Pariz - Wikipedia

Pariz - Wikipedia
Idi na sadržaj
Koordinate
48°51′24″N
2°21′3″E
48.85667°N 2.35083°E
48.85667; 2.35083
S Wikipedije, slobodne enciklopedije
Pariz
Grad
Zastava
Grb
Pariz
Lokacija u Francuskoj
Koordinate:
48°51′24″N
2°21′3″E
48.85667°N 2.35083°E
48.85667; 2.35083
Država
Francuska
Regija
Île-de-France
Departman
Paris
Vlada
Gradonačelnik
Anne Hidalgo (
PS
Površina
Grad
105,4 km
Urbano
2.723 km
Metro
14.518,3 km
Stanovništvo
Grad
2.229.621
Gustoća
21.153,9 /km
Urbano
10.197.678
Urbano
(gustoća)
3.745,02 /km
Metro
12.405.426
Metro (gustoća)
854,47 /km
Vremenska zona
CET
UTC+1
Ljeti (
DST
CEST
UTC+2
Poštanski broj
75056/ 75001-75020, 75116
Veb-sajt
paris.fr
Pariz
francuski
Paris
glavni je grad
Francuske
i regiona
Île-de-France
, a ima otprilike 2.193.031 stanovnika,
dok šire gradsko područje broji otprilike 10 miliona stanovnika. U starijim tekstovima na
latinskom jeziku
grad se naziva
Lutetia
. Rijeka
Sena
dijeli grad na sjeverni (
rive droite
– "desna obala") i južni dio (
rive gauche
– "lijeva obala"). Okružen vanjskim prstenom autoputa (
Boulevard périphérique
), Pariz je podijeljen na 20
arondismana
, dok su mjesta u predgrađu,
banlieue
, samostalne jedinice i upravno ne pripadaju Parizu.
Pariz je političko, kulturno, naučno i privredno središte države, ali i međunarodni centar
mode
kulture
umjetnosti
. Jedan je od
turistički
najposjećenijih gradova svijeta. U gradu se nalaze tri aerodroma, šest željezničkih stanica, te sjedišta
UNESCO
-a,
OECD
-a i
Međunarodne trgovinske komore
(ICC).
Geografija
uredi
uredi izvor
Položaj
uredi
uredi izvor
Regija Île-de-France s Parizom u centru
Gradsko područje Pariza ima površinu od 105,4
km
. Šire gradsko područje prostire sa na površini od 14.518
km
. Prosječna nadmorska visina iznosi 65 m. Pariz je na istoku i zapadu okružen dvjema gradskim šumama. Lociran je u na sjever iskrivljenom luku rijeke Seine i uključuje dva otoka, Île Saint-Louis, i veći, Île de la Cité, koji formiraju najstariji dio grada. Ukupno, grad je relativno ravan, s najnižom tačkom na 35 m iznad nivoa mora. Pariz ima nekoliko čuvenih brda, od kojih je najviše Montmartre.
Panorama
uredi
uredi izvor
Panorama Pariza
Klima
uredi
uredi izvor
Pariz se nalazi u umjerenoj klimatskoj zoni i ima tipičnu zapadnoevropsku, okeansku klimu, pod utjecajem strujanja iz sjevernog Atlantika. Godišnja prosječna temperatura iznosi 10.8
°C, a prosječna godišnja količina padavina je 649.6
mm. Najtopliji mjesec je juni s prosječnom temperaturom od 18.4
°C, najhladniji mjesec je januar s 3.5
°C. Najviše padavina je u maju (65
mm), a najmanje u augustu (prosječno 43
mm).
Temperatura
se u Parizu redovno mjeri od 1873. godine. Najniža dosad izmjerena temperatura bila je -23.9
°C 10. decembra 1879. Najviša temperatura od 40.4
°C izmjerena je 28. jula 1947. u
Parc Montsourisu
Jan
Feb
Mar
Apr
Maj
Jun
Jul
Aug
Sep
Okt
Nov
Dec
Najviša prosječna temperatura (°C)
6,9
8,2
11,8
14,7
19,0
21,8
24,4
24,6
20,8
15,8
10,4
7,8
15,5
Najniža prosječna temperatura (°C)
2,5
2,8
5,1
6,8
10,5
13,3
15,5
15,4
12,5
9,2
5,3
3,6
8,5
Padavine (mm)
53,7
43,7
48,5
53,0
65,0
54,6
63,1
43,0
54,7
59,7
51,9
58,7
649,6
Temperatura u °C • padavine u mm
Dijagram:
Temperatura
6,9
2,5
8,2
2,8
11,8
5,1
14,7
6,8
19,0
10,5
21,8
13,3
24,4
15,5
24,6
15,4
20,8
12,5
15,8
9,2
10,4
5,3
7,8
3,6
jan
feb
mar
apr
maj
jun
jul
aug
sep
okt
nov
dec
Padavine
53,7
43,7
48,5
53
65
54,6
63,1
43
54,7
59,7
51,9
58,7
jan
feb
mar
apr
maj
jun
jul
aug
sep
okt
nov
dec
Izvor:
Geologija
uredi
uredi izvor
Parisko korito čini veliki stepenasti, slojeviti krajolik. Zdjelastog oblika, ovdje jedan u drugom leže slojevi iz
mezozoika
paleogena
(koji se prije nazivao
tercijar
), izrađeni erozijom u daleko rasprostranjen stepenast krajolik, čiji se stepenici šire prema vani. Samo se u istočnom dijelu rubom ovih stepenika oko
Saône-Furche
prostiru
tektonske linije
. One čine strme padine
Plateaus von Langres
Côte-d’Or
(do 636 m), koje su poznati vinogradarski krajevi i koje leže u zavjetrini i na osunčanom položaju.
Izvjesne neravnomjernosti primjetne su u sjevernom dijelu, gdje su zemljani slojevi savršeniji nego na zapadu. Nešto veće izdizanje istočnog krila proizvelo je velike razlike u nadmorskoj visini i markantnu formaciju stepenika. Prema unutrašnjosti Pariskog bazena bitan sloj čini
eocenski
krečnjak, na kojem leži
Île-de-France
, šire područje Pariza.
Seine
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Mostovi na Seine u Parizu
Aleja Cygnes
Rijeka
Seine
povezuje Pariz s unutrašnjošću Francuske (
Bourgogne
), te s kanalom
La Manche
. Rijeka je važan faktor za postanak i razvoj grada, čiji su začeci na nekada brojnim riječnim otocima. Seine dijeli grad na dva različita dijela: sjeverni dio (
rive droite
), uglavnom organiziran sa sjedištima trgovine i finansija, te južni dio (
rive gauche
), s umjetničkim četvrtima kao
Quartier Latin
, te dijelovima planiranim za stanovanje.
Ostrva
uredi
uredi izvor
Île de la Cité 1609. godine
U centru grada se nalazi ostrvo
Île de la Cité
, koje je bilo naseljeno još u antičko doba. 1584. godine kralj
Henrik III
povezuje ga s tri manja močvarna zapadna ostrva. Time se površina Pariza od početnih 8
ha
povećava na 17 ha. Prodajom zemljišta i planskom gradnjom trga
Place Dauphine
kralj omogućava finansiranje i gradnju prvog mosta (
Pont Neuf
), te povezuje obalu Seine s ostrvom. Ostrvo
Île Saint-Louis
također je nastalo spajanjem manjih ostrva
Île aux Vaches
Île Notre Dame
. 1614. godine graditelj
Christophe Marie
, po nalogu
Luja XIII
, spaja drugu obalu s ostrvom, zatrpavajući tok Seine, gradeći zidove keja i mostove. Na tom se području u početku grade kuće za zanatlije i trgovce, a od 1638. godine luksuzne palače za visoke kraljeve dostojanstvenike. Gradnja je vršena po planu s ravnim ulicama, koje su i danas prepoznatljive.
Bivše ostrvo (zapravo nasip)
Île aux Cygnes
(Labuđe ostrvo) 1773. godine manevarskim poljem francuske vojske povezano je sa
Champ de Mars
. 1825. godine nedaleko od
Eiffelovog tornja
nasuta je brana, na kojoj je kasnije izgrađena kopija
Kipa slobode
. Nasip danas služi kao temelj za
most Bir-Hakeim
i vijadukt, preko kojeg vozi linija
pariskog metroa
Brežuljci
uredi
uredi izvor
Najviši brežuljak u Parizu je
Butte Montmartre
s visinom od 129 m. Na njemu je izgrađena žičara
Funiculaire de Montmartre
. Na sjevernim obroncima uzgaja se
vinova loza
Podjela grada
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak pariskih arondismana i četvrti
1790
. godine Parizu je dodijeljena uprava nad
departmanom
Seine
(75), a reorganizacijom uprave u Francuskoj pripada
regiji
Île-de-France
, te je ujedno i grad i departman. Pariz je podijeljen na 20
arondismana
(fra.
arrondissement
), tj. okruga, a svaki arondisman podijeljen je na 4
četvrti
(fra.
quartier
). Arondismani su numerisani spiralno u smjeru kazaljke na satu, od historijskog centra prema periferiji. Pariskim arondismanima dodijeljeni su poštanski brojevi od 75001 do 75020.
Karta pariskih arondismana
Pariski arondismani
Louvre
Bourse
Temple
L’Hôtel de Ville
Panthéon
Luxembourg
Palais Bourbon
L’Elysée
L’Opéra
L’Entrepôt
Popincourt
Reuilly
Gobelin
L’Observatoire
Vaugirard
Passy
Batignolles-Monceaux
Butte-Montmartre
Buttes-Chaumont
Ménilmontant
Historija
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Historija Pariza
Antičko doba
uredi
uredi izvor
Lutetia
Grad se razvija polovinom 3. stoljeća p. n. e. iz
keltskog
naselja Lutecija (
Lutetia
), u kojem je živjelo pleme
Parisii
, na otoku na rijeci
Seine
, današnjem
Île de la Citéu
. Prvo pisano spominjanje grada datira iz 53. p. n. e. u šestoj knjizi
Julija Cezara
galskim ratovima
De Bello Gallico
). Nakon što su se rimske trupe 52. p. n. e. drugi put približile gradu,
Parisii
ruše mostove i pale Luteciju. Rimljani zauzimaju otok i na lijevoj obali, na brežuljku Montagne-Sainte-Geneviève, grade naselje u kojem su bile terme, forum i amfiteatar. Grad se u
Rimskom Carstvu
naziva
Civitas Parisiorum
ili
Parisia
, ali ostaje u tadašnjoj
Galiji
bez posebne važnosti.
Srednji vijek
uredi
uredi izvor
Kapela
Sainte-Chapelle
Nakon propasti Rimskog Carstva na području današnjeg Pariza nastaju uglavnom sakralne građevine.
Franački
kraljevi
dograđuju bivše palače rimskih vladara, te tako na
Île de la Citéu
tokom stoljeća nastaje dio koji se danas zove
Palais de la Cité
. Najstariji sačuvani dio
Palais de la Citéa
jesu kapela
Sainte-Chapelle
, koju je u prvoj polovini 13. stoljeća, za vrijeme vladavine
Luja IX
, izgradio
Pierre de Montreuil
, te tzv.
Bonbec
tornjevi na sjevernom dijelu fasade. Pored njih, naknadno izgrađeni tornjevi,
Tour d’Argent
(Srebrni toranj) i
Tour de César
, sagrađeni su pod vladavinom
Filipa IV
. U 19. stoljeću dograđen je toranj sa satom
Tour de l’Horloge
. Iza tornjeva se nalazi dio nazvan po upraviteljima palače (fr.
concierge
),
Conciergerie
, koji od 1400. služi kao zatvor, a za vrijeme
Revolucije
u njemu su držani zatvorenici osuđeni na smrt
giljotinom
. Već nakon 1358. Palais de la Cité prestaje biti kraljevska rezidencija i pretvara se u
Hôtel Saint-Pol
. Rezidencija se prebacuje u istočni dio Pariza, u gradić
Vincennes
, gdje je već 1190. pod vladavinom
Filipa II
izgrađena tvrđava za zaštitu
Louvrea
Moderno doba
uredi
uredi izvor
Hôtel des Invalides
Za vrijeme vjerskih ratova između 1562. i 1598. grad ostaje u
katoličkom
posjedu. U
Bartolomejskoj noći
24. augusta 1572. naredbom
Katarine Medici
ubijeno je hiljade
hugenota
. Uredbom
Luja XIV
uvedena je ulična rasvjeta, moderniziran vodovod i izgrađene bolnice
Invalides
Salpêtrière
. Njegovom naredbom srušene su gradske zidine, a na njihovom mjestu izgrađena "Nouveau Cours", ulica u obliku prstena, na mjestu koje je danas poznato kao
Grands Boulevards
. Kraljevska rezidencija prebačena je u
Versailles
. Ipak, Pariz ostaje politički centar Francuske, što je rezultiralo velikim brojem stanovnika i vodećom privrednom ulogom u zemlji.
Po izbijanju
Francuske revolucije
1789. parisko stanovništvo izborilo se za ukidanje
monarhije
i uvođenje
Prve francuske republike
. Radi zaštite grada, 1844. grade se nove zidine na mjestu današnjeg
Boulevard périphériquea
. S dužinom 39
km, 94
bastiona
i 16
fortifikacija
to je najveća utvrda na svijetu.
Pariz je
1855
1867
1878
1889
1900
. i
1937.
bio organizator
svjetskih izložbi
, koje su imale kulturni i politički značaj za grad. Katastrofalni tok
rata 1870–1871.
donio je kraj
Drugog carstva
. Poslije njemačke
opsade
grad je kapitulirao, nakon čega se 1871. formira
Pariska komuna
. Nju su činili radnici, zanatlije i sitni građani, a nastala je kao protest protiv konzervativne provizorne vlade Republike. Vrijeme
Treće republike
prije 1914. vrijeme je privrednog i kulturnog procvata u
Belle Époqueu
, čiji se stil gradnje očituje na stanici
Gare de Lyon
, na
Mostu Aleksandra III
i stanicama metroa. Godine 1900. i 1924. Pariz je bio domaćin
Ljetnih olimpijskih igara
Godine 1921. Pariz je imao gotovo tri miliona stanovnika, što je najveći broj u njegovoj historiji. Gradnja stanova nije više mogla pratiti potražnju. Za vrijeme
Drugog svjetskog rata
grad je od juna 1940. do
oslobođenja
25. augusta 1944. bio pod njemačkom opsadom, ali je ostao pošteđen velikih razaranja.
Studentska revolucija i masovni štrajkovi trajali su u maju 1968. Godine 2005. dogodili su se sukobi između mladih useljenika u predgrađima Pariza.
Nemiri
su se kasnije raširili na druge gradove u Francuskoj.
Grb
uredi
uredi izvor
Opis: Ispod plave glave štita, ukrašene zlatnim
ljiljanima
, plovi na plavom dnu štita i crvenoj pozadini srebrni brod s punim, srebrnim jedrom.
Žig
iz 1210. prikazuje jedrenjak, što upućuje na osnivanje grada na ostrvu
Île de la Cité
. Grb je poznat od 1358. Glava štita s burbonskim ljiljanima predstavljala je širenje grbova
dobrog grada
. Poznate su različite varijante grba: sa zidinama, s izrekom
Fluctuat nec mergitur
"Bacan/a/ valovima, on/a/ ne tone"
) na zlatnoj traci ispod štita. Poznat je i grb s tri jedrenjaka.
Stanovništvo
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Demografija Pariza
Demografija unutar pariske regije
(u skladu s procjenama INSEE 2005.)
Ile-de-France departmani
Područja
Stanovništvo
2006. proc.
Zona
Gustoća
1999-2005.
prirast
Grad Pariz
departman
75)
2.168.000
105
km
20.648
km
+1.33%
Unutrašnji prsten
Petite Couronne
(depar.
92
93
94
4.310.000
657
km
6.560
km
+5.34%
Vanjski prsten
Grande Couronne
(depar.
77
78
91
95
5.013.000
11.249
km
446
km
+4.25%
Île-de-France
(cijela
pokrajina
11.491.000
12.011
km
957
km
+4.08%
Statistički rast (popis INSEE 1999)
Zone
Stanovništvo
popis 1999.
Zona
Gustoća
1990-1999.
prirast
Gradsko područje
(Pariska aglomeracija)
9.644.507
2.723
km
3.542
km
+1.85%
Metropolitansko područje
(Parisko gradsko područje)
11.174.743
14.518
km
770
km
+2.90%
Razvoj stanovništva
uredi
uredi izvor
Broj stanovnika u Parizu u antičko doba i u
srednjem vijeku
, zbog mnogobrojnih ratova, epidemija i nedostatka hrane povremeno se smanjuje. Tako je 1832. zbog epidemije
kolere
u Parizu umrlo 20.000 ljudi. Tek industrijalizacijom u 19. stoljeću dolazi do porasta broja stanovnika. 1846. godine u Parizu živi oko milion stanovnika. Broj se do 1876. udvostručio, a 1921. prelazi 3 miliona, što je, historijski gledano, najveći broj stanovnika u Parizu.
Na popisu iz 1999. bilo je 2.125.246, stanovnika, što je najmanji broj stanovnika od historijskog maksimuma od 2,9 miliona iz 1921. Gubitak gradske populacije odražava iskustvo i drugih središnjih gradova u razvijenom svijetu koji nisu širili svoje granice. Glavni faktori u procesu jesu značajno smanjenje veličine porodice i dramatične migracije prema predgrađima od 1962-75. Emigraciju su uvjetovali deindustrijalizacija, visoke stanarine, gentrifikacija mnogih unutrašnjih četvrti, transformacija stambenih prostora u urede i veće obilje u zaposlenim porodicama. Gubitak gradskog stanovništva u Parizu jedan je od najvećih u međunarodnim okvirima i najveći među svim gradovima koji imaju više od 2.000.000 stanovnika. Gubici gradskog stanovništva za grad generalno su negativno percipirani. Gradska uprava nastoji preokrenuti trend s ponešto uspjeha, te je procjena populacije u julu 2004. pokazala porast, prvi put nakon 1954, dosegnuvši ukupno 2.144.700 stanovnika.
Danas u Parizu živi oko 2 miliona ljudi, dok je broj stanovnika u okolini Pariza 2007. godine iznosio 11,8 miliona.
Gustoća
uredi
uredi izvor
Pariz je jedan od najgušće naseljenih gradova na
svijetu
. Gustoća, bez vanjskih šumovitih parkova (
Bulonjska šuma
Vensenska šuma
), na službenom popisu 1999. iznosila je 24.448 stanovnika po km
, što se može uporediti samo s nekim
azijskim
megalopolisima. Čak i uključivši dva šumska područja gustoća je 20.164 stanovnika po km
, kao peta najgušće naseljena općina u Francuskoj iza
Le Pré-Saint-Gervaisa
, Vincennesa,
Levallois-Perreta
Saint-Mandéa
, sve rubna područja središta Pariza. Najrjeđe naseljene četvrti su zapadni i središnji uredsko-administrativni arondismani. Gradsko stanovništvo najgušće je u sjevernim i istočnim arondismanima.
11. arondisman
imao je 1999. gustoću od 40.672 stanovnika po km
, dok su neke istočne četvrti istog arondismana imale gustoću blizu 100.000/km
Pariska aglomeracija
uredi
uredi izvor
Grad Pariz pokriva područje mnogo manje od cijele urbane zone kojoj je središte. Trenutno, pariska stvarna urbanizacija, koju definira
pôle urbain
(gradsko područje) statistička zona, pokriva 2.723
km
ili područje oko 26 puta veće od samoga grada. Uprava pariskog urbanog rasta podijeljena je između samoga grada i okolnih departmana. Parizu najbliži prsten s tri susjedna departmana ili
Petite couronne
("mali prsten"), potpuno je zasićen rastom grada, dok je daljni vanjski prsten s četiri departmana,
Grande couronne
, pokriven urbanizacijom samo u unutrašnjim područjima. Tih osam departmana stvaraju veću administrativnu regiju
Île-de-France
, koja je većinom ispunjena pariskim urbanim područjem.
Pariska aglomeracija pokazala je stalan rast od kraja francuskih vjerskih ratova, kasnog 16. stoljeća, uz povremena opadanja za vrijeme Francuske revolucije i Drugog svjetskog rata. Prigradski razvoj ubrzao se u zadnje vrijeme: s procjenom od ukupno 11,4 miliona stanovnika 2005, regija
Île-de-France
pokazuje dvostruko veću stopu rasta u odnosu na
1990
Danas je to jedna od najvećih aglomeracija na svijetu.
Imigracija
uredi
uredi izvor
Prema zakonu, francuski popisi ne postavljaju pitanja o etničkoj pripadnosti i religiji, ali zahtijevaju podatke o zemlji rođenja. Iz tih podataka moguće je odrediti da su Pariz i metropolitansko područje jedno od kulturno najraznolikijih područja u Europi. U popisu 1999, 19,4% ukupne populacije rođeno je izvan
kontinentalne Francuske
Na istom popisu, 4,2% populacije urbanog područja Pariza bili su nedavni imigranti (osobe koje su se uselile u Francusku između 1990. i 1999)
, većinom iz
kontinentalne Kine
Afrike
Prvi val međunarodne migracije prema Parizu započeo je najranije 1820-ih godina, s dolaskom njemačkih seljaka koji su bježali od poljoprivredne krize u Njemačkoj. Slijedilo je nekoliko valova imigracije koji se nadovezuju do danas: Italijani i srednjoevropski
Jevreji
za vrijeme 19. stoljeća, Rusi nakon
Ruske revolucije
1917, Armeni u bijegu od
genocida
Osmanskom Carstvu
, građani francuskih kolonija za vrijeme
Prvog svjetskog rata
i kasnije
Poljaci
između dvaju ratova,
Španci
Italijani
Portugalci
i sjeverni Afrikanci od 1950-ih do 1970-ih, sjevernoafrički Jevreji, nakon stjecanja nezavisnosti država u kojima su živjeli, te otad Afrikanci i Azijci.
10
Religija
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak vjerskih objekata u Parizu
Velika pariska sinagoga
Oko 80% stanovnika grada je kršteno, a oko 75% izjašnjava se
katolicima
. To su najvećim dijelom
rimokatolici
, a manji dio čine pripadnici
Armenske
Ukrajinske crkve
. Pariski biskup nadležan je i za
katolike istočnog obreda
U Parizu su 94 katoličke župe, 15
grčko-pravoslavnih
ruskih pravoslavnih crkava
, 6
rumunskih crkava
, 7
sinagoga
za oko 220.000 Židova i 19
džamija
za oko 50.000
muslimana
(uglavnom
sunita
). Nešto oko 12% katolika i 15% Jevreja prakticira vjeru.
Politika
uredi
uredi izvor
Pariz, sa svojim nepromijenjenim administrativnim granicama od
1860
. godine, jedan je od rijetkih gradova koji se nije razvio politički u skladu s demografskim rastom. O tome se trenutno raspravlja u planovima za
Grand Paris
(Veliki Pariz), koji bi svoje administrativne granice proširio na veći dio svoje urbanizirane zone.
11
Glavni grad Francuske
uredi
uredi izvor
Elizejska palača
Kao glavni grad, Pariz je sjedište
francuske vlade
. Za izvršnu vlast, dva glavna službenika imaju svaki svoju službenu rezidenciju, gdje su im smješteni i uredi.
Predsjednik Francuske
boravi u
Elizejskoj palači
8. arondismanu
, dok
premijer
ima sjedište u
Hôtel Matignon
7. arondismanu
. Vladina ministarstva smještena su u raznim dijelovima grada, mnoga u 7. arondismanu.
Dva doma
francuskog parlamenta
na lijevoj su obali. Gornji dom, ili Senat, smješten je u
Palais du Luxembourg
6. arondismanu
, dok je značajniji donji dom, Nacionalna skupština, u
Palais Bourbonu
, u 7. arondismanu. Predsjednik senata, druga najviša funkcija nakon predsjednika republike, ima ured u
Petit Luxembourg
, manjoj palači koja je aneks palače
Luxembourg
U Parizu su, također, i najviši francuski sudovi. Francuski kasacijski sud, najviši sud u pravosudnom sistemu, koji preispituje krivične i civilne postupke, smješten je u
Palači pravde
na
Île de la Citéu
, dok je Državni savjet, koji pruža pravne savjete izvršnoj vlasti i djeluje kao najviši sud u upravnom sistemu, smješten u
Palais Royalu
1. arondismanu
Ustavno vijeće, savjetodavno tijelo s konačnim ovlastima za ustavnost zakona i vladinih dekreta, također djeluje u
Palais Royalu
Gradska vlada
uredi
uredi izvor
Arondismani Pariza
Pariz je bio općina od 1834. godine (također i nakratko između 1790-95). Pri podjeli Francuske na općine 1790. (za vrijeme
Francuske revolucije
), i ponovo (1834), Pariz je bio grad upola manji u odnosu na danas, ali su 1860. pripojene susjedne općine, neke potpuno, radi stvaranja nove administrativne karte s 20 arondismana, koje grad ima i danas. Takva općinska podjela stvara spiralu u smjeru kazaljke na satu, s 1. arondismanom u samom središtu.
1790. Pariz je postao prefektura (sjedište) departmana Seine, koji je pokrivao veći dio pariske regije. 1968. podijeljen je na četiri manje: grad je postao zasebni departman i zadržao broj departmana Seine (75) (koji vuče porijeklo od pozicije departmana Seine u abecednom redu), dok su stvorena tri nova departmana:
Hauts-de-Seine
Seine-Saint-Denis
Val-de-Marne
i dodijeljeni su im brojevi 92, 93 i 94. Posljedica tih podjela jesu identične granice pariskog departmana i općine, što je jedinstvena situacija u Francuskoj.
Općinski uredi
uredi
uredi izvor
Hôtel de Ville
, pariska gradska vijećnica
Svaki od 20 pariskih arondismana ima direktno izabrano vijeće (
conseil d'arrondissement
), koje bira načelnika arondismana. Izbor članova iz savjeta svakog arondismana stvara Vijeće Pariza (
Conseil de Paris
), koje bira gradonačelnika Pariza.
srednjevjekovno
doba Parizom je upravljala općina koju su birali trgovci, čiji je glavar bio vođa trgovaca. Osim što je regulirao gradski promet robom, on je bio odgovoran i za neke javne dužnosti, kao nadgledanje gradskih zidina i čišćenje ulica. Kreiranje funkcije pariskog civilnog upravitelja u 13. stoljeću znatno je smanjilo dužnosti i ovlasti vođe trgovaca. Kao direktni predstavnik
kralja
, u ulozi koja donekle podsjeća na prefekta kasnijih godina, upravitelj Pariza (
prévôt
) nadgledao je primjenu i izvršenje zakona i reda u gradu i okolnom okrugu (
prévôté
) iz svog ureda u
Grand Châteletu
. Mnoge ovlasti iz ureda obaju upravitelja prebačene su nakon osnivanja,
1667
. godine, na ured generalnog namjesnika policije. Stoljećima su se
prévôt
i upravitelji Châteleta sukobljavali s upraviteljima
Hôtel de Villea
oko jurisdikcije, tj. s gradskom upravom koja je obuhvatala i kartinijere (
quartiniers
), od kojih je svaki bio odgovoran za jednu od 16 četvrti (koje su bile podijeljene na četiri
cinquantaines
, svaka sa svojim senkantenijerom /
cinquantainier/
na čelu, a one su dalje podijeljene na dizene /
dizaines
/, kojima su upravljali dizenijeri /
dizainiers
/):
Svaki od tih ljudi bili su načelno izabrani od lokalnih buržuja. U bilo koje vrijeme, prema tome, 336 ljudi dijelilo je administrativnu odgovornost za čistoću i održavanje ulica, za javno zdravstvo, zakon i red.
Kartinijeri
su održavali službene liste pariskih
buržuja
, lokalne izbore, mogli su nametnuti globe za prekršaje lokalnih propisa, a imali su i ulogu u poreznom sistemu. Sastajali su se u Hôtel de Villeu radi vijećanja o pitanjima opće gradske važnosti i svake bi godine izabrali osmericu između "najistaknutijih stanovnika četvrti", koji bi zajedno s drugim lokalnim službenicima birali gradsko vijeće.
12
Iako su kroz 18. stoljeće takvi izbori postali samo ceremonijalni, birajući kandidate koje je već izabrala kraljevska vlada, sjećanje na stvarnu općinsku neovisnost ostalo je snažno:
Hôtel de Ville
nastavio je biti značajan u svijesti buržujskih Parižana, sa znatno većim utjecajem od stvarne uloge u upravi grada.
13
Sastav Vijeća Pariza
Stranka
Mjesta
Socijalistička partija
72
Savez za narodni pokret
55
Zeleni
Francuska komunistička partija
Novi centar
Građanski i republikanski pokret
Miješana ljevica
Lijeva partija
Demokratski pokret
(MoDem)
Posljednji pariski upravitelj trgovaca (
prévôt des marchands
) ubijen je 14. jula 1789, nakon pada
Bastilje
. Pariz je službeno postao općina stvaranjem administrativne podjele 14. decembra
1789, te je 9. oktobra 1790. privremena revolucionarna gradska uprava zamijenjena prvim općinskim ustavom i vladom.
14
Kroz nemire tokom
Termidorskog prevrata
1794. postalo je jasno da je revolucionarna nezavisnost Pariza prijetnja bilo kojoj vladajućoj snazi. Ured gradonačelnika ukinut je iste godine, a općinsko vijeće godinu dana kasnije.
Premda je ono obnovljeno 1834, dobar dio 19. i 20. stoljeća Pariz je, zajedno s većim
departmanom
Seine, kojem je tada bio centar, bio pod direktnom kontrolom državnog prefekta Seine, nadležnog za generalne poslove. Državni prefekt policije bio je nadležan za policiju u istoj jurisdikciji. Osim u nekoliko kratkih slučajeva, grad nije imao gradonačelnika do 1977, pa je pariska policijska prefektura i danas pod državnom kontrolom.
Unatoč svojoj dvojnoj egzistenciji kao općina i departman, Pariz ima jedinstveno vijeće koje upravlja obama subjektima.
Vijeće Pariza
, kojim predsjedava
gradonačelnik Pariza
, zasjeda i kao općinsko vijeće (
conseil municipal
) ili kao vijeće departmana (
conseil général
), ovisno o predmetu rasprave.
Pariska savremena administrativna organizacija još uvijek sadrži tragove jurisdikcije bivšeg departmana Seine. Prefektura policije (koja upravlja i vatrogasnim brigadama), npr, još uvijek ima nadležnost na
petite couronne
, susjedna tri departmana za neke operacije, kao što su protivpožarna zaštita ili spašavanja, i još je pod upravom francuske vlade. Pariz nema općinske policijske snage, premda ima vlastitu brigadu kontrolora prometa.
Glavni grad regije Île-de-France
uredi
uredi izvor
Departmani regije
Île-de-France
Kao dio općenacionalnih administrativnih nastojanja konsolidacije regionalnih ekonomija 1961, Pariz je kao
departman
postao glavni grad nove
regije
, Distrikta Pariza, preimenovane u regiju
Île-de-France
1976, koja obuhvata pariski i još 7 najbližih departmana. Članovi regionalnog vijeća od 1986. biraju se na direktnim izborima. Prefekt pariskog departmana (koji je do 1968. služio kao prefekt departmana Seine) također je i prefekt regije Île-de-France, premda je ta funkcija izgubila mnoge ovlasti stvaranjem ureda gradonačelnika Pariza 1977.
Intercommunalité
uredi
uredi izvor
Tek rijetke od nabrojenih promjena uzele su u obzir postojanje Pariza kao
aglomeracije
. Za razliku od većine francuskih većih urbanih područja, kao što su
Lille
Lyon
, u Parizu nema međuopćinskog (
intercommunal
) entiteta u pariskom urbanom području, niti međuopćinskog vijeća koji bi rješavali probleme gustog urbanog jezgra regije u cjelini. Parisko otuđenje od svojih predgrađa i danas je problem, te prema mnogima, glavni razlog građanskih nemira, kao što je pobuna u predgrađima 2005. Direktna posljedica tih nesretnih događaja jesu prijedlozi za efikasniju metropolitansku strukturu, koja bi pokrila Pariz i neka od predgrađa, od socijalističke ideje o labavoj "metropolitanskoj konferenciji" (
conférence métropolitaine
) do desničarske ideje o više integriranom "Velikom Parizu" (
Grand Paris
).
Kultura i znamenitosti
uredi
uredi izvor
Pariz je grad znamenitosti, prepun vrijednih vjerskih i svjetski poznatih građevina, ulica, trgova i parkova. Ima oko 160 muzeja, oko 200 umjetničkih galerija, 100 pozorišta, preko 650 kina i više od 10.000 restorana. Kulturna ponuda je raznovrsna: od brojnih koncerata, izložbi, muzičkih i filmskih festivala i modnih revija do sportskih takmičenja. Kompleks dvorca
Fontainebleau
, dvorac
Versailles
i obala
Seine
u Parizu stavljeni su na
UNESCO
-ovu
listu spomenika svjetske kulturne baštine
(1979, 1981. i 1991. godine, respektivno). Pariz je 1989. godine bio proglašen za
Evropski glavni grad kulture
Opere i pozorišta
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak pozorišta i opera u Parizu
Opéra Garnier
Opéra Bastille
Comédie-Française
Uvjetovano tradicijom centralizma, sve važnije pozorišne i baletne kuće imaju svoje sjedište u Parizu. Program se objavljuje u
Pariscopeu
ili u
Officiel des Spectacles
, koji se mogu dobiti u svakom kiosku. Ulaznice za predstave mogu se dobiti s velikim popustom od 13 sati na sami dan predstave na pozorišnim kioscima (
Kiosque Théâtre
) kod željezničke stanice
Gare Montparnass
ili crkve
La Madeleine
).
Opéra Garnier
ili
Palais Garnier
(danas
Opéra National de Paris
) najveća je pariska i ujedno najveća svjetska operna kuća (11.237 m
), otvorena
1875
(historijska pariska opera), koja teži klasičnom repertoaru i baletskim predstavama. U njenom sastavu djeluje i
Ballet de l'Opéra de Paris
baletna
škola.
Savremena
Opéra Bastille
, s miješanim moderno-klasičnim programom, otvorena je 1989. Ističe se modernom scenografijom i tehnikom. Sredinom 19. stoljeća bile su aktivne još dvije operne kuće:
Opéra-Comique
(koja postoji i danas) i
Théâtre Lyrique
(koja je u moderno doba promijenila profil i naziv u
Théâtre de la Ville
).
Comédie-Française
ili
Théâtre Français
sa svojim pozorišnim ansamblom čine bivši
Moliereov
"Illustre Théâtre"
i druge glumačke grupe s dugom tradicijom. Igra se klasični repertoar.
Théâtre des Champs-Élysées
koji je od 1911. do 1913. sagradio
Auguste Perret
po planovima
Henryja van de Veldea
, pobudio je početkom 20. stoljeća veliko interesovanje svojom arhitekturom i skandaloznim predstavama. U muzičkom i koncertnom pogledu to je sjedište velikih orkestara,
Orchestre National de France
Orchestre Lamoureux
, kao i baza
Bečke filharmonije
u Francuskoj.
Pažnju privlače i programi
Théâtre du Châteleta
na
Place du Châteletu
i njemu nasuprot smještenog gradskog pozorišta,
Théâtre de la Villea
Savremene komedije u sklopu tzv.
bulevarskog pozorišta
vodvilji
izvode se u bezbrojnim malim teatrima, kao što je
Théâtre des Bouffes-Parisiens
, koji je osnovao
Jacques Offenbach
5. jula 1855. Teatar je ime dobio po
Opéri bouffe
– komičnoj operi
, kako je Offenbach nazivao mnoga svoja djela.
Ljubiteljima
revijskog pozorišta
preporučuju se predstave u
Moulin Rougeu
Lidu
Paradis Latinu
Moulin Rouge
je 6. oktobra 1889. otvorio
Joseph Oller
, vlasnik varijetea
L’Olympia
. Ime je dobio po markantnoj izvedbi crvenog mlina na krovu. Postao je poznat po svojim
kankan
chahut
plesačicama. Jednostavnije, ali erotičnije jesu performanse u
Folies Bergèreu
Rok
koncerti organiziraju se u dvoranama
Zénith
Parc de la Villetteu
dvorani
Bercy
Zénith
je građena 1983. inicijativom tadašnjeg ministra kulture
Jacka Langa
po planu arhitekata
Philippea Chaixa
Jean-Paula Morela
. Otvorena je 12. januara 1984. koncertom francuskog pjevača
Renauda
Arènes de Lutèce
važi za najstariju građevinu u Parizu. Rimski amfiteatar nalazi se u ulici
Rue Monge
5. arondismanu
. Arena potječe iz 1. stoljeća i bila je u upotrebi do 3. stoljeća. Predstave je moglo gledati oko 17.000 ljudi, kao i borbe na život i smrt. Dolaskom kršćanstva rimski cirkusi gube značaj. U 3. i 4. stoljeću, s upadima germanskih plemena u
Galiju
Arenes de Lutèce
je zatvorena, a kamen njenih lukova iskorišten za gradnju gradskih zidina i drugih utvrda.
Pozorište tradicionalno zauzima istaknuto mjesto u pariskoj kulturi, što se nastavlja i danas. Najpoznatiji pozorišni glumci također su zvijezde francuske televizije i filma. Neka od najvećih pariskih pozorišta jesu i
Bobino
Théâtre Mogador
Théâtre de la Gaîté-Montparnasse
. Neki od pariskih teatara koriste se i kao koncertne dvorane. Najveća imena francuske
šansone
, kao
Edith Piaf
Maurice Chevalier
Georges Brassens
Charles Aznavour
, proslavili su se u čuvenim pariskim koncertnim dvoranama:
Lido
Bobino
Olympia
La Cigale
Le Splendid
Élysées-Montmartre
, znatno smanjen u odnosu na svoju izvornu veličinu, danas je koncertna dvorana.
New Morning
jedan je od još nekoliko pariskih klubova gdje se održavaju
jazz
-koncerti, ali i koncerti
"indie"
muzike.
Muzeji
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak muzeja u Parizu
Muzej
Louvre
s piramidom, jedan od najpoznatijih muzeja na svijetu
Musée d’Orsay
Muzej
Picasso
Muzej
Louvre
otvoren je 1793. godine u bivšoj rezidenciji francuskih kraljeva. U njemu se nalazi svjetski najznačajnija zbirka umjetnina s preko 380.000 djela, od kojih su 35.000 izložene. Izložene umjetnine prikazuju vremenski period od antičkih vremena do kraja 19. stoljeća. U
Louvreu
se izlažu i djela modernih umjetnika, mada su te izložbe povremenog karaktera. Zgrada
Louvrea
nalazi se u
prvom arondismanu
na desnoj obali
Seine
u ulici
Rue de Rivoli
. Ulaz je iz
piramide
, koju je projektirao američki arhitekt
Ieoh Ming Pei
, a koja je otvorena 29. marta 1989. Dvorište
Louvrea
nalazi se u liniji s
Avenijom Champs-Élysées
, koja tvori tzv.
historijsku osu
Pariza.
Muzej
Orsay
otvoren je 1986. u zgradi bivše željezničke stanice
Gare d’Orsay
. Muzej se nalazi u
sedmom pariskom arondismanu
na južnoj obali
Seine
, prekoputa
vrtova Tuileries
. Stanicu je 1900. godine otvorio
Victor Laloux
, za vezu Pariza s
Orléansom
. Zbog preopterećenosti i niskog kapaciteta zatvorena je 1939, a 1978. proglašena je zaštićenom historijskom građevinom. Pod upravom francuske arhitektice
Gae Aulenti
, pod uvjetom očuvanja historijske arhitekture, od 1980-86. godine preuređena je u muzej. Muzej je poznat po eksponatima francuskih
impresionista
. Osim tih djela, izložene su slike, skulpture, fotografije i namještaj iz perioda od
1848
. do
1914
. Zastupljeni su mnogi umjetnici i svi umjetnički smjerovi iz tog vremena.
Po planovima arhitekata
Renza Piana
Richarda Rogersa
Gianfranca Franchinija
1977. godine otvoren je umjetnički i kulturni centar
"Georges Pompidou"
francuski
Centre National d’Art et de Culture Georges Pompidou
). Odlika ovog centra je čelična konstrukcija s vanjskim zidovima od stakla, a svi instalacijski vodovi izvedeni su napolju specifičnom konstrukcijom u cijevima raznih boja. Centar se nalazi u
četvrtom pariskom arondismanu
. Zamišljen je kao informativni centar sa slobodnim i neograničenim pristupom. U njemu se nalazi
Bibliothèque Publique d'Information
Muzej moderne umjetnosti
Musée National d'Art Moderne
), sa zbirkom umjetničkih djela modernih umjetnika iz
nadrealizma
fovizma
kubizma
te predstavnika
apstraktne umjetnosti
. Muzički institut
IRCAM
Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique
) priključen je centru iz organizacijskih razloga.
Muzej
Picasso
nalazi se u
trećem arondismanu
u bivšem
"Hôtel Saléu
. Hotel je građen od 1656–59. godine u pariskoj četvrti
Marais
. U njemu se nalazi oko 250
Picassovih
slika i skulptura, kao i dijelovi njegove osobne zbirke djelâ
Georgesa Braquea
Paula Cézannea
Henrija Matissea
Joana Miróa
Amedea Modiglianija
Musée des arts et métiers
nastao 1794. godine, posvećen nauci i tehnologiji.
Musée national du Moyen Âge
(do 1980:
Musée de Cluny
) nalazi se u kasnogotičkoj palači
Hôtel de Cluny
(1485-90). U njemu se nalazi značajna riznica umjetničkih djela nastalih u srednjem vijeku.
Palača
Grand Palais
nastala je po planovima arhitekata
Henrija Deglanea
Albeta Louveta
kao izložbeni paviljon povodom
Svjetske izložbe
u Parizu 1900. godine. Na prednjoj strani
Grand Palaisa
nalazi se 240 metara duga i 20 metara visoka fasada s
jonskim
stubovima. U zgradi se nalaze značajne umjetničke i slikarske izložbe. U zapadnom krilu nalazi se
Palais de la Découverte
, prirodoslovni muzej s
planetarijem
Prekoputa, izgrađena u isto vrijeme i za istu svrhu, nalazi se
Petit Palais
, koju je projektirao
Charles Girault
u neobaroknom stilu
Belle Époque
. S pozlaćenim kovanim ulaznim vratima te brojnim prozorima i kupolom, prepoznatljivi je simbol Pariza. Od
1902
. godine u njoj se nalazi
Muzej lijepih umjetnosti grada Pariza
Musée des Beaux-Arts de la Ville de Paris
).
Građevine
uredi
uredi izvor
Mostovi
uredi
uredi izvor
Pont Neuf
na Île de la Citéu
Glavni članak:
Mostovi na Seni u Parizu
Sena protječe kroz Pariz od ušća
Marne
kod Vincennesa velikom lijevom krivinom od jugoistoka prema centru, a onda nadesno prema Boulogne-Billancourtu, te kod Saint Denisa na sjeveru obilazi grad. Na Seni se nalazi 40 mostova, koji povezuju pariske arondismane. Otok
Île de la Cité
u središtu Pariza povezan je s objema obalama Sene sa 7 mostova:
Pont de l'Archevêché
(prema lijevoj obali),
Pont au Double
(prema lijevoj obali),
Pont d'Arcole
(prema desnoj obali),
Petit-Pont
(prema lijevoj obali),
Pont Notre-Dame
(prema desnoj obali),
Pont Saint-Michel
prema lijevoj obali),
Pont au Change
(prema desnoj obali). Most
Pont Neuf
preko zapadnog jezička otoka povezuje otok s objema obalama. To je ujedno i najstariji pariski most. Najmlađi pariski most jest
Passerelle Simone de Beauvoir
, izgrađen 2006. Većina mostova izgrađena je u 19. stoljeću i željezne je konstrukcije. Mostovi su noću osvijetljeni, zavisno od konstrukcije, te time doprinose posebnom noćnom izgledu Pariza.
Trgovi i ulice
uredi
uredi izvor
Luksorski obelisk
na
Place de la Concorde
Pogled na
Avenue de la Grande Armée
u pravcu
La Défensea
Početkom 17. stoljeća francuski kralj
Henrik IV
započinje urbanizaciju Pariza planiranjem i izgradnjom dvaju od ukupno pet tzv. kraljevskih trgova.
Place des Vosges
, kvadratičnog izgleda i građen između 1605–11. godine, prvi je trg u
4. arondismanu
u četvrti
Marais
, ranije nazvan
Place Royale
. Okružen je građevinama iz ranog 17. stoljeća. U sredini trga nalazi se kip Luja XIII na konju. Trg je veličine 140 x 140 m.
U isto vrijeme izgrađen je
Place Dauphine
(1607-12) u sličnom stilu trokutastog oblika na istočnom jezičku île de la Citéa u
1. arondismanu
, po planovima
Louisa Métezeaua
Jacquesa II Androueta du Cerceaua
. Kasnije je jedan dio prerađen, te se time otvorio prema zapadnom dijelu otoka s pogledom na Pont Neuf, na kojem se nalazi skulptura Henrika IV na konju.
Place des Victoires
s okruglim tlocrtom izgrađen je 1675. na inicijativu Françoisa d’Aubussona de la Feuilladea po planovima
Julesa Hardouin-Mansarta
u čast Luja XIV, kako bi se postavila njegova statua. Statua je srušena u Francuskoj revoluciji i 1822. zamijenjena statuom Luja XIV na konju, izrađenom po nacrtu francuskog kipara
Françoisa Josepha Bosioa
Place Vendôme
1690
1720
) ostao je nepromijenjen u svom izgledu, a izgrađen je u čast Luja XIV. Planove je izradio Hardouin-Mansart. Tada izgrađene skulpture kralja na konju, kao i skulpture ostalih članova kraljevske porodice, srušene su u vremenu Revolucije, a
Napoleon
je
1806
. godine u spomen na
bitku kod Austerlitza
dao izgraditi trijumfalni stub visok 44 m. Trg se nalazi u
1. arondismanu
u blizini
Pariske opere
Poznate građevine
uredi
uredi izvor
Antičko doba
uredi
uredi izvor
Arènes de Lutèce
Najstarije građevine u Parizu nalaze se u četvrti
Quartier Latin
, na obroncima Montagne-Sainte-Geneviève, koje su od
52. p. n. e.
naseljavali Rimljani. Restaurirani ostaci u
1. stoljeću
izgrađene
Arènes de Lutèce
i ostaci termi
Cluny
iz perioda oko
200
. godine jedini su vidljivi ostaci iz galsko-rimske epohe.
Srednji vijek
uredi
uredi izvor
Nakon raspada
Rimskog Carstva
nastaju najprije
sakralni objekti
. Palaču rimskih vlasti u Parizu na Île de la Citéu prisvajaju
franački
kraljevi i u narednim je stoljećima proširuju i dograđuju. Danas je ona poznata kao
Palais de la Cité
. Najstariji sačuvani dijelovi ove palače izgrađeni su u prvoj polovici 13. stoljeća, pod
Lujem IX
i majstorom
Pierrom de Montreuilom
, a to su kapela
Sainte-Chapelle
i donji dijelovi kule
Bonbec
na sjevernoj fasadi. Obližnje kapijske kule,
Tour d’Argent
(Srebrna kula),
Tour de César
, kao i u 19. stoljeću izmijenjena ugaona kula
Tour de l’Horloge
, nastale su nešto kasnije pod
Filipom IV
. Iza masivnih kula nalazila se rana uprava (
Conciergerie
), koja je već oko
1400
. godine služila kao zatvor, a za vrijeme revolucije bila "čekaonica za
giljotinu
".
Već nakon 1358. godine kraljevska rezidencija biva prebačena iz Palais de la Citéa u danas nestali
Hôtel Saint-Pol
, na istoku Pariza nastali gradić Vincennes i već
1190
. pod Filipom II nastalu utvrdu ranog
Louvrea
, čija je masivna okrugla kula dominirala desnom obalom.
Dvorac
Louvre
, kakvog danas poznajemo, rezultat je različitih gradnji pod mnogim
francuskim kraljevima
i obuhvata dijelove iz srednjeg vijeka, renesanse, baroka,
Drugog carstva
, kao i značajne "podzemne odaje", izgrađene nakon 1981. na inicijativu predsjednika
Françoisa Mitterranda
i arhitekte Ieoha Minga Peia, koji danas služe u svrhu nedostatne infrastrukture muzeja.
15.
16. stoljeće
uredi
uredi izvor
Hôtel de Sully
Fontaine des Innocents
Hôtel de Ville
Iz druge polovine 15. i 16. stoljeća potječe više interesantnih tzv.
hôtels particuliers
- gradskih palača u četvrti Marais, kao:
Hôtel de Sens
, izgrađena po nalogu biskupa od Sensa, Tristana od Salazara, između
1475
. i
1507
Hôtel Carnavalet
, izgrađena
1548
. za predsjednika suda Jacquesa de Lignerisa
Hôtel Lamoignon
1585
. izgrađena za
Dijanu od Francuske
, graditelja Louisa Métezeaua
Hôtel de Sully
, gradska palača inspektora finansija Mesmea Galleta, koju je
1630
. po planovima
Jeana I Androueta du Cerceaua
završio Roland de Neufbourg. Danas je tu sjedište Udruge za zaštitu spomenika.
Na lijevoj obali je za to vrijeme Jacques d’Amboise ponovo izgradio
Hôtel de Cluny
, od
1485
. do
1510
, pored ruševina rimskih termi, koji je
opatiji Cluny
služio kao sjedište od
1330
. Danas je tu smješten
Musée National du Moyen Âge
(Muzej srednjeg vijeka) s jedinstvenom tapiserijom sa scenama na temu "Dama s jednorogom".
Pierre Lescot
Jean Goujon
od
1547
. do
1549
. grade bunar
Fontaine des Innocents
, koji je danas najvažniji sačuvani spomenik rane renesanse u Parizu. Prvobitno trostrani bunar s tribinom, potpuno je preuređen u prvoj polovini 19. stoljeća, kada su mu Pajou i Houdon dodali i četvrtu stranu.
Prvobitna pariska vijećnica (
Hôtel de Ville
) izgrađena je na zahtjev kralja
Franje I
po planovima italijanskog arhitekte
Domenica da Cortone
između
1551
. i
1628
. godine. Nastala je u stilu renesansnih dvoraca na rijeci
Loirei
pod imenom
Il Boccador(o)
. Izgorjela je
1871
, za vrijeme
Pariske komune
. Današnja vijećnica kopija je prethodne građevine.
Od
1874
. do
1882
. izgrađena je u stilu
klasicizma
sa 146 kipova na fasadi po planovima arhitekata
Théodorea Ballua
1817
1885
) i
Pierrea Deperthesa
1833
1898
). Nalazi se u po njoj nazvanom
4. arondismanu
, na bivšem
Place de Grèveu
(danas
Place de l'Hôtel-de-Ville
).
17. stoljeće
uredi
uredi izvor
Palača Luxembourg
zamišljena je
1615
. godine kao ladanjski dvorac izvan granica tadašnjeg Pariza.
Marija Medici
daje nalog za njegovu gradnju, koju vodi arhitekt
Salomon de Brosse
. U osnovi je slična firentinskoj palači
Palazzo Pitti
, u kojoj je Marija provela svoje djetinjstvo. Palača, naročito njeno vrtno pročelje, bitno je izmijenjena u 19. stoljeću. Od
1852
. godine u njoj zasjeda
Francuski senat
. Kraljevski park uz ovu palaču (
Jardin du Luxembourg
) nekada je bio u vlasništvu kralja, a danas je pod okriljem države i otvoren je za javnost.
Kraljevska palača
sjeverno od
Louvrea
, izgrađena je između
1627
. i
1629
. godine za prvog ministra Luja XIII,
kardinala Richelieua
. Nakon njegove smrti preuzima je kraljevska kuća i palača dobija današnje ime. U njoj odrasta Luj XIV. Danas se u njoj nalaze
Savezno vijeće
Ustavno vijeće
, Ministarstvo kulture, kao i
Comédie-Française
. Na dvorište, u kojem je
Daniel Buren
postavio interesantno prohodno umjetničko djelo, nadovezuje se lijep vrt.
Važna djela iz 17. stoljeća jesu i barokna crkva
Val-de-Grâce
sa samostanom,
Collège des Quatre-Nations
, danas sjedište ustanove
Institut de France
Hôtel des Invalides
opservatorij
18. stoljeće
uredi
uredi izvor
École Militaire
Panteon
Elizejska palača
prvobitno je nosila ime
Hôtel d’Évreux
, po nalogodavcu za njenu gradnju. Kasnije je dobila ime po obližnjoj
Avenue des Champs-Élysées
. Danas je sjedište francuskog
predsjednika
. Građena je od
1718
. do
1722
. godine po planovima arhitekte
Armand-Clauda Molleta
, koji je grofu Évreuxu prodao susjedni posjed, a ovaj mu je povjerio plan gradnje palače. Nakon grofove smrti
1753
. godine palaču nasljeđuje Jeanne-Antoinette Poisson, poznata kao
markiza De Pompadour
i preuređuje je s puno stila. Vrt je proširen i dograđen, prema njenim zamislima, sa stubovima, paviljonima i labirintom. Palača je sjeverno od
Seine
u nekadašnjem predgrađu
Faubourg Saint-Honoré
, par koraka od
Elizejskih polja
i nekoliko minuta šetnje od trga
Concorde
U doba
Luja XIV
nastaju veličanstvene građevine na sjevernoj strani trga
Concorde
koje projektira
Ange-Jacques Gabriel
La Monnaie
ili
Hôtel des Monnaies
, kovnica novca (
1771
77
), koju je sagradio
Jacques-Denis Antoine
), i Vojna škola (
École Militaire
). Najimpozantnija građevina, koja se vidi iz daleka, svakako je
Panteon
, građevina s kupolom, koja se može uvrstiti kako u sakralne, tako i u svjetovne objekte, jer je više puta mijenjala svoju namjenu.
Panteon
je izgrađen između
1764
90.
godine. Vodeći arhitekt
Jacques-Germain Soufflot
sa svojim učenicima gradi samostan za
benediktinsku
opatiju, čije su trpezarija i kula, u kojoj je smještena škola
Lycée Henri IV
(inače najstarija i najpoznatija škola u Francuskoj), i danas očuvani. Nakon Francuske revolucije crkva je proglašena nacionalnom dvoranom slave. Poslije više preimenovanja u 19. stoljeću, od
1885
. godine ponovno je dvorana slave Francuske. U njoj su sahranjene poznate ličnosti kao
Voltaire
Victor Hugo
Émile Zola
Jean-Jacques Rousseau
Marie Curie
1849
. godine ovdje je fizičar
Foucault
empirijski dokazao
Zemljinu
rotaciju svojim klatnom. Klatno se danas čuva u kapeli bivše opatije
St-Martin-des-Champs
, koja je postala dio muzeja
Musée des Arts et Métiers
19. stoljeće
uredi
uredi izvor
Arc de Triomphe du Carrousel
Trijumfalna kapija u Parizu
Eiffelov toranj
Najljepše, ali ne i najreprezentativnije djelo
Prvog carstva
grade
Charles Percier
i Fontaine između
1806
. i
1808
. u tzv.
Cour Napoléon
Louvrea -
Arc de Triomphe du Carrousel
Još za vrijeme gradnje ovog luka
1806
. godine Napoleon izdaje naredbu za gradnju druge, velike
Trijumfalne kapije
na trgu
Place de l’Etoile
, koja je završena tek
1836
. godine, za vrijeme
Louis-Philippea
. Kao inspiracija poslužila je puno manja
Titusova
kapija u
Rimu
. Trijumfalna kapija stoji u središtu trga, koji se od
1970
. zove
Place Charles de Gaulle - Étoile
, na zapadnom kraju avenije
Avenue des Champs-Élysées
i dio je
historijske ose
, niza spomenika i velikih ulica, koji se nastavlja dalje prema zapadu i četvrti
La Défense
Iste godine planirana je gradnja hrama slave u čast Napoleonove
Velike armije
. Gradnja je okončana tek
1842
, a danas je poznat kao
La Madeleine
1808
. godine započinje se s gradnjom burze koju vodi
Alexandre-Théodore Brongniart
. Nakon njegove smrti završava je
Éloi de Labarre
1828
Od sredine 19. stoljeća grad srednjevjekovnog izgleda pretvara se u prestižni, moderni grad, koji je trebao privući pažnju i oduševljenje hiljada posjetitelja svjetske izložbe. Sveobuhvatne sanacije koje je po nalogu
Napoleona III
izveo
baron Haussmann
, donijele su Parizu široke ulice, brojne mostove, trgove i parkove, a uređene su i obje gradske šume i napravljene nove ulice sa zgradama tipičnim za Pariz, u tzv. "Haussmannovom stilu".
Charles Marville
bilježi svojim objektivom tadašnje preuređenje, kojim stare ulice i zgrade dobijaju novi izgled. Vrhunac ovog doba čini gradnja sjedišta Pariske opere,
palače Garnier
1861
75
), koju vodi
Charles Garnier
1885
. otvara se najveće gradilište 19. stoljeća, koje rezultira gradnjom nove zgrade univerziteta
Sorbonne
, ako se izostavi gradnja konstrukcije Eiffelovog tornja. Radovi su okončani tek
1901
. godine.
Sorbonne
je najstariji univerzitet sjeverno od
Alpa
, osnovan još u 13. stoljeću u
Quartier Latinu
, čiji su studenti bili najznačajniji filozofi srednjeg vijeka.
Simbol grada je 300.51 m visok Eiffelov toranj (s antenom visina iznosi 324.8 m), konstrukcija iz
1889
. godine, privremeno izgrađen za
Svjetsku izložbu
. Toranj je projektirao
Alexandre Gustave Eiffel
, po kome je dobio ime. Najveća je turistička atrakcija Pariza i godišnje ga posjeti više od 6 miliona ljudi.
2002
. godine zabilježen je 200-milioniti posjetitelj.
Po cijelom gradu, naročito u pješačkim zonama, nalaze se
Wallaceove fontane
- javne česme u obliku malih skulptura od lijevanog željeza. Ime nose po
Englezu
Richardu Wallacu
, koji je finansirao njihovu gradnju. Zbog svoje izuzetne ljepote postale su simbolom grada.
20. stoljeće
uredi
uredi izvor
Grande Arche
Svoj razvoj u drugoj polovini 20. stoljeća Pariz može zahvaliti, između ostalog, tzv.
velikim projektima
grands projets
) francuskih predsjednika.
Georges Pompidou
(predsjednik od
1969
74
) bio je inicijator gradnje novog kulturnog i umjetničkog centra
Centre Georges Pompidou
. Na međunarodnom natječaju za ovaj projekt pobjednici su bili
Renzo Piano
Richard Rogers
, koji su od
1972
. do
1977
. konstruirali i sagradili spektakularnu metalnu konstrukciju.
Konzervativniji
Valéry Giscard d’Estaing
(predsjednik od 1974-81) zadovoljio se renoviranjem postojećih građevina i preuređenjem zatvorene stanice
Orsay
u muzej i izgradnjom
Cité des sciences et de l’industrie
na ruševinama klaonice
La Villette
. 1980. godine inicirao je osnivanje
Instituta arapskog svijeta
, kao i centra za kulturu i umjetnost, u kojem su muzej, biblioteka i teatar. Izgradnja je okončana između 1983-87, za vrijeme njegovog nasljednika, Mitterranda, s grupom arhitekata (
Jean Nouvel
, Pierre Soria i
Architecture Studio
).
François Mitterrand
(predsjednik od 1981-95) već je u svojoj prvoj konferenciji za štampu nakon dolaska na mjesto predsjednika najavio preuređenje
Louvrea
u "muzej dostojan Francuske". Posao je dobio, bez prethodnog natječaja, poznati američki arhitekt
kineskog
porijekla Ieoh Ming Pei.
Kako su ministarstva finansija bila u sjevernom krilu
Louvrea
, njegovom obnovom pojavila se potreba za gradnjom novog ministarstva. Novo
Ministarstvo finansija
(1984-89) zajednički je rad dvojice arhitekata,
Paula Chemetova
Borje Hidobra
. Sagrađeno je u istočnom dijelu grada, gdje je istovremeno nastao novi
Parc de Bercy
sa sportskom dvoranom
Bercy
, koju su gradili
Pierre Parat
i Michel Andrault.
Najprestižniji objekat izgrađen za vrijeme Mitterranda jeste nova
Opéra Bastille
(1983-89) na istoimenom trgu, na kojem je 14. jula 1789. godine padom Bastilje započela Francuska revolucija, a 1981. godine Mitterrand slavio svoju pobjedu na predsjedničkim izborima. Simbolikom je ispunjen i dan otvaranja,
13. juli
1989, predvečerje 200-godišnjice pada Bastilje. Arhitekt
Carlos Ott
kreirao je planove za neobičnu formu od
stakla
aluminija
Grande Arche
planirao je
Johan Otto von Spreckelsen
. Otvoreni kubus u obliku kapije, veličanstvenih dimenzija, smješten u četvrti La Défense u predgrađu Pariza, otvoren je 1989. Te godine započinje Mitterrandov drugi mandat. Nekoliko mjeseci prije započeo je projekat renoviranja
Nacionalne biblioteke
(1990-96). Taj projekt izradio je
Dominique Perrault
. Uglove zgrade čine 79 m visoke kule sa staklenim pročeljem. Kule imaju oblik slova
i simboliziraju otvorene knjige.
Jacques Chirac
nastavlja tradiciju "predsjedničke gradnje".
20. juna
2006. otvara novi
Musée du quai Branly
, koji je projektira
Jean Nouvel
. Pored toga, u drugoj polovini 20. stoljeća nastaju brojne manje znamenitosti, kao
Fondation Cartier
(1994,
Jean Nouvel
) i
Američki centar
(1994,
Frank Gehry
), sada kino-muzej.
Pariz je poznat po svojim elegantnim i prefinjenim hotelima, kao što su oni u
Rue de Rivoli
nasuprot vrtovima Tuileries, u Rue Castiglione ili na Place Vendômeu. Tu su hoteli
Meurice
Westin
(prije
Intercontinental
s reprezentativnim
patiom
),
Lotti
i poznati
Ritz
Crkve
uredi
uredi izvor
Srednji vijek
uredi
uredi izvor
Notre-Dame de Paris
Saint-Germain-l’Auxerrois
Bivša
opatska crkva
St. Germain-des-Prés
na
Boulevard Saint-Germainu
6. arondisman
) podsjeća na to da je francuski kralj
Hilderik I
, sin
Klodviga I
iz roda
Merovinga
557
. godine ovdje osnovao kasnije važnu opatiju. Portal zvonika današnje crkve i crkveni lukovi potječu iz 11. stoljeća.
Hor
crkve je
1163
. posvetio
papa
Aleksandar II
. Do 17. stoljeća građevina je doživjela mnogobrojne izmjene. Freske u crkvi slikao je u 19. stoljeću
Hippolyte Flandrin
Katedrala
Notre-Dame de Paris
na
Île de la Citéu
4. arondisman
) jedna je od ranih gotičkih katedrala. Posvećena je
Mariji
(fra.
Notre Dame
naša Gospa
). Gradnja je započela
1163
. godine, a okončana tek
1345
. Dimenzije crkve su 130 x 48 m, pri visini od 35 m. Nudi zatvoren prostor kapaciteta oko 9.000 ljudi. Oba zvonika visoka su po 69 m. Svjetlarnik dostiže 90 m.
Župna crkva
Saint-Germain-l’Auxerrois
leži nasuprot zapadnog portala
Louvrea
1. arondisman
), na zapadnom kraju
Avenue des Champs-Élysées
. Temelji crkve potječu još iz vremena
romanike
, tj. 12. stoljeća. Posjeduje
gotičku
gradnju i
neogotički
portal. Nadogradnja i zvonici su iz
baroka
. Posvećena je svetom Germanusu od Auxerrea.
Župna crkva
Saint-Sulpice
južno od
Boulevard Saint-Germaina
6. arondisman
) posvećena je svetom Sulpiciju II od Bourgesa. Zamijenila je romaničku gradnju s početka 13. stoljeća. Radovi na današnjoj crkvi počeli su
1649
. godine, ali su iz političkih i finansijskih razloga obustavljeni i okončani tek u 18. stoljeću.
Klasicističku
fasadu projektirao je
Giovanni Servandoni
1732
. godine. Crkva je poznata po
orguljama Cavaillé-Coll
, najvećim
orguljama
Francuske.
Dvorska kapela
Sainte-Chapelle
Palais de la Citéu
1. arondisman
) nedaleko od katedrale, sagrađena je pod
Lujom IX
1240
. godine, da bi sačuvala vrijedne relikvije:
Kristovu
krunu i dijelove križa. Kapela je primjer gotičkog
radijalnog stila
iz 13. stoljeća. Veliki dio zidova ukrašavaju vitraži, čime unutrašnjost dobija osvjetljenje koje djeluje izvanzemaljski.
Savremeno doba
uredi
uredi izvor
La Madeleine
Bazilika
Sacré-Cœur
Palaču invalida
sagradio je Hardouin-Mansart od
1670
. do
1691
. godine na lijevoj obali Seine u (
7. arondismanu
). Crkva s veličanstvenom kupolom dio je
Hôtel des Invalides
, s obližnjom vojnom crkvom
Saint-Louis des Invalides
i ubraja se u građevine
klasicističkog baroka
u Francuskoj. Unutrašnjost je u 19. stoljeću preuređena u Napoleonovu grobnicu. Njegovi ostaci su
1840
. godine prebačeni s ostrva
Sveta Helena
, zajedno s ostacima drugih važnih ličnosti.
Gradnja crkve
La Madeleine
sjeverno od Place de la Concordea u (
8. arondismanu
) počela je
1764
. po nacrtima
Pierrea Contanta
. Zbog Francuske revolucije radovi bivaju obustavljeni. Arhitekt
Jacques-Marie Huvé
1842
. godine okončava gradnju. Crkva je posvećena
9. oktobra
1845
. Unutrašnjost je nastala uglavnom između
1830
. i 1840. Naročito je poznata statua Marije Magdalene, skulptora
Carla Marochettija
. Orgulje poznatog orguljara
Aristidea Cavaillé-Colla
1811
1899
) važe za orgulje s najljepšim sazvučjem u Parizu.
Bazilika Sacré-Cœur
(Bazilika Svetog srca)
jedna je od hodočasnih
rimokatoličkih
crkava na brežuljku
Montmartre
i čini drugu po visini tačku u gradu, nakon Eiffelovog tornja. Gradnja crkve u stilu
Zuckerbäcker
započela je pod arhitektom
Paulom Abadiejem
1875
. godine. Abadie je za taj projekat imao 78 konkurenata. Njegov plan u
rimsko-bizantijskom stilu
bio je inspirisan starim crkvama kao što su
Aja Sofija
ili
Bazilika svetog Marka
Veneciji
. Umro je već
1884
, pa ga nasljeđuje 6 arhitekata, koji učestvuju u gradnji do
1914
Zelene površine
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak zelenih površina u Parizu
Bulonjska šuma
Pariske ulice ozelenjene su s oko 89.000 stabala. Gradske službe za zelene površine održavaju preko 2.437 ha zelenih površina, kojima pripadaju obje gradske šume (Vensenska - 995 hektara i Bulonjska - 846 hektara), 14 gradskih grobalja (92 ha), rasadnik
École Horticulture Du Breuil
(22 ha) i vrtni centar
Centre Horticole Auteuil-Longchamps
(8.5 ha).
Oaze za odmor jesu zasađene zelene površine u blizini prstenastog autoputa
Boulevard périphérique
(51 ha). Na zelene površine igrališta, sportskih terena, škola, vrtića i jaslica otpada 36 ha. Ostatak (386 ha) čine javne
promenade
parkovi
vrtovi
, tzv.
squares
(ozelenjeni
trgovi
) i
cvijetnjaci
. Grad izvan svojih granica ima 6 ostalih groblja, šumu Beauregard kod
La-Celle-Saint-Clouda
i rasadnike u
Rungisu
, Fresnesu i Achèresu (ukupno 477 ha).
Osim gradskih područja, stanovnicima i gostima stoje na raspolaganju i održavani vrtovi i parkovi s ukupno 118 ha površine.
Parkovi i šetališta
uredi
uredi izvor
Vrtovi
Tuileries
Jardin du Luxembourg
U najstarije i najpoznatije pariske parkove ubrajaju se vrtovi Tuileries, na desnoj obali Seine, napravljeni u 16. stoljeću za palaču između
Louvrea
i trga Concorde, koje krase mnoge statue. Podsjeća na prijašnji dvorac
Katarine Medici
, koji je poslije nje imao različite vlasnike dok nije uništen za vrijeme
Pariske kommune
. U zapadnom dijelu parka nalazi se bivša zgrada za balove
Jeu de Paume
, u kojoj je danas
Galerie nationale du Jeu de Paume
Orangerie
Park
Jardin du Luxembourg
nalazi se na lijevoj obali Seine u četvrti
Quartier Latin
. To je bio privatni vrt koji je pripadao dvorcu izgrađenom
1612
. za Mariju Medici. Danas pripada
Palais du Luxembourg
s geometrijski strogo zasađenim alejama, ali i slobodnim površinama. U parku je 2 m visoka kopija
Kipa slobode
. Na ogradi parka redovno se mogu vidjeti fotoizložbe.
Jardin des Plantes
, napravljen za
Guya de La Brossea
, liječnika Luja XIII, kao uzgajalište ljekovitog bilja, bio je prvi pariski javni park.
Nekoliko ostalih velikih parkova kreacije su
Drugog Carstva
: bivši parkovi u predgrađima
Montsouris
Parc des Buttes Chaumont
Parc Monceau
, kreacije su
Jeana-Charlesa Alphanda
, inženjera
Napoleona III
. Još jedan projekt koji je ostvario baron Haussmann bilo je uređivanje
Bulonjske šume
, dok je Vensenska, na istočnom kraju grada, slično uređena idućih godina.
Novo ostvarenje među gradskim parkovima jeste
Parc de la Villette
, koji je izgradio
Bernard Tschumi
1986. godine, na lokaciji bivše klaonice, kroz kojeg protječe
Canal de l’Ourcq
. S 25 hektara to je najveći pariski park. 1984. otvoren je
Zénith
, po kojem su se ravnale kasnije izgrađene zgrade. Elementi parka su u
futurističkom
stilu. U samom parku nalaze se
Cité des sciences et de l’industrie
(tehnički muzej, sličan
švicarskoj
Technorami
), kino
IMAX
u obliku kugle,
Géode
Cité de la musique
Zénith
i podvodni brod
L’Argonaute
. Tu su još i
Parc André Citroën
i vrtovi posađeni na periferiji duž bivše kružne željeznice
Petite Ceinture
Promenade Plantée
).
Bulonjska šuma
u zapadnom dijelu grada kod
Boulogne-Billancourta
s površinom od 8.5
km
najveća je gradska oaza za odmor. Tamo su se prije nalazile velike šume,
Bois de Rouvray
. Već je francuski kralj
Dagobert I
u 7. stoljeću dolazio tu u lov.
1848
. godine šumu je preuzela država, a
1852
. grad Pariz. Za vrijeme preuređenja Pariza pod Napoleonom III koje je vodio Haussmann, arhitekt
Jacques Hittorff
preuredio je šumu u šumoviti park. Nastali su puteljci i vještačka jezera, od kojih su neka ležala na padini, što je predstavljalo problem koji su riješili nasljednici smijenjenog Hittorffa, inženjer Alphand i vrtlar
Jean-Pierre Barillet-Deschamps
, uvodeći vještačke vodopade.
Vensenska šuma druga je po veličini u Parizu. Uređena je u stilu engleskog parka. I ova je šuma prije bila lovište francuskih kraljeva, gdje se prije nalazio i dvorac za lov. Kasnije je na njegovom mjestu nastala tvrđava koju danas znamo kao dvorac Vincennes. Napoleon III je
1860
. šumu prepustio gradu s uputom da se i ona preuredi slično kao i Bulonjska šuma. Alphand je oblast pošumio i obogatio vještačkim brežuljcima i jezerima. Za
Ljetne olimpijske igre
1900
. godine izgrađeni su sportski objekti i putevi koji ih povezuju.
Groblja
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak grobalja u Parizu
Groblje Père-Lachaise
Vrijedna posjete jesu i pariska groblja. Početkom 19. stoljeća , van tadašnjih rubova grada, nastala su groblja
groblje Montmartre
na sjeveru,
groblje Père-Lachaise
na istoku,
groblje Montparnasse
na jugu, kao i
groblje Passy
. Zbog mira koji u njia vlada i ugleda ljudi koji su na njima sahranjeni postala su odredišta šetača i turista.
Père-Lachaise
najveće je groblje Pariza i jedno od najpoznatijih u svijetu. Ime je dobilo po vlasniku vrta na kojem je groblje uređeno,
Françoisu d’Aix de Lachaiseu
1808
. godine koncept groblja povjeren je arhitektu
Alexandre-Théodoreu Brongniartu
, koji je u to vrijeme bio glavni visoki inspektor druge sekcije za javne radove u
departmanu Seine
i gradu Parizu. Brongniart je isplanirao dosta nadgrobnih spomenika, ali je od njih izgrađen samo spomenik porodice Greffuhle u neogotičkom stilu.
Znamenitosti u okolini Pariza
uredi
uredi izvor
U La Défenseu, privrednoj i uredskoj četvrti, nastaloj krajem 1950-ih u zapadnim predgrađima
Courbevoie
Nanterre
Puteaux
, u kojoj dominiraju neboderi, nalazi se zapadni nastavak poznate
Pariske osovine
, tzv.
Grande Arche
. 110 m visok
kubus
projekt je arhitekte
Johan Otto von Spreckelsen
, koji je izveo
Paul Andreu
. Zajedno s
Trijumfalnom kapijom
Arc de Triomphe du Carrouselom
kod
Louvrea
čini jedan pravac. Otvoren je 14. jula 1989. na 200-godišnjicu
Francuske revolucije
, susretom državnika grupe
G7
. Danas je zgrada francuskog trgovinskog i prometnog ministarstva.
Dvorac Fontainebleau
nalazi se u istoimenom mjestu, 65
km južno od Pariza. Izgrađen je u 16. stoljeću za vladavine
Franje I
Henrika II
na mjestu dvorca za lov. Arhitekta je bio
Philibert Delorme
(1510–1570). Poznat je po svom
renesansnom
uređVersailles]] ubraja se u najveće dvorce
Evrope
. Smješten je zapadno od Pariza i uzor je mnogim evropskim dvorcima. Zbog proširenja dvorca za lov
Luja XIII
Luj XIV
1661. angažira arhitektu
Le Vaua
, dvorskog slikara
Le Bruna
i arhitektu za parkove
Le Nôtrea
. Srednjem krilu 750
dugog
baroknog
vrtnog pročelja pripadaju
Galerija ogledala
, kao i ugaoni
Salon rata i mira
. Na njega se sa sjevera nadovezuju kraljeve, a na jugu kraljicine odaje. U središtu dvorca su spavaće sobe, kapela, opera i, od 19. stoljeća, galerija bitaka.
Bazilika Saint-Denis
bivša je opatska crkva u
Saint-Denisu
, sjeverno od Pariza, i grobnica skoro svih francuskih monarha, od kraja 10. stoljeća naovamo. Još u 5. stoljeću ovdje se nalazio samostan iznad grobnice
sv. Denisa
, koji je u 7. stoljeću pod Dagobertom I proglašen opatijom. U horu crkve 1142. godine izgrađen je
svod
. Time je ova bazilika postala prva gotička građevina na svijetu. Od 1966. ima status katedrale.
Disneyland Resort Paris
u planskom gradu
Marne-la-Vallée
, oko 30
km od Pariza, jeste zabavni park površine 1.943 ha, s dva tematska dijela (
Disneyland Park
Walt Disney Studios Park
),
golf
-igralištem, zabavnom i kupovnom zonom, 10 hotela i kampom za kamp-prikolice.
Film
uredi
uredi izvor
Braća Lumière
Claude Chabrol
, poznati francuski režiser
Pariz ima dugu filmsku historiju. Pariski umjetnici i udruženja kao
braća Lumière
Pathé
ili
Gaumont
jesu oni koji su film prenijeli u svijet. Braća Lumière su 1895. godine pronašla
kinematograf
, uređaj kojim se moglo snimati i reproducirati filmove. Premijera njihovog filma
Izlazak radnika iz fabrike Lumière u Lyonu
, koja važi za prvo prikazivanje filma u svijetu, bila je 22. marta 1895. u pariskom
Société d’Encouragement à l’Industrie Nationale
. Nakon toga će braća Lumière posjetiti najveće gradove Evrope, uspješno promovirajući svoj izum. U narednim godinama Parizom se brzo širi konkurencija. Braća Pathé postaju jedni od najvećih filmskih
producenata
u Evropi i izvoze svoje
nijeme filmove
u svijet. U najvećim evropskim gradovima grade se ekspoziture i kina.
Pariz je mjesto snimanja mnogih filmova. Osim brojnih snimaka iz ere nijemog filma, često dokumentarne prirode, grad je bio čest motiv u domaćoj i svjetskoj filmskoj produkciji.
Film
Hôtel du Nord
(1938),
režisera
Marcela Carnéa
po istoimenom romanu
Eugèna Dabita
, snimljen je u blizini
kanala Sveti Martin
i pokazuje život Pariza 1930te|1930-ih]] godina.
Smiješnom licu
(1957) režisera
Stanleya Donena
Audrey Hepburn
Fred Astaire
pjevaju
Bonjour Paree
kod Eiffelovog tornja, na
Avenue des Champs-Élysées
i drugim mjestima u gradu.
U filmu
Do posljednjeg daha
(1960)
Jean-Luca Godarda
Jean-Paul Belmondo
igra Michela, koji preživljava vršeći sitne krađe. Bježi u Pariz i sprijateljuje se s američkom studenticom. Mjesto snimanja je Rue de Berri 21, u blizini Elizejskih polja i u ulici Rue de Campagne-Première na
Montparnasseu
Zazie u metrou
(1960), režija
Louis Malle
, prikazuje posjetu djevojke Zazie Parizu. U
Ljepotici dana
(1967)
Luisa Buñuela
Catherine Deneuve
prekida s buržoaskim životom i odaje se prostituciji. U
Posljednjem tangu u Parizu
(1972)
Bernarda Bertoluccija
Marlon Brando
Maria Schneider
susreću se slučajno pri razgledanju praznog apartmana s pogledom na metro-stanicu Passy i most Bir-Hakeim i započinju pogubnu aferu.
Posljednji metro
(1980), koji je režirao
François Truffaut
, prikazuje Pariz 1942. godine, za vrijeme okupacije.
U filmu
Diva
(1981)
Jean-Jacquesa Beineixa
jedan poštar snima koncert svoje najdraže pjevačice. U susretu s jednom ženom sljedećeg dana, ne znajući, dolazi u posjed otežavajućeg dokaza protiv korumpiranog visokorangiranog policajca, zbog čega ga slijede gangsteri. Film je sniman na mjestima kao što su
Théâtre des Bouffes du Nord
stanica Saint-Lazare
Rue de Rivoli
i metro-stanica
Concorde
Podzemlju
Luca Bessona
(1985) glume
Christopher Lambert
Isabelle Adjani
, a više scena snimljeno je u
RER
-stanicama
La Défense
Les Halles
. Film
Mržnja
Mathieua Kassovitza
(1995) sniman je u
Chanteloup-les-Vignesu
, predgrađu Pariza. U tamošnjoj galeriji
Gilbert Brownstone
redovno se susreću umjetnici iz Pariza.
Ostali filmovi snimljeni u Parizu:
Djeca raja
Les enfants du paradis
, 1943-45),
Marcel Carné
Landru
(1962),
Claude Chabrol
Parižanke
Les Parisiennes
, 1962),
Marc Allégret
Samuraj
(1967),
Jean-Pierre Melville
La Boum
(1980) i
La Boum 2
(1982),
Claude Pinoteau
Dama s kamelijama
La Dame aux camélias
, 1981),
Mauro Bolognini
Police
(1985),
Maurice Pialat
Ljubavnici s Pont Neufa
Les amants du Pont Neuf
, 1991),
Leos Carax
Gorki mjesec
Bitter Moon
, 1992),
Roman Polanski
Zaboravi Pariz
Forget Paris
, 1995),
Billy Crystal
Pariz je bio žena
Paris was a Woman
, 1995),
Greta Schiller
Ljubav u Parizu
Love in Paris
, 1997),
Anne Goursaud
Američki vukodlak u Parizu
An American Werewolf in Paris
, 1998),
Anthony Waller
Amélie
Le fabuleux destin d’Amélie Poulain
, 2001),
Jean-Pierre Jeunet
Moulin Rouge
(2001),
Baz Luhrmann
Prije sumraka
(2004),
Richard Linklater
Pariz, s ljubavlju
(2006),
omnibus
o arondismanima
Dva dana u Parizu
(2007),
Julie Delpy
Pariz
(2008),
Cédric Klapisch
96 sati
96 Hours
, 2009), Luc Besson
Literatura i beletristika
uredi
uredi izvor
Honoré de Balzac
Paris
Dan Brown
Sakrileg
(poznatiji kao
Da Vincijev kod
Pierre Gripari
Priče iz ulice Broca
, 13 priča za djecu o jednoj pariskoj ulici
Ernest Hemingway
Pokretni praznik
Paris - A Moveable Feast
E. T. A. Hoffmann
Gospođica De Scudéry
Victor Hugo
Zvonar Bogorodične crkve
Notre-Dame de Paris
Leslie Kaplan
Fever
Dominique Lapierre
Larry Collins
Gori Pariz?
Paris brule-t-il?
), izvještaji o oslobođenju Pariza 1944.
Léo Malet
Nestor Burma
(ciklus romana o privatnom detektivu; radnja svakog romana zbiva se u drugom arondismanu)
Conrad Ferdinand Meyer
Amulet
Henry Miller
Mirni dani u Clichyju
Quiet Days in Clichy
Emmuska Orczy
The Scarlet Pimpernel
Éric-Emmanuel Schmitt
Gospodin Ibrahim i cvijeće Kur'ana
Monsieur Ibrahim et les fleurs du Coran
Georges Simenon
: romani o inspektoru
Maigretu
Patrick Süskind
Parfem: Hronologija jednog zločina
Émile Zola
Thérèse Raquin
Mediji
uredi
uredi izvor
Štampa
uredi
uredi izvor
Parisku
štampu
predstavlja više dnevnih novina.
Le Parisien
su vodeće gradske novine, koje danas izlaze u nekoliko verzija za prigradske općine.
20 minutes
Métro
su slobodne dnevne novine, koje se naročito rado čitaju, iako nemaju parisko porijeklo. Prve se objavljuju u
Île-de-Franceu
u tiražu 510.000 primjeraka, što je najveće nacionalno izdanje. Parižani, čitajući njegove "besplatne" primjerke u javnim prijevoznim sredstvima tokom špica, čine tipičnu sliku grada.
L'Officiel des spectacles
Pariscope
Zurban
(koji više ne izlazi) nude opsežni kulturni program u metropoli.
Paris frimousse
je mjesečnik s popisom kulturnih aktivnosti za djecu.
Televizija
uredi
uredi izvor
Lokalna televizija, pored regionalnog programa nacionalnog kanala
Francuska 3
, uključuje neke pridružene kanale ili lokalne vlasti.
Télif
u jedan kanal okuplja lokalne kanale u regiji:
VOTV
Val-d 'Oise
),
Télessonne
(Essonne),
TVM Est parisien
Seine-Saint-Denis
),
TVFil78
Yvelines
) i
RTV
Rosny-sous-Bois
) i emitira ih kablovski, na
internetu
ili
satelitski
ZALEA TV
, asocijativni pariski kanala, povremeno je svoj program emitirao "piratski" zbog problema oko dozvole za emitiranje.
Teleplaisance.org
, drugi pridruženi kanal, emitira samo amaterski program. Od 2007. oba kanala dostupna su preko interneta.
U Parizu se od 2008. emitira sedam lokalnih kanala (
digitalna zemaljska televizija
), kao i
NRJ Paris
IDF-1
CAP 24
. Četiri druge stanice dijele isti kanal:
IDF Demain
("televizija otmjenosti i raznolikosti"),
BDM TV
CINAPS TV
Télé Bocal
, koja djeluje u četvrtima koje imaju određenih problema.
Sport
uredi
uredi izvor
Sportski klubovi
uredi
uredi izvor
Najpopularniji pariski sportski klubovi jesu
nogometni
klub
Paris Saint-Germain FC
košarkaški
tim
Paris Basket Racing
ragbi
-klub
Stade Français
Stade de France
, s 80.000 mjesta, izgrađen je za
Svjetsko prvenstvo 1998.
i nalazi se u
Saint-Denisu
, sjevernom predgrađu Pariza. Koristi se za nogomet, ragbi i
atletiku
. Svake se godine održavaju domaće utakmice francuske ragbi reprezentacije u
Prvenstvu šest nacija
, prijateljske ili važnije kvalifikacijske utakmice
francuske nogometne reprezentacije
i nekoliko važnijih mečeva ragbi tima
Stade Français
Stadion
Park prinčeva
tradicionalni je stadion na kojem svoje utakmice igra
PSG
. Stadion prima oko 49.000 gledalaca i ubraja se u modernije stadione u Evropi s četiri zvjezdice prema
UEFA
-inoj klasifikaciji.
Osim
PSG-a
, grad ima nekoliko amaterskih nogometnih klubova:
Paris FC
Red Star
RCF Paris
Stade Français Paris
. Ovaj posljednji je nogometni ogranak ragbi tima.
Glavni gradski ragbi tim je
Stade Français
Racing Métro 92 Paris
(koji sada igra u
Rugby Pro D2
) drugi je ragbi tim koji je sudjelovao u prvom rugby finalu protiv
Stade Françaisa
1892
Staze za konjske trke
Longchamp
najvažnije su staze u Parizu.
Hipodrom
je sagrađen
1857
. na ruševinama u francuskoj revoluciji srušene opatije Longchamp i domaćin je i drugih sportskih manifestacija.
Sportske manifestacije
uredi
uredi izvor
Pariz je bio domaćin Olimpijskih igara
1900.
1924
, kao i jedna od lokacija
svjetskih prvenstava u nogometu
1938.
1998
Premda startno mjesto čuvene
biciklističke
trke
Tour de France
varira svake godine, posljednja etapa uvijek završava u Parizu, a od 1975. na Elizejskim poljima. Tu su još pariski
maraton
Roland Garros
tenisu
, atletski miting iz
Dijamantske
(bivše Zlatne) lige,
Trophée Lalique
umjetničkom klizanju
ili
Turnir 6 nacija
u ragbiju.
konjičkom sportu
poznata je
Prix de l’Arc de Triomphe
, prestižna međunarodna galopska trka, koja se od
3. oktobra
1920
. tradicionalno održava prve nedjelje u oktobru u čast završetka Prvog svjetskog rata.
Tenis
je, također, popularan sport u Francuskoj.
Otvoreno prvenstvo Francuske
kao jedan od četiri
Grand Slama
u profesionalnom tenisu, svake se godine održava na zemljanim terenima nacionalnog teniskog centra
Roland Garros
, pokraj Bulonjske šume.
Finale UEFA Lige prvaka 2006.
između
Arsenala
Barcelone
održano je na
Stade de Franceu
, kao i finale
Svjetskog kupa u ragbiju 2007.
Festivali
uredi
uredi izvor
U januaru je Pariz tradicionalno domaćin međunarodne modne revije
Prêt à Porter
Porte de Versaillesu
Festival de création musicale
Festivala savremene muzike
) s brojnim koncertima u
Maison de Radio France
Februar, mjesec Valentinova, zahvaljujući inicijativi pariskog turističkog biroa, poznat je po akciji "Paris Romantique", a u tome učestvuju turistički vodiči, muzeji (kao
Musée de la Vie Romantique
), hoteli i ugostitelji. U
Parc Floralu
kod dvorca Vincennes, u martu startuje pariski polumaraton, kao i
Pariski sajam knjige
. U Saint-Denisu, na sjeveru Pariza, održava se
blues
jazz
festival
Banlieues Bleues
, kao i
Festival du Film de Paris
Cinéma Gaumont Marignan
U aprilu se održava
Pariski maraton
s preko 30.000 učesnika; start je u
Aveniji Champs-Élysées
. Krajem mjeseca Pariz nudi posebnu sliku opjevanu u pjesmi
Elle Fitzgerald
April in Paris
" - procvala stabla
kestena
Maj je mjesec najrenomiranije konjske utrke u Francuskoj,
Grand Steeplechase de Paris
, koja se održava na
hipodromu
Auteuil
. Krajem maja na terenima teniskog kompleksa
Roland Garros
počinje
French Open
, drugi teniski
Grand Slam
turnir u godini. Od početka maja do juna održava se već zadnjih stotinu godina takmičenje uzgajivača
ruža
Parc de Bagatelleu
Početkom ljeta, tj.
21. juna
organizira se
Fête de la Musique
. Seriju besplatnih koncerata u cijeloj zemlji inicirao je
Jack Lang
. Krajem juna je
Gay Pride Parade
na
Place de la République
, kao i na drugim mjestima. Vrhunac manifestacija povodom
14. jula
, francuskog nacionalnog praznika, jeste vojna parada na
Aveniji Champs-Élysées
, koja počinje i završava na
Place de la Concordeu
U ljetnim mjesecima, od sredine jula do sredine augusta, u kojima veliki dio stanovnika Pariza napušta grad, putujući na ljetovanje, od 2002. godine organizira se
plaža u Parizu
Paris-Plage
) od
Quai du Louvrea
do mosta
Pont de Sully
, na
Port de la Gareu
Bassin de la Villetteu
. Tako i oni koji su ostali u gradu imaju ugođaj plaže nadohvat ruke na nekoliko kilometara za promet zatvorenih obala Seine.
U septembru svoja vrata otvaraju inače teško dostupne, privatne gradske palače, kao Elizejska palača ili
Hôtel Matignon
, a sve to u okviru manifestacije
Journées du Patrimoine
Dani kulturnog naslijeđa
). U okviru
Fête des Jardins de Paris
u pariskim parkovima nude se besplatni koncerti, izložbe, pozorišne ili kino-predstave. Pozorišnu sezonu otvara
Jesenji festival
Festival d’Automne à Paris
).
U oktobru, u vinogorju
Montmartre
s početkom berbe počinju i vesele parade, zabave i degustacije
vina
. Od 2002. u programu je
Nuit Blanche
("Duga noć umjetnosti"), a svake druge godine održava se poznati salon automobila,
Mondial de l'Automobile
1. novembra
, na dan Svih svetih, preporučuje se posjeta nekom od pariskih grobalja.
U decembru se u prestižnom hotelu
Crillon
održava elegantni bal debitantica (
Le Bal Crillon des Débutantes
). Nažalost, ulaz je moguć samo pripadnicima "visokog društva". Oni koji nemaju pristup balu mogu uživati u jedinstvenoj igri boja i svjetla na Elizejskim poljanama. Tamo se od sredine decembra do sredine januara na krošnji svakog stabla nalazi kruna od lampica.
Kroz cijelu godinu, zahvaljujući povoljnim klimatskim uvjetima, svakih 15 minuta diže se
Eutelsatov
balon iz parka
André Citroën
. Sa 150 m visine, iz "košare" koja prima 30 putnika, nudi se nezaboravan pogled na zapadni dio grada.
Gastronomija
uredi
uredi izvor
Prvi restorani na svijetu, kakve danas poznajemo, nastali su u Parizu za vrijeme Francuske revolucije. Tada prestaje važiti i stari
esnafski
zakon, po kojem su kuhinje u kojima se služila supa bile strogo odvojene od pekara. Nazivu
restoran
kumovao je jedan kuhar, Boulanger, koji je služio naročito snažne bujone u svom "božanskom restoranu".
1765
. godine dobio je dozvolu, usprkos ograničenosti esnafskim zakonom, da pored supa može služiti janjetinu u umaku. Otada sebe naziva "restaurateur", a njegov
bujon
daje ime restoranu u kojem se nude različita jela.
Restauratori su oni koji nude razne supe, zvane "Restaurants", prave razne krem-supe, supe s rižom i rezancima, jaja, tjesteninu, piletinu, marmelade, kompote i druga zdrava i ukusna jela. Cijene svih jela su trajne i jela se serviraju u bilo koje doba dana. Dame smiju tamo boraviti i dozvoljeno im je da spremaju jela
Almanach Dauphin
1777
, po: Fritz Ruf, 1989)
Prije revolucije u Parizu je bilo manje od 100 restorana, ali već oko
1800
. godine bilo ih je oko 600. Doseljeni narodni poslanici, koji su često živjeli odvojeno, i bogati građani sretali su se u restoranima radi poslovnih razgovora i privatnih sastanaka. Pariske restorane mahom su vodili kuhari i njihove brigade, kojima, nakon bijega njihovih plemićkih poslodavaca, nije preostalo drugo nego se osamostaliti. Time su donijeli složen kuharski stil, koji običnim građanima nije bio dostupan, povezujući "haute cuisine" (visoku kuhinju) u restoranima s nezvaničnim, od plemića omalovažavanim, građanskim pravilima. Danas su u Parizu hiljade restorana, koji nude kako francuske, tako i međunarodne specijalitete.
Trgovine
uredi
uredi izvor
Tržni centar
Galeries Lafayette
Tržni centar
Le Bon Marche
Pariz je grad mnogobrojnih prodavnica, trgovačkih centara i tržnica. Jedna od najpoznatijih je
Galeries Lafayette
. Velika centralna dvorana sa staklenom kupolom jeste spomenik. Svi poznati kreatori mode, parfema kao Ungaro, Thierry Mugler,
Jean-Paul Gaultier
ili Fiorucci zastupljeni su ovdje. Nedaleko od
Galeries Lafayette
nalazi se
Au Printemps
, čija je centralna dvorana također prekrivena ukrašenom staklenom kupolom. Obje robne kuće nude jedinstven i raznovrstan izbor. Na
Rive gauche
je luksuzna
Le Bon Marche
koja, pored mode, nudi poslastice iz cijelog svijeta.
U blizini nove
Opere Bastille
jeste buvlja pijaca
Marche d’Aligre
. Nudi se sve: od odjeće, plodova, keramike i slika, do namirnica i cvijeća. Pijaca je otvorena ujutro, svakim danom osim ponedjeljka. Pretežno odjeću, ali i umjetnine nudi
Puces de la Porte de Montreuil
u blizini metro-stanice linije
09
Porte de Montreuil
. Odjeća i kućne potrepštine mogu se nabaviti na pijaci
Marche de la Porte Vanves
blizu metro-stanice linije
13
Porte de Vanves
Puces de Saint-Ouen-Clignancourt
čini više povezanih tržnica. Tamošnji trgovci specijalizirali su se za skupocjene umjetnine, ali se nude i cijenom pristupačni artikli.
Le Louvre des Antiquaires
u blizini
Palais Royala
jedna je od najvećih i najpoznatijih trgovina antikvitetima u Parizu. U 250 prostorija na tri sprata nudi se roba iz cijelog svijeta. Pored namještaja, slika i tepiha, može se kupiti kristal, oružje, igračke, satovi i nakit. Stare i korištene knjige mogu se kupiti na štandovima (
bouquinistes
) uz Seinu.
U Parizu su bezbrojni modni butici, koji prodaju
prêt-à-porter
odjeću poznatih modnih kuća. Visoka moda može se nabaviti u trgovinama
Chanel
Rue Cambon
Dior
Aveniji Montaigne
Christian Lacroix
Rue du Faubourg-St-Honore
ili Aveniji Montaigne. Moda s modnih pista može se dobiti u trgovini
Gianni Versace
Rue des Saint Peres
Jean-Paul Gaultier
blizu metro-stanice linije
03
Bourse
Cerruti 1881
blizu metro-stanice linija
08
12
14
Madelaine
. Elegantna odjeća može se dobiti i u Saint-Germainu, Maraisu ili u
Galerie Vivienne
(kod
Les Hallesa
).
Privreda i infrastruktura
uredi
uredi izvor
Privreda
uredi
uredi izvor
Linija
14
pariskog metroa na stanici
Châtelet
BDP
-om od 533.6 milijardi
eura
15
2007. godine pariska regija ima jedan od najvećih BDP-a u Evropi, koji je čini glavnim pokretačem svjetske privrede. Pod pretpostavkom da se radi o zasebnoj državi, bila bi to 17. najveća ekonomska sila na svijetu, velika skoro kao i
holandska
16
Pariska regija glavno je francusko ekonomsko središte. Dok stanovništvo regije čini 18.8% od ukupnog broja stanovnika
Francuske
17
, BDP čini 29.5% francuskog BDP-a. Privreda grada, iako raznovrsna, nema vodeću specijaliziranu industriju kao
Los Angeles
London
ili
New York
. U novije vrijeme privreda Pariza preusmjerava se na servisni sektor visoke dodane vrijednosti (finansije, informatičke tehnologije itd.) i visokotehnološku proizvodnju:
elektronika
optika
, avio-svemirska industrija itd.
Najintenzivnija ekonomska djelatnost pariske regije kroz središnji
departman
Hauts-de-Seine
i prigradsku poslovnu četvrt La Défense smješta ekonomsko središte Pariza u zapadni dio grada, u trokutu između
Opere Garnier
, La Défensea i
Val de Seine
. Administrativne granice grada nemaju mnogo utjecaja na granice ekonomskih aktivnosti. Iako većina zaposlenih putuje na posao iz predgrađa u centar, mnogi putuju i iz centra u predgrađa. Premda je ekonomija Pariza uglavnom u uslužnim djelatnostima, grad ostaje važno proizvodno uporište u Evropi, posebno u oblasti
automobilske
industrije,
avijacije
i elektronike.
Popis stanovništva 1999. pokazao je da od 5.089.170 zaposlenih u pariskoj gradskoj zoni 16.5% radi u poslovnim uslugama, 13% u trgovini, 12.3% u proizvodnji, 10% u javnoj upravi i vojnoj industriji, 8.7% u
zdravstvu
, 8.2% u transportu i komunikacijama, 6.6% u obrazovanju i preostalih 24.7% u mnogim drugim ekonomskim sektorima. U proizvodnji je najviše zaposlenih bilo u elektroničkoj i
elektrotehničkoj
industriji (17.9% od ukupne radne snage 1999) i izdavaštvu i štamparskoj industriji (14% od ukupne radne snage), s preostalih 68.1% radne snage raspoređenih kroz mnoge druge industrije.
Turizam
i odgovarajuće turističke usluge zapošljavaju 6.2% radne snage i 3.6% svih zaposlenih u pariskoj regiji.
18
Promet
uredi
uredi izvor
Aerodrom Charles de Gaulle
Grad okružuje gradski autoput
Boulevard périphérique
s 8 voznih traka i povezuje skoro sve važnije
francuske autoputeve
. Preko autoputeva
A1
iz pravca
Lillea
A4
iz
Reimsa
A5
iz
Dijona
A6
iz
Lyona
A77
iz
Neversa
A10
iz
Orléansa
A13
iz
Rouena
A16
iz
Amiensa
, Pariz je povezan s unutrašnjošću Francuske. U okolini Pariza nalaze se tri aerodroma:
Charles de Gaulle
Paris-Orly
i manji,
Paris-Beauvais
, koji služi za slijetanje
niskotarifnih avionskih kompanija
Najprometnije željezničke linije Francuske počinju u Parizu. Iz pravca
Lillea
sa sjevera,
Rennesa
Bordeauxa
na zapadu,
Lyona
Marseillea
na jugu, te
Strasbourga
na istoku u Pariz saobraćaju moderni brzi vozovi
TGV
. Pariz je povezan s Londonom,
Kölnom
Amsterdamom
Bruxellesom
linijama
Eurostara
. Važnije željezničke stanice u Parizu jesu
Gare d'Austerlitz
Gare de l'Est
Gare de Lyon
Gare Montparnasse
Gare du Nord
Gare Saint-Lazare
. U gradu je moguć i promet Seinom, kao i
pariskim kanalima
Gradski promet
uredi
uredi izvor
Tabla pariskog metroa
Kompozicija TGV-voza
Glavni članak:
Javni promet u Parizu
Javni promet u Parizu odvija se uglavnom podzemnom željeznicom.
Pariski metro
, nakon metroa u Londonu,
Glasgowu
Budimpešti
, četvrti je najstariji metro u
Evropi
. Prva metro linija otvorena je
19. 7.
1900
. Mreža pariskog metroa sastoji se od 16 linija, od kojih su dvije dodatne linije, s ukupnom dužinom od 212.5
km. Oznake metro linija su brojčane i simbolički su predstavljene različitim bojama od
01
do
14
. Metro dnevno koristi oko 5 miliona putnika.
Osim metroa, kroz grad prolazi i željeznica
Réseau Express Régional
(RER), koja Pariz povezuje s okolinom, s ukupno 5 linija, označenih slovima od
do
Šire područje Pariza povezano je prometnim sistemom
Transilien
. Za razliku od RER-vozova, vozovi
Transilien
linija ne prolaze kroz grad, nego završavaju na jednoj od centralnih željezničkih stanica.
U predgrađima Pariza voze tramvaji, s 8 linija označenih oznakama
T1
do
T8
U Parizu postoje i mnogobrojne autobuske linije, koje su pod upravom više firmi, te noćne linije
Noctilien
, koje voze po posebnom voznom redu. Oznake autobusâ su dvocifrene za linije unutar Pariza, a trocifrene za vezu s predgrađima Pariza.
Obrazovanje i nauka
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak univerziteta u Parizu
Razlike između grada Pariza i ostatka zemlje naročito su vidljive u oblasti obrazovanja, jer se čuveni univerziteti nalaze upravo tu. Najbolje visoke škole (
Grandes écoles
) imaju svoja sjedišta u Parizu, kao, npr.,
École Polytechnique
(1794),
HEC
Sciences Po Paris
ENS
. Nakon 13-godišnjih rasprava elitna škola
ENA
prebačena je 2005. godine u Strasbourg. U njenoj zgradi danas je
Sciences Po Paris
Danas obrazovanje u pariskoj regiji (
Île-de-France
) zapošljava približno 330.000 ljudi, od kojih su 170.000 profesori i učitelji za približno 2.9 miliona učenika i studenata u 9.000 osnovnih, srednjih, viših škola i obrazovnih ustanova.
19
Lycée Louis-le-Grand
Osnovno i srednje obrazovanje
uredi
uredi izvor
U Parizu se nalaze neke od najprestižnijih francuskih visokih (srednjih) škola, kao
Lycée Louis-le-Grand
Lycée Henri-IV
, Ostale visoke škole međunarodnog renomea u Parizu jesu
Lycée International de Saint Germain-en-Laye
École Active Bilingue Jeannine Manuel
Više obrazovanje
uredi
uredi izvor
Do akademske godine 2004/05. Pariz je sa 17 javnih univerziteta u regiji i 359.749 prijavljenih studenata
20
imao najveći broj studenata u Evropi.
21
Prestižne
grandes écoles
pariske regije i mnoštvo privatnih i javnih škola, neovisnih o univerzitetima, imaju dodatnih 240.778 prijavljenih studenata, koji su zajedno s univerzitetskom populacijom činili brojku od ukupno 600.527 studenata te godine.
20
Univerziteti
uredi
uredi izvor
Pariski univerzitet
Sorbonne
U ranom
9. stoljeću
Karlo Veliki
naložio je svim crkvama da daju poduke u čitanju, pisanju i osnovama
aritmetike
u svojim župama i katedralama i da pružaju više obrazovanje u razvijenijim vještinama
jezika
fizike
muzike
teologije
. U to je doba Pariz već bio jedan od glavnih biskupskih gradova, te se počinjao uzdizati kao školsko središte. Do ranog
13. stoljeća
škola-katedrala
Notre-Dame
, kao prva obrazovna institucija, imala je mnoge čuvene učitelje, ali su njihova kontroverzna učenja dovela do stvaranja odvojenog univerziteta Sainte-Genevieve na lijevoj obali, koji je postao središte pariske školske Latinske četvrti, napoznatije po univerzitetu
Sorbonne
Kralj Filip II ovlastio je univerzitete
1200
. godine kao društva koja su svojim učiteljima i studentima dozvoljavala samostalno djelovanje neovisno o kruni i porezima. U to doba mnoga predavanja održavana su na otvorenom. Studenti i učitelji iz okoline Pariza odsjedali bi u hostelima ili u koledžima, sagrađenim za stipendiste koji su dolazili izdaleka. Čuven već u 13. stoljeću, pariski univerzitet imao je studente iz cijele Evrope. Pariski
skolastički
centar na lijevoj obali, nazivan "Latinska četvrt", jer su učenja tada održavana na
latinskom
, reorganizirat će se oko koledža koji je
1257
. osnovao
Robert de Sorbon
1201
1274
),
College de Sorbonne
Sorbonne
je osnovan kao
teološka
škola.
Papa Klement IV
daje svoj pristanak za osnivanje
1268
godine. Od prvobitne škole za siromašne studente teologije, s uglednim učiteljima i bogatom opremom raste ugled Sorbonne, koja to ime nosi od 14. stoljeća.
Ostale visoke škole jesu:
Collège de France
(1530),
Institut Catholique
(1875) i
École du Louvre
(1882).
Francuska akademija
najstarija je institucija u oblasti duhovnog života i ujedno i najuglednija. Od
1801
. godine smještena je u
Collège des Quatre Nations
, gdje je i službeni stan doživotno izabranog sekretara, a nalazi se nedaleko od
Louvrea
. Akademija je nastala iz jednog pariskog literarnog kruga, koji se od
1629
. susretao kod danas gotovo nepoznatog
Valentina Conrarta
1634
. udruženje je imalo 34 člana.
2. januara
1635
. Luj XIII proglašava Akademiju državnom institucijom. Ministar,
kardinal Richelieu
tvorac je Statuta, koji je
1637
. godine registrirao i priznao pariski sud i parlament. Od
1803
. Akademija pripada
Institutu Francuske
Pariski je univerzitet u 19. stoljeću imao šest fakulteta:
pravo
nauku
medicinu
farmaceutiku
književnost
i teologiju. Nakon studentskih nemira
1968
. provedena je opsežna reforma pariskog univerziteta u nastojanju da se rasprši centralizirana studentska masa. Iduće godine bivši jedinstveni pariski univerzitet podijeljen je na 13 autonomnih univerziteta (od "Paris I" do "Paris XIII"), lociranih po cijelom gradu i predgrađima. Svaki od tih univerziteta naslijedio je samo neke od odjela starog univerziteta.
Paris I
II
naslijedili su pravo,
Paris V
medicinu,
Paris VI
VII
naučne odjele itd.
1991. osnovana su još 4 univerziteta u predgrađima Pariza, što je ukupan broj javnih sveučilišta u regiji
Île-de-France
dovelo na 17. Novi univerziteti nazvani su po predgrađima u kojima su smješteni:
Cergy-Pontoise
Évry Val d'Essonne
Marne la Vallée
Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines
. Drugi instituti uključuju
Američki univerzitet u Parizu
Američku poslovnu školu
Institut Londonskog univerziteta u Parizu
ULIP
), koji nudi neakademske i postdiplomske studije priznate od
Londonskog univerziteta
Grandes écoles
uredi
uredi izvor
U pariskoj su regiji prestižne
grandes écoles
, specijalizirani centri višeg obrazovanja izvan struktura javnih univerziteta. Većina njih preseljeni su u predgrađa Pariza
1960-ih
1970-ih
, u nove kampuse, mnogo veće od onih u najgušće naseljenim djelovima grada, iako je
École Normale Supérieure
ostala na
Rue d'Ulm
5. arondismanu
. Parisko područje ima veliki broj tehničkih škola, predvođenih prestižnim
Pariskim tehnološkim institutom
ParisTech
), koji sadrži nekoliko koledža, kao
École Polytechnique
École des Mines
Télécom Paris
Arts et Métiers
École des Ponts et Chaussées
. Postoje, također, i mnoge poslovne škole, uključujući
HEC
ESSEC
INSEAD
ESCP
Evropska škola menadžmenta
). Iako je elitna upravna škola
ENA
preseljena u Strasbourg, škola političkih nauka
Sciences Po
još se nalazi u Parizu, na lijevoj obali u
7. arondismanu
Sistem
grandes écoles
podržava broj pripremnih škola koje nude kurseve od 2 ili 3 godine, nazvane
Classes préparatoires
, poznate i kao
classes prépas
ili
prépas
. Takvi kursevi omogućavaju pristup u
grandes écoles
. Mnoge od najboljih pripremnih škola smještene su u Parizu, uključujući
Lycée Louis-le-Grand
Lycée Henri-IV
Lycée Saint-Louis
Lycée Janson de Sailly
Lycée Stanislas
22
Još 2 vrhunske pripremne škole (
Lycée Hoche
Lycée Privé Sainte-Genevieve
) nalaze su u Versaillesu, kraj Pariza. Izbor studenata bazira se na ocjenama i primjedbama učitelja. Pripremne škole privlače mnoge među najboljim studentima u Francuskoj i poznati su kao vrlo zahtjevne po obimu rada i psihološkom naporu.
Biblioteke
uredi
uredi izvor
Francuska nacionalna biblioteka
Bibliothèque nationale de France
) najveća je biblioteka u Parizu. Osnovao ju je kralj
Karlo V
s 911 osobnih knjiga i rukopisa u
Louvreu
. Kako je tada bio običaj uništiti sve dokumente nakon kraljeve smrti, bibliotečka zbirka nadograđena je tek s kraljem
Luj XI
, koji je prestao s ovom tradicijom.
14. 7.
1988
. godine francuski predsjednik
François Mitterrand
najavio je izgradnju nove zgrade Francuske nacionalne biblioteke, koja je započela
1990
. po planovima arhitekte
Dominiquea Perraulta
. Biblioteka je otvorena
20. 12.
1996. i sadrži sve publikacije objavljene u
Francuskoj
, s preko 10 miliona naslova.
Francuska nacionalna biblioteka upravlja bibliotekama u Parizu, među kojima su
François-Mitterrand
Richelieu
Louvois
Opéra
Arsenal
23
Američka biblioteka u Parizu
otvorena je
1920
. kao dio privatne neprofitne organizacije.
24
Savremena knjižnica vuče porijeklo od knjiga poslanih od
Američkog udruženja biblioteka
američkim vojnicima u Francuskoj.
25
Vodovod
uredi
uredi izvor
Kanal Saint-Martin
U prošlosti je Pariz za vodoopskrbu imao samo rijeke
Seine
Bievre
. Kasniji oblici navodnjavanja bili su rimski
akvadukt
iz 1. stoljeća iz Wissousa (kasnije napušten), izvori s desne obale od kasnog 11. stoljeća, akvadukt izgrađen približnom putanjom napuštenog rimskog akvadukta, od 15. stoljeća i od
1809
. kanal
L'Ourcq
, koji Pariz opskrbljuje vodom iz manje zagađenih rijeka sa sjeveroistoka. Svoj prvi stalni i obilni izvor vode Pariz je dobio tek u drugoj polovini 19. stoljeća. Od
1857
. inženjer
Eugene Belgrand
, pod prefektom
Napoleona III
, baronom Haussmannom, nadgledao je izgradnju niza novih akvadukata, koji su doveli vodu s izvorâ oko grada u nekoliko rezervoara, izgrađenih na najvišim uzvišenjima u gradu. Otada je novi sistem rezervoara postao glavni izvor pitke vode u Parizu, dok se ostaci starog sistema, koji vodu crpe iz nižih nivoa istih rezervoara, koriste za čišćenje ulica.
Pariz ima oko 2.400
km podzemnih prolaza namijenjenih odvodu otpadnih voda.
26
Većina ih datira s kraja 19. stoljeća, kao posljedica kombiniranih planova prefekta Haussmanna i inženjera Belgranda na poboljšanju tada vrlo nezdravih uvjeta u gradu. Stalno održavan od same izgradnje, samo manji postotak mreže pariskih kanala zahtijevao je potpunu obnovu. Cijelom mrežom kanala i kolektora od kraja 20. stoljeća upravlja
kompjuterizirani
sistem, poznat po akronimu "G.A.AS.PAR", koji kontrolira svu distribuciju vode u Parizu, te čak i protok Seine kroz glavni grad.
Zdravstvo
uredi
uredi izvor
Zdrastvenu njegu i interventnu zdrastvenu pomoć u Parizu i predgrađima pruža
Assistance publique - Hôpitaux de Paris
(AP-HP)
, javni bolnički sistem koji zapošljava više od 90.000 ljudi (zdrastveno osoblje i administracija) u 44 bolnice. To je najveći bolnički sistem u Evropi.
27
Među 44 bolnice kojima upravlja AP-HP, najznačajnije su:
Hôtel-Dieu
, osnovana
651
, najstarija bolnica u Parizu
Hôpital de la Pitié-Salpetriere
, najveća pariska i evropska bolnica
Hôpital Necker - Enfants malades
, najstarija
pedijatrijska
bolnica na svijetu
Hôpital Européen Georges-Pompidou
, posljednja izgrađena bolnica u Parizu
CHU Kremlin-Bicetre
Hôpital Paul-Brousse
Hôpital Tenon
Hôpital Saint-Louis
Hôpital Saint-Antoine
Čuvena vojna bolnica
Val-de-Grâce
nije dio AP-HP sistema.
Poznate osobe
uredi
uredi izvor
Glavni članak:
Spisak poznatih osoba rođenih u Parizu
Kćeri i sinovi Pariza
uredi
uredi izvor
Pariz je rodni grad brojnih poznatih ličnosti. Između ostalih, tu su rođeni
kompozitor
Georges Bizet
, šansonjerka
Édith Piaf
slikar
François Boucher
pedagog
, historičar i
sportski
funkcioner
Pierre de Coubertin
, političar
Jacques Chirac
, šansonjer, kompozitor i
pisac
Serge Gainsbourg
, arhitekt
Charles Garnier
, upravitelj i planer
Georges-Eugène Haussmann
glumac
režiser
Mathieu Kassovitz
, režiseri
Claude Chabrol
François Truffaut
Roman Polanski
, glumica
Sophie Marceau
kao i glumica i pjevačica
Caterina Valente
Ličnosti koje su živjele i radile u Parizu
uredi
uredi izvor
Među ličnostima koje su živjele i radile u Parizu nalaze se, pored ostalih, pisac
Honoré de Balzac
poljski
kompozitor
Frédéric Chopin
, glumica
Marlene Dietrich
, inženjer
Gustave Eiffel
njemački
pisac
Heinrich Heine
, američki
pjevač
Jim Morrison
(grupa
The Doors
), njemačko-francuski kompozitor
Jacques Offenbach
irsko
engleski
pisci
Oscar Wilde
James Joyce
Od 1950-ih godina Pariz privlači
afroameričke
jazz
-muzičare, koji su se u Parizu mogli osjetno slobodnije kretati, nego u SAD-u, gdje je još bio osjetno prisutan
rasizam
Sidney Bechet
preselio se u Francusku
jer je tu bliže Africi
. Na
jazz
-festivalu
1948
. u
Nici
i Parizu trijumfira mladi
Miles Davis
, koji je na Seinei upoznao i zavolio
Juliette Gréco
. Pariz je nadahnuo i
Buda Powella
Idreesa Suliemana
Bennyja Watersa
. Režiseri kao
Louis Malle
Lift za vješala
) i
Roger Vadim
eksperimentiraju 1950-ih sa spontanim
jazz-soundtrackom
. Krajem 1960-ih u Pariz emigriraju muzičari kao
Anthony Braxton
Art Ensemble of Chicago
ili
Frank Wright
, a tu je do
2007
. živio i
saksofonist
David Murray
Počasni građani
uredi
uredi izvor
Slikar,
grafičar
kipar
Pablo Picasso
proglašen je počasnim građaninom Pariza
1971
. Nakon toga ova titula nije više dodijeljena sve do 2003, a otada su je dobili:
2003 - američki novinar i politički aktivist
Mumia Abu-Jamal
i francusko-kolumbijski borac protiv korupcije i kandidatkinja za predsjednika
Kolumbije
Íngrid Betancourt
2004 -
mjanmarska
političarka
, dobitnica
Nobelove nagrade za mir
Aung San Suu Kyi
2006 -
nigerijski
advokat
i borac za ljudska prava
Hauwa Ibrahim
2008 -
Dalai Lama
i kineski borac za ljudska prava
Hu Jia
28
Međunarodni odnosi
uredi
uredi izvor
Pariz ima jedan bratimljeni grad i brojne gradove partnere.
29
30
31
32
33
Bratimljeni grad
uredi
uredi izvor
Rim
Italija
, od
1956
Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris
Solo Parigi e degna di Roma; Solo Roma e degna di Parigi
/ "Samo je Pariz dostojan Rima; Samo je Rim dostojan Pariza").
Gradovi partneri
uredi
uredi izvor
Alžir
Alžir
, od
2003.
Amman
Jordan
, od
1987.
Atena
Grčka
, od
2000.
Peking
Kina
, od
1997.
Bejrut
Libanon
, od
1992.
Berlin
Njemačka
, od 1987.
Buenos Aires
Argentina
, od
1999.
Kairo
Egipat
, od
1985.
Casablanca
Maroko
, od
2004.
Chicago
SAD
, od
1996.
Kopenhagen
Danska
, od
2005.
Ženeva
Švicarska
, od
2002.
Jakarta
Indonezija
, od
1995.
Kyoto
Japan
, od
1958.
Lisabon
Portugal
, od
1998.
London
Ujedinjeno Kraljevstvo
, od
2001.
Madrid
Španija
, od 2000.
Mexico City
Meksiko
, od 1999.
Montreal
Kanada
, od
2006.
Moskva
Rusija
, od
1992.
Porto Alegre
Brazil
, od 2001.
Prag
Češka
, od 1997.
Québec City
Kanada
, od 2003.
Rabat
Maroko
, od 2004.
Rijad
Saudijska Arabija
, od 1997.
Sankt Peterburg
Rusija
, od 1997.
Sana'a
Jemen
, od 1987.
San Francisco
SAD
, od 1996.
Santiago de Chile
Čile
, od 1997.
Sao Paulo
Brazil
, od 2004.
Seul
Južna Koreja
, od
1991.
Sofija
Bugarska
, od 1998.
Sydney
Australija
, od 1998.
Tbilisi
Gruzija
, od 1997.
Tirana
Albanija
Tokio
Japan
, od
1982.
Tunis
Tunis
, od 2004.
Varšava
Poljska
, od 1999.
Washington, D.C.
SAD
, od 2000.
Jerevan
Armenija
, od 1998.
Reference
uredi
uredi izvor
(fr)
Institut National de la Statistique et des Études Économiques
"Commune: Paris (75056) – Thème: Évolution et structure de la population"
. Arhivirano s
originala
, 20. 5. 2011
. Pristupljeno 22. 2. 2011
WMO:
Weather Information Service
Arhivirano
21. 3. 2022. na
Wayback Machine
Unterhaltsame Wappenkunde
Heinz Machatscheck
, Verlag Neues Leben,
Berlin
, 1981.
Chiffres-Clefs – Unité Urbaine – Paris
. Insee.
Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005
(PDF)
. Insee.
Enquêtes annuelles de recensement: premiers résultats de la collecte 2004
(PDF)
. Insee.
Aire urbaine 99
: Paris - Migrations (caractère socio-économique selon le lieu de naissance)
. Insee. Arhivirano s
originala
, 4. 10. 2006
. Pristupljeno 16. 5. 2011
Aire urbaine 99
: Paris - Migrations (caractère démographique selon le lieu de résidence au 01/01/90)
. Insee. Arhivirano s
originala
, 4. 10. 2006
. Pristupljeno 16. 5. 2011
Flux d'immigration permanente par motif en 2003
. Insee.
Histoire de l'immigration en France
. Cité Nationale de l'Histoire de l'Immigration.
Sarkozy relance le projet d'un Grand Paris
. 20mins.fr. Arhivirano s
originala
, 11. 4. 2008
. Pristupljeno 16. 5. 2011
David Garrioch,
The Making of Revolutionary Paris
(University of California Press, 2002:
ISBN
0-520-23253-4
), str. 128-29.
Garrioch,
The Making of Revolutionary Paris
, str. 132.
"Improvising a Government in Paris in July 1789"
. Henry E. Bourne.
"Intérieurs Bruts Régionaux (PIBR) en valeur en millions d'euros"
. Arhivirano s
originala
, 8. 4. 2014
. Pristupljeno 9. 10. 2019
"Total GDP 2007"
(PDF)
. World Bank.
"Population des régions aux derniers recensements"
. Insee.
Les emplois dans les activités liées au tourisme: un sur quatre en Ile-de-France
(PDF)
. Insee.
"L'enseignement"
. La Préfecture de la Région d'Ile-de-France. Arhivirano s
originala
, 24. 8. 2007
. Pristupljeno 24. 3. 2011
"Paris Region
: key figures 2006"
(PDF)
. Regional Chamber of Commerce and Industry, Paris – Île-de-France. Arhivirano s
originala
(PDF)
, 22. 7. 2006
. Pristupljeno 24. 3. 2011
"Les villes européennes – Analyse comparative"
(PDF)
. Céline Rozenblat, Patricia Cicille, Delegation for Spatial Planning and Regional Action. Arhivirano s
originala
(PDF)
, 1. 12. 2007
. Pristupljeno 24. 3. 2011
"L'étudiant League Table 2008"
. Letudiant.fr.
"How to find us"
. Bibliothèque nationale de France. Arhivirano s
originala
, 2. 2. 2009
. Pristupljeno 24. 3. 2011
History of the Library
Arhivirano
2. 11. 2007. na
Wayback Machine
."
American Library in Paris
"The American Library in Paris"
. The New York Times.
Les égouts parisiens
. Mairie de Paris. Arhivirano s
originala
, 3. 10. 2006
. Pristupljeno 16. 5. 2011
"Arhivirana kopija"
(PDF)
. Arhivirano s
originala
(PDF)
, 17. 1. 2007
. Pristupljeno 16. 5. 2011
CS1 održavanje: arhivirana kopija u naslovu (
link
Grad Pariz:
Les maires et personnalités reçus à l’Hôtel de Ville depuis 2001
Arhivirano
25. 3. 2009. na
Wayback Machine
"Les pactes d'amitié et de coopération"
Mairie de Paris
. Arhivirano s
6468&portlet_id=14974 originala
Provjerite vrijednost parametra
url=
pomoć
, 22. 1. 2010
. Pristupljeno 22. 3. 2011
"International relations
: special partners"
Mairie de Paris
. Arhivirano s
originala
, 6. 8. 2007
. Pristupljeno 22. 3. 2011
"Twinning Cities: International Relations"
(PDF)
Municipality of Tirana
. www.tirana.gov.al. Arhivirano s
originala
(PDF)
, 16. 2. 2008
. Pristupljeno 22. 3. 2011
"Prague Partner Cities"
(jezik: Czech).
2009
Magistrát hl. m. Prahy
Vanjski link u parametru
publisher=
pomoć
CS1 održavanje: nepoznati jezik (
link
"Protocol and International Affairs"
. DC Office of the Secretary. Arhivirano s
originala
, 13. 5. 2008
. Pristupljeno 22. 3. 2011
Vanjski linkovi
uredi
uredi izvor
Commons logo
Commons
ima datoteke na temu:
Pariz
Službeni sajt grada Pariza
Glavni gradovi evropskih država i teritorija
Gradovi su napisani
podebljano
. Zavisne teritorije napisane su
kurzivno
Zapadna
Amsterdam
Nizozemska
Andorra la Vella
Andora
Bern
Švicarska
Bruxelles
Belgija
Douglas
Ostrvo Man
(UK)
Dublin
Irska
London
Ujedinjeno Kraljevstvo
Luxembourg
Luksemburg
Pariz
Francuska
Saint Helier
Jersey
(UK)
Saint Peter Port
Guernsey
(UK)
Sjeverna
Kopenhagen
Danska
Helsinki
Finska
Longyearbyen
Svalbard
(Norveška)
Mariehamn
Olandska ostrva
(Finska)
Olonkinbyen
Jan Mayen
(Norveška)
Oslo
Norveška
Reykjavík
Island
Stockholm
Švedska
Tórshavn
Farska ostrva
(Danska)
Srednja
Berlin
Njemačka
Bratislava
Slovačka
Budimpešta
Mađarska
Ljubljana
Slovenija
Prag
Češka
Vaduz
Lihtenštajn
Beč
Austrija
Varšava
Poljska
Južna
Ankara
Turska
Atina
Grčka
Beograd
Srbija
Bukurešt
Rumunija
Lisabon
Portugal
Madrid
Španija
Monako
Monako
Nikozija
Kipar
Sjeverna Nikozija
Sjeverni Kipar
4, 5
Podgorica
Crna Gora
Priština
Kosovo
Rim
Italija
San Marino
San Marino
Sarajevo
Bosna i Hercegovina
Skoplje
Sjeverna Makedonija
Sofija
Bugarska
Tirana
Albanija
Valletta
Malta
Vatikan
Vatikan
Zagreb
Hrvatska
Istočna
Baku
Azerbejdžan
Kišinjev
Moldavija
Kijev
Ukrajina
Minsk
Bjelorusija
Jerevan
Armenija
Vilnius
Litvanija
Moskva
Rusija
Tallinn
Estonija
Tbilisi
Gruzija
Riga
Latvija
Suhumi
Abhazija
3, 5
Tiraspol
Pridnjestrovska Moldavska Republika
Chinvali
Južna Osetija
3, 5
Glavni grad
Kraljevine Nizozemske
Sjedište
EU
Transkontinentalna država
jugozapadnoj Aziji
, ali društveno-politički povezani s
Evropom
Djelomično priznata država
Departmani
Francuskoj
Departmani u Francuskoj
01
Ain
02
Aisne
03
Allier
04
Alpes-de-Haute-Provence
05
Hautes-Alpes
06
Alpes-Maritimes
07
Ardèche
08
Ardennes
09
Ariège
10
Aube
11
Aude
12
Aveyron
13
Bouches-du-Rhône
14
Calvados
15
Cantal
16
Charente
17
Charente-Maritime
18
Cher
19
Corrèze
2A
Corse-du-Sud
2B
Haute-Corse
21
Côte-d'Or
22
Côtes-d'Armor
23
Creuse
24
Dordogne
25
Doubs
26
Drôme
27
Eure
28
Eure-et-Loir
29
Finistère
30
Gard
31
Haute-Garonne
32
Gers
33
Gironde
34
Hérault
35
Ille-et-Vilaine
36
Indre
37
Indre-et-Loire
38
Isère
39
Jura
40
Landes
41
Loir-et-Cher
42
Loire
43
Haute-Loire
44
Loire-Atlantique
45
Loiret
46
Lot
47
Lot-et-Garonne
48
Lozère
49
Maine-et-Loire
50
Manche
51
Marne
52
Haute-Marne
53
Mayenne
54
Meurthe-et-Moselle
55
Meuse
56
Morbihan
57
Moselle
58
Nièvre
59
Nord
60
Oise
61
Orne
62
Pas-de-Calais
63
Puy-de-Dôme
64
Pyrénées-Atlantiques
65
Hautes-Pyrénées
66
Pyrénées-Orientales
67
Bas-Rhin
68
Haut-Rhin
69
Rhône
Métropole de Lyon
70
Haute-Saône
71
Saône-et-Loire
72
Sarthe
73
Savoie
74
Haute-Savoie
75
Pariz
76
Seine-Maritime
77
Seine-et-Marne
78
Yvelines
79
Deux-Sèvres
80
Somme
81
Tarn
82
Tarn-et-Garonne
83
Var
84
Vaucluse
85
Vendée
86
Vienne
87
Haute-Vienne
88
Vosges
89
Yonne
90
Territoire de Belfort
91
Essonne
92
Hauts-de-Seine
93
Seine-Saint-Denis
94
Val-de-Marne
95
Val-d'Oise
Prekomorski departmani
971
Guadeloupe
972
Martinique
973
Francuska Gvajana
974
Réunion
976
Mayotte
Evropski glavni gradovi kulture
1985:
Atina
1986:
Firenca
1987:
Amsterdam
1988:
Zapadni Berlin
1989:
Pariz
1990:
Glasgow
1991:
Dublin
1992:
Madrid
1993:
Antwerpen
1994:
Lisabon
1995:
Luxembourg
1996:
Kopenhagen
1997:
Solun
1998:
Stockholm
1999:
Weimar
2000:
Reykjavík
Bergen
Helsinki
Bruxelles
Prag
Krakov
Santiago de Compostela
Avignon
Bologna
2001:
Porto
Rotterdam
2002:
Bruges
Salamanca
2003:
Graz
2004:
Genova
Lille
2005:
Cork
2006:
Patras
2007:
Luxembourg
Sibiu
2008:
Liverpool
Stavanger
2009:
Linz
Vilnius
2010:
Essen
Pečuh
Istanbul
2011:
Turku
Tallinn
2012:
Maribor
Guimarães
2013:
Košice
Marseille
2014:
Umeå
Riga
2015:
Mons
Plzeň
2016:
San Sebastián
Wrocław
2017:
Aarhus
Paphos
2018:
Valletta
Leeuwarden
2019:
Plovdiv
Matera
2020:
Rijeka
Galway
2021:
Temišvar
Elefsina
Novi Sad
2022:
Kaunas
Esch-sur-Alzette
2023:
Veszprém
2024:
Tartu
Bad Ischl
Bodø
2025:
Nova Gorica
Gorizia
Chemnitz
2026:
Oulu
Trenčín
2027:
Liepāja
Gradovi domaćini
evropskih prvenstava
u atletici
1934
Torino
1938
Pariz
(m) /
Beč
(ž)
1946
Oslo
1950
Bruxelles
1954
Bern
1958
Stockholm
1962
Beograd
1966
Budimpešta
1969
Atina
1971
Helsinki
1974
Rim
1978
Prag
1982
Atina
1986
Stuttgart
1990
Split
1994
Helsinki
1998
Budimpešta
2002
München
2006
Göteborg
2010
Barcelona
2012
Helsinki
2014
Zürich
2016
Amsterdam
2018
Berlin
2020:
Pariz
2022
München
2024
Rim
2026
Birmingham
2028
Chorzów
2030
Pariz
– otkazano zbog
pandemije COVID-a
Gradovi
domaćini
Olimpijskih igara
1896
Atina
1900
Pariz
1904
St. Louis
1908
London
1912
Stockholm
1916
Nisu održane
1920
Antwerpen
1924
Pariz
1928
Amsterdam
1932
Los Angeles
1936
Berlin
1940
1944
Nisu održane
1948
London
1952
Helsinki
1956
Melbourne
1960
Rim
1964
Tokio
1968
Ciudad de México
1972
München
1976
Montréal
1980
Moskva
1984
Los Angeles
1988
Seoul
1992
Barcelona
1996
Atlanta
2000
Sydney
2004
Atina
2008
Peking
2012
London
2016
Rio de Janeiro
2020
Tokio
2024
Pariz
2028
Los Angeles
2032
Brisbane
Odgođene za 2021. zbog
pandemije COVID-a 19
Preuzeto iz "
Kategorije
CS1 greške: URL
Evropski glavni gradovi kulture
Olimpijski gradovi
Pariz
Glavni gradovi evropskih država
Gradovi u Francuskoj
Departmani Francuske
Île-de-France
Sakrivene kategorije:
Koordinate na Wikipodacima
Webarchive template wayback links
CS1 održavanje: arhivirana kopija u naslovu
CS1 greške: vanjski linkovi
CS1 održavanje: nepoznati jezik
Istaknuti članci
Pariz
Dodaj temu