Paries - Wikipedia
Naar inhoud springen
Van Wikipedia
___
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't
Valkebergs
. Laes
hie
wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Paries
Paries op de kaart van Frankriek
Eiffeltore
Paries
Frans
Paris
[pa'ʁi]) ies de
hoofsjtad
van
Frankriek
. 't Ies ouch de zetel van de Franse regering. De sjtad haet 2 miljoan inweunersj. Es me de boetewieke (
banlieue
) mèttèlt zint dat d'rsj zelfs 10 miljoan. Paries weurt in twièje gedeild door de rivier de
Seine
Historie
bewirk
brón bewèrke
Blazoen van Paries
In de
3e ièw v. Chr.
vestig de
keltische
sjtam van de
Parisii
ziech op 'n eiland in de
Seine
, dat allewiel 't
Île de la Cité
weurt geneump. In
52 v. Chr.
woort
Lutetia
, zoawie de plaats door de
Romeine
woort geneump, veroverd door troepe van
Julius Caesar
. Saer
360
of
361
, óngevaer tegeliek mèt de beneuming van
Julianus Apostata
tot keizer van
Roame
, hèt Lutetia Paries.
In
508
maakde
Clovis I
, de keuning van de
Franke
, Paries tot zien hoofsjtad. In de
8e ièw
vestigde
Karel de Groate
zien hoof in
Aoke
; Paries sjpeelde in zie riek gein rol en raakde in verval.
In de 12e ièw bleujde de sjtad weer, door de toenummende handel op 't Île de la Cité. In
1163
begoes me mèt de boew van de
Notre-Dame
. Neet lang denao begoes me mèt 't boewe van 't
Louvre
en 'n sjtadswal. In
1253
woort de
Sorbonne
gesjtiech, woadoor Paries e belangriek cultureel centrum woort. De
vièrtiènde ièw
woort gekènmerk door oorlogsgeweld (de
Hónderdjaorige Oorlog
) en
pesepidemieë
. In
1357
sjtiechde
provoos
Étienne Marcel
hie 'n vriesjtaot woa-in hae de keuning en de edele verdrieve wol. Dees situatie doerde óngevaer e jaor. Tösje
1420
en
1437
woort Paries bezat door de Ingelsje.
In d'n tied van de
Franse godsdeensoorloge
waor Paries 'n
katholieke
sjtad. In de nach van
23
op
24 augustus
1572
vóng de
Bartholomeüsnach
plaats, woabie väöl
protestante
doadgemaak woorte. Pas in
1594
woort
Hendriek IV
, dae ziech in
1589
tot keuning van Frankriek houw verklaord, in de sjtad toegelaote, diet naodat hae ziech tot 't katholiek geluif houw bekièrd.
Notre-Dame
Ónder de regering van
Lodewiek XIV
greujde de bevolking van Paries sjterk; in 't miedde van de 17e ièw waore d'r óngevaer 'n hauf miljoan inweunersj. Lodewiek zelf woonde èvvel lever boete de sjtad; hae verplaatsde zien hoof nao
Versailles
In
1785
woort d'r ónder
Lodewiek XVI
'n nuuj sjtadswal geboewd, de moer van de
Fermiers-Généraux
. 't Doel van de moer waor um 't veur de Pariezenaersj lestiger te make um de accijnze, die aan de sjtadspoorte geïnd woorte, te óntduke. De bevolking waor hie neet bliej mèt.
In
1789
brook de
Franse Revolutie
oet, die begoes mèt de besjturming van de
Bastille
op
14 juli
. In
1799
greep
Napoleon
de mach; hae kruènde ziechzelf tot keizer in de Notre-Dame in 1804. Ónder Napoleon woort 't Louvre oetgebreid en woorte de
Arc de Triomphe
en de
Église de la Madeleine
geboewd.
In de ièrsjte hèlf van de 19e ièw greujde Paries door de
Industrieel Revolutie
tot ein miljoan inweunersj rónd 1840. Tösje
1852
en
1870
woort e groat sjtadsvernujingsprojek oetgeveurd, nao óntwerp van
Georges-Eugène Haussmann
. Dao woorte brei boulevards aangelag, sóms dweersj door de besjtaonde wieke heen. Paries woort hiebie ouch verdeild in 20
arrondissemente
Tiejes de
Frans-Duutsje Oorlog
woort Paries belegerd door de
Pruusje
. Vervolges woort de
Commune van Paries
oetgerope, die woort neergesjlage door de regering. Op
28 mei
1871
kaom 't tot e bloodbaad, woabie doezende luuj vermaord woorte, en versjillende geboewe in brand woorte gesjtoke.
Nao de Commune brook d'r 'n bleujperiode aan veur Paries, de zoagenaamde
Belle Epoque
. Paries woort e belangriek centrum van kuns en goje sjmaak in Europa. De sjtad kreeg 'ne houp nuuj monumente en geboewe, woavan de belangriekste de
Eiffeltore
en de
Sacré Coeur
zint. 't Waor d'n tied van de
impressioniste
en de
cabarets
wie
Moulin Rouge
en
Chat Noir
maakde furore. Paries kreeg èvvel ouch 'n sjlechte reputatie, vanwege dees (in de ouge van sómmige) zedeloos cabarets en de hónderde
bordele
die in de sjtad te vinge waore. De
metro
van Paries woort geëupend in
1900
Aan dees veursjpoedige periode kaom 'n ing mèt de
Ièrsjte Waereldoorlog
. Binne 'ne maond zoot de sjtad vol vluchtelinge en woort de regering geëvacueerd nao
Bordeaux
. In
1921
houw Paries 3 miljoan inweunersj, e record.
In
1940
woort Paries bezat door de
Pruusje
. E groat deil van de bevolking vluchde eweg. De regering vertrok nao
Vichy
en Paries bleef (same mèt twiè derde van Frankriek) ónder Duutsje bezètting. Twiè maond nao de invasie van de
geallieerde
in
Normandië
bereikde ze Paries. Dao brook 'ne opsjtand oet, wat
Hitler
detoe aanzat um de Duutsje bevelhöbber,
Von Choltitz
opdrach te geve de ganse sjtad de loch in te laote vlege. Generaal von Choltitz weigerde èvvel dit bevel oet te veure. De Franse troepe mèt
Charles de Gaulle
en
Generaal Leclerc
bevriejde de hoofsjtad.
In
1968
brook in Paries de sjtudenteopsjtand van
mei 1968
oet. In de jaore zevetig woorte ónder
Georges Pompidou
en
Valéry Giscard d'Estaing
belangrieke veranderinge gedoon aan 't uterlik van de sjtad. 't Radicaal
Centre Pompidou
en 't complex van
La Villette
woorte geboewd. Ouch woorte de ouw
merthalle
Les Halles
, aafgebroke en woort op dees plaats 'n óndergrónds
winkelcentrum
aangelag.
François Mitterand
zörgde veur 'n heróntwiekkeling van 't
Louvre
en de boew van 'n nuuj zakewiek in
La Défense
. Ónder de börgemeistersj
Jacques Chirac
(1977-1995) en
Jean Tibéri
(1995-2001) vóng d'r 'ne houp
corruptie
plaats in 't Paries gemeintebesjtuur. In
2001
woort de
socialis
Bertrand Delanoë
tot börgemeister gekoze, de ièrsjte
linkse
börgemeister in 130 jaor. Zien verkezing weurt meistal gezeen es 'n reactie op de corruptie in de veuraafgaonde tied.
Op
13 november
2015
weurt Paries aangevalle door 'n aantal radicale Islamiste, gelink mèt de
Islamitische Sjtaat
. Miè es 100 luuj sjterve. 't Is de groatse aanval op Paries saer 't ind van de
Twiède Waereldoorlog
Betrach
Terreuraasjleëg op Paries (13 november 2015)
veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.
Bevolking
bewirk
brón bewèrke
De gemeinte Paries haet 2.125.246 inweunersj (1999). Paries ies ein van de diechsbevolkste sjtae ter waereld; de bevolkingsdiechheid ies mèt 24.448 luuj per km² erg hoag in vergelieking mèt de meiste
westerse
sjtae. In väöl van dees sjtae zint de inweunersj in de twintigste ièw nao de boetewieke getrokke, woadoor 't centrum e zakedistrik woort. In Paries ies dit in minder maote gebeurd es in ander sjtae in de westerse waereld.
Paries ies bekènd veur de multicultureel samesjtèlling van de bevolking. De groatste groepe boetelendersj kómme oet
Portugal
Turkije
Marokko
en
Tunesië
, Wes- en Centraal-
Afrika
en Zuudoas-
Azië
. Sómmige bevolkingsgroepe höbbe ziech in bepaalde wieke geconcentreerd; zoa wone d'r väöl Noord-Afrikane in
La Villette
Clignancourt
en
Aubervillers
en väöl Aziate in 't 13e arrondissement en in
Belleville
Gebore in Paries
bewirk
brón bewèrke
1622
Molière
, dramasjriever en autäör
1848
Joris-Karl Huysmans
sjriever
1861
Georges Méliès
regisseur
1889
Musidora
, Frans actrice
1905
Jean-Paul Sartre
, sjriever en filosoof
1908
Simone de Beauvoir
, sjriefster, filosofe en feministe
1932
Jacques Chirac
, aajdprizzedent
1955
Nicolas Sarkozy
, aajdprizzedent
1956
Christine Lagarde
, Franse zjuris, polletieker, hoegen ambteneer en allewijl veurzitterse vaan de
ECB
Gehiemeld in Paries
bewirk
brón bewèrke
1673
Molière
(51), dramasjriever en autäör
1907
Joris-Karl Huysmans
(59),
sjriever
1935
Alfred Dreyfus
(75), Frans-
Joedse
officier
oet
Mulhouse
1938
Georges Méliès
(76), Franse regisseur
1938
Otto Bauer
(56),
Oasteriek-Hongaarse
polletieker
en
polletieke weitesjapper
1957
Musidora
(68), Frans actrice
1980
Jean-Paul Sartre
(74), sjriever en filosoof
1986
Simone de Beauvoir
(78), sjriefster, filosofe en feministe
1989
Samuel Beckett
(83),
Franstaolege
sjriever
oet
Dublin
2007
Jean Baudrillard
(77), filosoof en socioloog
2017
Tzvetan Todorov
(77), Bölgaarsen essayis, historicus, semiotis en literaire kritikus
Besjtuur
bewirk
brón bewèrke
Hôtel de Ville
Paries haet 'n gemeinteraod mèt 163 leje, die ouch es departementaal besjtuur fungeert. Paries ies namelik ouch e
departement
departement Paries
, nr 75), ónderdeil van de regio
Île-de-France
. De
börgemeister
van Paries weurt gekoze door de gemeinteraod. De börgemeister haet dezelfde sjtatus en bevooghede es ander börgemeistersj in Frankriek, meh de
politie
en de
brandweer
valle ónder 'ne vertegewoordiger van de regering, de
Préfet de Police
. Dit ies nog 'n erfenis van de ouw situatie woa-in Paries geine börgemeister en gein gemeinteraod houw en woort besjtuurd door de Préfet; diet woort ingesjtèld ónder
Napoleon
. Pas in
1977
woorte weer gemeintelike verkezinge georganiseerd in Paries. Saer daen tied zint d'r 3 börgemeistersj gewaes:
Jacques Chirac
(1977-1995),
Jean Tiberi
(1995-2001) en
Bertrand Delanoë
(vanaaf 18 mièrt 2001)
Paries ies verdeild in twintig
arrondissemente
, die genummerd zin volges e sjpiraalpetroan woabie 't ièrsjte arrondissement in 't centrum van de sjtad liek. Eder arrondissement haet 'n eige raod en börgemeister. Elk arrondissement besjteit oet veer
quartiers
(wieke), die genummerd zint van 1 tot 80. De wieke 1 bies 4 liegke in 't ièrsjte arrondissement, 5 bies 8 in 't twiède arrondissement, enzoawiejer.
Bezeenswaerdighede
bewirk
brón bewèrke
Sacré-Coeur
Allein de belangriekste bezeenswaerdighede were hie besjreve.
Kèrke
bewirk
brón bewèrke
Notre-Dame
, e vreug
gotisch
geboew op 't
Île de la Cité
, dat groatendeils oet de 12e en de 13e ièw sjtamp.
De
Sainte-Chapelle
, geboewd tösje
1246
en
1248
in gotische sjtiel. Dees kapel haet óngevaer 600 m² aan
glaas-in-loadvènstere
, woavan e groat deil oet de
13e ièw
dateert.
Église de la Madeleine
, 'n kèrk mèt e tempelfront mèt
korintische
zule
, geboewd in opdrach van
Napoleon
De
Sacré-Coeur
, 'n kèrk op de heuvel van
Montmartre
in
neoromaans
-byzantiense sjtiel.
De kèrk van
Saint-Germain-des-Prés
, de veurmalige abdijkèrk van e
benedictijnekloaster
mèt 'ne
romaanse
tore oet de 11e ièw.
De
Saint-Sulpice
, geboewd vanaaf
1646
, mèt fresco's van
Eugène Delacroix
Waereldlike boewkuns
bewirk
brón bewèrke
Arc de Triomphe
De
Eiffeltore
, 't symbool van de sjtad. Deze metale tore woort in
1889
geboewd ter gelegeheid van de
waereldtentoansjtèlling
De
Arc de Triomphe
, 'ne triomfbaog dae tösje
1806
en
1836
woort opgeriech en verseerd ies mèt belangriek beeldhouwwerk.
De
Conciergerie
, 'n veurmalige gevangenis mèt nog inkel deile oet de mieddelièwe, ónder andere e paar gotische zale.
't
Louvre
(zuug ouch musea), 't veurmalig keuninklik paleis.
't
Panthéon
, 'n veurmalige kèrk mèt de graver van bekènde Franse.
De
Opéra Garnier
, 't euverdadig gedecoreerd operageboew, geboewd tösje
1862
en
1875
Musea
bewirk
brón bewèrke
't
Louvre
, 'n hièl groat museum mèt 'n collectie kuns vanaaf de ouw besjavinge tot de
19e ièw
't
Musée d'Orsay
, gevestig in 'n veurmalige treinsjtatie, mèt veurnamelik
impressionistische
kuns in de collectie.
't
Musée des Arts et Métiers
't
Musée National d'Art Moderne
, gevestig in 't
Centre Georges Pompidou
, ouch waal
Beaubourg
geneump.
't
Musée Picasso
mèt e chronologisch euverziech van 't werk van
Picasso
en werke van zien tiedgenote.
't
Musée de Cluny
, mèt kuns en gebroeksveurwerpe oet de
mieddelièwe
't
Musée de la Musique
, gevestig in
La Villette
, mèt 'n verzameling van óngevaer 900
muziekinstrumente
van de 17e ièw tot huuj.
Sjtraote en pleine
bewirk
brón bewèrke
Champs-Élysées
De
Champs-Élysées
, de bekèndste boulevard van Paries, ein van de beroemste sjtraote ter waereld.
Place de la Concorde
, aan 't begin van de Champs-Élysées, mèt in 't miedde 'ne
obelisk
oet de tempel van
Luxor
Egypte
).
Place des Vosges
, gelege in de wiek
Marais
. De symmetrische geboewe aan diet plein datere oet de 17e ièw.
Place de la Bastille
, 't plein woa de
Bastille
sjtóng, de gevangenis die besjturmp woort bie 't begin van de
Franse revolutie
in
1789
Place Vendôme
, e plein dat tösje
1688
en
1720
nao 'n óntwerp van
Jules Hardouin-Mansart
in
classicistische
sjtiel woort geboewd.
Parke en tuine
bewirk
brón bewèrke
Jardin du Luxembourg
, ein van de populairste parke van de sjtad, gelege in 't
Quartier Latin
Jardin des Tuileries
, tösje 't Louvre en Place de la Concorde.
't
Bois de Boulogne
, e groat park van 846 ha in 't weste van de sjtad.
Verkièr en verveur
bewirk
brón bewèrke
Paries haet drie internationaal
vleegvelde
Aéroport d'Orly
Aéroport Roissy-Charles-de-Gaulle
en
Aéroport de Paris Beauvais Tillé
De sjtad haet e oetgebreid
metronètwerk
mèt 16 liene en 'n totaal lengde van miè es 200 km. De metro sjluut aan op de
RER
-treine, die 't centrum mèt de veursjtae verbinge.
De zès groate treinsjtasies van Paries zint Gare du Nord, Gare de l'Est, Gare de Lyon, Gare d'Austerlitz, Gare Saint-Lazare en Gare Montparnasse.
Wiejer ies Paries 't centrum van de Franse autowaeg. De sjtad ies umgeve door 'ne róndweeg, de
Périphérique
. 't Weegverkièr in de sjtad sjteit bekènd es hièl druk en langzaam.
Economie
bewirk
brón bewèrke
Paries ies 't belangriekste
economisch
centrum van Frankriek en ein van de belangriekste handelsmetropole van Europa. Same mit
Londe
en
Berlien
vörmp ze de sjterkse handelstriangel van de
EU
. De sjtad ies bekènd veur de productie van luxeproducte (
haute couture
juwele
parfum
). Ouch were d'r
chemische producte
auto
's,
vleegmesjiene
, elektrische apparatuur en farmaceutische producte gemaak. De zjwoarder industrie liek euver 't algemein neet miè binne de grenze van de sjtad, meh in de veursjtae of zelfs boete de agglomeratie.
Bienao alle belangrieke Franse bedrieve höbbe hun hoofkentoar in Paries. Veural bedrieve in de deenstesector, zoawie
banke
en financieel óndernumminge zint in Paries gevestig. De belangriekste
beursj
van Frankriek liek ouch in Paries. 't Economisch centrum van Paries loog traditioneel op de rechterover van de Seine (
Rive Droite
); 't belang hievan ies èvvel saer de jaore zevetig en tachtig van de 20e ièw aafgenómme. Tegewoordig höbbe de wieke
La Défense
en
Montparnasse
es zakewieke de meiste beteikenis.
Extern links
bewirk
brón bewèrke
Officieel site
Site van 't Office du Tourisme van Paries
Paries op de Ingelsje Wikiovyage
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "
Categorieë
Wikipedia:Sjterartikele
Gesjreve in 't Valkebergs
Departemènte van Frankriek
Île-de-France
Huidsjtaej
Paries
Sjtaej in Frankriek
Paries
Voog köpke toe