Çîn - Wîkîpediya

Çîn - Wîkîpediya
Here naverokê
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
中华人民共和国
Çîn
中华人民共和国
Ala
Mertal
Sirûd:
March of the Volunteers
Çîn li ser nexşeyê
Paytext
Pekîn
(1949–)
35°50'41"Bk, 103°27'7"Rh
Zimanên fermî
Çîniya standard
zimanê çînî
Putonghua
Zimanên tên bikaranîn
Çîniya standard
Kantonî
Buyuan Jinuo
Youle Jinuo
Southern Guiyang Hmong
Rêveberî
pergala yekpartiyî
, democratic centralism, komara parlamenter,
dewleta yekpare
, constitutional republic, dîktatoriya komunîst,
komar
Serokdewlet
Xi Jinping (General Secretary of the Chinese Communist Party, President of the People's Republic of China, 2013–)
Serokwezîr
Li Qiang (2023–)
Avakirin
Dema avakirinê
1 çiriya pêşîn 1949
Rûerd
9.596.961 ±1 kîlometre çargoşe
Gelhe
Giştî
1.442.965.000 (2021)
Demjimêr
China Standard Time
UTC+8
Asia/Shanghai
Asia/Urumqi
Hatûçûna ajotinê
rast
Koda telefonê
+86
Malper
Çîn
an bi navê xwe yê fermî
Komara Gel a Çînê
dewletekî unîter û serwer e li
Asyaya Rojhilat
ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê
Partiya Komunîst a Çînê
ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar
kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000
km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet (
Hong Kong
Makao
) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya
Taywanê
hene.
Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada
Çemê Zer
derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên
b.z.
bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya
Zhou
û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221
b.z.
de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina
barûdê
kaxez
, çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina
dîwarê mezin
ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye.
Şoreşa sala 1911an
xanedana
Qîng
hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê
Kuomîntang
ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye.
Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku
Partiya Kominîst a Çînê
û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava
Taywanê
. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê.
Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya
Neteweyên Yekbûyî
ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên
jeopolîtîk
teknolojî
pîşesazî
aborî
çandê
de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya
UNESCOyê
hene.
Etîmolojî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.
"Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.
Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.
Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.
Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an
b.z.
- sedsala 4an
p.z.
) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a
b.z.
- sedsala 2an
p.z.
) de hatiye bikaranîn.
Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206
b.z.
) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.
Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.
Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.
Dîrok
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Pêşdîrok
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.
Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.
Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.
Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên
b.z.
10
li Damaidi li dora 6000
b.z.
11
Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê
b.z.
ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê
b.z.
hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.
10
Serweriya xanedaniya destpêkê
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.
Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.
12
13
14
Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.
15
Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.
16
Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin
17
18
lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike
19
û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.
20
Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên
b.z.
de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê
b.z.
de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.
21
Serdema împeratoriyan
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Qin û Han
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.
Serdema Dewletên Şer di sala 221ê
b.z.
de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.
22
Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.
22
23
Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206
b.z.
û 220 salên
p.z.
de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.
22
23
Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.
24
Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.
25
Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.
26
Sui, Tang û Song
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.
27
28
Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.
29
Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.
30
Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.
31
Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.
32
Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.
33
Di navbera sedsalên 10 û 11an ên
p.z.
de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.
34
35
Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.
36
Yuan, Mîng û Qîng
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.
Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.
37
38
Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.
39
Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê
Okyanûsa Hindî
, heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.
40
Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.
41
Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.
42
Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.
43
Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.
44
Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.
45
Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.
46
Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.
47
Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.
48
49
Hilweşîna xanedaniya Qîng
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.
Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin
peymana Nankîngê
ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.
50
Şerê Çîn û Japonê yê Yekem
(1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.
51
Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.
52
Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê
Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an
zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.
53
Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.
54
Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.
55
Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.
56
Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.
57
Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.
58
Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.
59
Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.
Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.
60
61
Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.
62
63
Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.
64
CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe.
Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.
65
Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.
66
Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.
67
68
Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.
69
Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.
69
Komara gel a Çînê
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.
Di sala 1949an de
Partiya Kominîst a Çînê
piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.
70
Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.
71
72
PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.
73
Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.
74
Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.
75
Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.
76
77
Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.
78
Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.
79
Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.
80
Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.
81
Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.
82
Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.
83
Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.
83
Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.
83
Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.
84
Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî
85
86
û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.
87
85
Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.
88
89
Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.
90
Erdnîgarî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.
Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan.
Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.
91
Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.
92
Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.
93
94
Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.
93
Avhewa
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.
Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.
95
Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.
96
Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.
97
Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5 °C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.
98
Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.
99
Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.
100
Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.
101
Biyopirrengî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin
Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.
102
Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.
103
Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),
104
1.221 cureyên çûkan (heştem),
105
424 cureyên xezalkan (heftem)
106
û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.
107
Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.
108
Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.
109
Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.
110
111
Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.
112
Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye
113
û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û
Taxus
hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.
114
Rêveberî û polîtîka
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.
Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.
115
Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."
116
Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.
117
Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.
118
119
120
Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.
121
Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.
122
Partiya Komunîst a Çînê
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.
123
Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.
123
Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.
124
Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.
125
Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.
126
Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.
126
Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.
127
Rêveberî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.
Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.
128
KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.
129
Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.
130
KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.
131
Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.
132
Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.
133
Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.
134
Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.
135
Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.
136
Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.
136
Dabeşên îdarî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.
137
Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.
138
Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.
139
Parêzgeh
Anhui
(安徽)
Fujian
(福建)
Gansu
(甘肃)
Guangdong
(广东),
Guizhou
(贵州)
Hainan
(海南), « Grava başûr»
Hebei
(河北)
Heilongjiang
(黑龙江)
Henan
(河南)
Hubei
(湖北)
Hunan
(湖南)
Jiangsu
(江苏)
Jiangxi
(江西)
Jilin
(吉林)
Liaoning
(辽宁)
Qinghai
(青海)
Shaanxi
(陕西)
Shandong
(山东), «li rojhilatê çiyê »
Shanxi
(山西), «li rojavayê çiyê»
Sichuan
(四川), «çar çem»
Yunnan
(云南), «li başûrê ewran»
Zhejiang
(浙江)
Taywan
(台湾)
Herêmên xweser
Guangxi
(广西壮族自治区), gelê wir
zhuang
e.
Mongolya Hundir
(内蒙古自治区)
Ningxia
(宁夏回族自治区), gelê wir
hui
ye.
Xinjiang
(新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir
ûygûr
e.
Tîbet
(西藏自治区)
Şaredarî
Beijing
Pekîn
) (北京)
Chongqing
(重庆)
Şanghay
(上海)
Tianjin
(天津)
Herêmên îdarî yên taybet
Hong Kong
(香港)
Makao
(澳门)
Têkiliyên derve
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê
Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.
140
Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,
141
Rêxistina Hevkariya Şanghayê,
142
BRICS,
143
Lûtkeya Rojhilatê Asyayê
144
û APEC hene.
145
Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel
146
147
an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.
148
149
150
Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.
151
Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.
152
Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.
153
Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.
Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.
154
155
Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.
156
157
Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.
158
Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.
159
160
Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.
161
Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî
161
û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.
162
Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.
163
Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.
164
BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.
165
Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.
166
Hêz
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye
Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.
167
Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.
168
Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.
169
2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye
170
û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.
171
Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.
172
Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020
Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.
120
173
Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.
120
173
Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.
174
Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.
175
Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.
176
Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.
119
Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.
177
178
Aborî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.
Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.
179
180
Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.
181
Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.
182
183
Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.
184
Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.
185
Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.
186
Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.
187
Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.
188
Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.
189
190
Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.
135
Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.
191
Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.
192
Demografî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.
193
Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.
193
Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.
194
Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.
195
Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.
196
Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.
194
Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.
197
Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.
198
Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.
198
199
Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.
200
201
Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.
202
Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.
203
204
Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.
205
Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.
206
Nifûs li gorî salan
Sal
Nifûs
±%
2010
1.359.755.102
2010
1.332.810.869
−2,0%
2011
1.367.480.264
+2,6%
2012
1.375.198.619
+0,6%
2013
1.382.793.212
+0,6%
2014
1.390.110.388
+0,5%
2015
1.397.028.553
+0,5%
2016
1.403.500.365
+0,5%
2017
1.409.517.397
+0,4%
2020
1.443.497.378
+2,4%
2021
1.442.965.000
−0,0%
Çavkanî: Li ser
Wîkîdaneyê
bibîne
Etnîsîte
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.
207
Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye
208
ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,
209
Linxia
210
û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.
211
Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.
212
Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.
212
Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.
129
Ziman
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Li Çînê 292 zimanên zindî hene.
213
Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.
214
215
Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.
216
Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.
216
Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin.
Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.
217
Dîn
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.
Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.
Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.
218
Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.
219
Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.
220
221
222
Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.
223
Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.
224
Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye.
Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.
225
Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.
226
Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.
227
Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.
228
229
Perwerdehî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê
Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.
230
Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.
230
Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.
231
Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.
232
Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.
233
Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.
234
235
Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.
236
237
Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.
238
239
Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.
240
Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.
241
242
Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.
243
Tenduristî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide
Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.
244
Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin.
Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.
245
Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.
246
Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.
247
Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.
248
Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.
235
Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.
249
250
Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.
251
252
Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.
253
Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.
254
Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin
255
ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.
256
257
Çand û civak
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.
258
Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.
259
Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.
260
Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.
261
Binêre
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Împeratorîya Çînê
Lîsteya Monarşiyên Çînê
Împeratorê Çînê
Not
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Herwiha jî wekî
Çînistan
wekî tê naskirin
bi
çînî
: 中华人民共和国, lat.
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Çavkanî
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
"UNData app"
data.un.org
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary"
www.oed.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
"the definition of China"
Dictionary.com
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
"Wayback Machine"
(PDF)
www.sino-platonic.org
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Bodde, Derk (1986). Twitchett, Denis; Loewe, Michael (edîtor).
The state and empire of Ch'in
. The Cambridge History of China. Cild 1. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 20–102.
doi
10.1017/CHOL9780521243278.003
ISBN
978-0-521-24327-8
Wilkinson, Endymion Porter (2000).
Chinese history: a manual
. Harvard-Yenching Institute monograph series (Çapa Rev. and enl). Cambridge, Mass: Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press.
ISBN
978-0-674-00247-0
"Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive"
archive.archaeology.org
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
"unesco.org"
www.unesco.org
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
"Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî). 14 çiriya pêşîn 2015
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
"BBC NEWS | Science/Nature | 'Earliest writing' found in China"
news.bbc.co.uk
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Qiu, Xigui; Mattos, Gilbert Louis; Norman, Jerry L.; Qiu, Xigui (2000).
Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao
. Early China special monograph series. Berkeley, Calif: Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California.
ISBN
978-1-55729-071-7
Tanner, Harold Miles (2009).
China: a history
. Indianapolis: Hackett Pub. Co.
ISBN
978-0-87220-915-2
"The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA"
www.nga.gov
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Ye, Lang; Fei, Zhenggang; Wang, Tianyou, edîtor (2007).
China: five thousand years of history and civilization
(Çapa 1). Kowloon, Hong Kong: City University of Hong Kong Press.
ISBN
978-962-937-140-1
Pletcher, Kenneth, edîtor (2011).
The history of China
. Understanding China (Çapa 1). New York, NY: Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services.
ISBN
978-1-61530-181-2
Fowler, Jeaneane D.; Fowler, Merv (2008).
Chinese religions: beliefs and practices
. The Sussex library of religious beliefs and practices. Brighton ; Portland, Or: Sussex Academic Press.
ISBN
978-1-84519-172-6
Boltz, William G. (1986).
"Early Chinese writing"
World Archaeology
(bi îngilîzî).
17
(3): 420–436.
doi
10.1080/00438243.1986.9979980
ISSN
0043-8243
Keightley, David N. (1 çiriya pêşîn 1996).
"Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China"
Representations
(bi îngilîzî).
56
: 68–95.
doi
10.2307/2928708
ISSN
0734-6018
Ring, Trudy; Salkin, Robert M.; La Boda, Sharon, edîtor (1994).
International dictionary of historic places
. Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers.
ISBN
978-1-884964-05-3
Allan, Keith, edîtor (2013).
The Oxford handbook of the history of linguistics
. Oxford handbooks in linguistics (Çapa 1). Oxford: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-958584-7
"Warring States | Definition, Period, Significance, & Facts"
Encyclopedia Britannica
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Twitchett, Denis Crispin; Loewe, Michael; Fairbank, John King (1986).
The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe
. The Cambridge history of China. Cambridge New York Melbourne: Cambridge university press.
ISBN
978-0-521-24327-8
Lewis, Mark Edward (2007).
The Early Chinese Empires: Qin and Han
. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press.
ISBN
978-0-674-02477-9
Dahlman, Carl J.; Aubert, Jean-Eric (2001).
"China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies"
eric.ed
(bi îngilîzî).
Goucher, Candice; Walton, Linda A. (2013).
World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE
(Çapa 2). Hoboken: Taylor and Francis.
ISBN
978-1-135-08822-4
"China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification | Britannica"
Encyclopedia Britannica
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
I, Gi baeg; Wagner, Edward Willett; Shultz, Edward J.; I, Gi baeg (1984).
A new history of Korea
. Cambridge: Harvard University Press.
ISBN
978-0-674-61576-2
Graff, David Andrew (2002).
Medieval Chinese warfare, 300-900
. Warfare and history. London ; New York: Routledge.
ISBN
978-0-415-23954-7
Adshead, S. A. M. (2004). Adshead, S. A. M. (edîtor).
Politics: The Genius of T’ang
(bi îngilîzî). London: Palgrave Macmillan UK. rr. 30–67.
doi
10.1057/9780230005518_2
ISBN
978-0-230-00551-8
Sadao, Nishijima (1986). Twitchett, Denis; Loewe, Michael (edîtor).
The economic and social history of Former Han
. The Cambridge History of China. Cild 1. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 545–607.
doi
10.1017/CHOL9780521243278.012
ISBN
978-0-521-24327-8
Bowman, John Stewart (2000).
Columbia chronologies of Asian history and culture
. Internet Archive. New York : Columbia University Press.
ISBN
978-0-231-11005-1
City University of Hong Kong, edîtor (2007).
China: five thousand years of history and civilization
. Hong Kong: City Univ. of Hong Kong Press.
ISBN
978-962-937-140-1
Paludan, Ann (1998).
Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China
. London: Thames and Hudson.
ISBN
978-0-500-05090-3
Art, Department of Asian (1 çiriya pêşîn 2001).
"Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art"
www.metmuseum.org
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Huang, Siu-chi (1999).
Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods
. Resources in Asian philosophy and religion. Westport, Conn: Greenwood Press.
ISBN
978-0-313-26449-8
Gernet, Jacques (1962).
Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276
. Internet Archive. Stanford, Calif., Stanford University Press.
ISBN
978-0-8047-0720-6
May, Timothy (2013).
The Mongol Conquests in World History
. RB-Globalities. London: Reaktion Books.
ISBN
978-1-86189-971-2
Weatherford, Jack (2012).
Genghis Khan and the making of the modern world
. New York: Three Rivers Press.
ISBN
978-0-609-80964-8
Ho, Ping-Ti (31 kanûna pêşîn 1970).
I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China
. De Gruyter. rr. 33–54.
Rice, Xan (25 tîrmeh 2010).
"Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral"
The Guardian
(bi îngilîziya brîtanî).
ISSN
0261-3077
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Youngmin, Kim, (2005).
"Wang Yangming (Wang Shou-Jen)"
Internet Encyclopedia of Philosophy
ISSN
2161-0002
{{
cite journal
}}
: CS1 maint: extra punctuation (
lînk
) CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran (
lînk
论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系
(bi Chinese (China)).
"Qing dynasty | Definition, History, & Achievements"
Encyclopedia Britannica
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Roberts, J. M. (1997).
A short history of the world
. New York: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-511504-8
Fletcher, Joseph (1978). Fairbank, John K. (edîtor).
Ch'ing Inner Asia c. 1800
. The Cambridge History of China. Cild 10. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 35–106.
doi
10.1017/CHOL9780521214476.003
ISBN
978-0-521-21447-6
"Wayback Machine"
(PDF)
eprints.lse.ac.uk
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Rowe, William T. (2009).
China's last empire: the great Qing
. History of imperial China. Cambridge, Mass. London: The Belknap Press of Harvard University Press.
ISBN
978-0-674-05455-4
jiang gong tao (2010).
ming qing shi
. zhong guo tong shi. bei jing.
ISBN
978-7-5108-0062-7
{{
cite book
}}
: CS1 maint: location missing publisher (
lînk
chen zhi ping (1996).
zhong hua tong shi
. guang zhou.
ISBN
978-7-5360-2320-8
{{
cite book
}}
: CS1 maint: location missing publisher (
lînk
Embree, Ainslie Thomas; Gluck, Carol, edîtor (1997).
Asia in western and world history: a guide for teaching
. Columbia project on Asia in the core curriculum. Armonk, N.Y: M.E. Sharpe.
ISBN
978-1-56324-264-9
"Sino-Japanese War | 1894-1895"
Encyclopedia Britannica
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
li en han (2004).
jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan
. tai bei.
ISBN
978-957-05-1891-7
{{
cite book
}}
: CS1 maint: location missing publisher (
lînk
"Dimensions of need - People and populations at risk"
www.fao.org
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Li, Xiaobing (2007).
A history of the modern chinese army
. Lexington: University Press of Kentucky.
ISBN
978-0-8131-2438-4
alphahis (4 hezîran 2013).
"The abdication decree of Emperor Puyi (1912)"
Chinese Revolution
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
4 sibat
2026
Tamura, Eileen H.; Menton, Linda K.; Lush, Noren W.; Tsui, Francis K. C.; Cohen, Warren (1997).
China: Understanding Its Past
. University of Hawai'i Press.
ISBN
978-0-8248-1923-1
Haw, Stephen G. (2008).
Beijing: a concise history
. Routledge studies in the modern history of Asia. London: Routledge/Taylor & Francis Group.
ISBN
978-0-415-39906-7
Elleman, Bruce A. (2001).
Modern Chinese warfare, 1795-1989
. Warfare and history. London ; New York: Routledge.
ISBN
978-0-415-21473-5
Panda, Ankit.
"The Legacy of China's May Fourth Movement"
thediplomat.com
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
Zarrow, Peter (7 hezîran 2006).
China in War and Revolution, 1895-1949
(bi îngilîzî) (Çapa 0). Routledge.
doi
10.4324/9780203015629
ISBN
978-1-134-21977-3
Felber, Roland; Grigoriev, A.M.; Leutner, Mechthild; Titarenko, M.L., edîtor (11 çiriya pêşîn 2013).
The Chinese Revolution in the 1920s
(bi îngilîzî) (Çapa 0). Routledge.
doi
10.4324/9781315029542
ISBN
978-1-136-87310-2
Tien, Hung-mao (1972).
Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937
. Stanford, Calif: Stanford University Press.
ISBN
978-0-8047-0812-8
Zhao, Suisheng, edîtor (2000).
China and democracy: the prospect for a democratic China
. New York: Routledge.
ISBN
978-0-415-92693-5
Apter, David E.; Saich, Tony (1994).
Revolutionary discourse in Maoś republic
. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press.
ISBN
978-0-674-76780-5
"BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan"
www.bbc.co.uk
(bi îngilîziya brîtanî)
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
van de Ven, Hans (12 sibat 2018).
China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China
. Harvard University Press.
doi
10.2307/j.ctvhrd0kx
ISBN
978-0-674-91952-5
"UN Yearbook"
www.unmultimedia.org
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
Gaddis, John Lewis (2000).
The United States and the origins of the cold war, 1941-1947
. Contemporary American history series. American Council of Learned Societies. New York: Columbia University Press.
ISBN
978-0-231-12239-9
Feldman, Harvey; Program, Columbia University Taiwan Area Studies (1991).
Constitutional Reform and the Future of the Republic of China
(bi îngilîzî). M.E. Sharpe.
ISBN
978-0-87332-880-7
Lee, Ben Westcott,Lily (30 îlon 2019).
"They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable"
CNN
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran (
lînk
"The Tuscaloosa News - Google News Archive Search"
news.google.com
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
"Wayback Machine"
(PDF)
www.usc.edu
. Ji
orîjînalê
(PDF)
di 16 çiriya pêşîn 2013 de hat arşîvkirin
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
Busky, Donald F. (2002).
Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas
(bi îngilîzî). Praeger.
ISBN
978-0-275-97733-7
e., dolan, ronald; library of congress. federal research division; matles, savada, andrea; l., worden, robert.
"China : a country study /"
The Library of Congress
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
{{
cite news
}}
: CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran (
lînk
Holmes, Madelyn (2007).
Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews
. Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers.
ISBN
978-0-7864-3288-2
MIRSKY, JONATHAN.
'Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,' by Yang Jisheng"
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
Holmes, Leslie, edîtor (2009).
Communism: a very short introduction
. Very short introductions. Oxford, UK: Oxford University Press.
ISBN
978-0-19-955154-5
"1964: China's first atomic bomb explodes"
www.china.org.cn
. Roja gihiştinê
5 sibat
2026
Oh, John Kie-chiang (1994).
"Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95"
The Journal of Asian Studies
53
(4): 1282–1283.
doi
10.2307/2059290
ISSN
0021-9118
"China and Socialism - Monthly Review Press"
web.archive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 5 kanûna paşîn 2009
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
"The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy"
web.archive.org
(bi îngilîzî). Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 4 nîsan 2014
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
Vogel, Ezra F.; Deng, Xiaoping (2013).
Deng Xiaoping and the transformation of China
. Cambridge, Massachusetts London, England: Belknap Press of Harvard University Press.
ISBN
978-0-674-72586-7
"Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies"
AP News
(bi îngilîzî). 30 çiriya paşîn 2022
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao"
Wall Street Journal
(bi îngilîziya amerîkî). 16 çiriya paşîn 2012.
ISSN
0099-9660
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Cody, Edward (28 kanûna paşîn 2006).
"In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms"
(bi îngilîziya amerîkî).
ISSN
0190-8286
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"China worried over pace of growth"
(bi îngilîziya brîtanî). 16 nîsan 2006
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News | Migration Dialogue"
migration.ucdavis.edu
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"China's anti-corruption campaign expands with new agency"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî). 20 adar 2018
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Marquis, Christopher; Qiao, Kunyuan (15 çiriya paşîn 2022).
Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise
. Yale University Press.
doi
10.2307/j.ctv3006z6k
ISBN
978-0-300-26883-6
"Xi Jinping's party is just getting started"
(bi îngilîziya brîtanî). 23 çiriya pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height"
news.bbc.co.uk
(bi îngilîziya brîtanî)
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service)"
www.nps.gov
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Buckle, Anne.
"Why Is There Only 1 Time Zone in China?"
www.timeanddate.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"About time: China's time zone"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî)
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Regional Climate Studies of China
. Regional climate studies. Berlin London: Springer. 2008.
ISBN
978-3-540-79242-0
"Beijing hit by eighth sandstorm"
(bi îngilîziya brîtanî). 17 nîsan 2006
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Himalaya glaciers melting much faster"
msnbc.com
(bi îngilîzî). 24 çiriya paşîn 2008
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Wayback Machine"
(PDF)
www.efchina.org
. Ji
orîjînalê
(PDF)
di 16 nîsan 2021 de hat arşîvkirin
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Liu, Gengyuan; Wang, Xueqi; Baiocchi, Giovanni; Casazza, Marco; Meng, Fanxin; Cai, Yanpeng; Hao, Yan; Wu, Feng; Yang, Zhifeng (13 çiriya pêşîn 2020).
"On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production"
Proceedings of the National Academy of Sciences
117
(41): 25434–25444.
doi
10.1073/pnas.1919850117
PMC
7568317
PMID
32978301
"FAOSTAT"
www.fao.org
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
FAO (2023).
World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023
(bi îngilîzî). FAO ;.
doi
10.4060/cc8166en
ISBN
978-92-5-138262-2
{{
cite book
}}
: CS1 maint: extra punctuation (
lînk
"Countries with the Highest Biological Diversity"
rainforests.mongabay.com
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Unit, Biosafety.
"Country Profiles"
www.cbd.int
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Geographic Patterns"
www.iucnredlist.org
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Countries with the most number of bird species"
rainforests.mongabay.com
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Countries with the most number of reptile species"
rainforests.mongabay.com
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Geographic Patterns"
www.iucnredlist.org
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
"Infographic: Top 20 countries with most endangered species"
MNN - Mother Nature Network
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
刘明.
"China owns 2,750 natural reserves"
www.chinadaily.com.cn
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Turvey, Samuel T.; Tong, Haowen; Stuart, Anthony J.; Lister, Adrian M. (15 îlon 2013).
"Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence"
Quaternary Science Reviews
76
: 156–166.
doi
10.1016/j.quascirev.2013.06.030
ISSN
0277-3791
Lander, Brian; Brunson, Katherine (2018).
"WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA"
Journal of Chinese History 中國歷史學刊
(bi îngilîzî).
(2): 291–312.
doi
10.1017/jch.2017.45
ISSN
2059-1632
Waldron, Anthony (2010).
Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin
By
Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008"
The Quarterly Review of Biology
85
(1): 98–99.
doi
10.1086/650241
ISSN
0033-5770
"Countries with the most plant species"
WorldRainforests.com
. Roja gihiştinê
6 sibat
2026
Sodhi, Navjot S., edîtor (2014).
Conservation biology: voices from the tropics
. Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ: John Wiley & Sons Inc.
ISBN
978-1-118-67980-7
"Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua | English.news.cn"
news.xinhuanet.com
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Wei, Changhao; Hu, Taige (28 çiriya pêşîn 2025).
"Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms"
Made in China Journal
10
(1).
doi
10.22459/mic.10.01.2025.02
ISSN
2652-6352
{{
cite journal
}}
: CS1 maint: unflagged free DOI (
lînk
"One moment, please..."
decodingchina.eu
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Ringen, Stein (2016).
The perfect dictatorship: China in the 21st century
. Hong Kong: HKU press.
ISBN
978-988-8208-93-7
Qian, Isabelle; Xiao, Muyi; Mozur, Paul; Cardia, Alexander (21 hezîran 2022).
"Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State"
The New York Times
(bi îngilîziya amerîkî).
ISSN
0362-4331
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China: Freedom in the World 2024 Country Report"
Freedom House
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"The global democracy index: how did countries perform in 2024?"
The Economist
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Pang, Laikwan (2024).
One and all: the logic of Chinese sovereignty
. Stanford, California: Stanford University Press.
ISBN
978-1-5036-3822-8
Ruwitch, John (13 çiriya pêşîn 2022).
"China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all"
NPR
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Hernández, Javier C.
"China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles"
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"A guide to the Chinese Communist Party's National Congress | Chatham House – International Affairs Think Tank"
www.chathamhouse.org
(bi îngilîzî). 3 tebax 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Explainer | Why China's Communist Party is inseparable from the state"
South China Morning Post
(bi îngilîzî). 17 gulan 2021
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China's Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress"
www.congress.gov
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"BBC NEWS"
news.bbc.co.uk
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8)"
www.stats.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Hao, Mingsong; Ke, Xiwang (1 adar 2024).
"Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey"
Journal of Chinese Political Science
(bi îngilîzî).
29
(1): 159–184.
doi
10.1007/s11366-023-09861-3
ISSN
1874-6357
"China: Nipped In The Bud - Background"
www.hrw.org
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Wei, Changhao; Hu, Taige (2025).
"Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms"
SSRN Electronic Journal
doi
10.2139/ssrn.5233909
ISSN
1556-5068
Tiezzi, Shannon.
"What Is the CPPCC Anyway?"
thediplomat.com
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Jin, Keyu (2023).
The new China playbook: beyond socialism and capitalism
. New York: Viking.
ISBN
978-1-9848-7828-1
Heilmann, Sebastian (2018).
Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise
. Hong Kong: The Chinese University Press.
ISBN
978-962-996-827-4
Brussee, Vincent (2023).
Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire
(Çapa 1). Singapore: Palgrave Macmillan.
ISBN
978-981-99-2188-1
"Administrative Division"
english.www.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Chang, Bi-yu (2015).
Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan
. Routledge Research on Taiwan Series. Hoboken: Taylor and Francis.
ISBN
978-1-317-65812-2
Brown, Kerry (2015).
Conclusion
. London: Macmillan Education UK. rr. 208–214.
ISBN
978-1-137-51009-9
"Taipei Times - archives"
www.taipeitimes.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"About G20"
www.g20.org
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow"
Reuters
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Bric summit ends in China with plea for more influence"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Iman, Setiawan.
"East Asia Summit"
eastasiasummit.asean.org
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"About APEC | APEC"
APEC
(bi îngilîzî). Ji
orîjînalê
di 21 adar 2024 de hat arşîvkirin
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown"
France 24
(bi îngilîzî). 5 nîsan 2023
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Client Challenge"
www.ft.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China as a Technological Superpower"
IRIS
(bi fransizî). 30 kanûna paşîn 2025
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China is the world's sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise"
CEPR
(bi îngilîzî). 17 kanûna paşîn 2024
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"The West can no longer afford to ignore China's superpower status"
Yahoo News
(bi îngilîziya amerîkî). 26 nîsan 2025
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
KEITH, RONALD C. (20 tebax 2009).
China From the Inside Out
. Pluto Press.
ISBN
978-1-84964-329-0
Zhang, Ketian (2 hezîran 2025).
"Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China's strategic partnerships"
International Politics
(bi îngilîzî).
doi
10.1057/s41311-025-00701-0
ISSN
1740-3898
Drun, Jessica (28 kanûna pêşîn 2017).
"One China, Multiple Interpretations"
ccpwatch
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Davidson, Helen (16 adar 2022).
"How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine?"
The Guardian
(bi îngilîziya brîtanî).
ISSN
0261-3077
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî). 5 hezîran 2012
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Jozwiak, Rikard (13 tîrmeh 2025).
"Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm"
Radio Free Europe/Radio Liberty
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China's Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific"
thediplomat.com
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens"
Bloomberg.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"A rising China counters US clout in Africa"
Christian Science Monitor
ISSN
0882-7729
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Politzer, Malia (6 tebax 2008).
"China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration"
migrationpolicy.org
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Wolff, Stefan (24 gulan 2023).
"How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west"
The Conversation
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Bluth, Christoph; Greene, Owen (9 sibat 2024).
"China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response"
The Conversation
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Garrison, Cassandra.
"In Latin America, a Biden White House faces a rising China"
U.S.
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Seven years into China's Belt and Road"
Brookings
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Understanding China's Belt and Road Initiative"
www.lowyinstitute.org
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier"
handle.net
(bi îngilîziya amerîkî). 2007.
doi
10.1596/978-0-8213-6835-0
"China's Modernizing Military | Council on Foreign Relations"
www.cfr.org
(bi îngilîzî). 5 sibat 2020
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Yuwen, Deng (9 sibat 2026).
"Why Are China's Generals So Quiet as Xi Purges Them?"
Foreign Policy
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military"
eng.chinamil.com.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Wallach, Omri (30 îlon 2021).
"Which Countries Have the Most Nuclear Weapons?"
Visual Capitalist
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Lendon, Brad (6 adar 2021).
"Analysis: China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?"
CNN
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"What China's New Central Military Commission Tells Us About Xi's Military Strategy | Asia Society"
asiasociety.org
(bi îngilîzî). 27 çiriya pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Human rights in China"
Amnesty International
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"World Report 2022: Rights Trends in China"
Human Rights Watch
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
King, Gary; Pan, Jennifer; Roberts, Margaret E. (2013).
"How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression"
American Political Science Review
(bi îngilîzî).
107
(2): 326–343.
doi
10.1017/S0003055413000014
ISSN
0003-0554
"Wayback Machine"
(PDF)
www.chathamhouse.org
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî). 27 hezîran 2013
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China steps up operations in Xinjiang"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî). 29 hezîran 2013
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
McCurry, Justin; Kollewe, Julia (14 sibat 2011).
"China overtakes Japan as world's second-largest economy"
The Guardian
(bi îngilîziya brîtanî).
ISSN
0261-3077
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"GDP, PPP (current international $) | Data"
data.worldbank.org
(bi îngilîziya amerîkî). Ji
orîjînalê
di 19 sibat 2019 de hat arşîvkirin
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"World Economic Outlook Database"
IMF
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Overview"
World Bank
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"GDP growth (annual %) - China | Data"
data.worldbank.org
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"GDP (current US$) | Data"
data.worldbank.org
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"GDP per capita, PPP (current international $) | Data"
data.worldbank.org
(bi îngilîziya amerîkî). Ji
orîjînalê
di 2 îlon 2019 de hat arşîvkirin
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Global 500"
Fortune
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Ghostarchive"
(PDF)
ghostarchive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 9 çiriya pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
"Sage Journals: Discover world-class research"
Sage Journals
(bi îngilîzî).
doi
10.1521/siso.2009.73.2.235
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Pearson, Margaret; Rithmire, Meg; Tsai, Kellee S. (1 îlon 2021).
"Party-State Capitalism in China"
Current History
(bi îngilîzî).
120
(827): 207–213.
doi
10.1525/curh.2021.120.827.207
ISSN
0011-3530
Pearson, Margaret M.; Rithmire, Meg; Tsai, Kellee S. (1 çiriya pêşîn 2022).
"China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity"
International Security
(bi îngilîzî).
47
(2): 135–176.
doi
10.1162/isec_a_00447
ISSN
0162-2889
"China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise"
South China Morning Post
(bi îngilîzî). 22 nîsan 2025
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business"
Bloomberg.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2)"
www.stats.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution"
AP News
(bi îngilîzî). 19 kanûna paşîn 2026
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW"
EuropeanChemicalBulletin
12
(si6). 17 tîrmeh 2023.
doi
10.48047/ecb/2023.12.si6.667
"China's population falls for first time since 1961"
www.bbc.com
(bi îngilîziya brîtanî). 17 kanûna paşîn 2023
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Religion in China today: policy and practice"
Choice Reviews Online
28
(05): 28–2688-28-2688. 1 kanûna paşîn 1991.
doi
10.5860/choice.28-2688
ISSN
0009-4978
"China introduces three-child policy in response to ageing population"
ABC News
(bi Australian English). 31 gulan 2021
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Cheng, Evelyn (21 tîrmeh 2021).
"China scraps fines, will let families have as many children as they'd like"
CNBC
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Feng, Wang; Cai, Yong; Gu, Baochang (2013).
"Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy?"
Population and Development Review
(bi îngilîzî).
38
(s1): 115–129.
doi
10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x
ISSN
0098-7921
"University of Chicago Press Journals: Cookie absent"
RCNi Company Limited
(bi îngilîzî).
doi
10.1086/681664
PMC
6701844
PMID
31431804
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Goodkind, Daniel (1 tebax 2017).
"The Astonishing Population Averted by China's Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions"
Demography
(bi îngilîzî).
54
(4): 1375–1400.
doi
10.1007/s13524-017-0595-x
ISSN
0070-3370
"Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion | Ghostarchive"
ghostarchive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 9 kanûna paşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
"Chinese facing shortage of wives"
(bi îngilîziya brîtanî). 12 kanûna paşîn 2007
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4)"
www.stats.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data"
news.xinhuanet.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2)"
web.archive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 11 gulan 2021
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
Lilly, Amanda (8 tîrmeh 2009).
"A Guide to China's Ethnic Groups"
(bi îngilîziya amerîkî).
ISSN
0190-8286
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change
(Çapa 2). Lanham, Md: Rowman & Littlefield Publishers. 2011.
ISBN
978-0-7425-6782-5
Zhang, Bo; Druijven, Peter; Strijker, Dirk (2 kanûna paşîn 2018).
"A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China"
Journal of Cultural Geography
(bi îngilîzî).
35
(1): 44–74.
doi
10.1080/08873631.2017.1375779
ISSN
0887-3631
"UBC"
cases.open.ubc.ca
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2)"
www.stats.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Redirecting"
www.ethnologue.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Kaplan, Robert B.; Baldauf, Richard B., edîtor (2008).
Language planning and policy in Asia
. Language planning and policy. Bristol, UK ; Buffalo, NY: Multilingual Matters.
ISBN
978-1-84769-095-1
"Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online"
en.people.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Yugur people and Sunan Yugur autonomous county"
www.chinadaily.com.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Dwyer, Arienne M. (2006).
The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse
. Policy studies (Çapa reprinted). Washington, DC: East-West Center Washington.
ISBN
978-1-932728-28-6
"中国人大网"
www.npc.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"国家宗教事务局"
www.sara.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Yao, Xinzhong; Zhao, Yanxia (2010).
Chinese religion: a contextual approach
. London: New York : Continuum.
ISBN
978-1-84706-475-2
Miller, James, edîtor (2006).
Chinese religions in contemporary societies
. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO.
ISBN
978-1-85109-626-8
Xie, Zhibin (2006).
Religious Diversity and Public Religion in China
. Brookfield: Taylor and Francis.
ISBN
978-0-7546-5648-7
"easia.columbia.edu"
(PDF)
ghostarchive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 9 çiriya pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
Dikötter, Frank, edîtor (1997).
The construction of racial identities in China and Japan
. Hong Kong: Hong Kong University Press.
ISBN
978-962-209-443-7
Yao, Xinzhong; Zhao, Yanxia (2010).
Chinese religion: a contextual approach
. London: Continuum.
ISBN
978-1-84706-475-2
"kenyon.edu"
(PDF)
ghostarchive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 9 çiriya pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
Ownby, David (1995).
"The Heaven and Earth Society as Popular Religion"
The Journal of Asian Studies
(bi îngilîzî).
54
(4): 1023–1046.
doi
10.2307/2059958
ISSN
0021-9118
antaranews.com (10 hezîran 2021).
"Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow"
Antara News
(bi endonezyayî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang | De Wereld Morgen"
www.dewereldmorgen.be
(bi holendî). 10 adar 2024
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Statistical report on China's educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China"
en.moe.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站"
www.moe.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"unicef.org"
(PDF)
ghostarchive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 9 çiriya pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
"In Education, China Takes the Lead"
archive.nytimes.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Galtung, Marte Kjær; Stenslie, Stig (2015).
49 myths about China
. Lanham ; Boulder ; New York ; London: Rowman & Littlefield.
ISBN
978-1-4422-3622-6
"World Bank Open Data"
World Bank Open Data
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站"
www.moe.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
关晓萌.
"China's higher education system is world's largest, officials say"
www.chinadaily.com.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings | Clarivate"
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Media | CWUR | Center for World University Rankings"
cwur.org
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"ARTU - UNSW Research"
UNSW Sites
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"World University Rankings 2026"
Times Higher Education (THE)
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities"
www.shanghairanking.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields"
Times Higher Education (THE)
(bi îngilîzî). 17 sibat 2011
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"What we do"
en.nhc.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China's $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg"
web.archive.org
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 29 çiriya pêşîn 2013
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
"China's Health Care Reform: Far From Sufficient"
www.nytimes.com
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"The great medicines migration"
. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 29 îlon 2024
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
{{
cite web
}}
: CS1 maint: bot: original URL status unknown (
lînk
"China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official"
en.nhc.gov.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Science"
AAAS
(bi îngilîzî).
doi
10.1126/science.336.6080.402
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Malnutrition: Share of children who are stunted"
Our World in Data
(bi îngilîzî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people?"
www.cnn.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Obesity Sickening China's Young Hearts"
en.people.cn
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Live Radio, Shows & Podcasts | CGTN Radio"
radio.cgtn.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"WHO | China's latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7"
www.who.int
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Wayback Machine"
(PDF)
www.ne.jp
. Ji
orîjînalê
(PDF)
di 22 sibat 2020 de hat arşîvkirin
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Che, Chang; Chien, Amy Chang; Stevenson, Alexandra (7 kanûna pêşîn 2022).
"What Has Changed About China's 'Zero Covid' Policy"
The New York Times
(bi îngilîziya amerîkî).
ISSN
0362-4331
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests"
www.bbc.com
(bi îngilîziya brîtanî). 7 kanûna pêşîn 2022
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China's Influence in East Asia: Present and Future"
Brookings
(bi îngilîziya amerîkî)
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"A Point Of View: What kind of superpower could China be?"
BBC News
(bi îngilîziya brîtanî). 18 çiriya pêşîn 2012
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"Wayback Machine"
(PDF)
suen.educ.psu.edu
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
"China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia"
www.britannica.com
. Roja gihiştinê
7 sibat
2026
Girêdanên derve
biguhêre
çavkaniyê biguhêre
Li
Wikimedia Commons
medyayên di warê
Çîn
de hene.
Serbajarên Parêzgehen
Çînê
Changchun
Jilin
Changsha
Hunan
Chengdu
Sichuan
Fuzhou
Fujian
Guangzhou
Guangdong
Guiyang
Guizhou
Haikou
Hainan
Hangzhou
Zhejiang
Harbin
Heilongjiang
Hefei
Anhui
Huhhot
Mongolya Hundir
Jinan
Shandong
Kunming
Yunnan
Lanzhou
Gansu
Lhasa
Tîbet
Nanchang
Jiangxi
Nanjing
Jiangsu
Nanning
Guangxi
Shenyang
Liaoning
Shijiazhuang
Hebei
Taiyuan
Shanxi
Urumçi
Xinjiang
Wuhan
Hubei
Xi'an
Shaanxi
Xining
Qinghai
Yinchuan
Ningxia
Zhengzhou
Henan
Dabeşbûna îdarî ya
Çînê
li ser asta parêzgehê
Parêzgeh
Anhui
Fujian
Guangdong
Guizhou
Hainan
Hebei
Heilongjiang
Henan
Hubei
Hunan
Jiangsu
Jiangxi
Jilin
Gansu
Liaoning
Qinghai
Sichuan
Shanxi
Shandong
Shaanxi
Taywan
Yunnan
Zhejiang
Herêmên xweser
Guangxi
Mongolya Hundir
Ningxia
Xinjiang
Tîbet
Bajar
Pekîn
(paytext)
Chongqing
Şanghay
Tianjin
Herêmên îdarî yên taybet
Hong Kong
Makao
Komên etnîkî yên
Çînê
Çînî-tîbetî
Çînî
Bai
Han
Hui
Lolo-burmayî
Achang
Hani
Jino
Lahu
Lisu
Nu
Yi
Qiangî
Nakhi
Pumi
Qiang
Tîbetî
Tîbetî
Monpa
Yên din
Derung
Jingpo
Lhoba
Tujia
Austroasyayî
Blang
Gin
Palaung
Wa
Hmong-mien
Miao
She
Yao
Mongolî
Bonan
Daur
Dongxiang
Mongol
Monguor
Yugur
Tai-kadai
Bouyei
Dai
Dong
Gelao
Li
Maonan
Mulao
Sui
Zhuang
Tunguz
Evenk
Mançû
Nanai
Oroqen
Sibe
Tirk
Qazax
Qirgiz
Salar
Tatar
Ûygûr
Ûzbêk
Yugur (netewe)
Yên din
Gaoshan
Korêyî
Rûs
Tacîk
Dewletên Asyayê
Azerbaycan
Bangladeş
Behreyn
Brûney
Bûtan
Çîn
Efxanistan
Erebistana Siyûdî
Ermenistan
Filîpîn
Gurcistan
Hindistan
Iraq
Îndonezya
Îran
Îsraêl
Japon
Kamboca
Korêya Bakur
Korêya Başûr
Kuweyt
Laos
Libnan
Malezya
Maldîv
Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî
Mongolya
Myanmar
Nepal
Oman
Pakistan
Qeter
Qazaxistan
Qirgizistan
Qibris
Rûsya
Singapûr
Srî Lanka
Sûrî
Tacîkistan
Taylenda
Taywan
Tirkiye
Tîmora Rojhilat
Turkmenistan
Urdun
Ûzbêkistan
Viyetnam
Yemen
Danegehên kontrola otorîteyê
Navneteweyî
FAST
VIAF
WorldCat
Neteweyî
Spanya
Fransa
BnF data
Arjentîn
Ketelonya
Almanya
Îtalya
Îsraêl
DYA
Swêd
Letonya
Japon
Komara Çekî
Awistralya
Korê
Portûgal
Vatîkan
Cografî
MusicBrainz area
Akademîk
CiNii
ORCID
Hunermend
KulturNav
Însan
Parlemana Keyaniya Yekbûyî
Yên din
Encyclopedia of Modern Ukraine
Historical Dictionary of Switzerland
NARA
SNAC
IdRef
Ji "
" hatiye standin.
Kategorî
CS1 Chinese (China)-language sources (zh-cn)
CS1 endonezyayî-language sources (id)
Avabûnên 1949an li Asyayê
Çîn
Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Dewletên komarî
Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin
Endamên G20ê
Kategoriyên veşartî:
CS1 îngilîzî-language sources (en)
CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)
CS1 maint: extra punctuation
CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran
CS1 maint: location missing publisher
CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)
CS1 maint: bot: original URL status unknown
CS1 maint: unflagged free DOI
CS1 fransizî-language sources (fr)
CS1 Australian English-language sources (en-au)
CS1 holendî-language sources (nl)
Gotarên bi rêbera FAST
Gotarên bi rêbera VIAF
Gotarên bi rêbera WorldCat Entities
Gotarên bi rêbera BNE
Gotarên bi rêbera BNF
Gotarên bi rêbera BNFdata
Gotarên bi rêbera BNMM
Gotarên bi rêbera CANTICN
Gotarên bi rêbera GND
Gotarên bi rêbera ICCU
Gotarên bi rêbera J9U
Gotarên bi rêbera LCCN
Gotarên bi rêbera Libris
Gotarên bi rêbera LNB
Gotarên bi rêbera NDL
Gotarên bi rêbera NKC
Gotarên bi rêbera NLA
Gotarên bi rêbera NLK
Gotarên bi rêbera PortugalA
Gotarên bi rêbera VcBA
Gotarên bi rêbera MusicBrainz area
Gotarên bi rêbera CINII
Gotarên bi rêbera ORCID
Gotarên bi rêbera KULTURNAV
Gotarên bi rêbera UKPARL
Gotarên bi rêbera EMU
Gotarên bi rêbera HDS
Gotarên bi rêbera NARA
Gotarên bi rêbera SNAC-ID
Gotarên bi rêbera SUDOC
Rûpelên bi nexşeyan
Çîn
Mijarekê lê zêde bike