 ↓
, s. 118–119.
Eliade 2001 ↓
, s. 114.
Eliade 2001 ↓
, s. 113.
Klik 2016 ↓
, s. 338–339.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 35.
Kołakowski 1988 ↓
, s. 186–204.
Gieysztor 2006 ↓
, s. 23.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Mitocrítica cultural: una definición del mito
, Madryt: Akal, 2022, s. 44,
ISBN
978-84-460-5267-8
hiszp.
José Manuel
J.M.
Losada
José Manuel
J.M.
Mitocrítica cultural: una definición del mito
, Madryt: Akal, 2022, s. 43-45,
ISBN
978-84-460-5267-8
hiszp.
Klik 2016 ↓
, s. 63.
Klik 2016 ↓
, s. 61–62.
Klik 2016 ↓
, s. 83.
Klik 2016 ↓
, s. 66.
Frye 1969 ↓
, s. 299–301.
V. Flieger:
Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World
s. 107.
T.A. Shippey
Droga do Śródziemia
. Poznań: Zysk i S-ka, 2001, s. 340–341.
ISBN
83-7150-937-5
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Mircea Eliade
: Czas święty i mity. W:
Wiedza o kulturze. Część 1. Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów
Andrzej Mencwel
(red.). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2001, s. 89–124.
ISBN
83-230-9807-2
Mircea Eliade
Traktat o historii religii
Jan Wierusz-Kowalski
(tł.). Warszawa: Wydawnictwo Aletheia, 2010.
ISBN
978-83-61182-30-6
James George Frazer
Złota gałąź. Studia z magii i religii
Henryk Krzeczkowski
(tł.). Warszawa: KR, 2011.
ISBN
838-91-58-043
Aleksander Gieysztor
Mitologia Słowian. Wyd. III zmienione, rozszerzone
. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006.
ISBN
978-83-235-0234-0
Northrop
N.
Frye
Northrop
N.
Mit, fikcja i przemieszczenie
Elżbieta
E.
Muskat-Tabakowska
, „
Pamiętnik Literacki
”, 2, Wrocław:
Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
, 1969, s. 289–397
typ?
Ingrid Holmberg.
The Creation of the Ancient Greek Epic Cycle
. „Oral Tradition”. XIII (2), s. 456–478, 1998. Columbia: University of Missouri.
ang.
Marcin Klik
Teorie mitu. Współczesne literaturoznawstwo francuskie (1969-2010)
. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2016.
ISBN
978-83-235-2063-4
Leszek Kołakowski
Jeśli Boga nie ma. O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii
. Tadeusz Baszniak, Maciej Panufnik (tłum. autoryzowane). Kraków: Wydawnictwo Znak, 1988.
ISBN
83-7006-147-8
Claude Lévi-Strauss
: Struktura mitu. W:
Antropologia strukturalna
. Krzysztof Pomian (tł.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 186–208.
ISBN
978-83-61182-31-3
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Zobacz hasło
mitologia
w Wikisłowniku
Encyclopedia Mythica
ang.
Fantasy
Podgatunki
heroic
high
powieść historyczno-fantastyczna
low
magia i miecz
urban
z elementami
sci-fi
science
opera kosmiczna
umierająca Ziemia
z elementami
horroru
dark
grimdark
),
powieść gotycka
weird fiction
orientalne:
isekai
mahō-shōjo
wuxia
xianxia
Czasopisma
Locus
Weird Tales
Kultura
klub fantastyki
inklingowie
konwenty
klubówka
Nagrody
Hugo
Nebula
World Fantasy Award
Locus
Rasy w fantastyce
ludzie
krasnoludy
elfy
hobbity
entowie
olbrzymy
gnomy
gobliny
gremliny
hobgobliny
koboldy
ogry
orkowie
trolle
gnolle
centaury
driady
Stworzenia w fantastyce
smoki
żywiołaki
golemy
wiwerny
mantykory
gryfy
demony
dżinny
nieumarli
wampiry
wilkołaki
Powiązane tematy
alegoria
Dungeons & Dragons
epos
baśń
bajka
realizm magiczny
mecha
mitologia
Wikiprojekt:Literatura
Wikiprojekt:Fantastyka
Nauki
historyczne
działy
historiografii
historia
idei
historia:
doktryn politycznych i prawnych
filozofii
myśli ekonomicznej
myśli politycznej
nauki
religii
kultury
materialnej
historia:
sztuki
techniki
społeczna
historia:
ludowa
niewolnictwa
polityczna
historia:
administracji
prawa
wojskowa
historia:
wojen
wojskowości
genealogia wojskowa
sztuki wojennej
inne: historia
antropologiczna
gospodarcza
kontrafaktyczna
mówiona
inne
antropologia historyczna
etnohistoria
geografia historyczna
herstoria
mikrohistoria
prozopografia
psychohistoria
nauki o:
poszczególnych
epokach
prehistoria
protohistoria
historia
starożytna
mediewistyka
historia
nowożytna
historia najnowsza
pismach
bibliologia
bibliologia historyczna
historia książki
kodykologia
literaturoznawstwo
biblistyka
paleografia
papirologia
inne
archiwistyka
dyplomatyka
kartografia
prasoznawstwo
pieniądzach
notafilia
numizmatyka
skrypofilistyka
innych wyrobach
egzonumia
falerystyka
filatelistyka
heraldyka
metrologia
sfragistyka
weksylologia
nauki
pomocnicze
historii
chronologia
metodologia historii
źródłoznawstwo
inne nauki
dotykające
przeszłości
kosmiczne
astronomia
astrofizyka
kosmologia
inne
przyrodnicze
paleontologia
geologia
historia naturalna
historia Ziemi
interdyscyplinarne
genealogia
kryminalistyka
archeologia
demografia historyczna
historia świata
orientalistyka
afrykanistyka
inna
twórczość
związana
z dziejami
pseudonaukowa
pseudohistoria
religijna
lub
artystyczna
mitologia
kosmogonia
teogonia
artystyczna lub
rozrywkowa
historia alternatywna
polityczna
polityka historyczna
historia i teraźniejszość
inna
filozofia historii
Kontrola autorytatywna
gatunek
):
LCCN
sh85089371
GND
4041005-5
NDL
00571175
BnF
11932577x
BNCF
6104
NKC
ph115389
J9U
987007555863205171
LNB
000050409
Encyklopedie internetowe
NE.se
mytologi
Nacionālā enciklopēdija
124348
SNL
mytologi
Catalana
0124100
0234949
DSDE
mytologi
Źródło: „
Kategoria
Mitologia
Ukryte kategorie:
Artykuły z propozycjami tłumaczeń
Artykuły z nieprawidłowymi numerami ISBN
Szablon cytowania bez określonego trybu
Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (powyżej 30k)
Mitologia
Dodaj temat