Ευρασιατικά: Ρωσία (Μοσχοβία – Σιβηρία), Κεντρική και Ανατολική Ασία μέσα από τα κείμενα του Νικολάου Σπαθάρη (τέλη 17ου αιώνα)

ΑΝΑΣΤΑΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΝ. ΝΟΤΗ ΚΑΡΑΒΙΑ Ασκληπιού 35, 106 80 Αθήνα, τηλ. 210.36.20.465 – 36.22. 431 ISBN 978-960-258-148-3 Εικόνα εξωφύλλου: Χάρτης της Ασίας που αποδίδεται στον Νικόλαο Σπαθάρη (Harvard University, Houghton Library, hyde_ms_russ_72_2_recto) Copyright © 2025: Στέφανος Μ. Κορδώσης 答曰:我汗今年四十一岁，历事二十八年。 曩时，我国并未称汗，自伊番瓦什里鱼赤起，始称汗， 至今历二十 三代，共计三百五十余载，至十三代汗， 始征取喀山、托波儿、阿斯塔 尔汉等处，今已一百六十年矣。 Είπε: Φέτος, ο Χαγάνος μας έγινε σαράντα ενός ετών και βρίσκεται στο αξίωμα για είκοσι οκτώ χρόνια. Παλιά, η χώρα μας δεν χρησιμοποιούσε τον τίτλο του Χαγάνου. Από τότε που ο Ιβάν Βασίλιεβιτς άρχισε να αποκαλείται Χαγάνος πέρασαν είκοσι τρεις γενιές, συνολικά πάνω από τριακόσια πενήντα χρόνια. Ήταν ο δέκατος τρίτος Χαγάνος που κατέκτησε το Καζάν, το Τομπόλσκ, το Αστραχάν και άλλα μέρη. Έχουν περάσει εκατόν εξήντα χρόνια από τότε. Απόσπασμα από το ημερολόγιο του Tulichen 圖理珅 και την περιγραφή του επίσημου ταξιδιού του στη Ρωσία 阿拉腾奥其尔 (Alatan Ogier). Qīng cháo túlǐchēn shǐ tuán yǔ “yìyùlù” yán jiū (清朝图理琛使团 与《异域录》研究). Di 1 ban. Guilin: Guangxi shi fan da xue chu ban she, 2015, 314-315. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ..............................................................................................................................11 Κεφάλαιο 1: Το χειρόγραφο ΜΠΤ 176 και το αντίγραφό του Ms. Suppl. grec 1042 ....16 Συνοπτικός πίνακας περιεχομένων του χειρογράφου ΜΠΤ 176/Suppl. grec 1042 ...24 Τα ρωσικά έργα του Σπαθάρη και η υποδοχή τους .....................................................28 Η ζωή και η δράση του Σπαθάρη ..................................................................................31 ΜΕΡΟΣ 1: Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία ..................................................................................37 Κεφάλαιο 2: Τμήμα 2 του Ms. Suppl. grec 1042 - Γεωγραφικές πληροφορίες για το κράτος της Μοσχοβίας και τη δυτική Σιβηρία ..................................................................39 1η ενότητα: Ανατολικά των Ουραλίων (δυτική Σιβηρία) ............................................41 2η ενότητα: Δυτικά των Ουραλίων (Μοσχοβία)...........................................................48 Κεφάλαιο 3: Τμήμα 12 του Ms. Suppl. grec 1042 - Η κατάκτηση της Σιβηρίας και ο θάνατος του κοζάκου Ερμάκ ..............................................................................................52 1η παράγραφος-Ο Ερμάκ και η κατάκτηση της Σιβηρίας............................................55 2η παράγραφος-Ο θάνατος του Ερμάκ και η δεύτερη κατάκτηση της Σιβηρίας........66 Κεφάλαιο 4: Τμήμα 6 του Ms. Suppl. grec 1042 - Το βόρειο θαλάσσιο πέρασμα και η επιστολή του «Ἐρνεΐστου τοῦ Κνέζου» της Σαξονίας......................................................69 ΜΕΡΟΣ 2: Κεντρική Ασία ......................................................................................................81 Κεφάλαιο 5: Τμήμα 4 του Ms. Suppl. grec 1042 - Περιγραφή της Κασπίας και των εμπορικών δικτύων της Κεντρικής Ασίας .........................................................................83 Εισαγωγικές παρατηρήσεις στο κείμενο για την Κασπία............................................83 Η «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» ......................................................................86 Οι τέσσερις χερσαίες εμπορικές διαδρομές και οι αποστάσεις μεταξύ των εμπορικών σταθμών.......................................................................................................89 Τα εμπορικά λιμάνια της Κασπίας Θάλασσας .............................................................99 Παρατηρήσεις για το κείμενο «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» ......................103 ΜΕΡΟΣ 3: Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα..........................105 Κεφάλαιο 6: Φαναριώτικες εικόνες από τη σινο-ρωσική μεθόριο: Μια επισκόπηση των ελληνικών κειμένων του Νικόλαου Σπαθάρη σχετικά με την Κίνα και τον π. Αμούρ κατά την πρώιμη περίοδο των Qing ................................................................................107 Η Ρωσία, η Κίνα και η διανομή της Ασίας: Η κοιλάδα του ποταμού Αμούρ και η ρωσική εξάπλωση στην Δαουρία και Μαντζουρία ....................................................109 Οι Qing στη Δαουρία και Μαντζουρία .......................................................................115 Η σινο-ρωσική μεθόριος υπό διαμόρφωση: πόλεμος και διπλωματία .....................119 Σινο-ρωσικές διπλωματικές επαφές και η πρεσβεία του Σπαθάρη ...........................121 Κεφάλαιο 7: Η πρεσβεία υπό τον Σπαθάρη και τα ρωσικά κείμενά του για την Κίνα, τον ποταμό Αμούρ και την Ανατολική Ασία και οι ελληνικές μεταφράσεις τους.........123 Κεφάλαιο 8: Τμήματα 3, 5, 8, 9 και 11 του Ms. Suppl. grec 1042 - Σχόλια στις ελληνικές μεταφράσεις των κειμένων του Σπαθάρη για την ανατολική Σιβηρία και Κίνα...........127 Τμήμα 3 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 210-228.......................................................127 9 Τμήμα 5 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 248-278.......................................................129 Τμήμα 8 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 288 -300......................................................130 Τμήμα 9 του Ms. Suppl. grec 1042 σσ. 301 -305.......................................................132 Τμήμα 11 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 323-343.....................................................133 Κεφάλαιο 9: Κίνα-Gr/ Novus Atlas sinensis....................................................................134 Κεφάλαιο 10: Κιταΐα δουλεύουσα – τελευταίο μέρος .....................................................137 Κεφάλαιο 11: Περιγραφή Αμούρ-GR .............................................................................142 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ...............................................................................................................145 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 (Πρωτότυπα κείμενα του Ms. Suppl. grec 1042) ...................................151 Οι ελληνικές μεταφράσεις και τα πρωτότυπα ρωσικά κείμενα......................................153 Τμήμα 2 (σσ. 206-209): Kniga bol’shomu chertezhu - dopolneniya tobol’skoy redaktsii).....................................................................................................153 Τμημα 3.2 (σ. 215): Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν μπουχάρων καὶ τῆς ἰνδίας .........................157 Τμήμα 3.3 (σ. 216) Περὶ τῆς τοῦ Κιτάϊου/ Rospis’ sibirskim gorodam i ostrogam .159 Τμήμα 3.4 (σσ. 217-219): Περὶ τῆς τῶν Δαούρων ὁδοῦ (Κεφ. 8ον-9ον) .................161 Τμήμα 4 (σσ. 229-237): Περιγραφή Κασπίας/ Nakaz tsarya Alekseya Mikhaylovicha Makhmetu Isupu Kasimovu ..............................................................164 Τμήμα 6 (σσ. 278-281): Επιστολή του Ερνέστου της Σαξονίας .........................................171 Τμήμα 12 (σσ. 348-353): Νέο Χρονικό/ Novyy Letopisets” ..............................................173 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 Χάρτες βασικών τοπωνυμίων του Suppl. grec 1042..............................179 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ....................................................................................................................195 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ .............................................................................................................219 10 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η μελέτη που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα ερευνητικής διαδικασίας, μέρη της οποίας παρουσιάστηκαν κατά καιρούς σε συνέδρια1 καθώς και σε επιστημονικές προτάσεις που υποβλήθηκαν με σκοπό τη χρηματοδότηση βασικής έρευνας, κατά τη διάρκεια της περιόδου 2020-25, σχετικά με το έργο του Νικόλαου Σπαθάρη.2 Με εξαίρεση τα τμήματα που αφορούν στην Κίνα (που έχουν παρουσιαστεί σε σύντομη μορφή στα αγγλικά), τα αποτελέσματα της μακρόχρονης αυτής έρευνας δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά. Stefanos Kordosis, ‘A Description of Inner India in Phanariot Greek: Text and commentary’. Ανακοίνωση στο The Greek World and India: History, Culture and Trade from the Hellenistic period to Modern Times (4th c. BCE – 18th c. CE) Venice 12-13 Σεπτεμβρίου 2023· Stefanos Kordosis, ‘Identifying the original sources for Ms. Suppl. Grec. 1042 of Bnf. A case of Muscovite texts on History and Geography translated into Greek at the end of the 17th c.’ Ανακοίνωση στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα «Ζητήματα Ιστοριογραφίας και Διδακτικής της Ιστορίας», Κομοτηνή 2-5 Νοεμβρίου 2023· Stefanos Kordosis, ‘Partaking in the knowledge of the Age of Explorations: The late 17th c. translations into Greek of Nikolaos Spatharis-Milescu’s works about the History, Ethnography and Geography of Inner Eurasia’. Στο Ecumenism (and Cosmopolitanism). Κομοτηνή, 27-29 Μαΐου, 2022· Stefanos Kordosis, ‘Trade routes and distances from Astrakhan to India according to a late 17th c. Greek manuscript (Suppl. grec 1042, Bibliothèque nationale de France/ Département des manuscrits).’ Ανακοίνωση στο 1st International Conference: The Greek World and India: History, Culture and Trade from the Hellenistic period to Modern Times (4th c. BCE – 18th c. CE), Νέο Δελχί, 12-16 Δεκεμβρίου 2022· Στέφανος Κορδώσης, ‘Ελληνικές μεταφράσεις μοσχοβίτικων κειμένων ιστορίας και γεωγραφίας: Το χειρόγραφο Ms. Suppl. grec 1042 της BnF (MΠΤ 176 ΕΒΕ), στα τέλη του 17ου αιώνα’. Ανακοίνωση στο ΜΓ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο, Θεσσαλονίκη, 29-31 Μαΐου 2024.· Στέφανος Κορδώσης, ‘‘Χερσαίοι και θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι και σταθμοί στην Κασπία και την Κεντρική Ασία στα τέλη του 17ου αιώνα μέσα από το χειρόγραφο του Νικόλαου Σπαθάρη’. Ανακοίνωση στο ΜΑ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο, Θεσσαλονίκη 18-20 Μαΐου 2022. 2 2η και 3η Προκήρυξη Ερευνητικών Έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μελών ΔΕΠ και Ερευνητών/τριών. Οι προτάσεις είχαν ως στόχο τη μεταγραφή των αδημοσίευτων τμημάτων χειρογράφων που περιέχουν τις ελληνικές μεταφράσεις των κειμένων του Σπαθάρη. Επίσης, λήψη υποτροφίας από το Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων- Κινεζικό Πρόγραμμα (IDIS – China Program) 2024-25 για ανάδειξη και σχολιασμό των τμημάτων από τα κείμενα του Σπαθάρη που αφορούσαν στην Κίνα, σε working paper (βλ. Kordosis, Stefanos. ‘Greek Phanariot “Snapshots” from the Sino-Russian Frontier: A Mapping of Nikolaos Spatharis’s Greek texts on China and the Amur (Heilongjiang) Region in Early Qing Period.’ IDIS Working Paper. Athens: Institute of International Relations, Panteion University, Απρίλιος 2025. 1 11 Στέφανος Μ. Κορδώσης Οι βασικές πρωτογενείς πηγές ήταν τα κείμενα του Νικόλαου Σπαθάρη (γνωστός και ως Μιλέσκου), ενός Ρωμιού της Οθωμανικής αυτοκρατορίας που στα 1671 βρέθηκε στη Μόσχα και στην υπηρεσία του τσάρου Αλέξιου Α΄ (1629 - 1676), ως μεταφραστής και διπλωμάτης. Την περίοδο 1675 - 1678, ο Σπαθάρης απεστάλη στην Κίνα ως επίσημος πρέσβης του τσάρου και η σύνταξη κειμένων για την περιγραφή της Σιβηρίας και της Κίνας ήταν μέρος της αποστολής του. Τα κείμενα αυτά χωρίζονται σε δύο κατηγορίες, σε αδημοσίευτα χειρόγραφα σε διάφορες βιβλιοθήκες (Ελλάδα, Ρουμανία, Γαλλία) και σε δημοσιευμένα αποσπάσματα που έχουν εμφανιστεί κατά καιρούς, κυρίως στο εξωτερικό. Σκοπός της μελέτης ήταν ο σχολιασμός των κειμένων από τη σκοπιά ενός ιστορικού και η τοποθέτησή τους στο αντίστοιχο βιβλιογραφικό πλαίσιο. Χρησιμοποιήθηκαν για αυτόν το σκοπό δύο χειρόγραφα που ήταν άμεσα διαθέσιμα, δηλαδή το χειρόγραφο Suppl. grec 1042 της BnF (που αποτελεί αντίγραφο του χειρογράφου ΜΠΤ 176, που βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας) και το χειρόγραφο υπ. αρ. 14 της βιβλιοθήκης της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Προφήτη Ηλιού στη Σαντορίνη (για τα χειρόγραφα, την έως τώρα μελέτη και περιγραφή τους, βλ. και παρακάτω, τα κεφάλαια 1, 5 και 9). Αν και μεταφέρονται πληροφορίες για τα χειρόγραφα που χρησιμοποιήθηκαν στη μελέτη, δεν υπάρχουν παρά σχετικά λίγες φιλολογικές και παλαιογραφικές πληροφορίες, καθώς σκοπός εδώ δεν ήταν η σύγκριση ανάμεσα στις διάφορες εκδοχές των ελληνικών κειμένων που υφίστανται διασκορπισμένες στις προαναφερθείσες χώρες, σε διάφορα χειρόγραφα. Η μελέτη αποσκοπεί στον σχολιασμό των κειμένων από τη σκοπιά ενός ιστορικού της Κεντρικής Ευρασίας. Ως προς τα ήδη δημοσιευμένα κείμενα του Σπαθάρη (τα περισσότερα από τα οποία είναι αποσπάσματα από τα αντίστοιχα χειρόγραφα που ήταν διαθέσιμα στους μελετητές), υπάρχουν οι σχετικές παραπομπές στα σχετικά κεφάλαια, στην ανά χείρας μελέτη. Οι σχολιασμοί τους από τους ερευνητές που τα εξέδωσαν αφορούν κατά το μεγαλύτερο μέρος σε παλαιογραφικού ή φιλολογικού τύπου παρατηρήσεις. Όπως σημειώνεται παρακάτω (βλ. κεφάλαια 1 και 7), τα περισσότερα από τα κείμενα του Σπαθάρη αποτελούν απευθείας μεταφράσεις κειμένων που αρχικά είχαν συνταχθεί από τον ίδιο στα ρωσικά του 17ου αιώνα και πραγματοποιείται, εδώ, και η ταύτισή τους με τα πρωτότυπα ρωσικά. Ωστόσο, όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης, δεν είναι όλα τα κείμενα των δύο χειρογράφων συνθέσεις του Σπαθάρη, αλλά, αντίθετα, τόσο το χειρόγραφο Suppl. grec 1042 της BnF όσο και το χειρόγραφο της Σαντορίνης, περιέχουν κείμενα των οποίων ο αρχικός συγγραφέας είναι άλλος. Πολλά είναι κείμενα της ρωσικής ή λατινικής γραμματείας του 17ου αιώνα, τα οποία αφορούν 12 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή στην Ασία (Σιβηρία, Κεντρική Ασία και Κίνα) και μεταφράστηκαν στα Ελληνικά, από τον Σπαθάρη ή τους συνεργάτες του. Ως προς το κείμενο που περιέχει την περιγραφή της Κίνας, μέχρι σχετικά πρόσφατα είχα την εντύπωση ότι είχαν διασωθεί μόνο λίγα αντίγραφά του, το ένα εκ των οποίων βρισκόταν στη βιβλιοθήκη της Μονής Μεγίστης Λαύρας (το υπ. αρ. 1681 του καταλόγου του Ευστρατιάδη ή 190Λ), καθώς και αυτά που βρίσκονταν αποκλειστικά στη Ρουμανία. Μόλις τον Δεκέμβριο του 2024 έθεσε υπόψη μου ο καθηγητής Χρήστος Αραμπατζής της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ το χειρόγραφο υπ. αρ. 14 της μονής Προφήτου Ηλιού στη Σαντορίνη, το οποίο ανακάλυψε κατά τη διάρκεια μια αποστολής ψηφιοποίησης. Αυτό ήταν και το χειρόγραφο που χρησιμοποίησα για την παρούσα εργασία, δεδομένου ότι το 190Λ δεν ήταν διαθέσιμο, ενώ το μικροφίλμ που περιέχει τις φωτογραφίες των σελίδων του στο Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, αν και διαθέσιμο, δεν είναι ευανάγνωστο. Όμως, ακόμη πιο πρόσφατα (Φεβρουάριος 2025), έμαθα ότι υπάρχουν και άλλα αντίγραφα στην Ελλάδα, τα οποία ετοιμάζονται προς έκδοση. Δε γνωρίζω σε ποια φάση ακριβώς βρίσκεται η έκδοσή τους, πάντως, στο Παράρτημα της μελέτης, εκτός από κάποιους χάρτες, παρουσιάζονται για πρώτη φορά και τα μεταγραμμένα κείμενα κάποιων εκ των τμημάτων του πρώτου χειρογράφου, Suppl. grec 1042, που μελέτησα και παρουσίασα στα διάφορα συνέδρια κατά την προηγούμενη περίοδο και τα οποία σχολιάζονται εδώ εκτενέστερα. 3 Η μελέτη των κειμένων του Σπαθάρη είναι σημαντική και για έναν ακόμη λόγο. Καλύπτουν ένα μεγάλο τμήμα της Ασίας (Ρωσία, Κεντρική Ασία, Ανατολική Ασία) και ειδικότερα εκείνο που έχει επικρατήσει να αναφέρεται ως Κεντρική Ευρασία στον ακαδημαϊκό χώρο. Ως Κεντρική Ευρασία θεωρείται, σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα του Τμήματος Κεντρικών Ευρασιατικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Ιντιάνα η περιοχή που εκτείνεται από την Κεντρική Ευρώπη έως την Ανατολική Ασία και από τη Λαπωνία και Σιβηρία έως τα Ιμαλάια.4 Σύμφωνα με τον ορισμό της ιστοσελίδας «Central Eurasian Studies World Wide» του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, η οποία λειτούργησε στα πλαίσια του Davis Center for Russian and Eurasian Studies, η Κεντρική Ευρασία περιλαμβάνει τον Καύκασο και τα εδάφη γύρω από τη λεκάνη της Κασπίας, τις τουρκικές και μουσουλμανικές περιοχές της λεκάνης του Βόλγα και της νότιας Ρωσίας, το βόρειο Τμήμα του Ιράν και του Αφγανιστάν, τις πρώην σοβιετικές κεντρασιατικές δη- Η μεταγραφή των κινεζικών λατινικά ακολουθεί το σύστημα Pinyin. Τα ρωσικά μεταγράφονται σύμφωνα με το U.S. Board of Geographic Names. 4 ‘Indiana University Bloomington, Central Eurasian Studies’, Central Eurasian Studies, ημερομηνία πρόσβασης 29 Απρίλιος 2025, https://ceus.indiana.edu/about/index.html. 3 13 Στέφανος Μ. Κορδώσης μοκρατίες του Τουρκμενιστάν, Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν, Τατζικιστάν και Κιργιστάν, τις βόρειες παρυφές του Πακιστάν και της Ινδίας καθώς και του Νεπάλ, τη νότια Σιβηρία έως τη Μογγολία δια μέσου των περιοχών της Τούβα και της Μπουριατίας, την αυτόνομη περιοχή του Xinjiang/Ανατολικού Τουρκεστάν και άλλες δυτικές περιοχές της Κίνας με μουσουλμανικό και τουρκικό πληθυσμό και το Θιβέτ και την εσωτερική Μογγολία. Αντίστοιχες είναι και οι προσεγγίσεις που κάνουν ρωσικά ιδρύματα έρευνας, όπως το Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών (Institut Vostokovedeniya Rossiyskoy Akademii Nauk), το οποίο μεταφράζει για τις ανάγκες της αγγλικής ιστοσελίδας του οργανισμού το Κέντρο Ερευνών Κεντρικής Ασίας, Καυκάσου και των περιοχών Ουράλη-Βόλγα (Tsentr izucheniya Tsentral’noy Azii, Kavkaza i Uralo-Povolzh’ya5) ως Central Eurasia Research Center (CERC)6 και ορίζει τη φράση Κεντρική Ευρασία ως συνώνυμη των περιοχών αυτών. Πρόκειται για την ενδοχώρα της Ευρασίας, περιοχή που ιστορικά έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση τόσο της Ευρώπης όσο και της υπόλοιπης Ασίας, επηρεάζοντας τη διαπολιτισμική επικοινωνία, πότε αρνητικά και πότε θετικά. Σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους η Κεντρική Ευρασία αποτέλεσε το κέντρο αυτοκρατοριών και πολιτισμών, αλλά υπήρξαν και μεγάλοι περίοδοι της ιστορίας της που ήταν τμήμα αυτοκρατοριών της ευρασιατικής περιφέρειας. Η Κεντρική Ευρασία διακρίνεται για την ιδιαίτερη κλιματική, γεωμορφολογική, και πολιτισμική ταυτότητα και κατοικήθηκε (και κατοικείται) από λαούς που ομιλούν ινδο-ευρωπαϊκές, αλταϊκές, ουραλικές και σινο-θιβετιανές γλώσσες. Σε επίπεδο οικονομικής ιστορίας χαρακτηρίζεται από την ιστορική διασύνδεσή της μέσω του λεγόμενου βόρειου κλάδου του δρόμου του μεταξιού (ή διάδρομος της στέπας), ο οποίος ένωνε τις ποντοκασπιανές στέπες με τις πεδιάδες της ΒΑ Κίνας (Ματζουρία). Πολιτειακά, κατά τους αρχαίους χρόνους έως τους πρώιμους νεότερους, τέθηκε υπό νομαδικές αυτοκρατορίες, διαφόρων μεγεθών. Κατά το μεσαίωνα και μέχρι τη νεότερη εποχή αποτέλεσε πεδίο ανταγωνισμού των μεγάλων θρησκειών (κυρίως μεταξύ Χριστιανισμού, Ζωροαστρισμού, Ισλάμ και Βουδισμού) ενώ στις απαρχές της νεότερης εποχής ένα μεγάλο τμήμα της εντάχθηκε στις αυτοκρατορίες της Ρωσίας και Κίνας. Κατά τη σύγχρονη περίοδο και μετά τον Α΄Π.Π. μεγάλο τμήμα της αποτελούσε μέρος της ΕΣΣΔ και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας (μετά το 1950). ‘Центр изучения Центральной Азии, Кавказа и Урало-Поволжья’, ημερομηνία πρόσβασης 29 Απρίλιος 2025, https://www.ivran.ru/centre-of-central-asia-and-caucasus. 6 ‘Departments’, ημερομηνία πρόσβασης 29 Απρίλιος 2025, https://www.ivran.ru/en/departments/ centre-of-central-asia-and-caucasus. 5 14 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή Κατά συνέπεια η Ρωσία (ή τουλάχιστον ένα τμήμα αυτής) αναγνωρίζεται ως μέρος αυτής της γεωγραφικής οντότητας και αυτός είναι ένας από τους λόγους που η Κεντρική Ευρασία εξετάζεται σε πανεπιστημιακά ιδρύματα σε συνδυασμό με Ρωσικές ή Σλαβικές Σπουδές.7 Σε μεγάλο βαθμό αυτό προκύπτει και από το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της γνώσης που έχει παραχθεί για την περιοχή αυτή στα επιστημονικά πεδία της Ιστορίας, Εθνολογίας, Γλωσσολογίας κλπ., μέχρι στιγμής, είναι σε ρωσική γλώσσα μιας και ιστορικά μεγάλα τμήματα τη Κεντρικής Ευρασίας υπήρξαν ή είναι μέρος της ευρύτερης ρωσικής οικουμένης. Τα κείμενα που υπάρχουν στα χειρόγραφα που εξετάστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν για την ανά χείρας εργασία, μπορούν να αποτελέσουν μια πολύ καλή εισαγωγή για τη μελέτη της νεότερης ιστορίας αυτής της τεράστιας περιοχής αλλά και πλευρών της ρωσικής και κινεζικής ιστορίας, ειδικότερα. Σε αυτόν τον πρώτο τόμο σχολιάζονται κάποια από τα κείμενα των χειρογράφων Suppl. Grec 1042 της BnF (ΜΠΤ 176) και αρ. 14 βιβλιοθήκης της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Προφήτη Ηλιού Σαντορίνης. Θα ακολουθήσουν και άλλοι τόμοι, με σκοπό το σύνολο των κειμένων που περιέχουν τα χειρόγραφα να έχει μεταγραφεί, παρουσιαστεί και σχολιαστεί. Βλ. για παράδειγμα: Arizona State University - The Melikian Center: Russian, Eurasian and East European Studies· Carleton University - Institute of European, Russian, and Eurasian Studies·Columbia University - Harriman Institute for Russian, Eurasian and East European Studies· Georgetown University - Center for Eurasian, Russian, and East European Studies· Harvard University - Davis Center for Russian and Eurasian studies (πρώην Russian Research Center)· Hokkaido University - Slavic-Eurasian Research Center· Stanford University - Center for Russian, East European and Eurasian Studies· University of California, Berkeley - Institute of Slavic, East European, and Eurasian Studies· University of Chicago - Center for East European and Russian/Eurasian Studies· University of Illinois at Urbana–Champaign - Russian, East European, and Eurasian Center· University of Kansas - Center for Russian, East European and Eurasian Studies· University of Pittsburgh - Center for Russian, East European, and Eurasian Studies· University of Toronto - Centre for European, Russian, and Eurasian Studies· University of Texas, Austin - Center for Russian, East European and Eurasian Studies· University of Virginia - Center for Russian, East European, and Eurasian Studies (CREEES)· University of Washington - Ellison Center for Russian, East European and Central Asian Studies· University of Wisconsin– Madison - Center for Russia, East Europe and Central Asia·University of North Carolina-Chapel Hill - Center for Slavic, Eurasian and East European Studies· George Washington University Institute for European, Russian, and Eurasian Studies· Leiden University - Russian and Eurasian Studies (MA)· Uppsala University - Institute for Russian and Eurasian Studies (IRES)· University of Helsinki. Master in Russia, Eurasia, and Eastern Europe Studies etc. 7 15 Στέφανος Μ. Κορδώσης Κεφάλαιο 1: Το χειρόγραφο ΜΠΤ 176 και το αντίγραφό του Ms. Suppl. grec 10428 Το χειρόγραφο ΜΠΤ 176 σήμερα βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας, ωστόσο η πρόσβαση των μελετητών σε αυτό είναι περιορισμένη, εξαιτίας της κακής κατάστασης στην οποία βρίσκεται, ενώ δεν έχει ακόμη ψηφιοποιηθεί από τις σχετικές υπηρεσίες της Βιβλιοθήκης ή, τουλάχιστον, δεν έχει δοθεί στη δημοσιότητα. Παραμένει ανέκδοτο, με εξαίρεση κάποια από τα μέρη του που δημοσίευσαν μελετητές κατά καιρούς και στο μεγαλύτερό του μέρος ασχολίαστο.9 Εξαιτίας της μη προσβασιμότητας λόγω της κακής κατάστασης του χειρογράφου, η προσέγγιση που ακολουθούμε στο ΜΠΤ 176 γίνεται μέσω του χειρογράφου Ms. Suppl. grec 1042 της BnF, το οποίο, όπως αναφέρθηκε, είναι το ακριβές αντίγραφο του πρώτου που έγινε από τον E. Legrand στα 1885 και βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.10 Μάλιστα, το Suppl. grec 1042 είναι και το μοναδικό αντίγραφό του ΜΠΤ 176, όπως κατέδειξε η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ Όλγα Αλεξανδροπούλου11. Το χειρόγραφο ΜΠΤ 176 χρονολογείται στο τέλος του 17ου αιώνα, είναι αποτέλεσμα μεταφραστικού έργου που χρηματοδοτήθηκε από τον Δοσίθεο Β΄ Πατριάρχη Ιεροσολύμων και πραγματοποιήθηκε την εποχή που ο ανεψιός του, Χρύσανθος Νοταράς, επισκέφτηκε τη Μόσχα (1692-1694).12 Όπως αποδέχονται οι περισσότεροι μελετητές, η μετάφραση έλαβε χώΟ πυρήνας του κειμένου παρουσιάστηκε στο: Κορδώσης, ‘Χερσαίοι και θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι’, 2024. 9 Σωτηρία Σταυρακοπούλου, ‘Κυριάκος Κ. Παπουλίδης και Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, Helleno-Russica, ήτοι Tεκμήρια της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας περί της Ρωσίας (14531821), Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Κυριακίδη, 2014, σελ. 392+9 εικ.’, Ελληνικά 65 (2015): 362. 10 Petre P. Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu (1636-1708)’, Mélanges de l’École roumaine en France, 1925, 133. 11 Ol’ga M. Aleksandropulos, ‘Skazaniye ob ubiyenii Daniila Suzdal’skogo i o nachale Moskvy» i ego perevod (K voprosu o grecheskikh perevodakh nachala 90-kh gg. XVII v.)’, στο Moskhovia (=Moskoviya). Problemy vizantiyskoy i novogrecheskoy filologii, επιμέλ. Dmitriy Afanas’yevich Yalamas, τ. 1 (Moskva: Indrik, 2001), 68–69. 12 Πηνελόπη Στάθη, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς Πατριάρχης Ἱεροσολύμων: Πρόδρομος τοῦ Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ’ (Doctoral Dissertation, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ). Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Τομέας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας και Λαογραφίας, 1996), 77–78. 8 16 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή ρα στη Σλαβο-ελληνο-λατινική Ακαδημία στη Μόσχα. Το χειρόγραφο είναι γνωστό στους Έλληνες μελετητές13 κυρίως εξαιτίας του πρώτου μέρους του που είναι μετάφραση της διεθνώς πολυσυζητημένης περιγραφής, από τον ίδιο τον Νικόλαο Σπαθάρη, της διαδρομής του κατά μήκος της Σιβηρίας, όταν ταξίδευε προς το Πεκίνο ως πρέσβης του τσάρου Αλέξιου Α΄.14 Το πρωτότυπο ρωσικό κείμενο της διαδρομής του Σπαθάρη δημοσιεύτηκε στα 1882 από τον Arsen’yev, όπως κατέδειξε ο Khrisanf Mefod’yevich Loparev (ιστορικός βυζαντινολόγος) που πρώτος έκανε τον συσχετισμό ανάμεσα στα δύο κείμενα.15 Εκτός, όμως, από την πρώτη ενότητα, που είναι η εκτενέστερη στο χειρόγραφο, ο Κωνσταντίνος Σάθας αναφέρει επτά ακόμη ενότητες του χειρογράφου,16 τις οποίες επαναλαμβάνει, με κάποιες περισσότερες λεπτομέρειες, λίγα χρόνια αργότερα ο Παπαδόπουλος-Κεραμεύς στην περιγραφή του χειρογράφου.17 Από τότε αρκετά έχουν προστεθεί ως προς την περιγραφή του χειρογράφου, με τους μελετητές να διακρίνουν περισσότερες από τις 8 αρχικές ενότητες. Στο χειρόγραφο έχουν κατά καιρούς αναφερθεί, έμμεσα ή άμεσα, μεγάλοι Γάλλοι μελετητές, όπως ο ελληνιστής και ανατολιστής, E. Legrand Κωνσταντίνος Σάθας, Μεσαιωνικὴ βιβλιοθήκη, τ. Α΄ (Βενετία, 1872), 400· Αθανάσιος Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Ἱεροσολυμιτική βιβλιοθήκη, ἤτοι, κατάλογος τῶν ἐν ταίς βιβλιοθήκαις τοῦ ἁγιωτάτου ἀποστολικοῦ τε καί καθολικοῦ ὀρθοδόξου πατριαρχικοῦ θρόνου τῶν Ἱεροσολύμων καί πάσης Παλαιστίνης ἀποκειμένων ἑλληνικῶν κωδίκων / συνταχθεῖσα μεν και φωτοτυπικοίς κοσμηθεῖσα πίναξιν ὑπό Α. Παπαδοπούλου - Κεραμέως, τ. Δ΄ (Αγία Πετρούπολη, 1899), 148–49. 14 Για μια σύντομη περιγραφή της πρεσβείας αυτής και του ιστορικού της πλαισίου, βλ. Philip Snow, China and Russia: Four Centuries of Conflict and Concord (New Haven: Yale University Press, 2023), 20–28· Κορδώσης, ‘Χερσαίοι και θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι’, 2022, 5–17. Βλ. επίσης παρακάτω, κεφάλαιο 7. 15 Khrisanf Mefodiyevich Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’, στο Pamyatniki Drevney Pis’mennosti i Iskusstva, τ. CXLI (Obshchestvo lyubiteley drevney pis’mennosti, 1901), 5. Το πρωτότυπο ρωσικό κείμενο δημοσιεύτηκε στο: Yuriy Vasil’yevich Arsen’yev, επιμ., Puteshestviye cherez Sibir’ ot Tobol’ska do Nerchinska i granits Kitaya russkogo poslannika Nikolaya Spafariya v 1675 godu. Dorozhnyy dnevnik Spafariya, Zapiski Imp. Russkogo Geograficheskogo Obshchestva (Sankt-Peterburg: Tip. V. Kirshbauma, 1882). 16 Κωνσταντίνος Σάθας, Νεοελληνικὴ Φιλολογία : Βιογραφίαι τῶν ἐν τοῖς γράμμασι διαλαμψάντων Ἑλλήνων, ἀπὸ τῆς καταλύσεως τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας μέχρι τῆς ἑλληνικῆς ἐθνεγερσίας (1453-1821) (Ἐν Ἀθήναις: Ἐκ τῆς Τυπογραφίας τῶν τέκνων Ἀνδρέου Κορομηλά, 1868), 400: "Ἐν κεφαλαίοις δεκαεπτὰ καταγράφει χωρογραφικῶς τὰ μέρη ἐξ ὧν διῆλθεν· εἶτα δ’ ἕπονται· περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης· τὸ διάταγμα τῆς ἀποστολῆς του καὶ ὁποῖαι κατὰ καιροὺς ἐκ τῆς Σινικῆς ἐκομίσθησαν πραγματεῖαι μετὰ τῶν τιμῶν αὐτῶν. Περιγραφὴ τῆς αὐθεντείας τῆς Σημπηρίας. Περιγραφὴ τῆς Κιταϊκῆς αὐθεντείας, καὶ τοῦ λόφου Τοργοντζίνσκου. Διήγησις περὶ τῆς ἀρχῆς τῆς μεγίστης ὀρθοδόξου αὐθεντείας, βασιλευούσης πόλεως Μόσκβας, πῶς καὶ εἰς ποῖον καιρὸν, καὶ τίνι τύχη τό τοιοῦτον μεγάλον βασίλειον ἤρξατο, καὶ τοσοῦτον ηὔξησε καὶ ἐδοξάσθη. Περὶ εἰδήσεως τῆς γῆς Κιταΐας, καὶ περὶ βαθυτάτης Ἰνδίας. Κυρίλλου φιλοσόφου τοῦ Ρωμαίου ὁμιλία εὐσεβοῦς διδαχῆς πρὸς τὸν εὐσεβέστατον Κανέζην Βλαδιμήρην.". 17 Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Ἱεροσολυμιτική βιβλιοθήκη, 148–49. 13 17 Στέφανος Μ. Κορδώσης (στον οποίο οφείλουμε και το αντίγραφο του ΜΠΤ 176 που βρίσκεται στη Γαλλία) και ο φιλόλογος E. Picot18 (που έκανε και τον πρώτο κατάλογο των έργων του Σπαθάρη19) καθώς και, εκτός από Έλληνες μελετητές, Ρουμάνοι και φυσικά Ρώσοι. Η ενασχόληση των Ρουμάνων ιστορικών και λογίων προκύπτει στα πλαίσια της μελέτης της ζωής και του έργου του Νικόλαου Σπαθάρη ή Μιλέσκου, όπως τον αναφέρουν, λόγω του τόπου γέννησής του. Ενδεικτικά, από τους Ρουμάνους οι πιο γνωστοί είναι οι: Gheorghe Sion,20 Petre Panaitescu,21 Corneliu Bărbulescu,22 Constantin Giurescu23 Nicolae Iorga24 και άλλοι νεότεροι, όπως οι: Zamfira Mihail,25 Φλωρίν Μαρινέσκου,26 και Daniela Dumbravă.27 Από τους Ρώσους – και πάλι ενδεικτικά – εκτός από αυτούς που κάνουν έμμεσες αναφορές στο χειρόγραφο, λόγω της ενασχόλησής τους με τα ρωσικά κείμενα του Σπαθάρη, άμεσα αναφέρονται στο χειρόγραφο ο Loparev,28 η Mayya Andreyevna Momina,29 και, στα πλαίσια μελετών του για ελληνικές μεταφράσεις ρωσικών κειμένων στην πρώι- Émile Picot, Notice Biographique et Bibliographique sur Nicolas Spatar Milescu (Paris: Ernest Leroux, 1883). 19 Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, 1883, 475–92. 20 Gheorghe Sion, μτφ., ‘De la Tobolsk până în China (note de călătorie)’, στο Analele Academiei Romane, τ. X, II (Bucuresci: Tipografia Academiei Romane, 1889), 89–181. 21 Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu’. 22 Nicolae Milescu, Jurnal de căloterie in China [Spafarii’s travel journal in China], μετάφρ. και επιμέλ. Corneliu Bărbulescu (Bucharest: Editura de Stat pentru Literatură şi Artă, 1958). 23 Constantine Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul. Contribuţiuni la opera sa literară’, στο Analele Academiei Române. Memoriile Secţiunii Istorice, τ. VII, 3 (Bucureşti, 1927), 231–83. 24 Nicolae Milescu και Chrýsanthos Notarás, Oeuvres inédites de Nicolas Milescu, publiées par N. Iorga, επιμέλ. Nicolae Iorga (Bucarest: Ateliers graphiques ‘Cultura nat̡ională’, 1929), 1–19. 25 Mihail Zamfira, ‘La diffusion des écrits orientaux» de Nicolas le Spathaire (Mileseu)’, Revue des études sud-est européens 23, τχ. 2 (1985): 117–29· Mihail Zamfira, Nicolae le Spathaire Milescu à travers ses manuscrits (Bucuresti: Ed. Acad. Române, 2009). 26 Φλωρίν Μαρινέσκου, ‘Νικόλαος 'Μιλέσκου': Ένας Ελληνο-ρουμάνος λόγιος του 17ου αι. και το ταξίδι του στην Κίνα’, Journal of Oriental and African Studies 2 (1990): 76–91. 27 Daniela Dumbravă, ‘La missione di Nicolae Milescu in asia settentrionale (1675-1676)’ (PhD Thesis, Firenze, Istituto Studi Umanistici. Università di Firenze, 2007)· Daniela Dumbravă, ‘The k’ou-t’ou, a Political and Religious Ceremonial at the Court of the Ch’ing Dynasty Brief Note about the Milescu – K’ang-hsi Case (June 1676)’, Echinox Journal, 2007· Daniela Dumbravă, ‘Nicolae Milescu in Asia Settentrionale (1675). Preliminari alla sua missione diplomatica presso la corte imperiale dei Qing’, Studia Asiatica 10 (2009): 167–232· Daniela Dumbravă, ‘Two European Chronicles on the Manchu-Russian Negotiations in the 17th Century’, στο Tomás Pereira, S.J. 1646-1708 : Life, Work and World (Lisboa : Centro Científico e Cultural de Macau : Fundação para a Ciência e a Tecnologia, 2010), 318–52· Daniela Dumbravă, ‘Plastic Surgery in 17th Century Εurope. Case Study: Νicolae Μilescu, the Snub-Nosed’, Revista Medico Chirurgicală a Societății de Medici Și Naturaliști, Universitatea de Medicină Și Farmacie, 2013, 699–713. 28 Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’. 29 Mayya Andreyevna Momina, ‘Grecheskiy perevod XVII veka «Opisaniye Sibiri» N.G. Spafariya’, Revue des études sud-est européens 23, τχ. 2 (1985): 130–36. 18 18 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή μη νεοτερικότητα, ο Boris L’vovich Fonkich 30 (ιστορικός και βυζαντινολόγος του МГУ). Ο πρώτος κατάλογος των έργων του Σπαθάρη στα ρωσικά έγινε από τον Mikhailovskiy.31 Από ελληνικής πλευράς, εκτός από τις περιγραφές των Σάθα και Παπαδοπούλου-Κεραμέως, πρώιμες αναφορές στο χειρόγραφο κάνουν οι Μιχαήλ Λάσκαρης,32 Αχιλλέας Λαζάρου,33 Κωνσταντίνος Παπουλίδης34 και ακολουθούν πολλοί άλλοι. Μέχρι και πριν λίγο καιρό λίγα από τα υπόλοιπα τμήματα είχαν αναγνωριστεί και ακόμη λιγότερα ταυτιστεί με πρωτότυπες ρωσικές πηγές. Το δεύτερο τμήμα είχε μερικώς ταυτιστεί, πάλι από τον Loparev, ως έργο του βοεβόδα του Τομπόλσκ (από το 1667 έως το 1670) P. I. Godunov”, σχετικά με τη γεωγραφία της Σιβηρίας, γνωστό ως Spisok” s” chertezha Sibirskiya zemli (Списокъ съ чертежа Сибирския земли). Τα ρωσικά αυτά κείμενα δημοσιεύτηκαν το 184935 και ξανά, από άλλο χειρόγραφο, το 1890,36 ωστόσο, όπως φαίνεται και στο σχετικό κεφάλαιο της παρούσας μελέτης (κεφάλαιο 2), υπάρχει άλλη, προγενέστερη ρωσική πηγή, από την οποία προέρχεται το ελληνικό κείμενο, με τον τίτλο: Kniga Bol’shomu Chertezhu (Книга Большому Чертежу). Το τμήμα 10 αφορά στη διήγηση για την ίδρυση της Μόσχας. Ο Loparev είναι πρωτοπόρος κι εδώ, αναγνωρίζοντας τον θρυλικό κύκλο του 17ου αιώνα γύρω από την ίδρυση της Μόσχας, χωρίς όμως να καταφέρνει να ταυτίσει το ελληνικό κείμενο με κάποιο ρωσικό επακριβώς, πράγμα που πέτυχε η Αλεξανδροπούλου, ακριβώς 100 χρόνια μετά.37 Επί- 30 Boris L’vovich Fonkich, ‘Grecheskoye knigopisaniye v Rossii v XVII v.’, στο Knizhnyye tsentry Drevney Rusi, XVII vek Raznyye aspekty issledovaniya (Sankt-Peterburg: Nauka, 1994), 55–61. 31 Ivan Nikolayevich Mikhaylovskiy, Ocherk zhizni i sluzhby Nikolaya Spafariya v Rossii (Kiyev: tip. G.T. Korchak- Novitskogo, 1895). 32 Μιχαήλ Λάσκαρης, ‘Ὁ Χρύσανθος Νοταρᾶς καὶ ἡ Κίνα’, Ἑλληνικὴ Δημιουργία 6 (1950): 433– 40. 33 Αχιλλεύς Λαζάρου, ‘Nicolae Milescu, ὁ Λάκων 'Homo Universalis'’, στο Πρακτικὰ Α΄ Λακωνικοῦ Συνεδρίου, τ. Β΄ (Ἐν Ἀθήναις, 1980), 188–98· Αχιλλεύς Λαζάρου, ‘Ν. Σπαθάρης (16361708), ὁ πρῶτος Νεοέλληνας στὴν Κίνα’, Ἑλευθερία (Λαρίσσης), 27 Απρίλιος 1986, 6· Αχιλλεύς Λαζάρου, ‘Ν. Σπαθάρης, ἔνας Ἕλληνας στὸ Πεκίνο’, Ἑλευθερία (Λαρίσσης), 25 Μάιος 1986, 6· Αχιλλεύς Λαζάρου, Ελληνισμός και λαοί Νοτιοανατολικής (ΝΑ) Ευρώπης. Διαχρονικές και διεπιστημονικές διαδρομές, τ. Α΄ (Αθήνα, 2009)· Αχιλλεύς Λαζάρου, Ελληνισμός και λαοί Νοτιοανατολικής (ΝΑ) Ευρώπης. Διαχρονικές και διεπιστημονικές διαδρομές, τ. Δ΄ (Αθήνα, 2010). 34 Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης και Κυριάκος Παπουλίδης, Helleno-Russica ήτοι τεκμήρια της πρώϊμης νεοελληνικής γραμματείας περί της Ρωσίας (1453-1821) (Αφοί Κυριακίδη, 2014). 35 Grigoriy Ivanovich Spasskiy, Spisok” s” chertezha Sibirskiya zemli, zaimstvovannyy iz rukopisnogo sbornika XVII veka i ob”yasnennyy primechaniyami Imperatorskago Moskovskogo obshchestva istorii i drevnostey rossiyskikh” deystvitel’nym chlenom” G.I. Spasskim (Moskva: Univ. tip, 1849). 36 Andrey Aleksandrovich Titov”, Sibir’ v” XVII veke. Sbornik” starinnykh” russkikh” statey o Sibiri i prilezhashchikh” k” ney zemlyakh” (Moskva, 1890)· βλ. Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’, 5. 37 Aleksandropulos, ‘Skazaniye’, 39. 19 Στέφανος Μ. Κορδώσης σης, ο Loparev αναγνώρισε και το τμήμα 11 του χειρογράφου («Περὶ εἰδείσεως τῆς Γῆς Κιταΐας καὶ περὶ βαθυτάτης Ἰνδίας»), το οποίο ταύτισε με κείμενο πάλι του P. I. Godunov” που εκδόθηκε στα 1899.38 Από ελληνικής πλευράς, πιο πρόσφατα η Όλγα Αλεξανδροπούλου προχώρησε τη μελέτη του χειρογράφου, συμπληρώνοντας τα σχόλια του Fonkich.39 Η Ο. Αλεξανδροπούλου δίνει, επίσης, απάντηση στο ερώτημα του μεταφραστή του κειμένου (ο γνωστός Κοσμάς Ιβηρήτης)40 και προχωρά, όπως αναφέρθηκε, πιο λεπτομερειακά στην ταύτιση του τμήματος 10, «Διήγησις περὶ τῆς ἀρχῆς, τῆς μεγίστης ὀρθοδόξου αὐθεντείας, βασιλευούσης πόλεως μόσκβης», με κείμενο της ρωσικής γραμματείας, εκμεταλλευόμενη την επιστημονική παραγωγή από την εποχή του Loparev και έπειτα στη μελέτη του κύκλου των θρύλων για την ίδρυση της Μόσχας.41 Η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ διακρίνει και μέρη που δεν είχαν σημειωθεί από τους μελετητές πιο πριν. Έτσι, στο δεύτερο τμήμα του χειρογράφου διακρίνει σωστά δύο υποενότητες, χωρίς όμως να τις ταυτίζει με τις αντίστοιχες ρωσικές, όπως κάνει και με τη μη διακριτή μέχρι τη συγγραφή του άρθρου της ενότητας που αφορά στον κοζάκο Ερμάκ και τον θανάτό του (τμήμα 12), που βρίσκεται ακριβώς μετά το κείμενο περί της «βαθυτάτης Κιταΐας».42 Επίσης, ταυτίζει το τελευταίο τμήμα του χειρογράφου (τμήμα 13: «Κυρίλλου φιλοσόφου τοῦ Ῥωμαίου ὁμιλία εὐσεβοῦς διδαχῆς πρὸς τὸν εὐσεβέστατον κνέζην βλαδημήρην») με το σχετικό χωρίο από το Χρονικόν του Νέστορος (Повесть Временных лет), το γνωστό «Речь Философа»).43 Αν και αρχικά το ενδιαφέρον μας τράβηξαν δύο τμήματα του κειμένου που αναφέρονται στην Κίνα,44 κατά τη διάρκεια της μελέτης αναδείχθηκαν και άλλα ενδιαφέροντα τμήματα, τα οποία αναφέρονται στην Κεντρική Ασία, όπως Η περιγραφή της Κασπίας, το κείμενο και ο σχολιασμό της οποί- Semën Osipovich Dolgov, Vedomost’ o Kitayskoy zemle i glubokoy Indei: Issled. i tekst (SanktPeterburg: tip. ‘V.S. Balashev i K°’, 1899), 14. 39 Olga Alexandropoulou, ‘The History of Russia in Works by Greek Scholars of the SeventeenthCentury.’, Cyrillomethodianum 13-14 (1990 1989), 61-91. 40 Aleksandropulos, ‘Skazaniye’, 41–42. 41 Στο ίδιο, 40–41. 42 Στο ίδιο, 41, υποσημ. 8 και σελ. 61. 43 Στο ίδιο, 41. 44 Το τμήμα 8 (σσ. 288-300) του χειρογράφου Ms. Suppl. grec 1042: Περιγραφὴ τῆς Κιταϊκῆς αὐθεντείας τοῦ λόφου τουργοτζήνσκου, ὅθεν ἄρχεται, καὶ μετὰ τὸν λόφον ὁποῖαι κατοικεῖαι εἰσίν, ἕως καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐνδόξου μεγάλου τείχους, καὶ τῆς ἐνθρόνου πόλεως πεζίνης και το τμήμα 9 (σσ. 301-305): Περιγραφὴ τῆς τοῦ Κιταϊκοῦ βασιλείου πόλεως Πεζίνης, καὶ τῆς αὐλῆς τοῦ Κιταϊκοῦ Χάνου, καὶ περὶ πάντων ὡς εἰσήλθαμεν εἰς τὴν Χανικὴν αὐλήν, μετὰ τοῦ γράμματος τοῦ μεγάλου αὐθεντός, καὶ μετὰ ταῦτα εἰς τὴν προσκύνησιν, καὶ εἰς τὴν τράπεζαν, καὶ περὶ τῆς εἰσόδου πάσης τῆς πρεσβείας ταύτης. καὶ περὶ τοῦ Κιταϊκοῦ ἔθνους, καὶ παντὸς τοῦ βίου αὐτῶν, καὶ πάσης οἰκοδομῆς. Βλ. επίσης κεφάλαιο 8 της μελέτης. 38 20 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή ας παρουσιάστηκαν στο συνέδριο της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας, το 2022.45 Μπορούμε, έτσι, να προχωρήσουμε σε μερικές ακόμη ταυτίσεις τμημάτων του χειρογράφου με ρωσικές πηγές που δεν έχουν αναγνωριστεί μέχρι τώρα από την έρευνα, καθώς και σε μια αναγνώριση ενός επιπλέον χωρίου που δεν είχε παρατηρηθεί από προηγούμενους μελετητές. Έτσι, καταλήγουμε σε μια συνολική περιγραφή του χειρογράφου Suppl. grec 1042 με τη διαπίστωση ότι αποτελείται συνολικά από 13 τμήματα (συνεπώς 5 επιπλέον αυτών που είχαν αναγνωριστεί από τους προηγούμενους μελετητές, βλ. τον σχετικό πίνακα παρακάτω). Το τρίτο τμήμα του χειρογράφου είναι μετάφραση σχεδόν λέξη προς λέξη των Chertezh” vsey Sibiri, του 1667 και του Spisok’’ s’’ chertezha Sibirskіya zemli (Списокъ съ чертежа Сибирскія земли) του 1672 (βλ. κεφάλαιο 8). Το τέταρτο τμήμα του χειρογράφου – αυτό που αφορά στην Κασπία, όπως αναφέρθηκε – είναι η μετάφραση ενός ρωσικού εμπορικού Οδηγού (дорожник, βλ. εδώ κεφάλαιο 5) που συντάχθηκε για τον Μπουχαρινό έμπορο Makhmet Isup Kasimov, πρέσβη του τσάρου Αλέξιου Α΄ στους Μουγκάλ της Ινδίας, την ίδια εποχή που ο Νικόλαος Σπαθάρης απεστάλη ως πρέσβης στην Κίνα.46 Το ρωσικό πρωτότυπο εκδόθηκε στα 1884.47 Το πέμπτο τμήμα (βλ. κεφάλαιο 8) περιέχει δύο ενότητες. Η δεύτερη αναγνωρίστηκε από τον Loparev ως η αναφορά του πρέσβη Fedor Baykov (Федор Байков) από το ταξίδι του στην Κίνα ως πρέσβης του Αλεξίου Α΄, πριν από τον Σπαθάρη. Ταυτίστηκε με το κείμενο που εξέδωσε το 1820 ο Spasskiy καθώς και με άλλες εκδόσεις.48 Το πρώτο τμήμα της ενότητας, ωστόσο, είναι μια αναφορά του θησαυροφυλακίου της Μοσχοβίας (του «Приказ Большой казны») για την αποστολή του Baykov και αναγνωρίζεται εδώ για πρώτη φορά. Το έκτο τμήμα (κεφάλαιο 4) είναι μια επιστολή του Εκλέκτορα της Σαξονίας, Ερνέστου του Ευσεβούς, προς τον τσάρο Αλέξιο Α΄, η οποία προτείνει το άνοιγμα του βόρειου θαλάσσιου δρόμου προς την Κίνα. Το έβδομο τμήμα αφορά στην περιγραφή της Σιβηρίας και δεν έχει ταυτιστεί με κάποιο ρωσικό κείμενο. Πιθανώς να πρόκειται για το ίδιο κείμενο που σχολίασε ο Moravcsik και το οποίο ονομάζει «Διήγησις περὶ τοῦ Σιμπηρίου ἐν συνόψει».49 Δε φαίνεται να υπάρχουν μεταφράσεις του κειμένου αυτού Κορδώσης, ‘Χερσαίοι και θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι’, 2022. Η ταύτιση έγινε από τον Κορδώση Σ., στο ίδιο. 47 Dmitriy Kobeko, επιμ., Nakaz tsarya Alekseya Mikhaylovicha Makhmetu Isupu Kasimovu, poslannomu v 1675 godu k velikomu mogolu Aurenzebu (S. Peterburg: Tip. V. Kirshbauma, 1884). 48 Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’, 6. 49 Guyla Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας σὲ ἑλληνικὴ γλῶσσα’, στο Über Beziehungen des Griechentums zum Ausland in der neueren Zeit (Ο Ελληνισμός εις το εξωτερικόν), επιμέλ. Johannes Irmscher και Marika Mineemi, μετάφρ. Δ. Χατζής, τ. 40, Berliner Byzantinistische 45 46 21 Στέφανος Μ. Κορδώσης στα ρωσικά την εποχή που συντάχθηκε το χειρόγραφο. Είναι πιθανό, όμως, το κείμενο να είναι περίληψη ενός άλλου λατινικού κειμένου, ο συγγραφέας του οποίου ήταν ο Κροάτης καθολικός ιερέας Юрий Крижанич50 (Yuriy Krizhanich, περ. 1618 –1683), ο οποίος εξορίστηκε στο Τομπόλσκ, στα 1661 από τον τσάρο Αλέξιο. Αυτός φέρεται να συνέγραψε στα λατινικά μία ιστορία της Σιβηρίας, στα 1680-81, η οποία εκδόθηκε με τη ρωσική μετάφραση στα 1822, χωρίς ωστόσο o επιμελητής της έκδοσης (Spasskiy) να έχει ταυτίσει τον συγγραφέα της.51 Η όγδοη και ένατη ενότητα του χειρογράφου αφορούν στην Κίνα και είναι πρωτότυπα κείμενα του Σπαθάρη που προέκυψαν από την αποστολή του στο Πεκίνο (σχολιάζονται στο κεφάλαιο 8). Όπως γίνεται κατανοητό, στη μελέτη τούτη δε σχολιάζονται όλα τα τμήματα του κειμένου που περιέχει το χειρόγραφο, παρά μόνον εκείνα που έχουν μέχρι στιγμής μελετηθεί και παρουσιαστεί σε συνέδρια. Συνεπώς δε σχολιάζονται τα τμήματα 10 και 13 που αφορούν εξολοκλήρου στη ρωσική ιστορία ή φιλολογία, ούτε και το μεγαλύτερο 1ο τμήμα που είναι η περιγραφή της διαδρομής του Σπαθάρη από το Τομπόλσκ έως τον π. Ναούν, δεδομένου ότι έχει σχολιαστεί εκτενώς στη διεθνή βιβλιογραφία, κυρίως τη ρωσική. Μένει, επίσης, ασχολίαστο το τμήμα 7, καθώς θα αποτελέσει αντικείμενο άλλης, ξεχωριστής μελέτης. Τα τμήματα του χειρογράφου δε σχολιάζονται με τη σειρά που αυτά εμφανίζονται στη δομή του ίδιου του χειρογράφου. Προτιμήθηκε μια παράθεση των τμημάτων βάσει γεωγραφικών θεματικών που να επιτρέπει, συνδυαστικά, τον σχολιασμό αποσπασμάτων και από το χειρόγραφο της Σαντορίνης, που, άλλωστε, αφορά εξολοκλήρου στην Κίνα και την Ανατολική Ασία. Έτσι, στο πρώτο μέρος της μελέτης γίνεται σχολιασμός τμημάτων του χειρογράφου Suppl. grec 1042 που αφορούν στη Μοσχοβία και στη δυτική Σιβηρία (τμήμα 2, τμήμα 6 και τμήμα 12). Από το ίδιο χειρόγραφο σχολιάζονται στο δεύτερο μέρος τμήματα που αφορούν στην Κεντρική Ασία (τμήμα 4). Στο τρίτο μέρος, αφού δοθεί το ιστορικό περίγραμμα των πρώιμων σινο-ρωσικών σχέσεων, γίνεται σχολιασμός από κοινού τμημάτων του Suppl. grec 1042 (τμήματα 3, 5, 8, 9 και 11) και του χειρογράφου της Σαντορίνης που αφορούν στην κεντρική και ανατολική Σιβηρία, την Ανατολική Ασία και την Κίνα. Επίσης, σχολιάζονται και άλλα κείμενα του Σπαθάρη που δε Arbeiten (Berlin: Akademie-Verlag, 1968), 273–88· Gyula Moravcsik, ‘Szibériai útleírás görög nyelven’, Antik tanulmányok (Studia antiqua) 1 (1954): 129–40. 50 Basil Dmytryshyn, ‘Iurii Krizhanich: The First Sibirologist’, Russian History (Pittsburgh) 18, τχ. 1–4 (1991): 148. 51 Grigoriy Ivanovich Spasskiy, Povestvovaniye o Sibiri. (Sankt-Peterburg, 1822)· η ταύτιση γίνεται στα 1890 από τον Titov, βλ. Titov”, Sibir’ v” XVII veke. Sbornik” starinnykh” russkikh” statey o Sibiri i prilezhashchikh” k” ney zemlyakh”, VIII· Dmytryshyn, ‘Iurii Krizhanich’, 151. 22 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή βρίσκονται σε κανένα από τα δύο χειρόγραφα αλλά δημοσιεύτηκαν αλλού (η «Περιγραφή της πατρίδας του Μπογδοχάνη- Ανατολικής Ταταρίας» από το Κιταΐα δουλεύουσα του Χρύσανθου Νοταρά και το Περιγραφή του ποταμού Αμούρ). Όπως ήδη αναφέρθηκε, το χειρόγραφο ΜΠΤ 176 αποτελεί ένα από εκείνα τα έργα που ανήκουν στα τέλη του 17ου αιώνα. Θα επαναλάβουμε εν συντομία τους λόγους που ο 17ος αιώνας είναι κομβικός στην εμφάνιση ελληνικών έργων που αφορούν στη Ρωσία και την ιστορία της, αντλώντας από τις μελέτες του Fonkich, όπως μεταφέρονται και συμπληρώνονται από την Ο. Αλεξανδροπούλου: Βασικός παράγοντας της μετάφρασης ρωσικών κειμένων και της διάδοσή τους ήταν η ισχυροποίηση της Μόσχας ως κέντρο του ανατολικού σλαβικού κόσμου και ταυτόχρονα η σταθεροποίηση του ελέγχου της επί των νέων περιοχών πέραν των Ουραλίων ορέων. Αυτά ερμηνεύτηκαν υπό το φως δοξασιών που έδιναν στη Μόσχα τη θέση της Νέας Ρώμης και της Νέας Ιερουσαλήμ. 52 Εξίσου σημαντικός παράγοντας ήταν οι ελπίδες της χριστιανικής ανατολής για απελευθέρωση από τον ισλαμικό ζυγό με τη βοήθεια της Ρωσίας53 και η αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για την ιστορία της Ρωσίας, με την οποία υπήρχε η αίσθηση ότι οι δεσμοί, αν και μακραίωνοι, είχαν ατροφήσει.54 Η παρουσία των αδελφών Λειχούδη και η ύπαρξη της Σλαβο-ελληνο-λατινικής ακαδημίας στη Μόσχα κατά το Β΄ ήμισυ του 17ου αιώνα καθώς και η παρουσία εκεί του μετέπειτα Πατριάρχη Ιεροσολύμων Χρύσανθου Νοταρά, ανιψιού του Δοσιθέου Β΄ που είχε έντονη δραστηριότητα στη Μόσχα,55 υπήρξαν επίσης σημαντικές αιτίες για την αναθέρμανση του ενδιαφέροντος. Όπως κατέδειξε η Ο. Αλεξανδροπούλου, το χειρόγραφο ανήκει στην κατηγορία των ελληνικών κειμένων για τη Ρωσία που αποτελούν μεταφράσεις ρωσικών πρωτοτύπων και συμβάλλουν στην «λεγόμενη επιστημονική γνώση».56 Πρόκειται για ένα από τα έργα αυτά που «είναι πρωτίστως πολιτιστικά φαινόμενα, μνημείο των ελληνορωσικών πολιτιστικών σχέσεων, παραδείγματα διεύρυνσης και εμβάθυνσης του ελληνικού ενδιαφέροντος για τη ρωσική ιστορία».57 Η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ θεωρεί ότι το ΜΠΤ 176 είναι ένα εξαιρετικό δείγμα της τάσης που αναπτύσσεται αργά στον 17ο αιώ- Alexandropoulou, ‘The History of Russia’, 64. Στο ίδιο, 65–66. 54 Στο ίδιο, 68–69. 55 Στο ίδιο, 69–70. 56 Στο ίδιο, 71, 80 κ.ε. 57 Στο ίδιο, 80. 52 53 23 Στέφανος Μ. Κορδώσης να, όπου εκτός από τη διάχυση της επιστημονικής πληροφορίας (εν προκειμένω γεωγραφική και εθνολογική), το κριτήριο της συμπερίληψης ενός κειμένου ή μη είναι και φιλολογικό, εξηγώντας έτσι τα δύο τελευταία τμήματα του χειρογράφου.58 Συνοπτικός πίνακας περιεχομένων του χειρογράφου ΜΠΤ 176/Suppl. grec 1042 Ακολουθεί ένας κατάλογος των τμημάτων του Suppl. grec 1042 με την τέταρτη στήλη να παραπέμπει στα αντίστοιχα κεφάλαια εντός της μελέτης, όπου υπάρχει ο σχολιασμός τους. Τίτλος τμήματος χειρογράφου Σελ. Υπο-τμήματα Κεφάλαιο 1. 1-205 Τμήμα 1. Βίβλος ἐν ᾗ γέγραπται ἡ ὁδοιπορία τοῦ βασιλείας τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ τῆς πόλεως Τομπόλσκης, μέχρι καὶ τῶν ὁρίων του βασιλείου τῆς Χήνας… (διαδρομή του Σπαθάρη στη Σιβηρία) 2. 206-209 Τμήμα 2. Ἡ τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ Μόσκβης χειμέριος ὁδὸς μέχρι τοῦ Τομπόλσκη. υπο-τμήμα 2.1 (σσ. 206-207) Ἡ τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ Μόσκβης χειμέριος ὁδὸς μέχρι τοῦ Τομπόλσκη υπο-τμήμα 2.2 (σσ. 208209) Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν ἀπὸ τῆς βασιλείας τῆς Μόσκβας ἀπεχουσῶν ἐν μακρᾷ διαστάσει, ἔντόσι τόποις καὶ πόλεσιν ὁδὸς εὑρίσκεται. 58 Στο ίδιο, 87. 24 2 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή 3. 210-228 Τμήμα 3. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῶν ὁδῶν τῆς βασιλείας τοῦ Σημπηρίου διὰ τῶν ποταμῶν καὶ διὰ ξηρᾶς, ὅση που ἔστιν ὁδὸς καὶ περὶ τῶν βερστίων ἀκριβεστάτη υπο-τμήμα 3.1 (σσ. 210-214) ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῶν ὁδῶν τῆς βασιλείας τοῦ Σημπηρίου διὰ τῶν ποταμῶν καὶ διὰ ξηρᾶς, ὅση που ἔστιν ὁδὸς καὶ περὶ τῶν βερστίων ἀκριβεστάτη. (κεφάλαια 1ον-6ον) υπο-τμήμα 3.2 (σσ. 215) Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν Μπουχάρων καὶ τῆς ἰνδίας υπο-τμήμα 3.3 (σσ. 216) Περὶ τῆς τοῦ Κιτάϊου (Κεφ. 7ον) υπο-τμήμα 3.4 (σσ. 217-219) Περὶ τῆς τῶν Δαούρων ὁδοῦ (Κεφ. 8ον-9ον) 8 υπο-τμήμα 3.5 (σσ. 219223) Περὶ τῆς Λένσκιας ὁδοῦ (κεφ. 10ον -13ον ) υπο-τμήμα 3.6 (σσ. 223) Περὶ τοῦ ἐνησέου ποταμοῦ (κεφ. 14ον) υπο-τμήμα 3.7 (σσ. 223-226) Περὶ τοῦ ὄμπα ποταμοῦ (κεφ. 15ον-18ον) υπο-τμήμα 3.8 (σσ. 226228) Περὶ τῆς πέτρας ὁδοῦ (κεφ. 19ον -20ον) 25 Στέφανος Μ. Κορδώσης 4. 229-236 Τμήμα 4. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς Κασπίας θαλάσσης Περιγραφὴ διαβάσεως ἱππικῆς ἀπὸ τὸ πέτρινον κάστρον, ἕως τὰ μέρη τῆς Ἰνδίας. υπο-τμήμα 4.1 (σσ. 229-233) Περιγραφὴ διαβάσεως ἱππικῆς ἀπὸ τὸ πέτρινον κάστρον, ἕως τὰ μέρη τῆς Ἰνδίας. υπο-τμήμα 4.2 (σσ. 233-234) Περιγραφὴ ἄλλης ὁδοῦ σιμὰ εἰς τὴν θάλασσαν τῆς χβαλίν, ἕως τὸ μεσέτι, καὶ το κανδάγαρι. υπο-τμήμα 4.3 (234-235) Περιγραφὴ τῶν ἐμβασιῶν εἰς τὴν θάλασσαν τῆς χβαλήν μὲ μπούσια καὶ μὲ καράβια καὶ ὄνομα ἑκάστης 5 υπο-τμήμα 4.4 (235-236) Περιγραφὴ διὰ ξηρᾶς τῆς ταχυδρομίας τριγύρου εἰς ὅλην τὴν θάλασσαν τὴν Χβαλίν. 5. 237-278 Τμήμα 5. Πρεσβευτική αναφορά Θεοδώρου Ισαάκου Μπάικοβου από την πρεσβεία στην Κίνα (1654-1658) υπο-τμήμα 5.1 (237248) Ἐν ἔτει 7183ῳ, Δεκεμβρίου 13ῃ… υπο-τμήμα 5.2 (248-278) Ἴσον τῆς σκόπιας τῆς εἰσαγωγῆς. 8 6. 278-281 Τμήμα 6 Ἀναφορὰ Ἐρνεΐστου τοῦ Κνέζου τῆς Σαξονίας, 7183 Δεκεμβρίου 15. 7. 282-287 26 Τμήμα 7 Ἡ Αὐθεντία τῆς Σημπηρίας 4 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή 8. 288-300 Τμήμα 8 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς Κιταϊκῆς αὐθεντείας τοῦ λόφου τουργοτζήνσκου, ὅθεν ἄρχεται, καὶ μετὰ τὸν λόφον ὁποῖαι κατοικεῖαι εἰσίν, ἕως καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐνδόξου μεγάλου τείχους, καὶ τῆς ἐνθρόνου πόλεως πεζίνης. 8 Τμήμα 9 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς τοῦ Κιταϊκοῦ βασιλείου πόλεως Πεζίνης. Καὶ τῆς αὐλῆς τοῦ Κιταϊκοῦ Χάνου, καὶ περὶ πάντων ὡς εἰσήλθαμεν εἰς τὴν Χανικὴν αὐλήν, μετὰ τοῦ γράμματος τοῦ μεγάλου αὐθεντός, καὶ μετὰ ταῦτα εἰς τὴν προσκύνησιν, καὶ εἰς τὴν τράπεζαν, καὶ περὶ τῆς εἰσόδου πάσης τῆς πρεσβείας ταύτης, καὶ περὶ τοῦ Κιταϊκοῦ ἔθνους, καὶ παντὸς τοῦ βίου αὐτῶν, καὶ πάσης οἰκοδομῆς. 8 9. 301-305 10. 306-322 Τμήμα 10 Διήγησις περὶ τῆς ἀρχῆς, τῆς μεγίστης ὀρθοδόξου αὐθεντείας, βασιλευούσης πόλεως μόσκβης, πῶς, καὶ εἰς ποῖον καιρὸν, καὶ τίνι τύχῃ τὸ τοιοῦτον μεγάλον βασίλειον ἤρξατο, καὶ τοσοῦτον ηὔξησε καὶ ἐδοξάσθη. 27 Στέφανος Μ. Κορδώσης 11. 323-348 Τμήμα 11 Περὶ εἰδείσεως τῆς Γῆς Κιταΐας καὶ περὶ βαθυτάτης Ἰνδίας. 8 12. 348-353 Τμήμα 12. Τα δύο πρώτα κεφάλαια από το Νέο Χρονικό της Σιβηρίας Section 12. 1 (1ο κεφάλαιο του χρονικού) 348-351 Τῆς βασιλευούσης πόλεως Μοσκοβίας κατὰ τὸ μέρος τῆς Ἀνατολῆς εἶναι βασίλειον ὀνομαζόμενον… 3 Section 12. 2 (2ο κεφάλαιο του χρονικού) 351-353 Διὰ τὴν μάχην πῶς ἐσκότωσαν τὸν Ἐρμὰκ καὶ τοὺς κατζάκους. 13. 354-384 Τμήμα 13. ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΤΟΥ ΡΩΜΑΙΟΥ ὁμιλία εὐσεβοῦς διδαχῆς πρὸς τὸν εὐσεβέστατον κνέζην βλαδημήρην. Τα ρωσικά έργα του Σπαθάρη και η υποδοχή τους 59 Το έντονο ενδιαφέρον της Ευρώπης για τα ρωσικά κείμενα του Σπαθάρη ήταν αποτέλεσμα της αναζήτησης νέων αγορών από τους Ευρωπαίους. Ιδιαίτερα οι Άγγλοι, οι Γάλλοι, οι Γερμανοί, οι Δανοί και οι Σουηδοί ενδιαφέρονταν εξαιρετικά για την Κίνα και συγκεκριμένα για την προοπτική μιας Ο πυρήνας το κειμένου προέρχεται από το: Stefanos Kordosis, ‘Greek Phanariot “Snapshots” from the Sino-Russian Frontier: A Mapping of Nikolaos Spatharis’s Greek texts on China and the Amur (Heilongjiang) Region in early Qing period.’, IDIS Working Paper (Athens: Institute of International Relations, Panteion University, Ιανουάριος 2025). 59 28 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή χερσαίας διαδρομής προς αυτήν, διά μέσου της Ρωσίας, ή μιας θαλάσσιας διαδρομής κατά μήκος των ακτών της βόρειας Σιβηρίας που θα τους έφερνε στα λιμάνια της Κίνας.60 Αναζητούσαν νέες γεωγραφικές γνώσεις για την περιοχή μεταξύ Ρωσίας και Κίνας και, φυσικά, το ενδιαφέρον τους ήταν μεγάλο για τα έργα του Σπαθάρη που είχε ταξιδέψει σε αυτές τις περιοχές και τις είχε μελετήσει.61 Για τους Ρώσους, ο Σπαθάρης, γνωστός ως Nikolay Gavrilovich Spafariy, συγκαταλέγεται μεταξύ των διπλωματών που συνδέονται με το άνοιγμα της Ρωσίας στην Κίνα των Qing. Η αποστολή του στο Πεκίνο συνδέεται με τα γεγονότα που θα οδηγούσαν στην υπογραφή της Συνθήκης του Νερτσίνσκ /尼布楚條約 (1689), της Συνθήκης του Μπουρίνσκι/布连斯奇 界约 (1727) και της Συνθήκης της Κιάχτα/恰克图界约 (1727), οι οποίες οριοθετούσαν τα σινο-ρωσικά σύνορα στην Ανατολική Ασία, από τον ποταμό Argun (额尔古纳/ Éěrgǔnàhé) έως τα δυτικά, στα βουνά Sayan (薩 Βλ. για παράδειγμα, τις προσπάθειες που κατέβαλε η Αγγλική Εταιρεία Μοσχοβίας, από τα μέσα του 16ου αιώνα έως το 1600, στο Charles Henry Coote και Edward Delmar Morgan, επιμ., Early Voyages and Travels to Russia and Persia: With Some Account of the First Intercourse of the English with Russia and Central Asia by Way of the Caspian Sea., τ. 1, Works Issued by the Hakluyt Society 72 (New York: Printed for the Hakluyt Society, 1886), 159· επίσης, Baron, ‘Muscovy and the English Quest’, 3, 6, 17· Erika Monahan, The Merchants of Siberia: Trade in Early Modern Eurasia, 1η έκδ. (Ithaca; London: Cornell University Press, 2016), 83· M. B. Davydova, Vladimir Stepanovich Myasnikov και Sergey Leonidovich Tikhvinskiy, επιμ., Russkokitayskiye otnosheniya v XVII veke: materialy i dokumenty, τ. 1 (1608-1683) (Moskva: Nauka, 1969), 24. 61 Ο πρώτος δυτικοευρωπαίος που μετέφερε την είδηση του ταξιδιού του Σπαθάρη στην Κίνα και την περιγραφή του, την οποία μετέφρασε και δημοσίευσε το 1698, ήταν ο Γάλλος διπλωμάτης Foy de la Neuville, βλ. Foy (de la) Neuville, Relation curieuse, et nouvelle de Moscovie. Contenant, l’état présent de cet Empire. Les expéditions des Moscovites en Crimée, en 1689. Les causes des dernières Révolutions. Leurs Mœurs, & leur Religion. Le Récit d’un Voyage de Spatarus, par terre à la Chine. (Paris, 1698)· Gregory Afinogenov, Spies and Scholars: Chinese Secrets and Imperial Russia’s Quest for World Power (Harvard University Press, 2020), 105–7· ο γνωστός Ολλανδός χαρτογράφος Nicolaes Witsen βασίστηκε έμμεσα στα κείμενα του Σπαθάρη, αφού χρησιμοποίησε το χαρτογραφικό έργο του Ρώσου χαρτογράφου Remezov, που βασιζόταν στις πληροφορίες του Σπαθάρη, βλ. Nicolaes Witsen, Noord en Oost Tartarye, ofte bondigh ontwerp van eenige dier landen, en volken, zo als voormaels bekent zyn geweest: ... Met der zelver Lant-Karten ... Door Nicolaas Witsen ..., 2η έκδ. (Amsterdam, 1705)· επίσης, βλ. Valerie Kivelson, ‘Early Mapping: The Tsardom in Manuscript’, στο Information and Empire, επιμέλ. Simon Franklin και Katherine Bowers, 1η έκδ., Mechanisms of Communication in Russia, 1600-1854 (Open Book Publishers, 2017), 48–56. Από τις μεταφράσεις των έργων του Σπαθάρη στην Ευρώπη προήλθαν εκτεταμένες δευτερογενείς μελέτες και είναι αδύνατο να αναφερθεί κανείς στην ιστορία της Σινολογίας, των Ασιατικών Σπουδών και των σινορωσικών σχέσεων (και ευρύτερα των σινοευρωπαϊκών σχέσεων), χωρίς να αναφερθεί στα έργα που συνέταξε ο Νικόλαος Σπαθάρης. Η Andreea Brînză συνοψίζει την επιρροή που άσκησε στα πρώτα στάδια της ρουμανικής σινολογίας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, βλ. Andreea Brînză, ‘Romanian Sinology during the Cold War’, στο Sinology during the Cold War, επιμέλ. Antonina Łuszczykiewicz, Michael Brose και Andreea Brînză (Routledge, 2022), 156–72. 60 29 Στέφανος Μ. Κορδώσης 彥嶺/ Sàyàn lǐng) και ρύθμιζαν τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών.62 Ο Σπαθάρης θεωρείται κομιστής γνώσης για τη Σιβηρία, την εσώτερη Ασία και την Κίνα. Ιδιαίτερα η τελευταία ήταν ένα βασίλειο που είχε σχεδόν μυθικές διαστάσεις στο μυαλό των Ρώσων, μέχρι να γίνουν γνωστά τα έργα του.63 Εκτός από την Κίνα, ο Σπαθάρης έδωσε πληροφορίες και για την υπόλοιπη Ασία, συμπεριλαμβανομένων του Θιβέτ, της Κορέας και της Ιαπωνίας.64 Ο A. I. Andreev επισημαίνει τις αναφορές του Σπαθάρη στο Θιβέτ (Τανγκούτ), τον Λαμαϊσμό (την Εκκλησία και το τάγμα Γκελούγκ), τον Δαλάι Λάμα και την Ποτάλα.65 Ο Σπαθάρης άφησε επίσης μόνιμη εντύπωση στους Κινέζους της αυλής των Qing, όχι απαραίτητα θετική. Μία από τις πρώτες οδηγίες του αυτοκράτορα Kangxi προς τον Tulichen/图理琛, τον αυτοκρατορικό απεσταλμένο του στους Καλμούκους του Βόλγα (τους Torghut του Βόλγα) και τον Ayuki khan το 1714, τριάντα οκτώ χρόνια μετά τη διαμονή του Σπαθάρη στο Πεκίνο, ήταν να αναφέρει στον cháhǎn hàn/察罕汗, τον «Λευκό χαγάνο» (δηλ. τον Ρώσο τσάρο, ο οποίος, εκείνη την εποχή, δεν ήταν άλλος από τον Μέγα Πέτρο), την προσβλητική και καταδικαστέα συμπεριφορά (για τους Κινέ- 62 Davydova, Myasnikov και Tikhvinskiy, Russko-kitayskiye otnosheniya, τ. 1 (1608-1683):18, 20· η συνθήκη του Νερτσίνσκ συντάχθηκε στα λατινικά και μεταφράστηκε επί τόπου στα ρωσικά, μαντσού και κινεζικά. Η ρωσική και η μαντσού (με ρωσική μετάφραση) έκδοση της συνθήκης του Νερτσίνσκ στο: Davydova, Myasnikov και Tikhvinskiy, Russko-kitayskiye otnosheniya, τ. 2 (1686-1691) (Moskva: Nauka, 1969), 645–59· Mark Mancall, Russia and China. Their Diplomatic Relations to 1728 (Harvard Univeristy Press, 1971), 280–91· για άλλες εκδόσεις και μεταφράσεις της συνθήκης του Νερτσίνσκ, βλ. Vincent Chen, Sino-Russian Relations in the Seventeenth Century, 1η έκδ. (Martinus Nijhoff, 1966), 121–23· Ye Baichuan και Yuan Jian, ‘The Sino-Russian Trade and the Role of the Lifanyuan, 17th–18th Centuries’, στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited (Brill, 2016), 255. 63 Snow, China and Russia, 3· Eric Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire in Seventeenth Century Russian Documents on China’, Ch’ing-shih wen-t’i 2, τχ. 4 (1970): 24· όπως επισημαίνει ο Afinogenov, το έργο του Σπαθάρη και το έργο άλλων, έπαιξε το ρόλο της πηγής πληροφοριών για τη Μοσχοβία μέχρι τα μέσα του επόμενου αιώνα, βλ. Afinogenov, Spies and Scholars, 52, 105–7. Η παλαιότερη αναφορά στην Κίνα προέρχεται από μια μοσχοβίτικη πρεσβεία προς τους Οϊράτες (δυτική Μογγολία, Dzungaria), βλ. Chen, Sino-Russian Relations, 23. 64 Davydova, Myasnikov και Tikhvinskiy, Russko-kitayskiye otnosheniya, τ. 1 (1608-1683):18· Nikolay Spafariy, Sibir’ i Kitay, 1960, 282–84, 285–88. 65 Aleksandr Ivanovich Andreyev, Tibet v politike tsarskoy, sovetskoy i postsovetskoy Rossii (Sankt-Peterburg: Izd-vo S.-Peterb. un-ta : Nartang, 2006), 43· επίσης, ο G. Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’, 280 αναφέρει την πρώιμη καταγραφή του Σπαθάρη (ίσως την πρώτη αναφορά στους ρούνους της Σιβηρίας πριν από την ανακάλυψη των επιγραφών Orkhon στη Μογγολία) των τουρκικών ρουνικών επιγραφών του π. Γενισέι σε έναν βράχο, καθώς περνούσε από αυτόν, ενώ έπλεε στο ρεύμα του ποταμού, προς τον ποταμό Angara, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του προς το Πεκίνο. Bλ. επίσης, Sergey Grigor’yevich Klyashtornyy, Istoriya tsentral’noy Azii i pamyatniki runicheskogo pis’ma: Otechestv. issled., Seriya ‘Aziatika’ (SPb: Filol. fak. SPbGU, 2003). 30 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή ζους) του Mikelai/密科賴 (δηλ. του Σπαθάρη).66 Ωστόσο, δεν ήταν όλα αρνητικά στην άποψη των Κινέζων για τον Mikelai. Εκτός από τη συλλογή γεωγραφικών και εθνολογικών πληροφοριών για την Κίνα, ο Σπαθάρης μετέφερε γεωγραφικές πληροφορίες και προς την αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή στην αυλή των Qing, καθώς τους δώρισε έναν χάρτη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.67 Επομένως, ο Σπαθάρης ήταν από τους λίγους που ήταν γνωστοί στις άρχουσες ελίτ κατά μήκος όλης της Ευρασίας, από την Ευρώπη μέχρι την Κίνα.68 Οι δεξιότητες που είχε αποκτήσει κατά τη διάρκεια της νεότητάς του, χάρη στην εκπαίδευση υψηλού επιπέδου που είχε λάβει, και η πολιτική του εμπειρία στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη σφυρηλάτησαν τον χαρακτήρα του και του επέτρεψαν να γίνει ένας διάσημος συγγραφέας στην Ευρώπη και τη Ρωσία69 και ένας πολιτικός ικανός να προσαρμόζεται στις διάφορες αυλές και στα πιο απαιτητικά πολιτικά περιβάλλοντα. Δεν είναι να απορεί, συνεπώς, κανείς, γιατί η ελληνορθόδοξη ηγεσία, με πρωτεργάτη τον Δοσίθεο Β΄, αποζητούσε και μετέφρασε τα έργα του. Η ζωή και η δράση του Σπαθάρη Ο Σπαθάρης χαιρετίστηκε ως “Homo Universalis”,70 χάρη στην εξαίσια εκπαίδευσή του και στις πολλές γλώσσες που κατείχε. Η ζωή και το έργο του έχουν μελετηθεί εκτενώς στη διεθνή βιβλιογραφία.71 Γεννήθηκε στα 66 阿拉腾奥其尔 (Alatan Ogier), Qīng cháo túlǐchēn shǐ tuán yǔ “yìyùlù” yán jiū(清朝图理琛 使团与《异域录》研究), Di 1 ban (Guilin: Guangxi shi fan da xue chu ban she, 2015), 226· John Frederick Baddeley, Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them From the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich A.D. 1602-1676, τ. 2 (London ; New York: Macmillan, 1919), 204. 67 Peter C Perdue, China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia (Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 2005), 449· εκτός από τους Κινέζους, οι Μογγόλοι επωφελήθηκαν επίσης από την επαφή τους με τον Σπαθάρη. Στο έργο για την ιστορία της Μογγολίας υπό τον χαγάνο Χουτούκτου (τον πρώτο που ηγήθηκε της αίρεσης Γκελούγκ του θιβετιανού βουδισμού στη Μογγολία, 1635-1723), ο C. R. Bawden αναρωτιέται αν κάποιες από τις γνώσεις που αυτός είχε για τη Δύση (όπως για παράδειγμα η ύπαρξη του Πάπα) προήλθαν από μία πιθανή επαφή του Σπαθάρη μαζί του, βλ. Charles R. Bawden, The Modern History of Mongolia, [2nd ed.], KPI Paperbacks (London: Kegan Paul International, 1989), 70. 68 Émile Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu, ambassadeur du Tsar Alexis Mihajiovic en Chine’, Mélanges Orientaux, IIe serie, 9 (1883): 431. 69 Zamfira, Nicolae le Spathaire Milescu· Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, 1883, 475–91. 70 Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:205· Λαζάρου, ‘Nicolae Milescu’. 71 Οι Ρώσοι μελετητές, φυσικά, κατέχουν την πρωτοκαθεδρία όσον αφορά τις βιογραφικές λεπτομέρειες για τον Σπαθάρη, καθώς διερεύνησαν εκτενώς τις πράξεις και τα γραπτά του, βλ. Andrey Vasil’yevich Belyakov, Sluzhashchiye Posol’skogo prikaza, 1645-1682 gg., Rossiyskaya akademiya nauk institut Rossiyskoy istorii Nestor-Istoriya (sankt-Peterburg, 2017), 7, n13· Sergey 31 Στέφανος Μ. Κορδώσης 1635, στο Mileștii Mici (“Μικρό Mileștii”), μία μικρή κοινότητα στη Μολδαβία, στην επαρχία Ialoveni, 12 χλμ. νότια της πρωτεύουσας, Chișinău, σε μια Αρωμανική οικογένεια, με καταγωγή στο νότιο άκρο της Βαλκανικής (Λακωνία, Πελοπόννησος). Από εκεί η οικογένειά του είχε μεταναστεύσει κάποια στιγμή στη Μολδαβία. Το τοπωνύμιο του τόπου γέννησής του έγινε και ένα παρατσούκλι με το οποίο είναι γνωστός στην έρευνα.72 Το «Νικόλαος Milescu» ή «Νικόλαος Milescu Spătaru» είναι ένα όνομα που συναντά κανείς πολύ συχνά στη ρουμανική και ρωσική βιβλιογραφία, αν και ο Σπαθάρης δεν το χρησιμοποίησε ποτέ.73 Ο ίδιος ο Σπαθάρης αυτοχαρακτηριζόταν ως «Έλληνας».74 Στην πραγματικότητα, αναπτύχθηκε ένας ανεπίσημος ανταγωνισμός μεταξύ της ελληνικής και της ρουμανικής επιστήμης του 20ού αιώνα σχετικά με την εθνική καταγωγή του Σπαθάρη, αν και την εποχή που έζησε ο Σπαθάρης δεν υφίστατο τέτοιο ζήτημα. Ο όρος «Έλληνας» δεν είχε αποκτήσει, ακόμη, τη σημασία που είχε μετά την ίδρυση των εθνών-κρατών στη Βαλκανική και χρησιμοποιούνταν για όλους όσοι μετείχαν της κλασικής ορθόδοξης θρησκευτικής παιδείας, ανεξάρτητα από τη μητρική τους γλώσσα. Ο ίδιος δε θα είχε κανένα να θέμα να ταυτιστεί απόλυτα με κάθε έναν από τους ορθόδοξους λαούς. Σε κάθε περίπτωση, ο Σπαθάρης και το έργο του αποτελούν στοιχεία της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς των Ρώσων, Ρουμάνων, νοτιο-Σλάβων και Ελλήνων. Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κάποιος ότι, εξαιτίας του Νικόλαου Σπαθάρη, οι ασιατικές σπουδές στα Βαλκάνια δεν υστερούν σε ιστορικό βάθος, σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη ή τη Ρωσία.75 Anatol’yevich Beloborodov, ‘Deyatel’nost’ N. G. Spafariya-Milesku v Rossii (1678—1707 gg.)’, Ezhegodnik Nauchno-issledovatel’skogo instituta russkoy kul’tury Ural’skogo gosudarstvennogo universiteta 1995-1996, 1997, 14· οι δυτικοευρωπαίοι μελετητές, οι οποίοι προσελκύστηκαν από το έργο του Σπαθάρη ήδη από τα τέλη του 17ου αιώνα, παρείχαν επίσης βιογραφικές πληροφορίες γι’ αυτόν, βλ. Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, 1896· Baddeley, Russia, Mongolia, China· ένας μεγάλος αριθμός Ρουμάνων μελετητών, οι οποίοι θεωρούν ότι ο Σπαθάρης είναι μολδαβικής (και, ως εκ τούτου, ρουμανικής) καταγωγής, έχουν γράψει για τη ζωή του, όπως αποδεικνύεται από μια σειρά δημοσιεύσεων κατά το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα, βλ. Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu’· Dumbravă, ‘La missione di Nicolae Milescu’· Dumbravă, ‘Nicolae Milescu in Asia’. 72 A.I. Yatsimirskiy, Nikolay Milesku Spafariy: Stranitsa iz istorii russko-rumynskikh snosheniy v XVII v., 1908, όπου ο Σπαθάρης παρουσιάζεται ως Ρουμάνος· Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, 1883, 435. 73 Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, 1883, 435. 74 ‘Non solum religione sed etiam natione ac idiomate graecum’, see Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:205· Belyakov, Sluzhashchiye Posol’skogo prikaza, 182· Μαρινέσκου, ‘Νικόλαος 'Μιλέσκου'’, 76–91 (σ. 76, σημ. 1 με αναφορά στον Stefan Gorovei).· Λαζάρου, Ελληνισμός, Δ΄:119. 75 Στη Ρουμανία η προσφορά του Σπαθάρη στην ανάπτυξη της σινολογίας έχει αναγνωριστεί ευρύτερα, με την ύπαρξη συλλόγων, όπως το Κέντρο Κινεζικού Πολιτισμού «Νικόλαος Μιλέσκου» (Centrul Cultural Chinez “Nicolae Milescu”), στο Ιάσιο και με αναφορές στο ρόλο του για την επικοινωνία μεταξύ πολιτισμών, όπως και με την έκδοση επετειακών νομισμάτων. Υπάρχει, βέ32 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή Η εκπαίδευση του Σπαθάρη ήταν υψηλότατη για την εποχή του. Ξεκίνησε στη Σλαβο-ελληνο-λατινική Ακαδημία του Ιασίου (γνωστή ως Βασιλιανή Ακαδημία) παρακολουθώντας μαθήματα με σχολάρχες από το Κίεβο.76 Συνέχισε τις σπουδές του από το 1645 έως το 1650 στην Πατριαρχική Ακαδημία στην Κωνσταντινούπολη, όπου ήρθε σε επαφή με ιδέες ριζωμένες στον Διαφωτισμό και τον Ουμανισμό. Εδώ τελειοποίησε τη γνώση των Κλασικών Ελληνικών, Οθωμανικών Τουρκικών, και Αραβικών και έλαβε μαθήματα στη Θεολογία, Ιστορία, Φιλοσοφία και Λογοτεχνία. Άφησε την Κωνσταντινούπολη για την Πάδοβα, όπου, εκτός από τα Λατινικά, τα οποία τελειοποίησε, έμαθε Ιταλικά και σπούδασε Μαθηματικά και Φυσικές Επιστήμες. Με την επιστροφή του στη Μολδαβία, ο Σπαθάρης εισήλθε στην υπηρεσία των διορισμένων από την Πύλη βοεβόδων της Μολδαβίας. Ο πρώτος ηγεμόνας που υπηρέτησε στο Ιάσιο ήταν ο Gheorghe Ștefan (?-1668), για τον οποίο ο Σπαθάρης εργάστηκε ως γραμματέας, ενώ παράλληλα συμμετείχε στον πνευματικό διάλογο της χώρας. Μετά την καθαίρεση του Ștefan από τον σουλτάνο Μεχμέτ Δ΄, ο Σπαθάρης βρέθηκε το 1657 να υπηρετεί τον επόμενο διορισμένο από τον σουλτάνο βοεβόδα, τον Gheorghe I Ghica (1600 -1664), ο οποίος αντικαταστάθηκε το 1659 από τον Ștefăniță Lupu (1641 -1661) που στάλθηκε να κυβερνήσει τη Βλαχία. Η ζωή του Σπαθάρη ήταν περιπετειώδης. Κατά τη διακυβέρνηση του Lupu (1659 –1661) ο Σπαθάρης έφτασε στο απόγειο της καριέρας του ως αξιωματούχος στην αυλή του Παραδουνάβιου βοεβόδα, ωστόσο προσπάθησε να εκθρονίσει τον ηγεμόνα του για να αναλάβει ο ίδιος τη θέση του. Το σχέδιό του, όμως, αποκαλύφθηκε εγκαίρως στον Lupu και ο τελευταίος διέταξε να του κάνουν ρινότμηση (η Dumbravă προτείνει το 1659 ή το 1660)77. Ατιμασμένος, ο Σπαθάρης εγκατέλειψε τη Μολδαβία για τη Βλαχία αναζητώντας καταφύγιο στην αυλή του βοεβόδα της Βλαχίας, Grigore I Ghica (1628 - 1675, υιού του προηγούμενου ηγεμόνα του, στη Μολδαβία, Gheorghe I). Αυτός τον έστειλε ως αντιπρόσωπό του (kapı kehaya) στην Κωνσταντινούπολη. Όταν ο Ghica έπεσε σε δυσμένεια στην Κωνσταντινούπολη, λόγω της συμμαχίας του με την Πολωνία στον πολωνο-οθωμανικό πόλεμο (1664-1671), ο Σπαθάρης αναγκάστηκε από τις περιστάσεις να βαια, ο κίνδυνος το έργο του να αποτελέσει θύμα της κατάρρευσης των σχέσεων της Ευρώπης με τη Ρωσία και, πιθανώς, την Κίνα, βλ. ‘China’s Soft Power in Europe Falling on Hard Times’. A Report by the European Think-tank Network on China (ETNC). Budapest: The Netherlands Institute of International Relations, ‘Clingendael’, Απρίλιος 2021, 83. 76 Η Ακαδημία ιδρύθηκε το 1640 από τον Vasile Lupu (1595 - 1661), έναν ελληνοαλβανό βοεβόδα της Μολδαβίας (1634-1653), κατά το πρότυπο της Ακαδημίας Mohyla στο Κίεβο. Βλ. επίσης: Ursul Dmitriy Timofeyevich, Nikolay Gavrilovich Milesku Spafariy (Moskva: Mysl’, 1980), 30. 77 Dumbravă, ‘Plastic Surgery’, 706–11. 33 Στέφανος Μ. Κορδώσης εγκαταλείψει την οθωμανική πρωτεύουσα, παρά το γεγονός ότι δεν υποστήριζε ενεργά τα σχέδια του ηγεμόνα του. Ωστόσο, ο χρόνος του εκεί του είχε φανεί χρήσιμος, καθώς δημιούργησε περαιτέρω σχέσεις με σημαντικούς Ορθόδοξους χριστιανούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ιδίως με τον μελλοντικό Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσίθεο Β΄. Το 1665 ο Ghica διόρισε τον Σπαθάρη γραμματέα του και το 1666 ο τελευταίος υποβλήθηκε σε ρινοπλαστική στο Βερολίνο, στην πρωσική αυλή του Φρειδερίκου Γουλιέλμου, εκλέκτορα του Βρανδεμβούργου (1620-1688).78 Η υποστήριξη που επέδειξε ο Σπαθάρης ως προς μια ρωσο-μολδαβική συμμαχία, τον έκανε ανεπιθύμητο πρόσωπο στο Βερολίνο και βρήκε καταφύγιο στην Πομερανία, στο Στέτιν. Εκεί ζούσε ο πρώην προστάτης του, ο Gheorghe Ștefan, πρώην βοεβόδας της Μολδαβίας, ο οποίος διόρισε τον Σπαθάρη, το 1667, εκπρόσωπό του στη Στοκχόλμη, στη Σουηδία.79 Ο Σπαθάρης επέστρεψε στις παραδουνάβιες ηγεμονίες το 1668 (αρχικά στη Μολδαβία και στη συνέχεια στη Βλαχία) και έπειτα πήγε στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί, στην Αδριανούπολη. Περίπου εκείνη την εποχή, ο Δοσίθεος Β’ κλήθηκε από τον τσάρο Αλέξιο Α΄ να συστήσει άτομα που θα ήταν αρκετά επιδέξια για να εργαστούν ως μεταφραστές στο Posol’skiy Prikaz. Ο Δοσίθεος συνέστησε τον Σπαθάρη και, το 1671, ο Σπαθάρης, αφού εγκατέλειψε την Αδριανούπολη, διέσχισε την Ουγγαρία και την Πολωνία και βρέθηκε στη Μόσχα τον Μάιο του 1671. Εκεί τον περίμενε μια εκθαμβωτική αλλά και επικίνδυνη καριέρα διπλωμάτη, συνεχίζοντας τον δρόμο που είχε πάρει.80 Ο Σπαθάρης υπηρέτησε στο Posol’skiy Prikaz μέχρι το έτος της αποχώρησής του, το 1675. Με την επιστροφή του από το Πεκίνο το 1678 μετατέθηκε στην Καγκελαρία της Σιβηρίας (Sibirskiy Prikaz) και, τον Σεπτέμβριο του 1679, στην Καγκελαρία Στρατιωτικών Υποθέσεων (Razryadniy Prikaz).81 Kατά τη διάρκεια των ετών 1680-81 υπηρέτησε ως στρατιωτι- Στο ίδιο. Ursul, Nikolay Gavrilovich Milesku Spafariy, 36. Υπό αυτή την ιδιότητα και με την ενθάρρυνση όχι μόνο του προστάτη του, αλλά και του Καρόλου ΧΙ, βασιλιά της Σουηδίας, και του Γάλλου πρεσβευτή στη Σουηδία, ο Σπαθάρης ταξίδεψε στο Παρίσι για να συζητήσει τη δημιουργία μιας συμμαχίας χριστιανικών εθνών κατά των Οθωμανών, μια συμμαχία που αργότερα θα γινόταν γνωστή ως «Sacra Ligua» (Ιερή Συμμαχία). 80 Boris L’vovich Fonkich, ‘Novyy avtograf Nikolaya Spafariya’, Rossiya i Khristianskiy Vostok 4–5 (2015): 292. Κατά την άφιξή του στο Πασόλσκι Πρικάζ στις 3 Ιουνίου, ο Σπαθάρης παρέδωσε τη συστατική επιστολή του Δοσιθέου και μια έκθεση σχετικά με τις πολιτικές εξελίξεις στη Δυτική Ευρώπη. Η προσωπικότητα και η πολιτική του εμπειρία αναγνωρίστηκαν αμέσως από τους Ρώσους και έλαβε μισθό, πριν ακόμη γίνει επίσημα μεταφραστής. Μετέφρασε εκτενώς ελληνικά και λατινικά έργα στα ρωσικά και αντίστροφα, βλ. κεφάλαιο 4 του: Nikolaos A. Chrissidis, An Academy at the Court of the Tsars: Greek Scholars and Jesuit Education in Early Modern Russia (Cornell University Press, 2016). 81 Belyakov, Sluzhashchiye Posol’skogo prikaza, 182. 78 79 34 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Εισαγωγή κός διοικητής (βοεβόδας) του Τέμνικοφ, μιας πόλης στα νοτιοανατολικά της Μόσχας.82 Ο Σπαθάρης βρέθηκε σε δυσμένεια από τη στιγμή της επιστροφής του από την Κίνα το 1678 μέχρι τον θάνατο του τσάρου Θεόδωρου Γ΄ στα 1682. Δεδομένης της σχέσης του με τον Αρταμόν Ματβέγιεβ (Artamon Matveyev, 1625 —1682), με τον οποίον το καθεστώς που ανέβηκε με τον θάνατο του Αλέξιου Α΄ είχε εχθρικές σχέσεις, ο Σπαθάρης διώχθηκε και αναγκάστηκε να περάσει πολλαπλές εξεταστικές επιτροπές. Παρόλο που ο Ματβέγιεβ δολοφονήθηκε τελικά κατά τη διάρκεια της «εξέγερσης των Στρέλτσι», ο Σπαθάρης κατάφερε να επιβιώσει αυτήν την περίοδο και πρέπει να αθωώθηκε από τις κατηγορίες, αν και απομακρύνθηκε και στάλθηκε μακριά από την πρωτεύουσα, αναλαμβάνοντας τη θέση του βοεβόδα του Τέμνικοφ. Επέστρεψε ωστόσο στο Pasol’skiy Prikaz τον Οκτώβριο του 1682 και παρέμεινε εκεί ώς τον θάνατό του στα 1707, αποδεικνύοντας ότι ήξερε να επιβιώνει κάτω από δύσκολες συνθήκες. Θα αδικούσε κανείς τον Σπαθάρη, αν αναφερόταν μόνο στην πολιτική του σταδιοδρομία. Εκτός από άνθρωπος της πολιτικής δράσης, ο Σπαθάρης ήταν πρωτίστως άνθρωπος των γραμμάτων. Ήταν εξαιρετικός συγγραφέας σε πολλούς τομείς, με έργα που άγγιζαν θέματα που εκτείνονταν από τη Θεολογία μέχρι τις Φυσικές Επιστήμες και τη Γεωγραφία, σε πολλές γλώσσες: ρωσικά, ελληνικά, λατινικά, μολδαβικά. Beloborodov, ‘Deyatel’nost’ N. G. Spafariya-Milesku’, 15· Belyakov, Sluzhashchiye Posol’skogo prikaza, 182. 82 35 ΜΕΡΟΣ 1 Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) Κεφάλαιο 2: Τμήμα 2 του Ms. Suppl. grec 1042 - Γεωγραφικές πληροφορίες για το κράτος της Μοσχοβίας και τη δυτική Σιβηρία Οι δύο πρώτες ενότητες του 2ου τμήματος εκτείνονται από τη σελίδα 206 έως τη σελίδα 209. Η πρώτη ενότητα έχει τον τίτλο: Ἡ τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ Μόσκβης χειμέριος ὁδὸς μέχρι τοῦ Τομπόλσκη (σσ. 206-207) και η δεύτερη: Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν ἀπὸ τῆς βασιλείας τῆς Μόσκβας ἀπεχουσῶν ἐν μακρᾷ διαστάσει, ἔντόσι τόποις καὶ πόλεσιν ὁδὸς εὑρίσκεται (σσ. 208-209). Τα δύο αυτά κείμενα είναι μεταφράσεις στα ελληνικά χωρίων που προέρχονται από το σπουδαίο έργο της πρώιμης ρωσικής γεωγραφικής πραγματείας, Kniga Bol’shomu Chertezhu. Πρόκειται για βίβλο που περιείχε τις γεωγραφικές πληροφορίες που συλλέχθηκαν, αρχικά, με εντολή του Τσάρου Μπόρις Γκοντουνόφ (τέλη 16ου ή αρχές 17ου αιώνα), με σκοπό να δημιουργηθεί ένας μεγάλος χάρτης, γνωστός με το όνομα Bol’shoy chertëzh (Большой чертёж), που απεικόνιζε την επικράτεια του Τσάρου, στα δυτικά των Ουραλίων.83 Για την προετοιμασία του χάρτη αυτού συλλέχθηκε μια σειρά από αναφορές από ντόπιους γνώστες της γεωγραφίας των επιμέρους περιοχών που περιείχαν τα σπουδαιότερα σημεία αναφοράς τους, δηλαδή ποταμούς, δρόμους, οχυρά, πηγάδια κ.λ.π., οι οποίες συγκεντρώθηκαν σε μία βίβλο. Από αυτήν προέκυψαν τα «σχεδιάσματα» (τσιρτιόζι -Чертёжи). Αυτά τα σχεδιάσματα ήταν γραφικές αναπαραστάσεις της γεωγραφίας περιοχών που, αν και δεν ακολουθούσαν τις ευρωπαϊκές «επιστημονικές» προσεγγίσεις, ήταν χάρτες που μετέφεραν σημαντικές γεωγραφικές πληροφορίες για το κράτος της Μοσχοβίας, αλλά και για τους ξένους, όπως τα δίκτυα επικοινωνίας μέσω των ποταμών (που ήταν το παραδοσιακό δίκτυο για τις μετακινήσεις), αποστάσεις μεταξύ σημείων (χωριών ή πόλεων), εθνογραφικές και πολιτικές ή άλλες πληροφορίες. Στη συνέχεια τα σχεδιάσματα αυτά συγκολλήθηκαν μεταξύ τους για να κάνουν έναν τεράστιο χάρτη που κάλυπτε έναν ολόκληρο τοίχο στο Κρεμλίνο.84 Στα 1627 η βίβλος αυτή αντιγράφηκε εκ νέου με εντολή του Τσάρου Μι- 83 84 Kivelson, ‘Early Mapping’, 39. Στο ίδιο, 28. 39 Στέφανος Μ. Κορδώσης χαήλ Ρομάνοφ, του πρώτου τσάρου των Ρομάνοφ, και προστέθηκαν τμήματα που αφορούσαν στα εδάφη προς τον Νότο, τα σύνορα (Ουκραΐνα) και τις επικίνδυνες διαδρομές που ακολούθησαν οι Τάταροι από και προς την Κριμαία.85 Πρόκειται για έργο που χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από τη Μοσχοβίτικη διοίκηση, καθόλη τη διάρκεια του 17ου αιώνα, ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Τσάρου Αλεξίου Α΄, ενώ χωρία του απομονώθηκαν, ανάλογα με τις ανάγκες και τους σκοπούς της εκάστοτε συγγραφής, και δημοσιεύτηκαν ξεχωριστά.86 Συνεπώς το αρχικό κείμενο αντιγράφηκε πλείστες φορές και η Σοβιετική ιστορικός Kseniya Nikolayevna Serbina, στο λεπτομερές έργο της που μελετά τα διάφορα αντίγραφα, κάνει συγκριτικές αναλύσεις μεταξύ των αντιγράφων. Διακρίνει τα αντίγραφα σε επίσημα και μη επίσημα, ανάλογα με τον τόπο σύνταξης και τον σκοπό. Έτσι τα επίσημα αντίγραφα είχαν τη σφραγίδα της Καγκελαρίας Στρατιωτικών Υποθέσεων (Разрядный приказ),87 που ενδιαφερόταν για τη γεωγραφική γνώση με απώτερο σκοπό τη δημιουργία αμυντικού δικτύου οχυρώσεων,88 ενώ πολλά από αυτά τα αντίγραφα, ανεπίσημα, προέκυψαν από ιδιωτική πρωτοβουλία για διάφορους πρακτικούς σκοπούς. Παρά την αντίληψη που υπάρχει για το στεγανό που είχε επιβάλει η κεντρική διοίκηση της Μοσχοβίας ως προς τη διάχυση της γεωγραφικής πληροφορίας,89 αντίγραφα του κειμένου της βίβλου αλλά και του χάρτη πέρασαν και στη Δύση, ειδικότερα αυτά που αφορούσαν στη νότια Μοσχοβία και τα σύνορα της Μοσχοβίας (Ουκραΐνα).90 Το κείμενο που χρησιμοποιήθηκε από τον μεταφραστή για το ΜΠΤ 176 προέρχεται από μια ανεπίσημη αντιγραφή της βίβλου, γνωστή ως «Έκδοση του Τομπόλσκ» (Редакция Тобольская). Υπάρχει μόνον ένα διασωζόμενο αντίγραφό της που φέρει την ημερομηνία 1673 και έγινε έπειτα από παραγγελία του μητροπολίτη Τομπόλσκ και Σιβηρίας, Κορνηλίου.91 Η συγκεκριμένη έκδοση του Kniga Bol’shomu Chertezhu έχει την ιδιαιτερότητα ότι περιέχει λεπτομερείς πληροφορίες και για τους δρόμους που οδηγούσαν στις νέες κτήσεις του Μοσχοβίτικου κράτους, τη Στο ίδιο, 40. Για τα χειρόγραφα αντίγραφα της ρωσικής πηγής καθώς και για τις διάφορες εκδόσεις της, από το 1773 και έπειτα, βλ. Kseniya Nikolayevna Serbina, επιμ., Kniga Bol’shomu Chertezhu (Moskva-Leningrad: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR, 1950), 6–42. 87 Περισσότερα για αυτόν τον κρατικό οργανισμό (καγκελαρία) της Μοσχοβίας και την ιστορία του, βλ. Peter Brown, ‘How Muscovy Governed: Seventeenth-Century Russian Central Administration’, Russian History 36, τχ. 4 (2009): passim, ιδιαίτερα 484, 488 σημ. 66, 494, 515516 . 88 Kivelson, ‘Early Mapping’, 31. 89 Στο ίδιο, 23–27. 90 Στο ίδιο, 40. 91 Serbina, Kniga Bol’shomu Chertezhu, 27. 85 86 40 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) Σιβηρία (το δυτικό της κομμάτι). Οι γεωγραφικές πληροφορίες που είχαν στη διάθεσή τους οι αρχές στο Τομπόλσκ, που ήταν το διοικητικό, οικονομικό και στρατιωτικό κέντρο της Σιβηρίας, είχαν ήδη ξεπεράσει αυτές που περιέχονταν στις προηγούμενες εκδόσεις του έργου και αφορούσαν στις περιοχές δυτικά, μόνο, των Ουραλίων.92 Η Serbina παρατηρεί ότι οι πληροφορίες που παραθέτει η έκδοση του Τομπόλσκ του έργου Kniga Bol’shomu Chertezhu είναι παρόμοιες με αυτές που περιέχονται στα άλλα δύο μεγάλα γεωγραφικά έργα που αφορούν στη Σιβηρία,93 τα οποία, επίσης, περιέχονται στο χειρόγραφο ΜΠΤ 176 σε ελληνική μετάφραση (πρόκειται για τα Chertezh” vsey Sibiri, του 1667 και Spisok’’ s’’ chertezha Sibirskіya zemli, του 1672, που βρίσκονται αμέσως μετά στο χειρόγραφο, σ. 210-228, βλ. κεφάλαιο 8) και που ταυτοποίησε πρώτος ο Loparev ως μετάφραση έργων σχετικών με τη γεωγραφία της Σιβηρίας του βοεβόδα (στρατιωτικού διοικητή) και στόλνικου (οικονόμου) του Τομπόλσκ, P. I. Godunov” (από το 1667 έως το 1670).94 Οι γεωγραφικές πληροφορίες που βρίσκονται σε αυτά είναι σίγουρο ότι χρησίμευσαν για τη δημιουργία ενός «σχεδιάσματος» (δηλαδή ενός πρωτόλειου χάρτη της Σιβηρίας), το οποίο, όμως, δεν έχει επιβιώσει. Σε μεταγενέστερες εκδοχές του χάρτη-χειρογράφου εμφανίζεται η χρονολογία (1667), ενώ γνωρίζουμε ότι ο Godunov” ενδιαφερόταν να χρησιμοποιήσει τις γεωγραφικές γνώσεις για την κατασκευή οχυρών κατά μήκος του ποταμού Τομπόλ. Τα κείμενα που συγκέντρωσε ο Godunov”, όπως και αυτά που αφορούσαν τη Βίβλο του μεγάλου σχεδιάσματος (Kniga Bol’shomu Chertezhu), περιείχαν γεωγραφικές πληροφορίες για τις διαδρομές των κοζάκων κατά μήκος των μεγάλων ποταμών της Σιβηρίας, χωρίς λεπτομέρειες για τα εδάφη που βρίσκονταν μεταξύ αυτών. Ήταν συνεπώς χαρτογραφήσεις των δικτύων μεταφοράς, εμπορίου και επικοινωνίας και για αυτό ήταν πολύ σημαντικά, όχι μόνο για τους Μοσχοβίτες, αλλά και για τους ξένους.95 1η ενότητα: Ανατολικά των Ουραλίων (δυτική Σιβηρία) Η πρωτεύουσα της Σιβηρίας: Τομπόλσκ Όπως υποδεικνύει ο τίτλος της πρώτης ενότητας, το κείμενο αποτελεί μια περιγραφή των – κατά κύριο λόγο – ποτάμιων διαδρομών που χρησι- Στο ίδιο, 28. Στο ίδιο, 28–29. 94 Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’, 5. 95 Kivelson, ‘Early Mapping’, 45. 92 93 41 Στέφανος Μ. Κορδώσης μοποιούνταν για την κάθε είδους επικοινωνία και εμπόριο της Μόσχας με τις νέες εκτάσεις της Σιβηρίας και την πρωτεύουσά της, το Τομπόλσκ, κατά την περίοδο του χειμώνα. Λόγω του μεταγενέστερου Υπερσηβιρικού σιδηροδρόμου, ο οποίος σήμερα περνάει από το Τιουμέν, το Τομπόλσκ έχει χάσει τη σημασία που είχε κατά τον 17ο αιώνα, ως πρωτεύουσα της Σιβηρίας και ως μία από τις δύο σημαντικές πόλεις του δυτικού μέρους της (ιδρύθηκε κατά τη διάρκεια της δεύτερης εκστρατείας για την κατάκτηση της Σιβηρίας – βλ. το κεφάλαιο 3 για τον κοζάκο Ερμάκ – ένα χρόνο μετά την άλλη σημαντική πόλη, το Τιουμέν, δηλαδή το 1587). Θεμελιωμένη σε έναν λόφο στη συμβολή του ποταμού Τομπόλ με τον ποταμό Ιρτίς, η πόλη βρισκόταν πολύ κοντά στον παλιό οικισμό του Σιμπίρ, πρωτεύουσα του ομώνυμου ταταρικού χανάτου.96 Η κατασκευή του Τομπόλσκ σήμανε την οριστική ήττα των Τατάρων της Σιβηρίας και τη γρήγορη επέκταση των Ρώσων εκεί. Μια σειρά από άλλες πόλεις ιδρύθηκαν και μέχρι τα μέσα του 17ου αιώνα η δυτική Σιβηρία είχε οργανικά ενσωματωθεί στη Μοσχοβία.97 Το Τομπόλσκ έλαβε το καθεστώς πόλης το 1590 και έγινε το πολιτικό, διοικητικό, πολιτισμικό και στρατιωτικό κέντρο της Σιβηρίας,98 ενώ το 1621 απόκτησε τη δική του αρχιεπισκοπή. Ο στρατιωτικός διοικητής (βοεβόδας) του Τομπόλσκ, τουλάχιστον μέχρι την εποχή της διοικητικής αναδιοργάνωσης του ρωσικού κράτους το 1736, ήταν, θεωρητικά, ο σπουδαιότερος όλων των υπολοίπων στη Σιβηρία και ιεραρχικά ανώτερός τους.99 Υπήρξε ένα από τα πιο ενεργά εμπορικά κέντρα της Μοσχοβίας, αντάξιο του Σμολένσκ και του Πσκοβ, στη Δύση, και στα μέσα του 17ου αιώνα έγινε το σπουδαιότερο κέντρο για το εμπόριο γούνας.100 Ως κέντρο της ρωσικής διοίκησης στις νέες εκτάσεις της Σιβηρίας, το Τομπόλσκ ήταν μια αρκετά προχωρημένη πόλη και σύντομα στον πληθυσμό του αναπτύχθηκε και μία τάξη μορφωμένων, όπως για παράδειγμα ο στρατιωτικός διοικητής P. I. Godunov”, ο οποίος πρώτος συνέταξε έναν χάρτη της Σιβηρίας καθώς και περιγραφικά κείμενα για τη γεωγραφία της Σιβήριας,101 που επίσης περιέχονται, όπως αναφέρθηκε, στο Suppl. grec 1042 και εξετάζονται σε άλλη ενότητα. Στο Τομπόλσκ επίσης ζούσαν και ξένοι. Εκτός από την παροικία Μπουχαρινών εμπόρων και Καλμούκων που είχαν στα χέρια Dmitriy Yakovlevich Rezun και Ruslan Sergeyevich Vasilevskiy, Letopis’ sibirskikh gorodov (Novosibirsk: Kn. izd-vo, 1989), 250. 97 Igor Vladimirovič Naumov, The History of Siberia, μετάφρ. David Norman Collins (London; New York: Routledge, 2009), 60. 98 Rezun και Vasilevskiy, Letopis’ sibirskikh gorodov, 251. 99 Στο ίδιο, 254. 100 Monahan, The Merchants of Siberia, 114, 117. 101 Στο ίδιο, 130–31. 96 42 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) τους το εμπόριο με την Κεντρική Ασία, Ινδία και Κίνα102 υπήρχαν και Ευρωπαίοι, συνήθως εξόριστοι ή αιχμάλωτοι πολέμου από τα μέτωπα της Ρωσίας, στα δυτικά. Ανάμεσα σε αυτούς αναφέρουμε τον Κροάτη μοναχό Γιούρι Κριζάνιτς (Yuri Krizhanich, με τον οποίο συναντήθηκε και ο Σπαθάρης, στα 1675, καθώς όδευε προς το Πεκίνο, βλ. παρακάτω) και τους Σουηδούς Johann Strahlenberg (1676–1747) και Johan Gustaf Renat (1682–1744). Οι τρεις αυτές προσωπικότητες ήταν από αυτούς που συνέβαλαν με καθοριστικό τρόπο στη μεταφορά γεωγραφικής γνώσης για τη Σιβηρία και τη Μοσχοβία, στη δυτική Ευρώπη.103 Το Τομπόλσκ τον 17ο αιώνα ήταν το κέντρο του διευρασιατικού εμπορίου της Ρωσίας. Όπως μεταφέρεται από το τμήμα 7 του χειρογράφου, οι βοεβόδες του Τομπόλσκ (όπως και του Γενισέϊσκ) διορίζονταν από τη Μόσχα, όμως, τα τέκνα τους στέλνονταν ως διοικητές σε άλλες μικρότερες πόλεις ή φρούρια της Σιβηρίας.104 Δεκάδες διαδρομές οδηγούσαν από το Τομπόλσκ στην Κεντρική Ασία, Ινδία και Κίνα και, ειδικότερα, κατά το δεύτερο ήμισυ του 17ου αιώνα, οι Ρώσοι έμποροι είχαν απευθείας συναλλαγές με τους Κινέζους, με τους εμπορικούς δρόμους να πηγαίνουν παράλληλα με τα φρούρια που είχαν χτίσει οι κοζάκοι κατά μήκος της Σιβηρίας.105 Οι αρχές του Τομπόλσκ, όπως και αυτές του Τομσκ, ήταν οι άμεσα υπεύθυνες για τις επαφές με την Κίνα και για τη χαρτογράφηση των διαδρομών προς την Ουράνια Αυτοκρατορία και φρόντιζαν να προμηθεύουν με εφόδια και πληροφορίες τους απεσταλμένους του τσάρου προς αυτή. Κάποιες από τις πρώτες αποστολές των Ρώσων για συλλογή πληροφοριών για την Κίνα είχαν σημείο αφετηρίας το Τομπόλσκ,106 ενώ ο Θεόδωρος Baykov, γιος ενός βογιάρου του Τομπόλσκ, του οποίου η πρεσβευτική αναφορά (Статейный список) επίσης περιέχεται στο Suppl. grec 1042 (βλ. εδώ το σχετικό κεφάλαιο 8), ήταν ο πρώτος πρέσβης που έστειλε ο τσάρος Αλεξιος Α΄, ως επικεφαλής ενός κρατικού εμπορικού καραβανιού στο Πεκίνο, στα 1654.107 Ο Νικόλαος Σπαθάρης, ο επόμενος πρέσβης του τσάρου στην αυλή των Qing Snow, China and Russia, 12. Stefanos Kordosis, ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century: Kalmyks and Oirats in Vasilis Vatatzēs’s Periēgētikon and His 1732 Map of Central Asia’, Crossroads 22, τχ. 1–2 (2023): 134. 104 Βλ. «… εἰς δὲ τὰ μακρυνὰ φρούρια πέμπονται ὁρισταὶ ἀπὸ τῆς τομπόλσκας καὶ τοῦ ἐνησέϊσκου φρουρίου τὰ παιδιὰ τῶν ἀρχόντων». 105 Monahan, The Merchants of Siberia, 146–48. 106 Snow, China and Russia, 4. 107 Natal’ya Fedorovna Demidova και Vladimir Stepanovich Myasnikov, Pervyye russkiye diplomaty v Kitaye: ‘Rospis’’ I. Petlina i stateynyy spisok F. I. Baykova (Izd-vo ‘Nauka,’ Glav. red. vostochnoy lit-ry, 1966), 7–8· Snow, China and Russia, 13–14· Chen, Sino-Russian Relations, 59–60. 102 103 43 Στέφανος Μ. Κορδώσης στα 1675-78, του οποίου η περιγραφή της πορείας του προς τα σύνορα της Κίνας είναι το πρώτο μέρος του χειρογράφου Suppl. grec 1042, παρέμεινε για 5 εβδομάδες στο Τομπόλσκ συλλέγοντας πληροφορίες για τη διαδρομή και την ίδια την Κίνα, και κάνοντας συνεντεύξεις ως προς αυτό το θέμα με ντόπιους και ξένους.108 Οι δρόμοι αυτοί μέσω Τομπόλσκ, έγιναν προσπελάσιμοι για τους Ρώσους μετά την κατάκτηση της Σιβηρίας στα 1582 και την απώθηση των Τατάρων νότια και ανατολικά. Cherez Kamen’ – η οδός που διέσχιζε τα Ουράλια. Πριν την κατάκτηση των ταταρικών χανάτων στα νότια (Καζάν, το 1552 και Αστραχάν, το 1556) από τη Μόσχα, οι ποτάμιες διαδρομές που έπαιρναν οι Μοσχοβίτες συνέπιπταν με αυτές των εμπόρων του Νόβγκοροντ και ήταν γνωστές από νωρίς στην ιστορία των Ρως, ως через «Камень» (δια μέσου της πέτρας, δηλαδή των βουνών).109 Οι έμποροι του Νόβγκοροντ ήταν οι πρώτοι Ρώσοι που ταξίδεψαν πέραν των Ουραλίων ορέων, στα βορινά μήκη αυτών, στη χώρα των Γιούγκρων (Югри, φινικές και ουραλικές φυλές), όπου υπήρχαν τα γουνοφόρα κυνήγια που τους ενδιέφεραν για το εμπόριο με τη Δύση. Οι δρόμοι αυτοί ήταν μακριά από τον κίνδυνο των Τατάρων και Βουλγάρων (του Βόλγα), πιο νότια.110 Ανταγωνιζόμενοι το Νόβγκοροντ, οι πρίγκιπες του Ροστόβ ίδρυσαν το Βελίκιι Ούστιουγκ, κοντά στο στόμιο του ποταμού Γιούγκ, στη χώρα των φινικών και ουραλικών φυλών, τις οποίες είχαν καταστήσει υποτελείς, όπως είχαν κάνει πιο πριν και οι πρίγκιπες του Νόβκγοροντ. Όταν στα μέσα του 14ου αιώνα το Βελίκιι Ούστιουγκ τέθηκε υπό τον έλεγχο της Μόσχας, ακολουθούμενο από το Νόβγκοροντ στα 1478, όλο αυτό το δίκτυο εξαγωγής του «μαλακού χρυσού» (έτσι ονόμαζαν τις Ursul, Nikolay Gavrilovich Milesku Spafariy, 45–47· Στέφανος Κορδώσης, Διασχίζοντας την Κεντρική Ασία : οι περιηγήσεις των Νικολάου Σπαθάρη, Βασιλείου Βατάτζη, Παναγιώτη Ποταγού και το ‘Μεγάλο Παιχνίδι’ των αυτοκρατορικών ανταγωνισμών στην Ανατολή (17ος-19ος αι.) (Ιωάννινα: Ινστιτούτο Ελληνο-Απωανατολικών Σπουδών, 2020). 109 Mikhail Isaakovich Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa (Moskva, 2004), 8–9· Monahan, The Merchants of Siberia, 116· Raymond Henry Fisher, The Russian Fur Trade, 15501700 (University of California Press, 1943), 161· Alan Wood, Russia’s Frozen Frontier: A History of Siberia and the Russian Far East 1581-1991 (London; New York: Bloomsbury Academic, 2011), 24, 33, 70. 110 Terence Armstrong, Tatiana Minorsky και David Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia: A selection of documents translated from the Russian by Tatiana Minorsky and David Wileman (London: The Hakluyt Society, 1975), 18· Monahan, The Merchants of Siberia, 28, 38· Janet Martin, ‘Muscovy’s Northeastern Expansion : The Context and a Cause’, Cahiers Du Monde Russe 24, τχ. 4 (1983): 460. 108 44 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) γούνες) πέρασε στον έλεγχο της Μόσχας.111 Οι κοζάκοι κυνηγοί γούνας προσέγγιζαν το βόρειο άκρο της οροσειράς των Ουραλίων, μέσω του ποτάμιου συστήματος του βορείου Ντβινά112 (κάνοντας χρήση των παραποτάμων του Vychegda, Vym’ και από εκεί, δια ξηράς μέσω ελκύσεως στους Ukhta και Izhma) ή του ποτάμιου συστήματος του π. Mezen’ (Peza - έλκυση- Tsil’ma). Μόλις έφταναν στον ποταμό Pechora, τον κατέβαιναν ακολουθώντας δύο κύριες διαδρομές για να διασχίσουν τα Ουράλια: Η βορειότερη – ακριβώς βόρεια του αρκτικού κύκλου μέσω των ποταμών Usa και Yelets και έπειτα με έλκυση στους ποταμούς Sob’ και Ομπ113 – ήταν αυτή που προσέφερε τη μεγαλύτερη ασφάλεια, αφού βρισκόταν μακριά από τους μουσουλμανικούς νομαδικούς πληθυσμούς στα νότια. Ωστόσο, υπήρχε και άλλη, 500 χλμ. νοτιότερα, η οποία ακολουθούσε τον π. Shchugor και δια ξηράς (δηλαδή έλκυσης) περνούσε στον Severnaya Sos’va, παραπόταμο του Ομπ. Και οι δύο αυτές διαδρομές κατά τον 17ο αιώνα θεωρούνταν εαρινές, δηλαδή κυρίως χρησιμοποιούνταν μόνο κατά τη διάρκεια του χρονικού διαστήματος μετά την άνοιξη, έως το φθινόπωρο, καθώς οι συνθήκες που επικρατούσαν κατά τον χειμώνα, δυσκόλευαν το ταξίδι.114 Αν και αρχικά αυτές οι διαδρομές προσέφεραν ασφάλεια απέναντι στους Τάταρους και Βούλγαρους της κοιλάδας του Βόλγα, μετά την πτώση του Καζάν, το 1552, η δραστηριότητα μεταφέρθηκε σταδιακά 250 χλμ. ακόμη πιο νότια, σε μια διαδρομή που πήρε και ο κοζάκος Ερμάκ για την εκστρατεία του ενάντια στον Τάταρο χαγάνο Κουτσούμ (για την οποία αναφορά γίνεται παρακάτω, με αφορμή άλλο χωρίο του χειρογράφου). Η διαδρομή αυτή εκκινούσε από το ποτάμιο σύστημα του Βόλγα (παραπόταμους Κάμα, Βίσερα) και μέσω έλκυσης οι ταξιδιώτες περνούσαν από την άλλη πλευρά των Ουραλίων (στους π. Λόζβα, Τάβδα, Τομπόλ, Ιρτύς και Όμπ). Χειμερία Οδός Τελικά, με το χτίσιμο της πόλης Βερχοτούριε (Verkhotur’ye) επί του ποταμού Τούρα, το 1598, η κίνηση μεταφέρθηκε ακόμη πιο νότια και ήταν αυτή που παρέμεινε σε επίσημη χρήση από όλους τους αξιωματούχους της Μοσχοβίας, μέχρι και το 1763. Αυτή η τελευταία διαδρομή είναι που μετα- Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 9–10· Martin, ‘Muscovy’s Northeastern Expansion’, 460–68. 112 Naumov, The History of Siberia, 51. 113 Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 18. 114 Στο ίδιο. 111 45 Στέφανος Μ. Κορδώσης φέρεται μέσα από τις σελίδες αυτές του χειρογράφου Suppl. grec 1042, γνωστή και ως χειμερία διαδρομή ή διαδρομή μέσω Βερχοτούριε (σ. 206-207). Εδώ, με σημείο αφετηρίας τη Μόσχα, περιγράφονται τα δύο κύρια παρακλάδια της διαδρομής που διασχίζουν τα όρη Βερχοτούριε («βερχοτούρσκη πέτρα» - έτσι ονομάζονταν τότε τα Ουράλια) προς την πρωτεύουσα της Σιβηρίας, Τομπόλσκ. Το ένα ακολουθεί την ποτάμια διαδρομή μέσα από τις πόλεις βόρεια και ανατολικά της Μόσχας: Αγία Τριάδα – Περεσλάβλ – Ροστόβ – Γιαροσλάβλ – Βολογκντά – Σουΐσκογιε – Τότμα – Μπομπρόβσκογιε (μπομπρόβσκογω γιάμου) – Ουστγιούκ – Σολβιτσεγκόντσκ (σόλη βητζιγοτζσκοί) – Κάιγκοροντκα – Σολικάμσκ (σόλη Κάμσκοϊ) – Βερχοτούριε – Τουρήνσκ (Τουρήνσκογω ὄστρογα κάστρου) – Τιουμέν (τιουμένη κάστρου) – Τομπόλσκ. Το άλλο παρακλάδι ακολουθούσε το δίκτυο του π. Καμά και μέσω αυτών των πόλεων που βρίσκονται νότια και ανατολικά (Βλ. χάρτη): Κολόμνα – Περεσλάβλ-Ριαζάνσκι (Переяславль-Рязанский) – Κασίμοβ – Μίρομ – Νίζνι Νοβγκοροντ – Βασιλσκουρσκ – Κοσμοντεμιάνσκ (κοσμᾶ καὶ Δαμιανοῦ) – Τζεμποξάρι (τζαμπασκάρ) – Κοξαΐσκ – Σβιάζσκ -Καζάν – Κάμσκοε Ούστιε – Λαΐεσεβο – Γιελαμούγκα – Σαραπούλ, – Όσα – Σολικάμσκ. Αυτό το δεύτερο παρακλάδι προς το Τομπόλσκ, επίσης, συνδέεται στο ύψος του Καζάν και με μία άλλη, πολύ σημαντική διαδρομή για το εμπόριο της Μοσχοβίας με την Κεντρική Ασία, Ινδία και Κίνα, που περιγράφεται σε επόμενο κεφάλαιο του τμήματος του χειρογράφου. Πρόκειται για εκείνη που, ακολουθώντας τον Βόλγα, κατέληγε στο Αστραχάν (βλ. το κεφάλαιο 5). Σολβιτσεγκόντσκ – Βερχοτούριε – Τιουμέν Ο πλούτος της περιοχής του Σολβιτσεγκόντσκ σε αποθέματα άλατος εκτιμήθηκε πρώτα και καλύτερα από τον Ανίκα Στρόγκανοφ, το πιο γνωστό μέλος του εξαιρετικά πλούσιου και ισχυρού οίκο των Στρόγκανοφ στη Μοσχοβία κατά τον 16ο και 17ο αιώνα. Για τον οίκο των Στρόγκανοφ γίνεται λόγος στην ενότητα για την εκστρατεία του Ερμάκ (βλ. κεφάλαιο 3). Στα ανατολικά του Σολβιτσεγκόντσκ, τα δύο παρακλάδια της χειμερίας οδού προς το Τομπόλσκ συγκλίνουν στο Σόλι Κάμσκοϊ, πριν τα Ουράλια, και από εκεί φτάνουν στο Βερχοτούριε, επί της οροσειράς, συνεχίζοντας μέχρι το Τομπόλσκ. Το Βερχοτούριε σήμερα επισκιάζεται από το Εκατερίνμπουργκ, τη μεγάλη πόλη της Σιβηρίας που ιδρύθηκε στα 1723 από τον Πέτρο τον Μέγα, στα πλαίσια της πολιτικής για βιομηχανική μεταλλουργία που ο ίδιος εφάρμοσε, ενώ το όνομα της πόλης προέρχεται από την Αικατερίνη Α΄, σύ- 46 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) ζυγό του.115 Όταν, όμως, ιδρύθηκε το Βερχοτούριε, στα 1598, προοριζόταν να γίνει η πύλη της Σιβηρίας για τη Μοσχοβία αλλά και την υπόλοιπη Ευρώπη.116 Άλλωστε εκεί ιδρύθηκε και οργανώθηκε το πρώτο τελωνείο της Σιβηρίας, στα 1600, με προσωπικό που προερχόταν από το Ουστγιούκ και το Σολικάμσκ.117 Ο οικισμός είχε μια αγορά, ελεγχόμενη από τις αρχές, η οποία βρισκόταν αρχικά εντός του φρουρίου και κάηκε μερικώς το 1653.118 Tο Βερχοτούριε ήταν και σημείο έλκυσης πλεούμενων για τον ποταμό Τούρα, στην όχθη του οποίου ήταν χτισμένος ο οικισμός, από όπου κανείς μπορούσε να πλεύσει προς τον ποταμό Τομπόλ και το Τομπόλσκ. Η πόλη είχε έναν ταρσανά για να εξυπηρετεί τις επισκευές των ποτάμιων πλεούμενων αλλά και για να κατασκευάζει νέα, όταν οι ανάγκες το απαιτούσαν119 και σταδιακά μεγάλωσε σημαντικά σε πληθυσμό.120 Η αξία του φυσικά διογκώθηκε όταν, κατά τον 17ο αιώνα, ο κίνδυνος από τους Τάταρους, πιο νότια, σταδιακά εξέλειψε – αν και όχι εντελώς121 – αφού πιο πριν το εμπόριο, κυρίως γούνας, διεξαγόταν από τους βορειότερους ποτάμιους δρόμους που περιγράψαμε πιο πάνω, κοντά στον αρκτικό κύκλο. Η μοίρα του Βερχοτούριε εξαρτιόταν σχεδόν αποκλειστικά από το εμπόριο γούνας και από την πολιτική κατάσταση νοτιότερα. Ήταν συνδεδεμένο με τη Μανγκαζέγια, στον αρκτικό, τερματικό σταθμό γούνας και δέρματος στην περιοχή εκβολής του ποταμού Ομπ, στον ομώνυμο κόλπο, στη Βόρεια Θάλασσα, όπου οι δυτικοί, κυρίως Άγγλοι και Ολλανδοί, έπλεαν με τα καράβια τους για να εμπορευθούν (βλ. την ενότητα για τον Ερνέστο τον Ευσεβή, κεφάλαιο 4). Όταν λοιπόν γύρω στα 1640 ο πληθυσμός των γουνοφόρων έβαινε προς εξάντληση, η κίνηση μέσω Βερχοτούριε μειώθηκε σταδιακά, ειδικότερα για αυτούς που κινούνταν προς τη Δύση. Αργότερα, το εμπόριο της γούνας γινόταν κυρίως στις πόλεις της νότιας και ανατολικής Σιβηρίας: Γιαμίς, Ιρμπίτ, Κιάχτα και Νερτσίνσκ.122 Είναι πιθανό σε αυτό να συνέβαλε και η φήμη που υπήρχε για διαφθορά και αφορούσε τις αρχές του Βερχοτούριε.123 Rezun και Vasilevskiy, Letopis’ sibirskikh gorodov, 131. Βλ. τις σχετικές αναφορές στο: Vladimir Dmitriyevich Puzanov, ‘Garnizon Verkhoturskogo uyezda v XVII veke: formirovaniye i sluzhby’, Vestnik Chelyabinskogo Gosudarstvennogo Universiteta, τχ. 6 (144) (2009): 16· Rezun και Vasilevskiy, Letopis’ sibirskikh gorodov, 128, 131· Monahan, The Merchants of Siberia, 116. 117 Monahan, The Merchants of Siberia, 138, 142. 118 Στο ίδιο, 149–50. 119 Στο ίδιο, 118. 120 Puzanov, ‘Garnizon Verkhoturskogo uyezda v XVII veke’, 19–20· Rezun και Vasilevskiy, Letopis’ sibirskikh gorodov, 130. 121 Monahan, The Merchants of Siberia, 119· Puzanov, ‘Garnizon Verkhoturskogo uyezda v XVII veke’, 16–17. 122 Monahan, The Merchants of Siberia, 117. 123 Στο ίδιο, 119, 217. 115 116 47 Στέφανος Μ. Κορδώσης Η πρώτη ρωσική πόλη στη Σιβηρία ήταν το Τιουμέν. Η πόλη ιδρύθηκε από τους κοζάκους της εκστρατείας για τη δεύτερη κατάκτηση της Σιβηρίας (βλ. σχετικά στο κεφάλαιο 3) πάνω στην υπάρχουσα ταταρική πόλη Τσιμγκί-Τουρά (Чимги-Тура) στις όχθες του π. Τιουμένκα, παραπόταμου του Τουρά.124 Αυτή ήταν η πόλη με την οποία το Τομπόλσκ είχε τις περισσότερες επαφές και οι ανταλλαγές πολιτικού προσωπικού μεταξύ τους ήταν συνήθεις.125 2η ενότητα: Δυτικά των Ουραλίων (Μοσχοβία) Στη δεύτερη ενότητα του χειρογράφου Suppl. grec 1042, η οποία προέρχεται και αυτή από τη Βίβλο του μεγάλου σχεδιάσματος, η γεωγραφική εστίαση αλλάζει. Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει τις διαδρομές πολύ πιο δυτικά από τα Ουράλια και προς τη Δύση ή το Νότο: Από τη Μόσχα στο Περιεσλάβ και το Κίεβο στα νοτιοδυτικά, το Νόβγκοροντ και το Πσκοβ στα βόρειο-δυτικά και το Αστραχάν στα νοτιοανατολικά. Στο τμήμα αυτό του χειρογράφου, σε μια σειρά από σύντομα κεφάλαια, δίδονται οι διαδρομές προς τις συνοριακές περιοχές της Μοσχοβίας (ουκραΐνες). Έτσι, στο πρώτο κεφάλαιο περιγράφεται η διαδρομή στις περιοχές της σημερινής Ουκρανίας, από τη Μόσχα μέχρι και το Περεσλάβλ-Χμελνίτσκυ. Εκεί βρισκόταν το Χετμανάτο των κοζάκων (ή αλλιώς γνωστό ως Καζακία126). Λίγες δεκαετίες πριν γίνει η ελληνική μετάφραση το Χετμανάτο των κοζάκων αποκρυσταλλώθηκε, μετά την επανάσταση του αταμάνου Μπογδάν Χμελνίτσκυ (1648 – 1657), ύστερα από την οποία ένα μεγάλο μέρος των κοζάκων που βρισκόταν υπό την εξουσία της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, επαναστάτησε εναντίον της και, μετακινούμενο πιο ανατολικά, ίδρυσε το δικό του κράτος, στην περιοχή της Ζαπορίζια (Κεντρική Ουκρανία). Το 1654 ο αταμάνος Χμελνίτσκυ υπέγραψε τη Συνθήκη του Περελσάβ με την οποία οι κοζάκοι της Ζαπορίζια ορκίζονταν αφοσίωση στον τσάρο. Το Χετμανάτο τελικά θα καταργήσει η Αικατερίνη η Μεγάλη στα 1764, την περίοδο της επέκτασης της Ρωσίας στα νότια. Η διαδρομή αυτή, όπως και η δεύτερη που περιγράφεται στο Β΄ κεφάλαιο, είναι μία από τις σημαντικότερες καθώς επέτρεπε την επικοινωνία της Rezun και Vasilevskiy, Letopis’ sibirskikh gorodov, 269–70. Monahan, The Merchants of Siberia, 142. 126 Βλ. σχετικά τη διδακτορική διατριβή Ιωάννης Καρράς, ‘Εμπόριο, πολιτική και αδελφότητα: Ρωμιοί στη Ρωσία 1700-1774’ (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΕΚΠΑ. Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, 2011), 22 (σημ.95 και σημ.97), 23 (σημ. 98, σημ. 100). 124 125 48 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) Μοσχοβίας όχι μόνο με το Χετμανάτο και τους κοζάκους, αλλά και με το χανάτο της Κριμαίας και φυσικά την Οθωμανική αυτοκρατορία. Αναγνωρίζει κανείς εκεί σημαντικές πόλεις-σταθμούς στο εμπόριο, πολλές από τις οποίες, όπως η Νίζνα, είχαν ζωηρές ελληνικές εμπορικές παροικίες και είχαν στρατηγική σημασία.127 Η δεύτερη διαδρομή που ξεκινά επίσης από τη Μόσχα και καταλήγει στο Κίεβο, περνά μέσα από τις μεγάλες πόλεις της σημερινής ανατολικής Λευκορωσίας, οι οποίες κατά τον 17ο αιώνα ήταν το μήλο της έριδος ανάμεσα στη Μοσχοβία και την Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία. Σημαντικό σημείο εδώ είναι το Σμολένσκ που τελικά βρέθηκε στην επικράτεια της Μοσχοβίας στα 1654, μετά από συνεχόμενους πολέμους με την Πολωνία κατά τους οποίους άλλαζε χέρια. Το Σμολένσκ, χτισμένο στις όχθες του Δνείπερου, ήταν σημαντικό όχι μόνο για τον δρόμο προς τα νότια αλλά γιατί ήταν χτισμένο σε σημείο έλκυσης (portage/волок) προς τον δυτικό Ντβινά (όχι τον βόρειο, που εκβάλλει στη Βόρειο Θάλασσα).128 Ήταν μία από τις 2 μεγάλες παραμεθόριες προς τη Δύση ρωσικές πόλεις (η άλλη ήταν το Πσκοβ), της οποίας η ενδοχώρα και τα προϊόντα που παρήγαγε συνδέονταν με τη Βαλτική.129 Ο δρόμος συνέχιζε στην πόλη της σημερινής Λευκορωσίας, Όρσα, και από εκεί, στρεφόμενος προς το Νότο, στα Μόγκιλεβ, Βπίχοβο (Bychau), Ρετζήτζα (Rečyca) για να καταλήξει στο Κίεβο. Όλες αυτές οι πόλεις ανήκαν στην Πολωνο-Λιθουανική κοινοπολιτεία αλλά όλες, σε κάποιο βαθμό, καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια του Ρωσο-Πολωνικού πολέμου (1654-1667), μέρος του οποίου ήταν και η προαναφερθείσα επανάσταση των κοζάκων υπό τον Χμελνίτσκυ. Οι δύο αυτές διαδρομές ήταν πολύ γνωστές στους εμπόρους των Βαλκανίων και φυσικά στους Ρωμιούς. Το τρίτο κεφάλαιο περιγράφει εν συντομία τη διαδρομή προς τα βορειο-δυτικά της Μόσχας. Εκεί, δύο είναι οι μεγάλες πόλεις-σταθμοί: Οι ιστορικές Νόβγκοροντ και το Πσκοβ. Η δεύτερη αποτελούσε την άλλη μεθοριακή μεγάλη πόλη προς τη Δύση, με εκτεταμένες εμπορικές συνδέσεις με αυτή (Πολωνία και Βαλτική, δια μέσου των λιμανιών Νάρβα και Ρέβαλ130). Οι δύο πόλεις είναι γνωστές ήδη από τη μεσαιωνική ιστορία της Ρωσίας, ήταν αυτόνομες και στενά συνδεδεμένες με το εμπόριο με τη Χανσεατική Ένωση και τη Βαλτική. Το τέταρτο κεφάλαιο της ενότητας περιγράφει τη σύνδεση του δρόμου προς το Αστραχάν και τις βόρειες ακτές της Κασπίας με το δεύτερο παρα- Στο ίδιο, 28 – 29 (σημ.8 και σημ.9). Monahan, The Merchants of Siberia, 42. 129 Στο ίδιο, 50, 114. 130 Paul Bushkovitch, The Merchants of Moscow, 1580-1650 (Cambridge; New York: Cambridge University Press, 1980), 35, 169. 127 128 49 Στέφανος Μ. Κορδώσης κλάδι της διαδρομής Μόσχα-Τομπόλσκ, που αναφέρθηκε παραπάνω, στο ύψος του Καζάν, λίγο πριν ο Βόλγας στραφεί απότομα προς το Νότο. Το Καζάν, χτισμένο στις όχθες του Βόλγα, αποτελούσε ήδη από τον μεσαίωνα κόμβο τόσο προς την Ανατολή όσο και προς το Νότο, με εμπορικές σχέσεις με τα πριγκιπάτα των Ρως, ιδιαίτερα με τη Μόσχα, κατά τον 15ο αιώνα.131 Η Μόσχα προσπαθούσε να αποκτήσει πολιτική επιρροή στο χανάτο του Καζάν και στο πλαίσιο αυτό εντασσόταν και ο οικονομικός αποκλεισμός που επέβαλε στο χανάτο ο Ιβάν Γ΄ (1440-1505).132 H κατάκτηση της πόλης από τον Ιβάν Δ΄ το 1552 όχι μόνο έδωσε πρόσβαση στη Μόσχα σε μια περιοχή εκτεταμένης αγροτικής παραγωγής (η πλειονότητα των κατοίκων ήταν αγρότες και ζούσαν σε πόλεις ή χωριά)133 αλλά και ήταν καταλυτική για την επέκταση της επιρροής καθώς και της εξουσίας της Μοσχοβίας, νότια και ανατολικά, αναγκάζοντας μεγάλο μέρος της Μογγολικής ελίτ να μεταναστεύσει προς το Σιμπίρ, πρωτεύουσα του ομώνυμου χανάτου, στα νοτιοανατολικά. Το Καζάν ήταν η δεύτερη πλουσιότερη πόλη της Ρωσίας κατά τον 17ο αιώνα, καθώς μεγάλο μέρος της εμπορικής κίνησης προς τα βόρεια (Αρχανγκέλσκ) πραγματοποιούταν μέσω αυτού.134 Με την επακόλουθη κατάκτηση του χανάτου του Αστραχάν λίγα χρόνια αργότερα (1556), η Μόσχα κατάφερε να συνδεθεί άμεσα με τα εμπορικά δίκτυα που διέτρεχαν την Ευρασία από Ανατολή προς Δύση και από Βορρά προς Νότο.135 Η σημαντικότερη διάσταση της κατάκτησης, όμως, αφορούσε στο εμπορικό δίκτυο κατά μήκος του Βόλγα. Ο έλεγχος που επέβαλε η Μόσχα ήταν τόσο εκτενής που ακόμη και ο πράκτορας της Βρετανικής Εταιρείας της Μοσχοβίας (βλ. παρακάτω για αυτή, στο κεφάλαιο 4, το οποίο αφορά στο βορειοανατολικό πέρασμα), Antony Jenkinson, προσπάθησε να υλοποιήσει την πολυπόθητη σύνδεση με την Περσία, μέσω Αστραχάν.136 Ήταν τέτοια η θέση του Αστραχάν, πάνω στο σταυροδρόμι χερσαίων δρόμων από την Ανατολή, στον άξονα Δύσης-Ανατολής, και υδάτινων από Βορρά προς Νότο, που μπορεί να χαρακτηριστεί, πιθανώς, ως μία από τις στρατηγικότερα τοποθετημένες πόλεις της Μοσχοβίας. Όπως αναφέρει η Έρικα Μόναχαν, «προϊόντα που μεταφέρονταν με καμήλες σε καραβάνια από την στέπα μπορούσαν να συνεχίσουν (σε πλωτά μέσα) διά της ποτάμιας οδού του Βόλγα και, μέσω διαφόρων σημείων έλκυσης, να φτάσουν Monahan, The Merchants of Siberia, 96. Matthew P. Romaniello, The Elusive Empire: Kazan and the Creation of Russia, 1552–1671, 1η έκδ. (Madison, Wis: University of Wisconsin Press, 2012), 89. 133 Στο ίδιο, 89–90. 134 Στο ίδιο, 108· Monahan, The Merchants of Siberia, 98. 135 Monahan, The Merchants of Siberia, 38, 41. 136 Romaniello, The Elusive Empire, 90. 131 132 50 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) έως τη Βαλτική».137 Η αρχική έλλειψη υποδομών της πόλης (κάτι που σημείωσε και ο Jenkinson), έδωσε τη θέση της σε μία πόλη με πέτρινη οχύρωση, κάτι που συνέβη και σε άλλα σημεία, κατά μήκος του Βόλγα, σε θέσεις που προϋπήρχαν οικισμοί ή δημιουργήθηκαν εκ νέου, την εποχή του τσάρου Μπόρις Γκοντούνοβ.138 Ό ίδιος ο τσάρος φρόντισε να φτιαχτούν στο Αστραχάν δύο αγορές, μία για τους Πέρσες και μία για τους Μπουχαρινούς εμπόρους που επισκέπτονταν την πόλη, ενώ κατά τον 17ο αιώνα δημιουργήθηκαν αντίστοιχες αγορές για Αρμένιους, Ινδούς, Καυκάσιους και Τάταρους.139 Αυτή η σύνδεση που το Αστραχάν προσέφερε λόγω της εγγύτητάς του με τα μεγάλα κέντρα της Κεντρικής Ασίας και της ύπαρξης σε αυτό παροικιών Μπουχαρινών και Ινδών εμπόρων, περιγράφεται στην ενότητα του χειρογράφου Suppl. grec 1042 που αφορά στην Κασπία Θάλασσα. Monahan, The Merchants of Siberia, 99–100. Στο ίδιο, 99. 139 Στο ίδιο, 100. 137 138 51 Στέφανος Μ. Κορδώσης Κεφάλαιο 3: Τμήμα 12 του Ms. Suppl. grec 1042 - Η κατάκτηση της Σιβηρίας και ο θάνατος του κοζάκου Ερμάκ Πρώτη η Όλγα Αλεξανδροπούλου αναγνώρισε ως ξεχωριστή την ενότητα που αφορά στον κοζάκο Ερμάκ, την κατάκτηση του χανάτου της Σιβηρίας και τον θάνατό του, που βρίσκεται ακριβώς μετά το κείμενο περί της «βαθυτάτης Κιταΐας»,140 χωρίς όμως να έχει υποδείξει το πρωτότυπο ρωσικό κείμενο. Η ενότητα αυτή αποτελείται από δύο υπο-ενότητες, από τις οποίες η πρώτη αφορά στην ήττα του χαγάνου Κουτσούμ από τον Ερμάκ (Kuchum, σελ. 348-351: Τῆς βασιλευούσης πόλεως Μοσκοβίας κατὰ τὸ μέρος τῆς Ἀνατολῆς εἶναι βασίλειον ὀνομαζόμενον…) ενώ η δεύτερη στον θάνατο του Ερμάκ (σελ. 351-353: Διὰ τὴν μάχην πῶς ἐσκότωσαν τὸν Ἐρμὰκ καὶ τοὺς κατζάκους). Η ρωσική πηγή από την οποία προέρχονται οι δύο αυτές παράγραφοι ανήκει στην ομάδα των Σιβηριανών χρονικών, τα περισσότερα εκ των οποίων είναι του πρώτου μισού του 17ου αιώνα (αν και η έρευνα έχει προτείνει ότι περιέχουν κείμενα που συντάχθηκαν και κατά τον 16ο αιώνα).141 Τα Σιβηριανά Χρονικά είναι μια ομάδα περισσότερων από 40 χρονικών που αφορούν στην ιστορία της Σιβηρίας, περιλαμβάνοντας και ταταρικές παραδόσεις.142 Σε ότι αφορά την ιστορία της εκστρατείας του Ερμάκ, αρκετοί είναι οι ιστορικοί που υποθέτουν ότι αντλούν τις πληροφορίες τους από μία αφήγηση, σχεδόν σύγχρονη με την εκστρατεία του Ερμάκ, η οποία, όμως, έχει χα- Aleksandropulos, ‘Skazaniye’, 41, υποσημ. 8 και σελ. 61. Τα χρονικά άρχισαν να γράφονται μετά το τέλος των σκοτεινών χρόνων (Smutnoye vremya), γεγονός που επηρέασε το περιεχόμενό τους, βλ. Ruslan Grigor’yevich Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka (Nauka, 1986), 12· επίσης, βλ. Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 27· Allen Frank, The Siberian chronicles and the Taybughid Biys of Sibir’, Papers on inner Asia (Indiana Univ., Research Inst. for Inner Asian Studies, 1994), 3–4. 142 Frank, The Siberian chronicles, 1–2. 140 141 52 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) θεί.143 Τα σπουδαιότερα από αυτά τα χρονικά144 – το Γιεσίποφ (Есиповская, 1636), το Ρεμεζόφ (Ремезовская) και το Στρόγκανοφ (Строгановская) – εκδόθηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα από Ρώσους φιλολόγους, μέλη της Αυτοκρατορικής Ιστορικής Εταιρείας, στην Αγία Πετρούπολη.145 Οι δύο παράγραφοι που περιέχει το χειρόγραφο ΜΠΤ 176 είναι η ελληνική μετάφραση των αντιστοίχων δύο πρώτων παραγράφων που περιέχονται στο Νέο Χρονικό /Новый Летописецъ, το οποίο δημοσιεύτηκε στα 1910146 και ανήκουν σε έναν ευρύτερο κύκλο κειμένων, γνωστό ως κείμενα για την άλωση της Σιβηρίας («о взятии Сибири»).147 Το Νέο Χρονικό θεωρείται προγενέστερο όλων των τριών σημαντικότερων που αναφέρθηκαν (υπάρχει γενική συναίνεση ότι η συγγραφή του έγινε γύρω στα 1630). Το Νέο Χρονικό αποτελείται από 422 παραγράφους που καλύπτουν γεγονότα, γενικά στο κράτος της Μοσχοβίας από το 1580 έως το 1630, όμως μόνον οι δύο πρώτες παράγραφοί του αναφέρονται στον Ερμάκ.148 Όπως ήδη σημειώσαμε, οι παράγραφοι αυτοί ανήκουν στην κατηγορία των έργων για την ιστορία της κατάκτησης της Σιβηρίας, τα οποία, κατά την σοβιετική ιστορικό Dvoretskaya, είναι μοναδικά ιστορικά κείμενα που συνδυάζουν νέες πληροφορίες με παλαιότερα αφηγηματικά μοτίβα. Η Dvoretskaya διακρίνει σε τρεις ομάδες τα κείμενα που περιγράφουν την εκστρατεία του κοζάκου Ερμάκ (βασική/основной, κοινή/распространенной και συνοπτική/краткой) και αναφέρει τα χειρόγραφα όπου εμφανίζονται αυτά. Από τις ομάδες, εκείνη που ενδιαφέρει εμάς είναι η συνοπτική, αφού σε αυτήν κατατάσσει τις δύο παραγράφους από το Νέο Χρονικό και τις ανάγει στο Συνοδικό, κείμενο που συνέταξε ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος Σιβηρίας Κυπριανός (1621—1624).149 Εντοπίζει 25 διαφορετικές εκδοχές των δύο αυτών παραArmstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 24· ο Frank μεταφέρει την αντίθετη άποψη που εκφράστηκε από τον Skrynnikov (βλ. βιβλιογραφία), ο οποίος αποδίδει τις πληροφορίες για τον Ερμάκ και την εκστρατεία του στα κείμενα: 1] Kratkoe opisanie sibirskoi zemli και 2) Sinodnik, κείμενο που έγραψε ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος Σιβηρίας Κυπριανός, βλ. Frank, The Siberian chronicles, 4 n12. 144 Frank, The Siberian chronicles, 4. 145 L.N. Maykov και V.V. Maykov, επιμ., Sibirskiye letopisi, 1907. 146 Sergey Fëdorovich Platonov και Platon Grigor’yevich Vasenko, επιμ., Polnoye sobraniye russkikh letopisey, izdannoye po vysochayshemu poveleniyu Arkheograficheskoyu kommissiyeyu I. Povest’ o chestnem zhitii tsarya i velikago knyazya Feodora Ivanovicha vseya Russii. II. Novyy letopisets, τ. 14 (Pervaya Polovina) (Sankt-Peterburg, 1910). 147 N. A. Dvoretskaya, ‘Arkheograficheskiy obzor spiskov povestey o pokhode Ermaka’, στο Trudy Otdela drevnerusskoy literatury, 13 (1957), 467. 148 Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 28. 149 Dvoretskaya, ‘Arkheograficheskiy obzor spiskov povestey o pokhode Ermaka’, 478· Το κείμενο εκδόθηκε στο: Aleksey Pavlovich Okladnikov και Boris Aleksandrovich Rybakov, Polnoye sobraniye russkikh letopisey, τ. 36, κεφ. 1. Sibirskiye letopisi (Nauka, 1987), 380–381· για το ίδιο το κείμενο, βλ. Yankel’ Gutmanovich Solodkin, ‘K istorii teksta sinodika 'Ermakovym kazakam' 143 53 Στέφανος Μ. Κορδώσης γράφων σε διάφορα ρωσικά χειρόγραφα. Η ίδια δε φαίνεται να είχε επίγνωση των ελληνικών μεταφράσεών τους στο ΜΠΤ 176. Πριν δοθούν οι αντιστοιχίες των κειμένων με τα ρωσικά πρωτότυπα, χρειάζεται να κάνουμε κάποιες διευκρινίσεις για τον Ερμάκ και την εκστρατεία του: Η «Άλωση της Σιβηρίας» είναι μάλλον ένας συμβολικός τίτλος για τα γεγονότα που περιβάλλουν τον Ερμάκ, καθώς είναι προφανώς υπερβολικό να του αποδοθεί η κατάκτηση ολόκληρης της Σιβηρίας, ειδικά αφού οι Τάταροι επανάκτησαν αυτά που έχασαν και χρειάστηκε, όπως θα δούμε, μια δεύτερη, οργανωμένη, εκστρατεία από την πλευρά της Μόσχας για να υπερισχύσει στη δυτική Σιβηρία. Ο Ερμάκ και οι κοζάκοι με την εκστρατεία τους μόλις που διείσδυσαν σε αυτήν την περιοχή που σήμερα ονομάζεται Σιβηρία, η οποία, όπως γνωρίζουμε, εκτείνεται μέχρι τον Ειρηνικό. Η εκστρατεία του, ωστόσο, ήταν σημαντική για δύο λόγους: Ο Ερμάκ διέρρηξε τον έλεγχο των Τατάρων σε μια περιοχή όπου συναντιούνταν οι ποταμοί Ομπ και Ιρτίς, ανοίγοντας το δρόμο στους Ρώσους για ποτάμιες μετακινήσεις, κάτι στο οποίο οι Ρώσοι είχαν μεγάλη εμπειρία από τον Μεσαίωνα, όπως είναι γνωστό. Ήταν μέσω των ποτάμιων συστημάτων της Σιβηρίας που πραγματοποιήθηκε και η ουσιαστική κατάκτησή της από τους Ρώσους, καθώς και η ενσωμάτωσή της οργανικά με τη Μοσχοβία. Δεύτερον, κατέδειξε ότι μια μικρή συντεταγμένη ομάδα (πολύ μικρότερη από ένα σύνταγμα), οπλισμένη με πυροβόλα όπλα, μπορούσε να αντέξει τις επιθέσεις των Τατάρων και των άλλων νομάδων της Σιβηρίας και να διατηρήσει τις κτήσεις της.150 Το «άνοιγμα» της Σιβηρίας από τον Ερμάκ και η τελική συμπερίληψή της στο κράτος της Μοσχοβίας είναι από τα πιο σημαντικά κεφάλαια στην ιστορία της Ρωσίας και για αυτό η εκστρατεία του Ερμάκ, συμβολικά, βρίσκεται στο κέντρο της.151 Αν και οι χρονολογίες που δίνουν τα χρονικά είναι ανακριβείς και ακόμη συζητιούνται μεταξύ των ιστορικών που τα μελετούν, έχουν γίνει γενικά αποδεκτές οι παρακάτω ημερομηνίες: Έχοντας παραμείνει στη δούλεψη της μεγάλης οικογένειας Στρόγκανοφ στην κοιλάδα του ποταμού Kama, ο κοζάκος Ερμάκ ξεκινά να διασχίσει τα Ουράλια την 1η Σεπτέμβρη του 1581 με (redaktsii 1620-kh - 1630-kh gg.)’, στο Aktual’nyye problemy istochnikovedeniya: materialy III Mezhdunar. nauch.-prakt. konf., Vitebsk, 8-9 oktyabrya 2015 g. – (Vitebsk : VGU imeni P. M. Masherova, 2015)· Ya. G. Solodkin, Sibirskoye letopisaniye XVII – pervoy poloviny XVIII vv.: spornyye i maloizuchennyye voprosy : monografiya / Ya. G. Solodkin. — (Nizhnevartovsk: Nizhnevartovskiy gosudarstvennyy universitet, 2018), 7–11· Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 26. 150 Harold Lamb, The March of Muscovy: Ivan the Terrible and the Growth of the Russian Empire, 1400-1648, 1η έκδ. (Doubleday, 1948), 202. 151 Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 3. 54 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) σκοπό να κατακτήσει το ταταρικό βασίλειο του Σιμπίρ που τότε βρισκόταν υπό την εξουσία του χαγάνου Κουτσούμ, απογόνου του Τζέγκις Χάν. Αφού ξεχειμώνιασε στα βουνά, περνά στις περιοχές ανατολικά αυτών στο τέλος της άνοιξης του 1582. Τον Οκτώβριο του 1582 καταλαμβάνει την πρωτεύουσα του χαγάνου Κουτσούμ (το Σιμπίρ). Τον Δεκέμβριο του 1582 ο Ερμάκ στέλνει μήνυμα στον Ιβάν Δ΄ για ενισχύσεις. Κατά τη διάρκεια του 1583 ο Ερμάκ αναμένει ενισχύσεις από τη Μόσχα, οι οποίες αποστέλλονται τον Μάιο από εκεί, καθυστερούν, και φτάνουν στο Σιμπίρ σε κακή κατάσταση, εξαιτίας των δυσχερειών, τον Νοέμβριο του 1584. Οι Τάταροι του Κουτσούμ συνεχίζουν να πιέζουν τους κοζάκους του Ερμάκ. Την 1η Αυγούστου του 1585 ο Ερμάκ φονεύεται από τον Κουτσούμ, σε μία ενέδρα που του έστησε ο τελευταίος.152 Είναι δύσκολο να γίνει διαχωρισμός του μύθου από τα ιστορικά γεγονότα όσον αφορά τον Ερμάκ και αυτό το γεγονός αντικατοπτρίζεται στις διαφωνίες των ιστορικών που μελέτησαν την εκστρατεία του Ερμάκ. Εκτός από τις διαφωνίες για τις χρονολογίες που αφορούν στα διάφορα επεισόδια της εκστρατείας, διαφωνίες υπάρχουν και για την καταγωγή του Ερμάκ, τα πρώτα χρόνια της ζωής του, τον τρόπο που πέθανε και τη σχέση του με τον τσάρο, αλλά και με τους Στρόγκανοφ.153 1η παράγραφος-Ο Ερμάκ και η κατάκτηση της Σιβηρίας Η πρώτη παράγραφος (σελ. 348-351 Τῆς βασιλευούσης πόλεως Μοσκοβίας κατὰ τὸ μέρος τῆς Ἀνατολῆς εἶναι βασίλειον ὀνομαζόμενον…) περιγράφει την κατάκτηση της πρωτεύουσας του χανάτου της Σιβηρίας, του Σιμπίρ (αλλιώς γνωστό και ως Κισλίκ ή Ισκέρ154 ή Τομπόλ-Τούρα,155) από τους κοζάκους και τον αρχηγό τους, Ερμάκ, τον Οκτώβριο του 1582. Είναι ένα από τα σημαντικά επεισόδια και για τη βασιλεία του χαγάνου Κουτσούμ (στο κείμενο Κουτζούμ), ηγεμόνα του χανάτου του Σιμπίρ, ενός από τα διάδοχα χανάτα της Χρυσής Ορδής, από όπου παίρνει το όνομά της και ολόκληρη η γεωγραφική ενότητα ανατολικά των Ουραλίων, η Σιβηρία.156 Ο Κουτσούμ (1569-1574 και 1578-1598) ήταν ο τελευταίος Τζεγκισχα- Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 7. Wood, Russia’s Frozen Frontier, 25. 154 Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 10. 155 Vadim Vintserovich Trepavlov, Sibirskiy yurt posle Ermaka : Kuchum i Kuchumovichi v bor’be za revansh, 2012, 10 n1. 156 Gerard Fridrikh Muller και Peter Simon Pallas, Conquest of Siberia, by the Chevalier Dillon, and the History of the Transactions, Wars, Commerce &c. &c. Carried on between Russian and China, from the Earliest Period, μετάφρ. Peter Dillon (Chevalier), 2η έκδ. (London, Allen and Co., 1843), 8· Wood, Russia’s Frozen Frontier, 24. 152 153 55 Στέφανος Μ. Κορδώσης νίδης χαγάνος του Σιμπίρ, απευθείας απόγονος του Σαϊμπάν (Shayban, ? – 1248), o οποίος ήταν υιός του Τζιότσι (Jochi, 1182 –1227) και εγγονός του Τζέγκις Χαν (1162-1227). Ο Σαϊμπάν είχε λάβει τις περιοχές ανατολικά και νοτιοανατολικά των Ουραλίων157 από τον αδερφό του, Μπατού (Batu, περίπου 1205–1255). Μαζί με τον άλλον αδερφό τους, τον Orda (περίπου 1206 – 1251), που είχε κληρονομήσει τις περιοχές στα ανατολικά του Σαϊμπάν, αποτελούσαν μέρος της επικράτειας της «Χρυσής Ορδής» που είχε τον Μπατού και έπειτα τον Μπέρκε (? – 1266) ως τους κυρίως χαγάνους. Αργότερα, κατά την περίοδο των εμφύλιων συγκρούσεων στη Χρυσή Ορδή, ο οίκος των Σαϊμπανιδών επεκτάθηκε στη Σιβηρία, καταλαμβάνοντας περιοχές από το χανάτο του Orda. Είναι σε αυτήν την περίοδο που οι ορδές που υπόκειντο στον οίκο του Σαϊμπάν γίνονται γνωστές ως Ουζμπέκοι, χωρίς ακόμη να είναι σίγουρο γιατί επικράτησε αυτό το όνομα.158 Ο οίκος των Σαϊμπανιδών είναι λοιπόν ένα παρακλάδι απογόνων του Τζέγκις Χαν που ξεκινά από τον μεγαλύτερο υιό του, τον Jochi, και, όπως και τα άλλα παρακλάδια, ανήκαν στην ελίτ των Μογγόλων της Χρυσής Ορδής. Ο πιο πετυχημένος ηγεμόνας του οίκου των Σαϊμπανιδών ήταν αναμφίβολα ο Abu’l Khair (1412–1468). Αυτός απέσπασε περιοχές που ανήκαν σε άλλους οίκους της Χρυσής Ορδής και στα 1430-1431 κατέκτησε ακόμη και τη σημαντική περιοχή της Χορασμίας και του Ουργκέντς, την πόλη-σταθμό στα εμπορικά δίκτυα στη δυτική Ασία. Ωστόσο, οι πιο δυναμικοί Οϊράτες από τα ανατολικά τον νίκησαν, ενώ ένα μεγάλο μέρος των ορδών που υπόκειντο στον οίκο τους αποσπάστηκαν και κινήθηκαν αυτόνομα, γινόμενοι οι γνωστοί Καζάκοι.159 Παρά τις αποτυχίες τους, οι Σαϊμπανίδες συνέχισαν να υφίστανται και με τον εγγονό του Abu’l Khair, Muhammad Shaybani (περίπου 1451 –1510), ο οίκος τους συνέχισε να έχει στρατιωτικές επιτυχίες. Ο Shaybani απέσπασε τη Χορασμία για άλλη μια φορά από την Περσία των Τιμουριδών, από τους οποίους, επίσης, απέσπασε και την Μπουχάρα, στα 1500, καθώς και άλλες περσικές πόλεις της επαρχίας του Χορασάν.160 Τελικά, γνώρισε την ήττα και τον θάνατο στα 1510, όταν ο σάχης Ισμαήλ (1487 –1524), του νέου περσικού θρόνου των σιιτών Σαφαβιδών, τον νίκησε σε μάχη κοντά στην πόλη Μεσχέντ. Η περσική παράδοση λέει ότι ο σάχης, παίρνοντας εκδίκηση για τους αιώνες νομαδικών επιδρομών, έκοψε το κεφάλι του αντιπάλου του, έκανε το κρανίο του κύπελο (αντιγράφοντας την 157 René Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, μετάφρ. Naomi Walford (New Brunswick [u.a.: Rutgers Univ. Press, 2000), 393–94. 158 Στο ίδιο, 479. 159 Στο ίδιο, 480. 160 Στο ίδιο, 481. 56 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) μέχρι τότε παράδοση των νομάδων) και το δέρμα του κρανίου το έστειλε στον σουλτάνο Βαγιαζίτ Β΄ (1447 –1512) , αφού το γέμισε με άχυρα.161Παρόλα αυτά, ο οίκος των Σαϊμπανιδών συνέχισε να ηγεμονεύει στις πόλεις της Κεντρικής Ασίας για όλη τη διάρκεια του 16ου αιώνα με τη Σαμαρκάνδη και την Μπουχάρα να είναι οι κυριότερες πόλεις για τη διοίκηση της αυτοκρατορίας του. Η κατάκτηση του χανάτου της Σιβηρίας από τους Σαϊμπανίδες ήταν μέρος, λοιπόν, αυτής της επέκτασης του οίκου τους προς τις πόλεις της Κεντρικής Ασίας. Γύρω στα 1480, ο χαγάνος Ibak των Σαϊμπανιδών (1468 — 1495), παππούς του Κουτσούμ, κατέκτησε το Τιουμέν από τους Ταϊμπουγίδες (Taybughid),162 μία τοπική ταταρική, ισλαμική κατά τα φαινόμενα,163 δυναστεία γύρω από την οποία ήταν οργανωμένο το χανάτο της Σιβηρίας. Η δυναστεία έχει πάρει το όνομά της από τον Ταϊμπούγα (Taybugha), ιδρυτή της, για τον οποίο τα χρονικά της Σιβηρίας και οι ταταρικές παραδόσεις της δυτικής Σιβηρίας μάλλον αφήνουν ξεκάθαρο ότι δεν πρόκειται για Τζεγκισχανίδη.164 Το 1493 οι Ταϊμπουγίδες επανέρχονται δυναμικά υπό τον χαγάνο Μαμάτ και σκοτώνοντας τον Σαϊμπανίδη χαγάνο Ibak, καταστρέφουν το Τιουμέν και φτιάχνουν τη νέα πρωτεύουσά τους, το Σιμπίρ, επί του Ιρτίς. 165 Παρά την επιτυχία του οίκου του στις ταταρικές φυλές της δυτικής Σιβηρίας, ο ταϊμπουγίδης χαγάνος Ediger, θορυβημένος από την πτώση του Καζάν στους Ρώσους στα 1552 και αισθανόμενος την πίεση από τους Σαϊμπανίδες από τα νοτιοανατολικά, προσπάθησε να έρθει σε συνεννόηση με τον Ιβάν Δ΄ και στα 1555 έγινε φόρου υποτελής σε αυτόν.166 Ο τελευταίος Ταϊμπουγίδης χαγάνος του Σιμπίρ, ο Ediger, έγινε, συνεπώς, οικειοθελώς φόρου υποτελής στον τσάρο Ιβάν Δ΄ με στόχο τη βοήθειά του ενάντια στον σαϊμπανίδη Κουτσούμ. Ο Κουτσούμ, εγγονός του Ibak, φαίνεται, τότε, να εκμεταλλεύτηκε την αντίδραση σε άλλες φυλές των Τατάρων που δεν έβλεπαν με καλό μάτι την επέκταση της επιρροής της Μοσχοβίας και με τη βοήθεια των Νογκάι, επιτέθηκε στον Ediger καταλαμβάνοντας τη νέα πρωτεύουσα του χανάτου στα 1563 και παίρνοντας εκδίκηση από τον Ediger.167 Στη συνέχεια, Στο ίδιο, 483. Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 99· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 14. 163 Frank, The Siberian chronicles, 20–21. 164 Ο Grousset δεν τον θεωρεί Τζεγκισχανίδη, βλ. Grousset, The Empire of the Steppes, 489 και υποσ. 7, 614–15· το ίδιο και ο Frank, βλ. Frank, The Siberian chronicles, 2–3, 9-12. O Frank παραθέτει και την άποψη του Ρώσου ιστορικού V. Bakhrushin που θεωρεί τους Ταϊμπουγίδες παρακλάδι των Νογκαϊτών (βλ. σ. 21-22). 165 Frank, The Siberian chronicles, 20. 166 Naumov, The History of Siberia, 55. 167 Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 20. 161 162 57 Στέφανος Μ. Κορδώσης στα 1573, εκμεταλλευόμενος τις καταστροφικές επιπτώσεις που είχε για τη Μόσχα ο πόλεμος με τους Τάταρους της Κριμαίας, εκτέλεσε τον Μοσχοβίτη πρέσβη που είχε πάει στο Σιμπίρ, προφανώς για τη συλλογή του φόρου (γιασάκ) και λίγο αργότερα πραγματοποίησε επιδρομές με επικεφαλής τον ανεψιό του, Μαμετκούλ, στην περιοχή του Περμ.168 Συνεπώς, φαίνεται ότι μετά τη νίκη του επί του Ediger, ο Κουτσούμ, αποφάσισε να διακόψει την πληρωμή του φόρου υποτέλειας και, για κάποιους ιστορικούς, η εκστρατεία του Ερμάκ ήταν η αντίδραση της Μόσχας.169 Φαίνεται, όμως, ότι η εξουσία των Σαϊμπανιδών συνάντησε τοπική αντίσταση στη δυτική Σιβηρία από τους Ταϊμπουγίδες και άλλες σύμμαχες προς αυτούς ταταρικές φυλές και αυτός ήταν ένας από τους λόγους που οι Τάταροι της περιοχής δεν κατάφεραν να προβάλουν ισχυρή και αδιάσπαστη αντίσταση απέναντι στους κοζάκους, όταν αυτοί εμφανίστηκαν το 1582, αν και ο Κουτσούμ τους ανέμενε. Παρά την ήττα του από τον Ερμάκ, ο Κουτσούμ συνέχισε να πολεμά ενάντια στου κοζάκους και, όπως μας λέει και το κείμενο που εξετάζουμε, κατάφερε να σκοτώσει τον Ερμάκ. Συνέχισε τις επιχειρήσεις του εναντίον των Ρώσων μέχρι τον θάνατό του, στα 1598, δηλαδή για 16 χρόνια, ενώ οι απόγονοί του (οι υιοί του Αλί και Ishym και οι εγγονοί του, Αμπλάεμ, Ταούκε και Ισλάμ) αγωνίζονταν ακόμη και μέσα στον 17ο αιώνα, έχοντας βρει καταφύγιο πιο ανατολικά, στους Οϊράτες.170 Μια πλειάδα νομαδικών ή ημι-νομαδικών λαών που ανήκαν στις γλωσσικές οικογένειες των Αλταϊκών ή Ουραλικών εθνών, βρίσκονταν, πότε υπό την ηγεσία των Σαϊμπανιδών και πότε υπό τους Ταϊμπουγίδες, στην επικράτεια του χανάτου της Σιβηρίας. Αυτοί, σταδιακά, γίνονταν φόρου υποτελείς στους υπέρτερους Μοσχοβίτες, και έτσι, σιγά-σιγά, απογυμνώθηκε η επιρροή των Σαϊμπανιδών στη δυτική Σιβηρία. Το κείμενο στις πρώτες σειρές κάνει αναφορά στους τζοὺδ (ρωσικό πρωτότυπο: Чюдь)171, ένα από τα εθνώνυμα που συναντώνται στα ρωσικά χρονικά για να περιγράψουν φυλές που συναντούσαν οι Ρώσοι στη βόρεια Σιβηρία και που αναφερόταν σε φιννικά ανιμιστικά (σαμανικά) φύλα, καθώς ο σαμανισμός ήταν η κύρια θρησκεία στα έθνη της δυτικής Σιβηρίας. Ωστόσο, αναφέρει ότι ο Κουτσούμ Naumov, The History of Siberia, 55. Frank, The Siberian chronicles, 16, 24–25· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 20· βλ. επίσης, Wood, Russia’s Frozen Frontier, 26–27. 170 Wood, Russia’s Frozen Frontier, 27· Trepavlov, Sibirskiy yurt posle Ermaka, 5–7, 83–98· Dittmar Schorkowitz, ‘The Ranked Tributary Client System (kyshtym) in Southern Siberia as the Decisive Point in the Foreign Relations of the Kalmuks and the Oyrats in the First Half of the Seventeenth Century’, Russian History 19, τχ. 1 (1992): 461, 470–472.· Kordosis, ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century’, 139. 171 Platonov και Vasenko, Polnoye sobraniye, 33· Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 22. 168 169 58 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) ήταν μουσουλμάνος και ακολουθούσε το νόμο του Μωάμεθ (… καὶ ἡ πίστις του εἶναι μουσουλμὰν κατὰ τὸν νόμον τοῦ μοαμέτ…). Αυτή είναι μια αναφορά που αντανακλά τον εξισλαμισμό της ελίτ των Μογγόλων και των Τατάρων της Χρυσής Ορδής.172 Ο τελευταίος έλαβε χώρα την περίοδο του χαγάνου Μπέρκε με σκοπό την απόκτηση ισχυρών σχέσεων με τον κόσμο της Κεντρικής Ασίας και συνεχίστηκε με τον εκτενή εξισλαμισμό των αλταϊκών και ουραλικών φυλών που εφάρμοσε ο Κουτσούμ στη δυτική Σιβηρία.173 Έχουμε ήδη αναφερθεί στους Τάταρους με αφορμή το χανάτο της Χρυσής Ορδής και τα διάδοχα αυτής χανάτα (όπως της Σιβηρίας). Οι Τάταροι ήταν ο σημαντικότερος παράγοντας σε αυτά. Η ιστορία του εθνωνυμίου είναι σημαντική, μιας και βοηθάει να κατανοήσει κάποιος τα έθνη που αναφέρονται εδώ. Οι Τάταροι εμφανίζονται στις πηγές του πρώιμου μεσαίωνα174 ως εκείνο το μογγολικό έθνος175 που το 744, σε συνεργασία με τους Ογούζους, Κιργίζους και άλλα φύλα, κατέλυσαν το δεύτερο χανάτο των Τούρκων στις στέπες της Μογγολίας. Οι Τάταροι συνέχισαν να έχουν το χανάτο τους στη Μογγολία μέχρι τη στιγμή που το 1202 ο Τζέγκις Χαν και οι δικοί του Μογγόλοι, κυριολεκτικά σχεδόν τους αφάνισαν, αφού είχαν επιφέρει την ήττα τους και την αιχμαλωσία τους πιο πριν, διανέμοντας τα υπολείμματά τους στις υπόλοιπες μογγολικές φατρίες και φυλές.176 Η μεταφορά του εθνωνυμίου από τη Μογγολία στη δυτική Σιβηρία, με το οποίο έγιναν γνωστοί οι Μογγόλοι, αλλά και τα άλλα τουρκικά έθνη που υποτάχθηκαν σε αυτούς, δεν έχει εξηγηθεί επαρκώς στη βιβλιογραφία. Ο Morgan προτείνει την εξήγηση ότι η λέξη «Τάταρος» απέκτησε μια πολιτική διάσταση, δηλαδή κατεδείκνυε του λαούς που έγιναν υποτελείς στους Μογγόλους, ωστόσο δεν εξηγεί, γιατί χρησιμοποιήθηκε αυτό το εθνωνύμιο, ούτε, γιατί, από τα έθνη Marie Favereau, The Horde: How the Mongols Changed the World (Cambridge, Massachusetts: Belknap Press: An Imprint of Harvard University Press, 2021), 6, 10, 25, 140–63. 173 Frank, The Siberian chronicles, 18. 174 Οι Τάταροι αναφέρονται για πρώτη φορά ως διακριτό εθνώνυμο στις επιγραφές που άφησαν πίσω τους οι χαγάνοι και οι πρίγκιπες της φυλής των Τούρκων, γνωστές ως επιγραφές του Όρχον (Orkhon). Εκεί αναφέρονται είτε ως otuz tatar (τριάντα Τάταροι) είτε ως dokuz tatar (εννιά Τάταροι), κάτι που δείχνει ότι από πολύ νωρίς ήταν κάποιου είδους πολιτική συνομοσπονδία φυλών της Μογγολίας. Βλ. επιγραφή Kül Tegin, ανατολική πλευρά, σειρά 4η και επιγραφή Bilgä kagan, ανατολική πλευρά, σειρά 34η. Στην πρώτη επιγραφή, οι Τάταροι αναφέρονται με αφορμή τους λαούς που απέστειλαν αντιπροσωπίες στις κηδείες των δύο πρώτων χαγάνων, Boumin και Istemi (μαζί με τους Βυζαντινούς [Purum] και άλλους λαούς). Βλ. : T. Talât, A Grammar Of Orkhon Turkic, Uralic and Altaic Series 69 (Indiana University Press, 1968), 264, 277. 175 Grousset, The Empire of the Steppes, 192:“…Tatars whom Pelliot believes to have not been Tungus (as has long been thought) but ‘apparently Mongolian-speaking’”. 176 Francis Woodman Cleaves, μτφ., The Secret History of the Mongols (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1982), 84· David Morgan, The Mongols (Oxford: Blackwell, 1990), 56–57· Grousset, The Empire of the Steppes, 207: “The Tatars, vanquished, were massacred and their survivors distributed among Mongol tribes (1202). 172 59 Στέφανος Μ. Κορδώσης που κατέκτησαν οι Μογγόλοι, μόνο τα τουρκικά έθνη της δυτικής Σιβηρίας αναφέρονται με αυτό το εθνώνυμο.177 Μία άλλη εξήγηση είναι ότι η λέξη «Τάταρος» προκύπτει από τη λέξη «Τάρταρος» (που σημαίνει εκ της κολάσεως, από τα Τάρταρα), και συνεπώς η χρήση του από τους Ευρωπαίους μπορεί μεν να εξηγηθεί,178 αλλά είναι σίγουρο ότι το «Τάρταρος» είναι παραφθορά ενός εθνωνυμίου που συναντάται σε πηγές πολύ πριν τον 13ο αιώνα, και προκύπτει από αυτό και όχι το αντίθετο. Η πιο λογική, πάντως, εξήγηση είναι αυτή του Ρώσου ιστορικού, ειδικού στην ιστορία των τουρκικών εθνών, Sergey Klyashtornyy, ο οποίος πιστεύει ότι το εθνωνύμιο «Τάταροι» χρησιμοποιούνταν ευρέως από τους τουρκικούς λαούς των στεπών της Ευρασίας για να καταδείξουν τα έθνη που σήμερα ονομάζονται Μογγολικά.179 Τα τουρκικά έθνη γνώρισαν νωρίς τη μεγάλη φήμη που είχε το όνομα «Τάταροι», εξαιτίας της μετανάστευσης ενός μέρους της φυλής αυτής, στην Κεντρική Σιβηρία, την εποχή του χανάτου των Ουιγιούρων (744-840 περίπου) και της ίδρυσης εκεί από αυτούς ενός χανάτου.180 Όταν, λοιπόν, αργότερα τον 13ο αιώνα, οι Μογγόλοι ξεχύθηκαν προς τη Δύση κατακτώντας τα τουρκικά έθνη της δυτικής Σιβηρίας, το τουρκικό εξώνυμο για τους Μογγόλους διεσπάρη και έφτασε έως τη Δύση,181 πιθανώς με τη μετανάστευση μέρους των εκδιωγμένων από τους Μογγόλους Κιπτσάκων στην Ουγγαρία.182 Καθώς όμως η πλειοψηφία των τουρκικών εθνών, όπως οι Βούλγαροι του Βόλγα, οι Τσουβάσοι, οι Χάζαροι, οι Μπασκίροι, και μεγάλο μέρος των πολυπληθών Κιπτσάκων και Κιμάκων κ.α. παρέμειναν υπό την εξουσία των Μογγόλων της Χρυσής Ορδής και στελέχωσαν τις ορδές της,183 κα- Morgan, The Mongols, 57. Βλ. στο ίδιο. Η παράφραση της λέξης Τάταρος σε Τάρταρος αποδίδεται στον Λουδοβίκο 9ο (ή Άγιο Λουδοβίκο) που το 1253 απέστειλε στους Μογγόλους τον μοναχό Γουλιέλμο ντε Ρομπρούκ. 179 Το ίδιο ισχύει και για τις κινεζικές πηγές, που, ήδη από την εποχή της δυναστείας Tang (618907), αναφέρονται στα έθνη των βόρειων στεπών, ως Dádá /韃靼, αλλιώς γραμμένο και Dádǎ/達 打, Dádá/達靼, Dádá/達達 ή Dádàn /達怛, 達旦 και Tǎtán /塔壇 ή Tǎtǎer 塔塔兒. 180 S. G. Klyashtornyy, ‘Gosudarstva tatar v tsentral’noy aziy (dochingisova epokha)’, στο Pamyatniki drevnetyurkskoy pis’mennosti i etnokul’turnaya istoriya tsentral’noy Azii (StPeterburg, 2006, 539. 181 Έτσι, περίπου 20 χρόνια μετά τη σφαγή των Τατάρων στην ανατολική Μογγολία, ο συγγραφέας του ρωσικού χρονικού του Νόβγκοροντ αναφέρει για το έτος 1224, περιγράφοντας την πρώτη μογγολική επιδρομή: «την ίδια χρονιά, για τις αμαρτίες μας, άγνωστες φυλές ήρθαν, τις οποίες κανείς δε γνωρίζει ακριβώς ποιοι είναι, ούτε από πού ήρθαν, ούτε ποια είναι η γλώσσα τους, ούτε ποιού έθνους είναι, ούτε ποια είναι η πίστη τους· αλλά ονομάζουν τους εαυτούς τους Τάταρους», βλ. Morgan, The Mongols, 136. 182 Favereau, The Horde, 86-87: Ο πληθυσμός των Κιπτσάκων που μετανάστευσε προς τη δύση, εξαιτίας της Μογγολικής κατάκτησης, έγινε δεκτός από τον Ούγγρο βασιλιά Béla IV, το 1239. Οι Κιτπσάκοι αυτοί εκχριστιανίστηκαν και εντάχθηκαν ως ιππικό στην υπηρεσία του Ούγγρου βασιλιά. 183 Αν υποτεθεί ότι ένα μικρό μέρος των Τατάρων είχε επιζήσει και από αυτό ένα μέρος ήταν στην 177 178 60 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) τέληξαν να θεωρούνται και αυτοί από τους Δυτικούς ως «Τάταροι». Έτσι, το ενδώνυμο μιας από τις φυλές της Μογγολίας έγινε το τουρκικό εξώνυμο για όλους τους Μογγόλους και, με τη μογγολική κατάκτηση στη Δύση, μεταφέρθηκε και στην Ευρώπη και έγινε εξώνυμο όχι μόνο για τους Μογγόλους αλλά και για τα υποτελή σε αυτούς (στη Χρυσή Ορδή) τουρκικά έθνη της δυτικής Σιβηρίας. Κατά μία ερμηνεία των πηγών, ο χαγάνος Κουτσούμ και η δράση του ήταν η αιτία της εκστρατείας του Ερμάκ εναντίον του. Ο εμπορικός οίκος των Στρόγκανοφ (στο κείμενο: στρόγονωβ) που τότε δραστηριοποιούνταν στα νότια Ουράλια όρη, προσέλαβε το 1579 τους κοζάκους του Βόλγα, υπό την ηγεσία του τρομερού Ερμάκ, με στόχο όχι τόσο να υποτάξει τον Κουτσούμ, ο οποίος, μαζί με υποτελείς σε αυτόν φυλές των Μάνσι (Βογγούλοι) υπό την αρχηγεία του Begbeliy Agtakov, έκανε επιδρομές και παρεμπόδιζε την οικονομική δραστηριότητα των Στρόγκανοφ στην περιοχή, αλλά να τον τιμωρήσει.184 Αφού διέσχισαν τα Ουράλια, όπως αναφέρθηκε, έπειτα από μια μάχη κάτω από το όρος Chuvash το 1582, ο Ερμάκ και οι κοζάκοι του νίκησαν τους νομάδες του Κουτσούμ και κατέλαβαν το Σιμπίρ. Παρά την ήττα του και αφού υποχώρησε, ο Κουτσούμ, ως νομάς, συνέχισε να πολεμά του κοζάκους. Εξαιτίας της καθυστέρησης στην αποστολή ενισχύσεων από τη Μόσχα, ο Κουτσούμ επανέκτησε το Σιμπίρ, ενώ την 1η Αυγούστου 1585,185 αιφνιδιάζοντας τον Ερμάκ, κατάφερε να τον σκοτώσει σε ένα από τα νησάκια που σχηματίζονται στον ποταμό Ιρτίς. Είναι αυτό το τελευταίο επεισόδιο της ζωής του κοζάκου Ερμάκ που εξιστορείται στη δεύτερη παράγραφο από το Νέο Χρονικό (σελ. 351-353 Διὰ τὴν μάχην πῶς ἐσκότωσαν τὸν Ἐρμὰκ καὶ τοὺς κατζάκους). Η εκστρατεία του Ερμάκ εναντίον του Κουτσούμ για κάποιους ιστορικούς είναι συνδεδεμένη με τα συμφέροντα της εμπορικής οικογένειας των Στρόγκανοφ. Η ιστορία της οικογένειας πηγαίνει πίσω στον 14ο αιώνα και υπηρεσία του μογγολικού στρατού (πολεμιστές-σκλάβοι), τότε ακόμη ένα πιο μικρό μέρος θα υπήρχε στους 4.000 πολεμιστές που έλαβε ο Jöchi, ή καλύτερα ο γιός του Batu που κληρονόμησε το μερίδιο του πατέρα του στις περιοχές που έγιναν γνωστές ως Χρυσή Ορδή. Ακόμη πρέπει να πούμε ότι από τον στρατό των 150.000 χιλιάδων που ο Ögödei, νέος χαγάνος και θείος του Batu, έστειλε στη Δύση για τις εκστρατείες του Batu, θα πρέπει να γύρισε πίσω στην ανατολική Ασία μεγάλος αριθμός, γιατί οι Μογγόλοι σίγουρα χρειάζονταν τους πολεμιστές τους τόσο στην Περσία όσο και πιο ανατολικά στις εκστρατείες τους εναντίον των Song της Κίνας. Grousset, The Empire of the Steppes, 255-256. Συνεπώς, τόσο ο αριθμός των πραγματικών Τατάρων (όσων είχαν επιβιώσει από τη γενοκτονία) όσο και ο αριθμός των υπόλοιπων Μογγόλων ήταν μικρός στη Χρυσή Ορδή και ο πυρήνας του στρατού τους ήταν τα τουρκικά έθνη της δυτικής Σιβηρίας. 184 Monahan, The Merchants of Siberia, 81· Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 6· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 115. 185 Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 7. 61 Στέφανος Μ. Κορδώσης η ίδια μάλλον φαίνεται να έχει τις ρίζες της στο Νόβγκοροντ ή σε εμπόρους των αρκτικών περιοχών της Μοσχοβίας.186 Σταδιακά η οικογένεια μετακινήθηκε προς τα ανατολικά, στο Σολβιτσεγκόντσκ, όπου εγκαταστάθηκε στα τέλη του 15ου αιώνα, κάνοντας την πόλη το κέντρο των δραστηριοτήτων της.187 Εκεί, ο Ανίκα Στρόγκανοφ (1497-1570) αρχικά δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο γεωργικών προϊόντων, γούνας και άλατος.188 Στη συνέχεια, οι υιοί του Γρηγόρης και Γιάκοβ επέκτειναν τις δραστηριότητές τους και στην εξόρυξη μετάλλων (σίδηρο και χαλκό, αλλά και χρυσό και ασήμι) στην ευρύτερη περιοχή και, καταφέρνοντας το 1558 να αποσπάσουν άδεια συνοδευόμενη από προνόμια από τον τσάρο Ιβάν Δ΄, επεκτάθηκαν και στην περιοχή του Περμ,189 κάνοντας τον π. Κάμα κέντρο της δράσης τους. Εκεί, κατά μήκος της κοιλάδας του ποταμού αυτού, με τα προνομιακά διατάγματα του Ιβάν Δ΄, οι Στρόγκανοφ έφτιαξαν μια μικρή αυτοκρατορία με το οικογενειακό κτήμα να είναι γνωστό ως Τσουσόβαγια (Chusovaya, στο κείμενο: τζέσοβον), ένα χωριό, ουσιαστικά, μαζί με ένα ξύλινο φρούριο στη συμβολή των ποταμών Κάμα και Τσουσόβαγια.190 Το 1574, ένα νέο διάταγμα επέτρεπε τη δραστηριότητα των Στρόγκανοφ έως τον ποταμό Τομπόλ, ανατολικά των Ουραλίων.191 Γενικώς, οι δραστηριότητες του εμπορικού αυτού οίκου κάλυπταν μια ευρεία περιοχή με το δίκτυό της να εκτείνεται από τα σύνορα της Ευρώπης έως την Κεντρική Ασία και φαίνεται ότι εποφθαλμιούσαν και τις περιοχές ανατολικά των Ουραλίων, όπου βρισκόταν το χανάτο του Σιμπίρ και όπου πήγαζε και ο ποταμός Τσουσόβαγια.192 Οι Στρόγκανοφ, πάντως, λειτουργούσαν σε συνεργασία με τη Μόσχα και τον τσάρο Ιβάν Δ΄, ο οποίος τους είχε αναθέσει την οχύρωση των ανατολικών συνόρων της Μοσχοβίας αλλά και την υποταγή των Τατάρων και άλλων φύλων πέρα από τα Ουράλια.193 Τα εγγόνια του Ανίκα Στρόγκανοφ, Μάξιμος Στρόγκανοφ και Νική- 186 Andrey Aleksandrovich Vvedenskiy, Dom Stroganovykh v XVI-XVII vekakh (Moskva: Sots·ekgiz, 1962), 14–15· I.V. Kuptsov, Rod Stroganovykh (Chelyabinsk: TO «Kamennyy poyas», 2005), 6. 187 Vvedenskiy, Dom Stroganovykh, 17. 188 Monahan, The Merchants of Siberia, 80· Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 3. 189 Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 6· βλ. την επιστολή στο: Basil Dmytryshyn, E. A. P. Crownhart-Vaughan και Thomas Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700: A Documentary Record (Western Imprints, The Press of the Oregon Historical Society, 1985), 3–6. 190 Lamb, The March of Muscovy, 134· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 22– 23. 191 Monahan, The Merchants of Siberia, 81· Dmytryshyn, Crownhart-Vaughan και Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700, 9–12. 192 Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 113–14. 193 Wood, Russia’s Frozen Frontier, 25. 62 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) τας Στρόγκανοφ (Maksim Yakovlevich και Nikita Grigor’yevich) είναι αυτά που συνδέονται από πολλούς ιστορικούς άμεσα με την ιστορία του Ερμάκ και της εκστρατείας του ενάντια στο χανάτο της Σιβηρίας.194 Το διάταγμα του Ιβάν Δ΄ προς τους Στρόγκανοφ, το 1581, δείχνει ότι είχε στρατιωτικές βλέψεις στη γη των Βογγούλων.195 ‘Ομως σε αυτό του 1582 φαίνεται να ζητά με απειλές από τους Στρόγκανοφ να στείλουν τους κοζάκους στο Περμ για την άμυνα της περιοχής απέναντι σε επιδρομές Βογγούλων, που μάλλον προκάλεσαν οι εμπορικές δράσεις της οικογένειας. Εξαιτίας αυτής της σύγχυσης που προκύπτει από τις πηγές, η επιστημονική συζήτηση γύρω από τα κίνητρα της εκστρατείας του Ερμάκ δεν έχει ακόμη καταλήξει, αν αυτά ήταν αποτέλεσμα εντολής του ιδίου του Ιβάν, ή των Στρόγκανοφ ή μία οπορτουνιστική πρωτοβουλία του ίδιου του κοζάκου Ερμάκ.196 Οι δύο παράγραφοι του Νέου Χρονικού που είναι μεταφρασμένες στα ελληνικά στο χειρόγραφο ΜΠΤ 176 ανήκουν στις πηγές που σκιαγραφούν την εκστρατεία ως μία πρωτοβουλία του Ερμάκ στην προσπάθειά του να αποφύγει την τιμωρία του νόμου από την παράνομη δράση του ως ληστή, στις όχθες του Βόλγα.197 Αφού, λοιπόν, εν συντομία περιγράψουν τη θέση του Βασιλείου της Σιβηρίας ως προς τη Μόσχα, και τον τσάρο (δηλαδή χαγάνο) Κουτσούμ, κάνουν μια σύντομη αναφορά στη δράση του Ερμάκ πριν αυτός βρεθεί στις περιοχές των Στρόγκανοφ. Είναι δύσκολο, όμως, να γίνει διάκριση ανάμεσα στον θρύλο και τον μύθο και την ιστορική πραγματικότητα, καθώς υπάρχουν λιγοστές πληροφορίες για την ζωή του Ερμάκ πριν την εκστρατεία, ενώ στον λαϊκό μύθο ο κοζάκος ήρωας συνδέεται και με μεταγενέστερες καταστάσεις (όπως η επανάσταση του Stenka Razin, στα 16701671) αλλά και με προγενέστερες, όταν εμφανίζεται ανάμεσα σε ήρωες των Ρως του Κιέβου.198 Ο Ερμάκ, λοιπόν, κατά κάποιους ιστορικούς, είχε τις ρίζες του στους κοζάκους του π. Ντον, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι προερχόταν από τις δυτικές παρυφές των Ουραλίων και μάλλον ήταν βετεράνος ή λιποτάκτης του Λιβονικού πολέμου (1558–1583).199 Η ληστρική δράση Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 4. Dmytryshyn, Crownhart-Vaughan και Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700, 13. 196 Για τις δύο ομάδες ιστορικών που έχουν διαμορφωθεί, βλ. Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 4–5· σύμφωνα με τον Skrynnikov, είναι τρεις οι προσεγγίσεις που μπορεί κάποιος να έχει, βάσει των πηγών. Η 1η ότι η εκστρατεία ήταν αποτέλεσμα εντολής της Μόσχας, η 2η ότι ήταν αποτέλεσμα των συμφερόντων των Στρόγκανοφ, η 3η ότι ήταν αποτέλεσμα της ελεύθερης βούλησης του κοζάκου Ερμάκ. Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 61. 197 Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 12–13. 198 Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 14, 17. 199 Naumov, The History of Siberia, 57. 194 195 63 Στέφανος Μ. Κορδώσης του, όμως, ως άτακτος, ξεδιπλώθηκε στον π. Βόλγα.200 Εκεί έκανε επιδρομές σε καραβάνια και πλοιάρια εμπόρων τόσο της Μοσχοβίας όσο και αυτών των απεσταλμένων (ἐλτζιῶν201, στο ρωσικό πρωτότυπο: пословъ) που έρχονταν από τις ισλαμικές αυτοκρατορίες των Περσών (κιζιλμπασιῶν) καὶ Ουζμπέκων (μπουχάρων). Η δράση των κοζάκων επέφερε τον θυμό του τσάρου Ιβάν Δ΄, ο οποίος απέστειλε δυνάμεις να την καταστείλουν, το 1577.202 Ο Ερμάκ, μαζί με άλλους αταμάνους, αναγκάζεται να διαφύγει από την περιοχή και μαζί με 600 άνδρες φτάνει στο Τζέσοβο (Чусовая δηλ. στους Στρόγκανοφ), όπου συγκεντρώνει πληροφορίες για το ταταρικό βασίλειο που βρίσκεται πέρα από τα Ουράλια. Μαζεύοντας τις απαραίτητες προμήθειες και 50 άνδρες ξεκινά την εκστρατεία του. Αφού πλεύσει αντίστροφα στο ρεύμα του ποταμού Τσουσόβαγια και του παραποτάμου του (ποταμίου τοῦ ἀργυροῦ, δηλαδή του Серебрянка), περνά στην ανατολική πλευρά των Ουραλίων και, μεταφέροντας στα χέρια τους τα πλεούμενά τους (ἕλκυσις ή волок), ο Ερμάκ και οι άνδρες του εισέρχονται σε άλλους ποταμούς, (Τούρ, Ιρτίς και Τομπόλ), στις ανατολικές παρυφές της οροσειράς και προσεγγίζουν το Σιμπίρ (που βρισκόταν στη συμβολή του Ιρτίς και του Τομπόλ). Αφού το πολιόρκησαν για πολλές μέρες, τελικά ο Ερμάκ και οι άνδρες του κατάφεραν να το καταλάβουν μὲ τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ, εκδιώκοντας τον Κουτσούμ και συλλαμβάνοντας τη γυναίκα του και τους απογόνους του στις 26 Οκτωβρίου του 1582. Στα άλλα σημαντικά Σιβηριανά χρονικά (Stroganov, Yesipov και Remezov), το «θέλημα τοῦ θεοῦ» παίρνει την πιο συγκεκριμένη μορφή του Αγίου Δημητρίου της Θεσσαλονίκης (η ημέρα του εορτασμού του Αγίου είναι και η ημερομηνία άλωσης του Σιμπίρ) και έτσι, μέσω της παράδοσης των χρονικών, ο βυζαντινός Άγιος της Θεσσαλονίκης είναι συνδεδεμένος και με την άλωση της Σιβηρίας.203 Μετά την κατάκτηση της πρωτεύουσας του χανάτου της Σιβηρίας, ο Ερμάκ έστειλε αγγελιοφόρο (στο ρωσικό πρωτότυπο: Сеунч) με συνοδεία 50 κοζάκων (…ἔστειλε μὲ τὸν ἐδικὸν του ἄνθρωπον σαούλτζουκον204 καζάκους πενήντα ἀνθρώπους) για να ενημερώσει τον τσάρο Ιβάν Δ΄ για την κατάκτηση του χανάτου της Σιβηρίας αλλά και για να ζητήσει ενισχύσεις. Ο Ερμάκ, μέσω του απεσταλμένου του, ήθελε να θέσει ενώπιον του τσάρου Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 17. Κωνστ. Κουκκίδης, Λεξιλόγιον ελληνικών λέξεων παραγομένων εκ της τουρκικής (Εταιρεία Θρακικών Μελετών, 1960), 32. 202 Monahan, The Merchants of Siberia, 81. 203 Armstrong, Minorsky και Wileman, Yermak’s Campaign in Siberia, 50, 73,166. 204 Από το δάνειο από τις τουρκικές γλώσσες Сеунч ή Саунч, που κατά τον 17ο αιώνα σήμαινε ‘αγγελιοφόρος’, βλ. Fedor Pavlovich Sorokoletov, Istoriya voyennoy leksiki v russkom yazyke, XIXVII vv ("Nauka, " Leningradskoye otdeleniye, 1970), 255–56. 200 201 64 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) το σχέδιό του να καταστήσει το χανάτο υποτελές στη Μόσχα, ακόμη και με τη χρήση βίας (… καὶ ὅσοι δὲν ὑποτάγονταν τοὺς ἐκρούσευε καὶ ἔδερνε…). Το Νέο Χρονικό αναφέρει ότι οι απεσταλμένοι του Ερμάκ έφτασαν όταν ο Ιβάν Δ΄ είχε ήδη πεθάνει, το 1584 (στο κείμενο: καὶ ὁ βασιλεύς ὁ Ἰωάννης ὁ βασιλιεβίτζης τότες ἦτον ἀποθαμένος) και ότι έγιναν δεκτοί από τον διάδοχο του Ιβάν Δ΄, Θεόδωρο Α΄ (1557-1598), στον οποίο και αποδίδει την αποστολή των ενισχύσεων. Αυτό είναι μάλλον απίθανο να συνέβη, καθώς οι κοζάκοι δεν πρέπει να χρειάστηκαν πολύ χρόνο για να φτάσουν στη Μόσχα, εφόσον κατέκτησαν το Σιμπίρ στα 1582, και πρέπει να ήταν ο Ιβάν Δ΄ ο τσάρος που τους υποδέχθηκε, και μάλιστα με τιμές και δώρα.205 Αυτή η υποδοχή τυλίχθηκε στους θρύλους, σύμφωνα με τους οποίους ο Ιβάν Δ΄ έδωσε στον Ερμάκ, ανάμεσα σε άλλα δώρα, και μια βαριά πανοπλία με έναν δικέφαλο αετό σκαλισμένο πάνω της, η οποία στάθηκε και η αιτία πνιγμού του ίδιου του Ερμάκ, όταν έπεσε σε ενέδρα του Κουτσούμ, στην όχθη του π. Ιρτίς. Πιθανώς το Νέο Χρονικό αναφέρεται σε μία δεύτερη ομάδα απεσταλμένων από τον Ερμάκ προς τον νέο τσάρο Θεόδωρο Α΄, όταν ο κοζάκος είδε την κακή κατάσταση των πρώτων ενισχύσεων (περίπου 300 στρατιώτες/Стрельцы) που έφτασαν με τους στρατιωτικούς διοικητές (βοεβόδες) Συμεών Μπολκόβσκι (στο κείμενο: Συμεὼν μπολχόνσκοη) και Ιβάν Γλουχόη (στο κείμενο: Ἰωάννης Γλούχωβ).206 Στο σημείο αυτό φαίνεται η σύγχυση που επικρατεί γύρω από τα γεγονότα της εκστρατείας του Ερμάκ και η χρονολογική ασυμφωνία των πηγών, όπως έχουμε ήδη αναφέρει παραπάνω. Πάντως, ανεξάρτητα από το ποιος ήταν ο τσάρος που έστειλε τις ενισχύσεις και πότε, αυτές καθυστέρησαν πολύ να φτάσουν στο Σιμπίρ, καθώς τα τακτικά στρατεύματα της Μόσχας δεν μπορούσαν να διασχίσουν τα Ουράλια τόσο γρήγορα όσο τα είχαν διασχίσει οι κοζάκοι του Ερμάκ. Όταν έφτασαν, ήταν σε τόσο πολύ κακή κατάσταση, έχοντας αφήσει πίσω προμήθειες σε τρόφιμα και πυρομαχικά, που, τελικά, αποτέλεσαν ένα επιπλέον πρόβλημα για τον Ερμάκ. Μέχρι και τον θάνατό του το 1585, ο Ερμάκ συνέχισε να επιφέρει ήττες στους Τάταρους, αιχμαλωτίζοντας ακόμη και τον Μαμετκούλ, ανεψιό του Κουτσούμ, ανοίγοντας τον δρόμο στη Σιβηρία για τους Ρώσους και σπέρνοντας τρόμο στους Τάταρους.207 Ωστόσο ο Κουτσούμ άλλαξε την τακτική του και, αποφεύγοντας την απευθείας αντιπαράθεση με τους κοζάκους, επέλεξε την πρακτική του ανταρτοπολέμου. Άρχισε έτσι να έχει τακτικές επι- Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 123–24. Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 39, 128· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 124. 207 Naumov, The History of Siberia, 58. 205 206 65 Στέφανος Μ. Κορδώσης τυχίες εναντίον των κοζάκων, εξουδετερώνοντάς τους σε ομάδες.208 Σύντομα, μάλιστα, ο Μπολκόβσκι, ο ένας από τους δύο διοικητές που είχε στείλει η Μόσχα, θα έβρισκε τον θάνατο εκεί, από την πείνα και την ασθένεια. 209 2η παράγραφος-Ο θάνατος του Ερμάκ και η δεύτερη κατάκτηση της Σιβηρίας Η δεύτερη παράγραφος αναφέρεται στον τρόπο που θανατώθηκε ο Ερμάκ από τον χαγάνο Κουτσούμ, τρία περίπου χρόνια μετά την κατάκτηση του Σιμπίρ, ύστερα από ενέδρα των Τατάρων, σε μία όχθη του π. Ιρτίς, τον Αύγουστο του 1585. Παρά τις κακουχίες και τις απώλειες, ο Ερμάκ και οι κοζάκοι του συνέχισαν να μάχονται εναντίον του Κουτσούμ και μάλιστα πραγματοποίησαν και άλλες πολιορκίες και κατακτήσεις οικισμών. Υπολογίζεται ότι είχαν μείνει περίπου 100-150 κοζάκοι με τους οποίους πραγματοποιούσε επιθέσεις στους Τάταρους, και μάλιστα με διεισδύσεις έως τα νότια όρια του χανάτου της Σιβηρίας. Σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, οι κοζάκοι του Ερμάκ προχώρησαν, πλέοντας στους ποταμούς, έως και 400 χλμ. νοτιοανατολικά του Σιμπίρ, πριν επιστρέψουν στην πρώην πρωτεύουσα του χανάτου της Σιβηρίας.210 Σε έναν οικισμό, το Τασατκάν (Ташаткан), ο Ερμάκ έλαβε πληροφορίες για τον ερχομό ενός καραβανιού εμπόρων από την Ουζμπεκία (χανάτο της Μπουχάρα) και, μαζί με τους συντρόφους του αποφάσισε να επιτεθεί με ενέδρα και να το λεηλατήσει. Είναι κατά τη διάρκεια αυτής της επιχείρησης που ο Ερμάκ και οι κοζάκοι πέφτουν θύματα ενέδρας από τον Κουτσούμ και την ομάδα του. Το χρονικό περιγράφει την ενέδρα ως εξής: Περιμένοντας το εμπορικό καραβάνι, ο Ερμάκ στρατοπεδεύει στις όχθες του Ιρτίς, έχοντας όμως εντοπιστεί από τον Κουτσούμ. Ο Κουτσούμ στέλνει κατάσκοπο, ο οποίος αναφέρει ότι οι κοζάκοι κοιμούνται αμέριμνοι. Ο Κουτσούμ τον ξαναστέλνει για επιβεβαίωση, ζητώντας να κλέψει οπλισμό και να του τον φέρει. Όταν επιστρέφει με τον κλεμμένο οπλισμό, ο Κουτσούμ κάνει την κίνηση και με καταδρομική επίθεση κατασφάζει τους κοζάκους. Ο Ερμάκ προσπαθεί να διαφύγει στο ποτάμι με μια σχεδία αλλά τον προλαβαίνουν και τον σκοτώνουν.211 Είναι χαρακτηριστικό ότι το κείμενο αποδίδει τον θάνατο του κοζάκου αταμάνου σε απροσεξία των ίδιων των κοζάκων (…καὶ κανένα ἄνθρωπον Στο ίδιο, 59. Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 41· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 129· Lamb, The March of Muscovy, 204–5. 210 Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 132. 211 Στο ίδιο. 208 209 66 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) δὲν εἶχεν εἰς τὸ ἔχῃ ἔγνοιαν νὰ φυλάγῃ…)212 και δεν κάνει καμία αναφορά στην πανοπλία με τον δικέφαλο αετό που του είχε στείλει ως δώρο ο Ιβάν Δ΄, εξαιτίας της οποίας, σύμφωνα με κάποιους θρύλους, ο Ερμάκ πέθανε.213 Ο επιτυχημένος ανταρτοπόλεμος του Κουτσούμ και η φθορά που αυτός επέβαλλε οδήγησαν στον θάνατο του Ερμάκ. Είναι πιθανόν η επιλογή του Ερμάκ να επιτεθεί στο καραβάνι των εμπόρων να ήταν αποτέλεσμα προσπάθειας που αποσκοπούσε να εξασφαλίσει βασικές προμήθειες για τους κοζάκους, αν δεν ήταν επιχείρηση παραπλάνησης από τον ίδιο τον Κουτσούμ, ώστε να παρασύρει τον Ερμάκ στο ανοικτό πεδίο. Οι εναπομείναντες κοζάκοι υπό τον Γλούχοβ εγκατέλειψαν το Σιμπίρ και υποχώρησαν προς τα Ουράλια, ξεχειμωνιάζοντας σε ένα πρόχειρο οχυρό που κατασκεύασαν επί του Όμπ, πριν στείλουν αντιπροσωπεία στη Μόσχα. Η απόσυρση των κοζάκων ήταν αρκετή για να κάνει την έριδα να επιστρέψει στους Τάταρους του Σιμπίρ. Ένας Ταϊμπουγίδης, ο Σεϊντιάκ (Seidiak), αυτοανακηρύχθηκε χαγάνος και ξεκίνησε αγώνα κατά του Κουτσούμ. 214 Στο μεταξύ, όπως αναφέρει το Χρονικό, η υποχώρηση των κοζάκων αντιμετωπίστηκε με κατανόηση από τον νέο τσάρο, Θεόδωρο Α΄ (τσάρος από το 1584 έως το 1598). Η Μόσχα, όμως, αναγκάστηκε να αλλάξει την τακτική της και για την αντιμετώπιση του άτακτου πολέμου και ξεκίνησε την κατασκευή μόνιμων οχυρών (остроги) από τα οποία η επιβολή του φόρου (γιασάκ) θα επιβαλλόταν στους γύρω πληθυσμούς. Το 1586 η Μόσχα απέστειλε νέες ενισχύσεις υπό τον βοεβόδα Βασίλειο Σούκιν (Vasilii Sukin, στο κείμενο «Βασίλειον τουμπορισοβίτζη Σούκιν»). Πιθανώς αυτοί να ήταν 300 επιπλέον, διαφορετικοί από τους αρχικούς που είχε στείλει ο Ιβάν, στρατιώτες (Стрельцы), οι οποίοι ενώθηκαν με τους εναπομείναντες υπό τον Γλούχοβ και μαζί κατασκεύασαν την πρώτη ρωσική πόλη-οχυρό στη δυτική Σιβηρία, το Τιουμέν, στα 1586 (…οἱ ὁποῖοι ἐπῆγαν ἕως εἰς τὸ καστράκι λεγόμενον Τουμένσκ. καὶ ἐφθίασαν πρῶτον κάστρον εἰς τὸ σιμπίρι).215 Την άνοιξη του 1587 νέες ενισχύσεις ήρθαν από τη Μόσχα (500 στρατιώτες) υπό την διοίκηση του βοεβόδα Δανιήλ Τσουλκόβ (Daniil Chulkov, στο κείμενο: Δανιὴλ Τζουλκόβ), ο οποίος, με αφετηρία το Τιουμέν, διεισδύει βαθύτερα στη Skrynnikov, Sibirskaya ekspeditsiya Ermaka, 13–14, 202. Monahan, The Merchants of Siberia, 83· Σύμφωνα με τον θρύλο, καθώς ο Ερμάκ με τους κοζάκους του βρίσκονταν στο Τζέσοβο των Στρόγκανοφ, ένας Τάταρος σαμάνος προφήτεψε τον θάνατο του Ερμάκ από έναν δικέφαλο αετό. Οι κοζάκοι κάψανε ζωντανό τον σαμάνο, ωστόσο η πανοπλία με τον δικέφαλο αετό που ο Ιβάν Δ΄ έστειλε στον Ερμάκ, στάθηκε η αιτία για τον πνιγμό του, όταν προσπάθησε να διαφύγει κολυμπώντας στον Ιρτίς, βλ. Wood, Russia’s Frozen Frontier, 26· Lamb, The March of Muscovy, 201, 205. 214 Naumov, The History of Siberia, 59–60. 215 Στο ίδιο, 60. 212 213 67 Στέφανος Μ. Κορδώσης δυτική Σιβηρία και στη συμβολή του π. Τομπόλσκ με τον Ιρτίς ιδρύει την πόλη Τομπόλσκ, η οποία σήμανε και την αναπόφευκτη ήττα των Τατάρων της Σιβηρίας (…καὶ ἔστησε σιμὰ εἰς τὸ ποτάμι Τομπὸλ καὶ Ἠρτῆσι κάστρον, καὶ τὸ ὠνόμασαν Τομπόλεσκ. τὸ ὁποῖον καὶ τώρα εἰς τὸ βασίλειον τῆς σιμπηρίας εἶναι πρῶτον. Εφτίασε δὲ καὶ ἄλλα πολλὰ κάστρα). Αν και, όπως είπαμε, ο Κουτσούμ συνέχισε να αντιστέκεται, έχοντας μεταφέρει τη διοίκησή του στους Οϊράτες πιο ανατολικά, ήταν θέμα χρόνου η οριστική ήττα του, η οποία επήλθε στα 1598, όταν σχεδόν όλοι οι υιοί του, κόρες και σύζυγοι έγιναν αιχμάλωτοι των Ρώσων. Παρόλα αυτά το πνεύμα της αντίστασης του Κουτσούμ μεταλαμπαδεύτηκε στους Οϊράτες, οι οποίοι υπό τον χαγάνο Χο Ουρλούκ, του οποίου η κόρη είχε παντρευτεί τον Ισίμ, υιό του Κουτσούμ, κινήθηκαν προς τη Δύση και τις στέπες βόρεια της Κασπίας θάλασσας.216 216 68 Kordosis, ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century’, 139. ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) Κεφάλαιο 4: Τμήμα 6 του Ms. Suppl. grec 1042 - Το βόρειο θαλάσσιο πέρασμα και η επιστολή του «Ἐρνεΐστου τοῦ Κνέζου» της Σαξονίας Μπορούμε να κάνουμε λόγο για την αναγνώριση μιας νέας ενότητας του χειρογράφου (σ. 278-281). Πρόκειται για χωρίο που κατατάσσεται στη διπλωματική αλληλογραφία της Μοσχοβίας και πιο συγκεκριμένα για επιστολή του «Ἐρνεΐστου τοῦ Κνέζου» (πρίγκιπα) της Σαξονίας με χρονολογία 7183 Δεκεμβρίου 15 (1673), η οποία είχε ως αποδέκτη τον τσάρο Αλέξιο Α΄. Συνεπώς, πρόκειται για ένα έγγραφο που βρισκόταν στο αρχείο της Καγκελαρίας Εξωτερικών Σχέσεων (Посольский приказ), δηλαδή του οργανισμού που λειτουργούσε ως το υπουργείο εξωτερικών της Μοσχοβίας μέχρι τη μεταρρύθμιση του Μεγάλου Πέτρου στις αρχές του 18ου αιώνα, και το οποίο μεταφέρθηκε από τον Συμεών Μιχαήλοβιτς Προτοπόποβ, Πρέσβη της Καγκελαρίας Εξωτερικών Σχέσεων (μὲ τὸν ἀπὸ τὸ πασόλσκι πρηκάζι διάκον Συμεὼν). O Συμεών Προτοπόποβ ήταν ο επικεφαλής της πρώτης επίσημης πρεσβείας που ο τσάρος Αλέξιος Α΄ έστειλε στον Ερνέστο, δούκα της Σαξονίας, τον Σεπτέμβριο του 1674.217 Ο Ερνέστος Α΄ ο Ευσεβής (1601 -1675) υπήρξε ένας σπουδαίος λουθηρανός ηγεμόνας, ο οποίος έχει μείνει στη γερμανική ιστοριογραφία ως ένας από τους καινοτόμους στην αναμόρφωση της εκπαίδευσης, ικανότατος στη διοίκηση, θρησκευτικός μεταρρυθμιστής καθώς και άγιος του Προτεσταντισμού.218 Η οικογένειά του κατείχε τον τίτλο του «Εκλέκτορα» στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, τον οποίο όμως έχασε στα 1547.219 Κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου (1618-1648), ο Ερνέστος υποστήριξε την Προτεσταντική Ένωση (η οικογένειά του ήταν υποστηρικτές του Λούθηρου), αλλά το 1635 υποχρεώθηκε σε υπακοή στον αυτοκράτορα Φερδινάνδο Β΄. Λίγο αργότερα (1640), έγινε πρίγκιπας του κρατιδίου της Σαξονίας-Γκότα, με έδρα στην πόλη Γκότα. Paul Pierling, Saxe et Moscou: un médecin diplomate Laurent Rinhuber de Reinufer (Paris: Émile Bouillon, 1893), 37· Belyakov, Sluzhashchiye Posol’skogo prikaza, 326. 218 Mary Constance Noll Venables, ‘In the shadow of war: The reign of Ernst the Pious in seventeenth-century Saxony’ (Yale University, 2004), 2–3. 219 Στο ίδιο, 4, 36–37. 217 69 Στέφανος Μ. Κορδώσης Μετά τις βιβλικές καταστροφές που επέφερε ο Τριακονταετής Πόλεμος και την ειρήνη που εγκαθίδρυσε η Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648), ο Ερνέστος, ως πρίγκιπας της Σαξονίας-Γκότα, εισήγαγε, ανάμεσα σε πολλές μεταρρυθμίσεις, την υποχρεωτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση και την κατήχηση των ενηλίκων σε μία προσπάθεια να δημιουργήσει συνθήκες ομαλότητας και ανάπτυξης για τον πληθυσμό του. Αν και οι μεταρρυθμίσεις του δεν είχαν φιλελεύθερες βάσεις, ο Ερνέστος μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένας πρώιμος εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Ο Άγγλος Όλιβερ Κρόμγουελ τον χαρακτήρισε ως έναν από τους σοφότερους πρίγκιπες στην Ευρώπη.220 O Σάξονας ηγεμόνας ενδιαφερόταν για τη Μοσχοβία εντός του γενικότερου πλαισίου της ύπαρξης κοινοτήτων Προτεσταντών στην Ρωσία του 17ου αιώνα.221 Οι κοινότητες αυτές προϋπήρχαν του Τριακονταετούς Πολέμου,222 λόγω, όμως, αυτού μεγάλωσαν, ως αποτέλεσμα των μεταναστευτικών ροών που προκλήθηκαν από τη βία στην κεντρική Ευρώπη. Τις συναντούσε κανείς σε πολλές πόλεις της βόρειας και νότιας Μοσχοβίας (Αρχάγκελσκ, Μόσχα, Σερπουχώβ, Βλάντιμιρ, Τβερ, Καστραμά, Γιάροσλαβ, Βόλογκντα, Χολμογκόρι, Καζάν, Νόβγκοροντ, Περεσλάβ, Μπέλγκοροντ κ.α.)223 Ο Ερνέστος ενδιαφερόταν για αυτές τις γερμανικές κοινότητες και ήθελε να έχει καλές σχέσεις με τη Μόσχα. Όντας ο ίδιος ένας πιστός λουθηρανός (για αυτό και έμεινε γνωστός ως «ο Ευσεβής»), στήριξε έμπρακτα τις κοινότητες αυτές, όπως φαίνεται από τις δωρεές που έκανε στη λουθηρανική κοινότητα της Μόσχας για τις εκκλησίες της και τη διάδοση του δόγματος224 και φαίνεται ότι τα σχολεία που είχαν ανοίξει οι κοινότητες αυτές στη Μόσχα είχαν μεγάλο αριθμό και μη λουθηρανών μαθητών.225 Ωστόσο, όπως φαίνεται από την επιστολή και θα αναλύσουμε παρακάτω, ο Ερνέστος ενδιαφερόταν, επίσης, για το εμπόριο με την Ανατολή (Κίνα) και για τον ναυτικό δρόμο δια μέσου του βορειοανατολικού περάσματος που θα ένωνε τον Ατλαντικό με την Ευρώπη. Η επίσημη αποστολή του Προτοπόποβ που έφτασε στην έδρα του Ερνέστου τον Σεπτέμβριο του 1674, στο Φριντενστάιν (Friedenstein), στην Γκότα της Σαξονίας, πραγματοποιήθηκε εξαιτίας μίας μηχανορραφίας ενός Στο ίδιο, 356–57. Pierling, Saxe et Moscou, 22. 222 Ivan Ivanovich Sokolov, Otnosheniye protestantizma k Rossii v XVI i XVII vekakh (Moskva, 1880), 4· Bushkovitch, The Merchants of Moscow, 11, 58. 223 O.V. Kurilo, ‘Lyuterane v Rossii (XVI-XX vv. )’ (1995), 6, 36· Sokolov, Otnosheniye protestantizma k Rossii, 4–5, 16. 224 Sokolov, Otnosheniye protestantizma k Rossii, 27, 39· Pierling, Saxe et Moscou, 22. 225 Sokolov, Otnosheniye protestantizma k Rossii, 48. 220 221 70 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) άλλου Σάξονα, του Λαυρέντιου Ρίνουμπερ (Laurent Rinhuber, 1640- ?), ο οποίος είχε μεταναστεύσει στη Μόσχα το 1667, ως ιατρός, και προσπαθούσε να βελτιώσει τη θέση του εκεί. Ο Ρίνουμπερ, που έγινε περισσότερο γνωστός στην Ευρώπη εξαιτίας της πραγματείας που έγραψε για τη Ρωσία στα 1684,226 δύο χρόνια πριν εισέλθει στην αποστολή του Προτοπόποβ, είχε καταφέρει να γίνει μέλος της πρεσβείας που έστειλε ο τσάρος Αλέξιος Α΄ υπό τον Σκωτζέζο Paul Menzies (Павел Менезий, 1637 – 1694) σε γερμανικά και ιταλικά εδάφη, σε μια προσπάθεια των Μοσχοβιτών να συμπήξουν συμμαχία εναντίον των Οθωμανών κατά τον πολωνο-οθωμανικό πόλεμο του 1672-1676.227 Κατά τη διάρκεια της παραμονής της πρεσβείας του Menzies στη Δρέσδη τον Μάρτιο του 1673, ο Ρίνουμπερ απέστειλε μυστικά επιστολή στον Ερνέστο, ηγεμόνα της πατρίδας του,228 και τελικά, προφασιζόμενος ασθένεια, κατάφερε να συναντήσει τον Ερνέστο, χωρίς να το γνωρίζουν οι Μοσχοβίτες, τον Δεκέμβρη του 1673. Εκεί, ο Ερνέστος, ο οποίος φαίνεται ότι υπολόγιζε πολύ στη δύναμη της Μοσχοβίας, έδωσε στον Ρίνουμπερ μηνύματα στήριξης σε επιστολές προς τις λουθηρανικές κοινότητες της Μόσχας και, κυρίως, προς τον τσάρο Αλέξιο, αναφορικά με την αντι-τουρκική συμμαχία και την κοινότητα των Λουθηρανών της Μόσχας και της Σλομπόντα, καθώς και δώρα.229 Αφού ο Ρίνουμπερ επέστρεψε στη Μόσχα στα τέλη Μαΐου του 1674, συναντήθηκε με τον Αρταμόν Ματβέγιεβ (1625-1682), τον επικεφαλής της Καγκελαρίας Εξωτερικών Υποθέσεων, στον οποίον παρουσιάστηκε ως εκπρόσωπος του Ερνέστου. Εκεί, εκτός της επιστολής του Ερνέστου που παρέδωσε στον τσάρο,230 «φούσκωσε» τα μηνύματα της σαξονικής πλευράς σε μια αριστοτεχνική απόπειρα να ευνοηθεί ο ίδιος, και φαίνεται να έκανε και μια σειρά από 20 προωθημένες προτάσεις, ανάμεσα στις οποίες και σχέδιο για εμπόριο με την Κίνα δια μέσου της Ρωσίας και πρόταση για μια χριστιανική συμμαχία εναντίον των Οθωμανών.231 Οι προτάσεις αυτές φάνηκαν στον επικεφαλής της Μοσχοβίτικης διπλωματίας τόσο ενδιαφέρουσες (η Μοσχοβία ενδιαφερόταν για το εμπόριο με την Κίνα και για την προο- 226 Laurent Rinhuber, Relation du Voyage en Russie Fait en 1684 par Laurent Rinhuber / Par Laurent Rinhuber ; Publ. pour la première fois d’apres les manuscrits originaux qui se conservent à La Bibliotheque Ducale Publique de Gotha (Berlin: Albert Cohn, 1883). 227 Pierling, Saxe et Moscou, 19–20. 228 Στο ίδιο, 21–22. 229 Στο ίδιο, 25· ‘Рингубер Лаврентий’, στο Russkiy biograficheskiy slovar’ (S. Peterburg, 1913), 224–26. 230 Η επιστολή δημοσιεύτηκε στα: D. V. Tsvetayev, ‘Pamyatnki k istorii protestantstva v Rossii»’, τ. IV, Chteniya Mosk. Obshch. Istorii i drevn. Ros.», 154–175 (Moskva, 1885), 163–64· Rinhuber, Relation Du Voyage En Russie, 66–68. 231 Pierling, Saxe et Moscou, 28· Rinhuber, Relation Du Voyage En Russie, 91–92. 71 Στέφανος Μ. Κορδώσης πτική να είναι μεσάζων μεταξύ Δύσης και Ανατολής232), ώστε προγραμμάτισε συνάντηση ανάμεσα στον τσάρο Αλέξιο, τον ίδιο και τον Ρίνουμπερ, τον αντιπρόσωπο, κατά τα φαινόμενα, του Ερνέστου, ενός σπουδαίου Ευρωπαίου ηγεμόνα (7 Ιουνίου 1674).233 Σε αυτήν τη συνάντηση αποφασίστηκε και η αποστολή της πρεσβείας του Προτοπόποβ στην Γκότα, με επιστολή του τσάρου προς τον Ερνέστο234, με τον Ρίνουμπερ να τη συνοδεύει. 235 Φτάνοντας ο Προτοπόποβ διαπίστωσε πόσο διαφορετική ήταν η κατάσταση σε σχέση με αυτά που περιέγραφε ο Ρίνουμπερ. Καταρχάς, ο Γερμανός ηγεμόνας είχε αποσυρθεί από τη διοίκηση, λόγω προβλημάτων υγείας (υπέστη εγκεφαλικό τον Αύγουστο του 1674)236 και την ευθύνη της διοίκησης είχε αναλάβει ο υιός του, Φρειδερίκος (1646 – 1691). Παρά την κακή κατάσταση του Ερνέστου, ο Προτοπόποβ ζήτησε να παραδώσει την επιστολή σε αυτόν, επιμένοντας στο διπλωματικό πρωτόκολλο, κάτι που πέτυχε.237 Στις 22 Σεπτέμβριου του 1674 πραγματοποιήθηκε η επίσημη συνάντηση, με τον Φρειδερίκο να αντικαθιστά τον πατέρα του και εξαρχής να απορρίπτει ευγενικά αλλά αμήχανα τις περισσότερες από τις προτάσεις του Ρίνουμπερ.238 Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες, η αποστολή του Προτοπόποβ δεν ήταν επιτυχής. Ακόμη και η επιστολή που συντάχθηκε για τον τσάρο Αλέξιο με την υπογραφή του Ερνέστου, διακρίνεται από μία «δημιουργική ασάφεια».239 Το πρακτικό αποτέλεσμα της αποστολής ήταν ελάχιστο: πέραν μιας γενικής αναφοράς για το εμπόριο με την Ανατολή (δηλαδή την Κίνα),240 ο Προτοπόποβ έφερε μαζί του δύο συγγράμματα στα λατινικά. Το ένα αφορούσε στην Αιθιοπία και το άλλο ήταν μια πρόταση για έρευνα κατά μήκος των ακτών της Σιβηρίας στον Βόρειο Παγωμένο Ωκεανό, για την αναζήτηση του θαλασσίου περάσματος προς την Κίνα,241 το οποίο μεταφράστηκε στα ρωσικά ως: О существовании большого течения между Азией и Америкой.242 Snow, China and Russia, 12. ‘Ringuber Lavrentiy’, 224–25. 234 Rinhuber, Relation Du Voyage En Russie, 142–45· D. V. Tsvetayev, ‘Snosheniya s Abissiniyey’, Russkiy arkhiv 2 (1888): 267. 235 Pierling, Saxe et Moscou, 25–33. 236 Venables, ‘In the shadow of war: The reign of Ernst the Pious in seventeenth-century Saxony’, 353. 237 Pierling, Saxe et Moscou, 39. 238 ‘Ringuber Lavrentiy’, 224–26· Pierling, Saxe et Moscou, 40–41. 239 Tsvetayev, ‘Pamyatnki k istorii protestantstva v Rossii»’, 165–70. 240 Tsvetayev, ‘Snosheniya s Abissiniyey’, 206. 241 Pierling, Saxe et Moscou, 44· Tsvetayev, ‘Pamyatnki k istorii protestantstva v Rossii»’, 112–13. 242 Βλ. την περιγραφή του РГАДА, Ф. 84, 20 ед. хр., 1633 - 1703. Оп. 1 - 2 Дела: о приездах доктора Л. Рингубера в Москву для переговоров о военных действиях против Турции и Крыма и о торговле с Китаем и Абиссинией через Сибирь 1674, 1684 - 1685 ; об отправке 232 233 72 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) Το δεύτερο από τα δύο παραπάνω είναι, λοιπόν, η πρόταση που μεταφράζεται στο Suppl. grec 1042, ως επιστολή του Ερνέστου, όπου παρακινεί τον Αλέξιο Α΄ να αναζητήσει τρόπο να ανοίξει τη βόρεια θαλάσσια διαδρομή προς την Κίνα, την οποία θεωρεί πολύ πιο συμφέρουσα για το εμπόριο της Ευρώπης, αν και εφόσον υπάρχει, όπως λέει, πέρασμα ανάμεσα στην Ασία και την ήπειρο της Αμερικής (Διότι ἡ στράτα τῆς θαλάσσης εἶναι πολλᾶ καλλητέρα ἀπὸ τῆς ξηρᾶς, καὶ περισσότερα σύμφερα φέρνει). Τα λεγόμενα του Ερνέστου αντανακλούν μια ευρύτερη συζήτηση που όπως θα δούμε διεξαγόταν στην Ευρώπη και είχε ξεκινήσει από την Αγγλία αναφορικά με το πέρασμα στον Ειρηνικό και το εμπόριο με την Κίνα δια μέσου του Βορείου Παγωμένου Ωκεανού.243 Την εποχή του Ερνέστου, το Στενό του Μπέριγκ δεν είχε ακόμη χαρτογραφηθεί και μέχρι να γίνει αυτό στα 1728 από τον Βίτους Μπέρινγκ (1681 – 1741), μόνον εικασίες υπήρχαν. Χάρτες των μέσων του 16ου αιώνα δείχνουν τόσο την Αμερική να ενώνεται με την Ασία στον Βόρειο Ειρηνικό όσο και να διαχωρίζεται από αυτή, από ένα υποτιθέμενο θαλάσσιο στενό, το Στενό του Ανιάν (Streto di Anian).244 Είναι σίγουρο ότι ο Ερνέστος, όπως και πολλοί άλλοι ηγεμόνες της κεντρικής Ευρώπης, γνώριζαν αυτές τις συζητήσεις. Άλλωστε, ο Ερνέστος είχε ως σύμβουλο τον Ιώβ Λούντολφ (Hiob ή Job Ludolf, 1624 – 1704), ο οποίος στην εποχή του ήταν ένας πρωτοπόρος οριενταλιστής (έμεινε γνωστός για τα έργα του στην ιστορία και γλώσσα της Αβησσυνίας, σημ. Αιθιοπίας245) που θεωρούσε ότι η Ρωσία θα πρέπει να ενθαρρυνθεί για να επεκταθεί στην Ασία και την Αφρική και να συμμετάσχει στο παιχνίδι της παγκόσμιας πολιτικής.246 Ο Λούντολφ, όπως και ο Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς (1646-1716), είχε μάθει για τις ναυτικές εξερευνήσεις των Άγγλων και των Ολλανδών στον Βορρά και για την ανακάλυψη νέων γαιών από τον Γουλιέλμο Μπάρεντς, στα 1596–97 (Willem Barentsz 1550-1597),247 για τις οποίες γίνεται λόγος παρακάτω. Αυ- в Саксонию П. Менезиуса (также в Рим и Священную Римскую империю) 1673 и С. М. Протопопова (имеется ст. сп.) 1674· Грамоты: Грамота к царю Алексею Михайловичу от герцога саксонского Ернеста с подьячим Протопоповым, известительная, о бытии его у него на аудиенции, об имевшей с ним конференции и об отправлении его обратно с решением. Писана по-немецки на бумаге. 243 Βλ. το σχετικό χωρίο στην επιστολή του εμπόρου της Εταιρείας της Μοσχοβίας, Ρ. Τσάνσελορ στην Ελισάβετ το 1565 στο: Coote και Morgan, Early Voyages, 1: 162. 244 Η ονομασία προέρχεται από ένα φανταστικό (;) βόρειο βασίλειο της ανατολικής Σιβηρίας, βλ. Leonid Breitfuss, ‘Early Maps of North-Eastern Asia and of the Lands around the North Pacific. Controversy between G. F. Müller and N Delisle’, Imago Mundi 3 (1939): 87· Robert R. Owens, ‘The Myth of Anian’, Journal of the History of Ideas 36, τχ. 1 (1975): 135–38· John K. Wright, ‘The Open Polar Sea’, Geographical Review 43, τχ. 3 (1953): 344. 245 Hiob Ludolf, Iobi Ludolfi grammatica Aethiopica (Zunner, 1661). 246 Pierling, Saxe et Moscou, 28. 247 Michael C. Carhart, Leibniz Discovers Asia: Social Networking in the Republic of Letters 73 Στέφανος Μ. Κορδώσης τό το φανταστικό στενό αντανακλούσε την ευχή των Ευρωπαίων εξερευνητών να ανακαλύψουν ένα πέρασμα από τον Ειρηνικό στον Ατλαντικό, αντίστοιχο με αυτό του Μαγγελάνου στη Νότια Αμερική, και όχι μια πραγματική επιστημονική ανακάλυψη που όπως είδαμε ήρθε αργότερα.248 Την επιστολή του Ερνέστου τη συναντούμε με μικρές διαφορές στο έργο του Χρύσανθου Νοταρά, Κιτάϊα Δουλεύουσα (βλ. κεφάλαιο 10), ο οποίος τη θεωρεί τον βασικό λόγο για τον οποίο ο τσάρος Αλέξιος Α΄ χρηματοδότησε τόσες πολλές ερευνητικές και διπλωματικές αποστολές στη Σιβηρία αλλά και στην Κίνα και άλλες χώρες της Ασίας.249 Οι Σάξονες εστίασαν στο εμπόριο και στη συζήτηση για τον υποτιθέμενο θαλάσσιο διάδρομο που διέσχιζε τον Βόρειο Παγωμένο Ωκεανό προς τα λιμάνια της ανατολικής Ασίας, κατά μήκος των ακτών της Σιβηρίας, και ο Ερνέστος ενδιαφερόταν οι Γερμανοί να συμμετάσχουν σε αυτό, καθώς τους θεωρούσε καλύτερους από όλους τους άλλους ναυτικούς λαούς (…οἱ νέμτζοι, διὰ τὴν καθολικήν τους πρᾶξιν, ὑπερβαίνουσι τοὺς ἄλλους). Πρόκειται για ένα από τα επεισόδια της εποχής των ανακαλύψεων, του εμπορικού ανταγωνισμού και της εμπορικής διασύνδεσης του πλανήτη μας, στην αυγή της νεότερης εποχής. Ο Ερνέστος ο Ευσεβής είναι ένας κρίκος στη μακριά αλυσίδα ευρωπαίων ηγεμόνων και πολιτικών προσωπικοτήτων που φτάνει μέχρι τις μέρες μας, οι οποίοι προσπαθούσαν να φέρουν σε επαφή τα δύο άκρα της Ευρασίας, Δύση και Ανατολή (Ευρώπη και Κίνα), ήδη από την αρχή του 16ου αιώνα. Οι πρώτοι που προσπάθησαν να ανοίξουν αυτόν τον θαλάσσιο δρόμο ήταν οι Άγγλοι της εποχής της Ελισάβετ Α΄, οι οποίοι, αντιμέτωποι με τις αυτοκρατορίες της ηπειρωτικής Ευρώπης, προσπαθούσαν να σπάσουν την απομόνωσή τους. Οι μικροί εμπορικοί στόλοι που είχε η Αγγλία για να προωθήσει τα λίγα προϊόντα που παρήγαγε η νεογέννητη βιοτεχνία της, ήταν αποκλεισμένοι από τη Μεσόγειο από τις παντοδύναμες θαλασσοκρατίες των Ισπανών, Βενετών και Τούρκων, ενώ ο νέος κόσμος ήταν υπό τη σκιά του στόλου της Ισπανίας.250 Ο άλλος δρόμος προς την Ασία, αυτός γύρω από την Αφρική, ήταν μονοπώλιο των Πορτογάλων. Η Κίνα, συνεπώς, ήταν η καλύτερη νέα αγορά για την Αγγλία, καθώς δεν είχε καθεστώς ισπανικού μονοπωλίου. Ο υπάρχων, τότε, ανταγωνισμός στους γνωστούς θαλάσσιους εμπορικούς δρόμους (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2019), 58. 248 Owens, ‘The Myth of Anian’, 135. 249 Émile Legrand, επιμ., ‘Χρύσανθου Νοταρά Κιταΐα δουλεύουσα’, στο Bibliotheque Grecque Vulgaire, τ. 3 (Paris, 1881), 432–34. 250 Βλ. τη σχετική επιχειρηματολογία στην επιστολή του Ρ. Τσάνσελορ προς τη βασίλισσα Ελισάβετ: Coote και Morgan, Early Voyages, 1:161. 74 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) έστρεψε την Αγγλία στην αναζήτηση περάσματος από τις βόρειες θάλασσες, είτε παράλληλα με τις ακτές της βορείου Αμερικής (βορειοδυτικό πέρασμα) ή με αυτές της βορείου Ευρασίας (βορειοανατολικό πέρασμα). Σε αυτές τις εξερευνήσεις, η οικογένεια Κάμποτ (Cabot), βενετικής καταγωγής (Gaboto) που μετανάστευσε στην Αγγλία στα τέλη του 15ου αιώνα, συνέβαλε πολύ και συνδέθηκε με τις πρώτες εξορμήσεις Άγγλων ναυτικών στη βόρειο Αμερική καθώς και με την έρευνα για τα βόρεια περάσματα, κατά την περίοδο των Τυδώρ. Ένας από αυτούς τους Κάμποτ, ο Σεβαστιανός Κάμποτ (Sebastian Cabot, περίπου 1474 – 1557), σε συνεργασία με άλλους δραστήριους Λονδρέζους το 1553, συνέστησε την «Εταιρεία Εμπόρων-Εξερευνητών των Νέων Χωρών»,251 η οποία, μετά το 1555, έμεινε γνωστή με το απλούστερο όνομα «Εταιρεία της Μοσχοβίας». Ο Κάμποτ έστειλε μια αποστολή από τρία πλοία, υπό τους Χιού Γουίλομπυ (Hugh Willoughby 1554+) και Ρίτσαρντ Τσάνσελορ (Richard Chancellor, περίπου 1521 –1556), εξοπλισμένη με ό,τι θα ήταν αναγκαίο για το ταξίδι, με επιστολές προς τους ηγεμόνες των περιοχών από όπου θα διερχόταν η αποστολή, καθώς και με μεταφραστές που γνώριζαν ρωσικά.252 Ενώ η αποστολή διέσχιζε τα νερά ανοικτά των βόρειων ακτών της Σκανδιναβίας, έχοντας ξεκινήσει αργά το ταξίδι της, βρέθηκε σε ακραίες συνθήκες και μόνον το πλοίο του Τσάνσελορ, το Έντουαρντ Μποναβεντούρα, κατάφερε να διασωθεί από τους πάγους, ακολουθώντας ένα ζεστό ρεύμα, εισχωρώντας στον κόλπο του π. Ντβινά, στη Λευκή Θάλασσα.253 Τα υπόλοιπα δύο πλοία χάθηκαν μαζί με τους άνδρες τους. Από το δέλτα του Ντβινά, ο Τσάνσελορ, βγαίνοντας στην ξηρά, δίπλα στο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου, ακολούθησε τον ρου του ποταμού και, προς έκπληξή του, βρέθηκε στη Μόσχα, μέσω του Βελίκι Ουστιούγκ (Великий Устюг)‎‎. Στη συνάντησή του με τον Ιβάν Δ΄ ο Τσάνσελορ προσπαθεί να πάρει μια εμπορική συμφωνία, βλέποντας στη Μοσχοβία μια αγορά μακριά από τα χέρια των Ισπανών και των Πορτογάλων αλλά και ένα πέρασμα για την πολυπόθητη Κίνα, που ήταν άλλωστε και ο σκοπός της εταιρείας.254 Αφού επέστρεψε στο Λονδίνο ναύλωσε πλοία για να βρουν το βόρειο πέρασμα και ένα από αυτά έφτασε μέχρι τις ακτές των νησιών της Νέας Γης (Новая Земля), χωρίς όμως να καταφέρει να περάσει στη Θάλασσα του Κάρα από 251 “The Mysterie and Company of the Merchants Adventurers of the Citie of London, for the discovery of Cathay and other divers regions, dominions unknown”. 252 Lamb, The March of Muscovy, 173· Samuel H. Baron, ‘Muscovy and the English Quest for a Northeastern Passage to Cathay (1553-1584)’, Acta Slavica Iaponica 3 (1985): 3· Coote και Morgan, Early Voyages, 1:159. 253 Baron, ‘Muscovy and the English Quest’, 3. 254 Στο ίδιο, 6. 75 Στέφανος Μ. Κορδώσης αυτήν του Μπάρεντς. Αν και ο Ιβάν προτιμούσε τους Γερμανούς ή τους Βενετούς και Τούρκους από τους Άγγλους που δεν του φαίνονταν κάτι περισσότερο από πλανόδιοι έμποροι, εντούτοις συμφώνησε να ανοίξει διπλωματικές επαφές με αυτούς. Ο μετέπειτα Λιβονικός Πόλεμος (1558–1583) κατέδειξε στον Ιβάν τη σημασία των Άγγλων και του βόρειου περάσματος που έφτανε στη Λευκή Θάλασσα και στον Ντβινά, για τον ανεφοδιασμό της Μοσχοβίας. Ήταν τέτοια η βοήθεια που έπαιρνε η Μοσχοβία από τους Άγγλους, που η Χανσεατική Ένωση έκλεισε όλα τα λιμάνια και κάθε κίνηση προς τη Μοσχοβία στη Βαλτική, ενώ οι Πολωνοί απεύθυναν επιστολή διαμαρτυρίας προς την Ελισάβετ Α΄ για τη βοήθεια που έστελναν στους Μοσχοβίτες.255 Οι πράκτορες της Εταιρείας της Μοσχοβίας, πάντως, συνέχιζαν να ψάχνουν τον δρόμο για την Κίνα, πέρα από το σύμπλεγμα νησιών της Νέας Γης, στη θάλασσα του Κάρα. Το πέρασμα προς εκεί βρέθηκε μέσω του στενού του Γιούγκορ και η εξερεύνηση συνεχίστηκε, αφού, στα 1588, η Εταιρεία ναύλωσε τρία πλοία για να εξερευνήσουν τη θάλασσα πέραν του κόλπου του π. Ομπ.256 Συνδέθηκε, έτσι, ο κόλπος του Ομπ και ο τερματικός σταθμός γούνας και δέρματος που βρισκόταν εκεί, η Μανγκαζέγια, με τον Αρχάγγελο (Αρχάγκελσκ), στη Λευκή Θάλασσα. Πιο ανατολικά, όμως, η συνέχιση του πλου ήταν αδύνατη παρά το γεγονός ότι η αποστολή βρήκε, όντως, ανοικτή θάλασσα, καθώς οι πάγοι σε αυτήν τη διάτρητη από βράχους και νησίδες θάλασσα, έκαναν αδύνατο το ταξίδι προς εκείνη την κατεύθυνση. Αυτή ήταν και η τελευταία απόπειρα της Εταιρείας της Μοσχοβίας να βρει το βόρειο πέρασμα προς την Κίνα. Την ίδια χρονιά, η καταστροφή της Ισπανικής Αρμάδας στα ανοιχτά των Βρετανικών Νησιών, σε ένα από τα επεισόδια του ακήρυχτου Αγγλο-Ισπανικού πολέμου (1588-1604), άνοιξε σταδιακά τις νότιες θάλασσες στους Άγγλους. Δύο χρόνια αργότερα, το 1600, ιδρύθηκε η Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών και το ενδιαφέρον των Άγγλων για τη Σιβηρία και το βορειοανατολικό πέρασμα εξέλιπε, έχοντας μια τελευταία αναλαμπή μόνον κατά τους σκοτεινούς χρόνους (1598-1613).257 Τους Άγγλους ακολούθησαν οι Ολλανδοί με τον Γουίλεμ Μπάρεντς, ο οποίος το 1594 έφτασε μέχρι τα νησιά της Νέας Γης με ένα από τα πλοία της αποστολής του να βρίσκει και το πέρασμα προς τη θάλασσα Κάρα. Την επόμενη χρονιά οι Ολλανδοί στέλνουν ξανά αποστολή υπό τον Μπάρεντς, αλλά οι πάγοι στάθηκαν εμπόδιο για να συνεχίσουν ανατολικότερα της θάλασσας Κάρα. Σε μία τρίτη αποστολή, στα 1597, ο Μπάρεντς έχασε τη ζωή του. Lamb, The March of Muscovy, 176–77. Στο ίδιο, 208–9. 257 Baron, ‘Muscovy and the English Quest’, 17. 255 256 76 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) Μπορεί οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί να έχασαν το ενδιαφέρον τους για γεωγραφικές ανακαλύψεις κατά μήκος των ακτών της Σιβηρίας και για το βορειο-ανατολικό πέρασμα στον Ειρηνικό, οι Μοσχοβίτες, όμως, συνέχισαν να εξερευνούν, ως αποτέλεσμα της επέκτασής τους στη Σιβηρία και της κατάκτησής της, από την εποχή του κοζάκου Ερμάκ. Οι κοζάκοι, κυνηγοί και έμποροι γούνας, ήταν οι πρωτοπόροι στην εξερεύνηση της Σιβηρίας και δεν είναι τυχαίο ότι, ήδη από το 1580, η μεγάλη εμπορική οικογένεια Στρόγκονοβ (βλ. στο κεφάλαιο για τον Ερμάκ) αδημονούσε να βρει το βορειοανατολικό πέρασμα και χρηματοδοτούσε ολλανδικές ναυτικές αποστολές για τον σκοπό αυτό.258 Στους κοζάκους οφείλεται και η πλεύση και χαρτογράφηση των θαλασσών πέρα της Θάλασσας του Κάρα, ανατολικότερα της χερσονήσου Ταϊμίρ, όπου τα νερά μεταξύ των εκβολών του ποταμού Λένα και Κολιμά ήταν πλεύσιμα, κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Από το δέλτα του Κολιμά, λοιπόν, ξεκίνησε τον Ιούνιο του 1648 η ομάδα του Συμεών Ντεζνιόφ (Семён Иванович Дежнёв), ενός κοζάκου με καταγωγή από το Βελίκιι Ούστγιουγκ, με μικρά σκάφη με πανιά (κότσες – кочи) με στόχο την πλεύση προς την Ανατολή.259 Από τα έξι πλοιάρια, τρία χάθηκαν κατά τη διάρκεια της πορείας, ενώ και ένα τέταρτο εγκαταλείφθηκε, εξαιτίας της ρήξης της πλώρης του, στα ανοιχτά της άκρης της χερσονήσου Τσουκότκα (χερσόνησος Τσούκτσι). Από τα εναπομείναντα δύο πλοιάρια, το ένα παρασύρθηκε νότια, φτάνοντας στη χερσόνησο Καμτσάτκα και το άλλο (που μετέφερε τον Ντεζνιόφ και 25 συντρόφους του) προσάραξε σε παραλία αρκετά νότια του π. Ανάντυρ.260 Ο Ντεζνιόφ με τους συντρόφους του ήταν ο πρώτος που πέρασε το στενό της θάλασσας που χωρίζει την Ευρασία από τη Βόρεια Αμερική, αν και αυτό το επίτευγμα του αποδόθηκε πολύ αργότερα, μετά την αποστολή του ναυάρχου Βίτους Μπέρινγκ (1681 – 1741), ο οποίος το διέσχισε το 1728 κληροδοτώντας στο στενό και το όνομά του.261 Η εξερεύνηση του Ντεζνιόφ έγινε γνωστή πολύ αργότερα, μετά την αποστολή του Μπέρινγκ, όταν εξετάστηκαν έγγραφα που περιείχαν τις ανα- Monahan, The Merchants of Siberia, 83· Baron, ‘Muscovy and the English Quest’, 13. Dmitriy Mikhaylovich Lebedev, Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epokhi): Ocherki po istorii geogr. znaniy, Tekst, Itogi i problemy sovremennoy nauki / Akad. nauk SSSR. In-t geografii (Moskva Leningrad: Izd-vo i 2-ya tip. Izd-va Akad. nauk SSSR, 1949), 59· Stepan Petrovich Krasheninnikov, Explorations of Kamchatka, North Pacific Scimitar; Report of a Journey Made to Explore Eastern Siberia in 1735-1741, by Order of the Russian Imperial Government (Portland, Oregon Historical Society, 1972), xx. 260 Lebedev, Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epokhi), 60. 261 James Louis Giddings, ‘Seven Discoveries of Bering Strait’, Proceedings of the American Philosophical Society 106, τχ. 2 (1962): 89· Το στενό πήρε την ονομασία του Μπέριγκ το 1754, βλ. Breitfuss, ‘Early Maps’, 87. 258 259 77 Στέφανος Μ. Κορδώσης φορές του, στην πόλη Γιακούτσκ, από τον γνωστό ιστορικό της Σιβηρίας Μίλερ (Gerhard Friedrich Müller, 1705 –1783). Για πολλά χρόνια οι ιστορικοί ασχολούνταν με το ερώτημα αν η εξερεύνηση του Ντεζνιόφ, όντως έγινε, και αν, τελικά, έδωσε απάντηση για την πλεύση προς τον Ειρηνικό πριν από την αποστολή του Μπέριγκ.262 Η απάντηση στην πρώτη ερώτηση, αν και υπάρχουν διαφωνίες, είναι μάλλον καταφατική, βάσει των διαφόρων αναφορών του Ντεζνιόφ, όπου αναγνωρίζονται σημεία της ευρύτερης περιοχής (η βραχώδης άκρη της χερσονήσου Τσούκτσι, αποκαλούμενη σήμερα ακρωτήρι Ντεζνιόφ, οι Διομήδειοι Νήσοι κ.λ.π). Ως προς το δεύτερο ερώτημα, επίσης, η απάντηση είναι καταφατική. Ο χάρτης της Σιβηρίας και τα κείμενα που τον συνόδευαν, τα οποία συνέταξε ο βοεβόδας του Τομπόλσκ, Πιότρ Γκοντούνοβ, το 1667263 και 1672264 αντίστοιχα (τα οποία, όπως αναφέραμε, επίσης, βρίσκονται στο χειρ. Suppl. grec 1042), παρουσιάζουν το πέρασμα από τις εκβολές του π. Κολιμά σε αυτές του π. Αμούρ χωρίς εμπόδιο.265 Μια άλλη μαρτυρία για τη γνώση της ύπαρξης του στενού ανάμεσα στην Ευρασία και την Αμερική ήταν η περιγραφή της Σιβηρίας το 1680 από τον καθολικό Σέρβο μοναχό Juraj Križanić (περίπου 1618 –1683, συναντάται και ως Jurij Križanič ή Yuriy Krizhanich).266 Εκεί, ο συγγραφέας αναφέρει ότι «πλέον έχει αποδειχθεί από τους κοζάκους του Νερτσίνσκ και του Λένα… ότι δεν υπάρχει γη που να εκτείνεται στην Ανατολή και ότι η Δαουρία, η Νικανία και η Κίνα βρέχονται από τον Ωκεανό», ενώ και μια σειρά από άλλες αναφορές στη ΒΑ Σιβηρία δείχνει ότι στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα η γνώση για τον περίπλου της βόρειας Σιβηρίας είχε διαδοθεί και προφανώς επηρεάσει και την ευρωπαϊκή χαρτογραφία.267 Προφανώς, το 1674 αυτή η γνώση ή δεν είχε ακόμη διαδοθεί, οπότε εξηγείται και το ερώτημα που τέθηκε στον τσάρο Αλέξιο Α΄ από τον δούκα της Σαξονίας, Ερνέστο τον Ευσεβή («… διότι ἀκόμη βέβαια δὲν ἠξεύρουσι. εἶναι χείμαρρος τῆς θαλάσσης, ὁποὺ νὰ χωρίζῃ τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τὴν Ἀμέρικαν, ἢ δὲν εἶναι, ἢ ἀνταμώνεται ἡ Ἀσία καὶ Ἀμέρικα τῇ γῇ»), ή υπήρχαν πολλά ερωτηματικά. Ο Ερνέστος ενδιαφερόταν οι Γερμανοί (νέμτζοι) και Ολλανδοί (γαλάντοι) να προλάβουν να πάρουν τη θέση που είχαν οι Άγγλοι Lebedev, Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epokhi), 60–61. Βλ. χάρτη Петр Годунов, Чертеж Сибири Петра Годунова 1667 г., 1667, 1667, http://elib. shpl.ru/ru/nodes/53661. 264 Spasskiy, Spisok” s” chertezha Sibirskiya zemli, 8. 265 Lebedev, Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epokhi), 62. 266 Βλ. Monahan, The Merchants of Siberia, 35· το κείμενο βρίσκεται στο: Yu. Krizhanich, Povestvovaniye o Sibiri. Latinskaya rukopis’ XVII stoletiya, izdannaya s rossiyskim perevodom i primechaniyami Grigoriyem Spasskim, μετάφρ. Grigoriy Ivanovich Spasskiy, 1822. 267 Lebedev, Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epokhi), 63. 262 263 78 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 1 (Μοσχοβία-Δυτική Σιβηρία) στον Βόρειο Παγωμένο Ωκεανό και στο εμπόριο της Ρωσίας, υπενθυμίζοντας στον Αλέξιο πόσο εύκολη θα ήταν για αυτούς η πλεύση στον παγωμένο αέρα του βορρά. Δυστυχώς δεν ήταν εφικτό να γίνει ταύτιση του κειμένου με συγκεκριμένο έγγραφο από τα ιστορικά αρχεία του ρωσικού κράτους (РГАДА, Ф. 84, 20 ед. хр., 1633 – 1703) και συνεπώς δεν μπορούμε να έχουμε το πρωτότυπο κείμενο που μάλλον ήταν γραμμένο στα γερμανικά. Δεδομένης της ταύτισης των υπολοίπων χωρίων του Suppl. grec 1042 με ρωσικές πηγές, πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο ότι η επιστολή είναι αυθεντική. Η μεταφορά της επιστολής σε μετάφραση στα ελληνικά στο ΜΠΤ 176 (Suppl. grec 1042) αναδεικνύει τις γεωπολιτικές όψεις της εποχής του 17ου αιώνα που παραμένουν επίκαιρες μέχρι σήμερα, παρά το ότι αλλάζουν, κάθε φορά, οι δρώντες που ενδιαφέρονται για το βορειοανατολικό πέρασμα. Η Ρωσία σήμερα, όπως και τον 17ο αιώνα, αλλά, και όλους τους μετέπειτα αιώνες, ενδιαφέρεται να συνδέσει τον θαλάσσιο αυτόν διάδρομο, γνωστό σήμερα με τα ακρωνύμιο NSR (North Sea Route) με τα παγκόσμια δίκτυα εμπορίου και τους παγκόσμιους ωκεανούς. Η σημασία του βορειοανατολικού περάσματος γίνεται ακόμη πιο μεγάλη ειδικά αφού έχει το 60% του μεγέθους του αντίστοιχου νότιου διαδρόμου που συνδέει τη Δύση της Ευρασίας με την ανατολή της.268 Παρά τις φυσικές δυσκολίες, το έργο του ισχυρού στόλου των παγοθραυστικών της Ρωσίας ενισχύεται από την κλιματική αλλαγή και την αύξηση της θερμοκρασίας, κάνοντας την πραγμάτωσή του δυνατή. Από την άλλη πλευρά, αναδεικνύονται επίσης οι πλανητικοί ανταγωνισμοί των Μεγάλων Δυνάμεων του κόσμου μας. Τον 16ο αιώνα, απομονωμένοι από τα θαλάσσια δίκτυα, οι Αγγλοσάξονες ενδιαφέρονταν για το άνοιγμα του βορειοανατολικού περάσματος. Σήμερα, έχοντας τον έλεγχο των ωκεανών του πλανήτη λόγω του παντοδύναμου ναυτικού τους, οι Αγγλοσάξονες κάνουν ό,τι μπορούν για να ελέγξουν αυτόν τον θαλάσσιο διάδρομο, εμποδίζοντας, με αφορμή τον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο, την επικοινωνία Δύσης-Ανατολής μέσω αυτού και φτιάχνοντας βάσεις στη βόρεια Σκανδιναβία που θα επιτρέπουν τη λεγόμενη «Άρνηση Πρόσβασης». Σε αυτό το πλαίσιο οι Η.Π.Α. θέλουν να «αγοράσουν» και τη Γροιλανδία από τους Δανούς. Είναι προφανές ότι στοχεύουν να στερήσουν, όχι τόσο τη Ρωσία από τον μοναδικό θαλάσσιο διάδρομο που θα έδινε πρόσβαση στη βιομηχανική της παραγωγή στους παγκόσμιους ωκεανούς, αλλά περισσότερο τους Κινέζους. The Northern Sea Route: The Shortest Sea Route Linking East Asia and Europe (Tokyo: Ship & Ocean Foundation, 2001). 268 79 ΜΕΡΟΣ 2 Κεντρική Ασία ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) Κεφάλαιο 5: Τμήμα 4 του Ms. Suppl. grec 1042 - Περιγραφή της Κασπίας και των εμπορικών δικτύων της Κεντρικής Ασίας269 Εισαγωγικές παρατηρήσεις στο κείμενο για την Κασπία To κείμενο «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» που μελετάται και δημοσιεύεται εδώ για πρώτη φορά είναι μέρος του χειρογράφου Suppl. grec 1042 (Bibliothèque Νationale de France. Département des manuscrits), που στον κατάλογο του Omont έχει τον τίτλο Nicolai Spatharii hodoeporicon per Siberiam et descriptio ejus regionis.270 Το χειρόγραφο αυτό είναι αντίγραφο, όπως αναγράφεται σε μια από τις πρώτες σελίδες του, ενός χειρογράφου του Σπαθάρη-Μιλέσκου271 που βρισκόταν στη Μονή του Παναγίου Τάφου της Κωνσταντινούπολης272. Πριν προχωρήσουμε στην παρουσίαση και σχολιασμό του αποσπάσματος είναι σημαντικό να δούμε τη σχέση του χειρογράφου με άλλους δύο κώδικες της BnF, οι οποίοι σχετίζονται με Ο πυρήνας του κεφαλαίου παρουσιάστηκε στο: Κορδώσης, ‘Χερσαίοι και θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι’, 2022. 270 Henri Omont, Inventaire sommaire des manuscrits grecs de la Bibliothèque nationale, τ. 3 (Paris, 1888), 333. 271 Émile Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, στο Bibliographie Hellénique, επιμέλ. Émile Legrand, τ. 4 (Paris, 1896), 62–86· για περισσότερες βιογραφικές πληροφορίες για τον Σπαθάρη, βλ. Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:204–8· Λαζάρου, ‘Nicolae Milescu’· Ursul, Nikolay Gavrilovich Milesku Spafariy· Μαρινέσκου, ‘Νικόλαος 'Μιλέσκου'’, 76–87· Κορδώσης, Διασχίζοντας την Κεντρική Ασία, 6–17. 272 “Copie d’un ms. de Nicolas Spatar Milescu, conservé au Couvent du S. Sépulcre de Constantinople, sous le no 575”. Στην ίδια σελίδα γίνεται αναφορά και σε ένα ενημερωτικό σημείωμα του É. Picot για τον Σπαθάρη, στο Picot, ‘Nicolas Spatar Milescu’, 1896. Πιο πριν υπάρχουν οι πληροφορίες που αναφέρουν τις συνολικές σελίδες του χειρόγραφου (393), τις δύο εισαγωγικές σελίδες Α και Β (εκ των οποίων η Β κενή) και την ημερομηνία απόκτησής του στις 23 Ιουνίου του 1885, από τον É. Legrand. Ο Legrand αναφέρει ότι ο αείμνηστος Σοφοκλής Οικονόμου των Αθηνών, κατείχε ένα χειρόγραφο με την αφήγηση του ταξιδιού στην Κίνα του Νικόλαου Σπαθάρη, το οποίο όμως χάθηκε, βλ. Émile Legrand, ‘Introduction’, στο Bibliotheque Grecque Vulgaire, επιμέλ. Émile Legrand, τ. 3 (Paris, 1881), xxxiii–iv· ο Panaitescu αναφέρει ότι ο κώδικας 1042 της BnF είναι ένα σύγχρονο αντίγραφο (“une copie modern”) του κώδικα 575 (δηλαδή του 176) του καταλόγου του Παπαδόπουλου-Κεραμέως, βλ. Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu’, 133· βλ. επίσης, Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Ἱεροσολυμιτική βιβλιοθήκη, 148– 49 και 463. 269 83 Στέφανος Μ. Κορδώσης τον Σπαθάρη και υπήρξαν αντικείμενο μελέτης από τον G. Moravcsik, σε ένα άρθρο του το 1954. Τέσσερα χρόνια πριν από την απόκτηση του χειρογράφου Suppl. grec 1042 από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (1881), ο Legrand είχε προχωρήσει στην έκδοση του κειμένου του Χρύσανθου Νοταρά, Κιταΐα δουλεύουσα273, από τον cod. Paris. Suppl. gr. 487, που επίσης βρισκόταν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας274. Όπως μας πληροφορεί ο G. Moravcsik στο άρθρο του, το 1954 275, το ίδιο κείμενο του Νοταρά για την Κίνα βρίσκεται και στον κώδικα Parisinus suppl. gr. 672, που στον κατάλογο του Omont αναφέρεται ως “Chrysanthi, S. Sepulchri archimandritae, historia Sinarum imperii a Tartaris subacti”276. Από αυτόν τον κώδικα, του οποίου ο συγγραφέας δε δηλώνεται, ο Moravcsik εξέτασε το «Διήγησις περὶ τοῦ Σιμπηρίου ἐν συνόψει», που βρισκόταν μετά το κείμενο του Νοταρά. Ο Moravcsik θεωρεί τον Σπαθάρη τον αρχικό συγγραφέα του κειμένου αυτού, μαζί με το οποίο όπως παρατηρεί, «περιέχονται, με τή μορφή παραρτημάτων, καί μερικές ἄλλες μικρότερες ἐργασίες… καί σέ συνέχεια περιγραφή τῆς Σιβηρίας (Περιγραφή τῆς αὐθεντίας της Σιμπηρίας)» 277. Ο Moravcsik συνδέει το δεύτερο χειρόγραφο με εκείνο που ο Σάθας αναφέρει ως το 176 της Μονής του Παναγίου Τάφου της Κωνσταντινούπολης278. Ο Moravcsik, παραδόξως, δε φαίνεται να έχει λάβει καθόλου υπόψη του τον κώδικα supp. grec 1042, παρότι βρίσκεται στον κατάλογο του Omont. Μελετώντας τον διαπιστώνουμε ότι το κείμενο για τη Σιβηρία που εξέτασε ο Moravcsik στο άρθρο του το 1954 (από τον cod. Parisinus suppl. gr. 672) υπάρχει και εδώ (μαζί με την περιγραφή της διαδρομής του Σπαθάρη στη Σιβηρία και άλλα ανεξάρτητα τμήματα), με κάποιες ελάχιστες διαφορές, ως προς την έκφραση, όπως έδειξε η αντιπαράθεση των σχετικών χωρίων. Ο Moravcsik, βέβαια, προχώρησε στη σύνδεση με τον Σπαθάρη έμμεσα, υποθέτοντας ότι το κείμενο που εξέτασε για τη Σιβηρία από τον κωδ. Parisinus Suppl. gr. 672 έχει συνάφεια με το κείμενο του Σπαθάρη που περιέγραφε την αποστολή του προς την Κίνα δια μέσου της Σιβηρίας, το οποίο, όμως, Βλ. Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’, 278. Βλ. περισσότερα για αυτό το χειρόγραφο στο Legrand, ‘Introduction’, xxix–xxxi· ο Λάσκαρης αναφέρει και μια σειρά άλλων χειρογράφων που περιέχουν το ίδιο έργο: Λάσκαρης, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς’, 433. 275 Moravcsik, ‘Szibériai útleírás’· βλ. την ελληνική μετάφραση, Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’. 276 Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’, 278. 277 Στο ίδιο, 282. 278 Βλ. τη σχετική αναφορά στο S. Shestakov”., ‘Ίεροσολυμιτική Βιβλιοθήκη, ἤτοι κατάλογος τῶν έν ταῖς βιβλιοθήκαις τοῦ ἁγ. πατρ. θρόνου τῶν Ἱεροσολύμων ἑλληνικῶν κωδίκων, συνταχθείσα ὑπὸ Ά. Παπαδοπούλου -Κεραμέως’, Vizantiyskiy Vremennik 8, τχ. 3–4 (1901): 561–62. 273 274 84 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) ο Ούγγρος ελληνιστής προσέγγισε μέσα από τη ρουμανική μετάφραση ενός άλλου ελληνικού αντιγράφου που βρισκόταν στο Ιάσιο. Παρά το ότι, όπως καταλήγει, η αντιπαραβολή έδειξε «ὅτι τά δυό ἔργα δεν μποροῦν να ταυτιστοῦν - ἀντίθετα μάλιστα δείχνει ὅτι ὁ χαρακτήρ τους εἶναι διαφορετικός», συμπέρανε ότι τα δύο κείμενα σχετίζονται είτε ως παράγωγα το ένα του άλλου, είτε έχοντας τον Σπαθάρη ως τον κοινό συγγραφέα τους. Αν και, όπως είπαμε, ο Moravcsik δεν εξέτασε το χειρόγραφο Suppl. grec 1042, η υπόθεσή του ότι ο Σπαθάρης είναι ο συγγραφέας της σύντομης περιγραφής της Σιβηρίας επιβεβαιώνεται, αφού το κείμενο περιέχεται στον κώδικα 1042 μετά το κείμενο του ταξιδιού του στη Σιβηρία. Ο γενικός τίτλος του χειρογράφου είναι «Βίβλος ἐν ᾗ γέγραπται ἡ ὁδοιπορία τοῦ βασιλείας τοῦ Σιμπηρίου ἀπὸ τῆς πόλεως Τομπόλσκης, μέχρι καὶ τῶν ὁρίων του βασιλείου τῆς Χήνας. Ἐν ἔτει Ἀδαμιαίῳ 7183ῳ Μηνὸς Μαΐου 3ῃ)279. Στο πρώτο τμήμα του χειρογράφου βρίσκεται η περιγραφή της διαδρομής της πρεσβείας του Σπαθάρη από τη Σιβηρία (Ὁδοιπορικὸν ἀπὸ Τομπόλσκης μητροπόλεως Συμπιρίας ἕως αὐτῶν τῶν ὁρίων τῆς Χήνας ἐν τούτῳ δὲ καὶ περιγραφὴ Σιμπιρίας καὶ τῶν ἐν αὐτῇ ποταμῶν – σσ. 1-205) και ακολουθούν και άλλα τμήματα, ανάμεσα στα οποία και το: «Ἡ Αὐθεντία της Σημπηρίας» (που είναι το αντίγραφο του κειμένου που εξέτασε ο Moravcsik από το Suppl. grec 672, με τον τίτλο «Διήγησις περὶ τοῦ Σιμπηρίου»). Από το Suppl. grec 1042 παρουσιάζεται παρακάτω το απόσπασμα που αφορά στην περιγραφή εμπορικών σταθμών και των αποστάσεων που τους χωρίζουν, περιοχών γύρω από την Κασπία Θάλασσα προς την Κεντρική Ασία, το Ιράν, την Ινδία και την Κίνα (σσ. .229-236). Ως προς τα άλλα έργα του που αναφέρθηκαν, η περιγραφή του ταξιδιού του προς το Πεκίνο δια μέσου της Σιβηρίας (“Ἀπὸ τὸ Τομπόλσκ στὸ Νερσίνσκ καὶ ὥς τὰ σύνορα τῆς Κίνας”) δημοσιεύθηκε στα ρωσικά (βλ. παραπάνω) αλλά και στα ρουμανικά280 και αγγλικά281, όπως και η περιγραφή του για την Κίνα282. Και συνεχίζει: «Ἐγράφη δὲ, αὕτη ἡ βίβλος, ὅταν κατὰ προσταγὴν τοῦ μεγάλου αὐθεντὸς, βασιλέως καὶ μεγάλου Κνέζου ΑΛΕΞΙΟΥ ΜΙΧΑΗΛΟΒΗΤΖΟΥ πάσης μεγάλης, μικρᾶς τε και λευκῆς Ρωσίας αὐτοκράτορος ἐπέμφθη ἀπὸ τῆς Μόσκβης μετὰ πρεσβείας εἰς τὸ βασίλειον τῆς Χήνας Νικόλαος ὁ Σπαθάριος ἐν ἔτει ἀπό Ἀδὰμ 7183 Μαρτίου 3ῃ.) 280 Nicolae Milescu, ‘De la Tobolsk până în China (note de călătorie)’, στο Analele Academiei Romane, επιμέλ. Gheorghe Sion, τ. X, II (Bucuresci: Tipografia Academiei Romane, 1889), 89– 181· πρόκειται για μετάφραση βασισμένη σε άλλο χειρόγραφο στο Ιάσιο, βλ. Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’, 280, σημ. 20. 281 Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:204–422. 282 Nikolay Gavrilovich Spafariy, Opisaniye pervoy chasti vselennyya imenuyemoy Azii, v ney zhe sostoit Kitayskoye gosudarstvo s prochimi ego gorody i provintsii, επιμέλ. Aleksandr Ivanovich Yatsimirskiy (Kazan’, 1910). 279 85 Στέφανος Μ. Κορδώσης Η «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» Ως προς τις πηγές που χρησιμοποίησε ο Σπαθάρης για να συντάξει τα κείμενά του, γνωρίζουμε ότι πριν πραγματοποιήσει το μεγάλο ταξίδι του στην Κίνα και κατά τη διάρκεια αυτού283 μελέτησε σε βάθος τα υπομνήματα που συνέτασσαν οι κοζάκοι που είχαν πάει εκεί πριν από αυτόν καθώς και τις περιγραφές προηγούμενων περιηγητών ή εμπόρων που εισέρχονταν στο έδαφος της Μοσχοβίας ή που είχαν επισκεφτεί άλλες χώρες 284. Ο Baddeley αναφέρει ότι η περιγραφή του Σπαθάρη για την Κίνα στο μεγαλύτερο μέρος της, με εξαίρεση τα μικρά κεφάλαια iv και v και κάποια άλλα σημεία, ήταν μετάφραση του έργου Novus Atlas sinensis του Ιησουίτη ιεραπόστολου στην Κίνα, Martino Martini, ενώ σε αυτή είχε προσθέσει και τη μετάφραση του έργου του ιδίου, De bello Tartarico historia (1654)285 και σχεδόν φτάνει να κατηγορήσει τον Σπαθάρη για απάτη286, αν και αναγνωρίζει ότι οι αναφορές σε έργα προηγούμενων ερευνητών εκείνη την εποχή ήταν η εξαίρεση και όχι ο κανόνας287. Είναι, λοιπόν, μάλλον αποδεκτό ότι το ίδιο το κείμενο του Νοταρά Κιταΐα δουλεύουσα (το οποίο, όπως είπαμε, εξέδωσε ο Legrand το 1881) έχει ως αρχική πηγή το κείμενο De bello Tartarico historia του Martini, όπως συμπεραίνει και ο Μ. Λάσκαρις (βλ. και παρακάτω, κεφάλαιο 7).288 Συνεχίζοντας, ο Baddeley αναφέρει ότι οι περιγραφές του Σπαθάρη για τη Σιβηρία και την Κίνα βασίστηκαν επίσης σε κείμενα του εξόριστου καθολικού Σέρβου μοναχού Юрий Крижанич (Juraj Križanić, γνωστού ως θεμελιωτή του Πανσλαβισμού), ο οποίος είχε συγγράψει μία περιγραφή της Σιβηρίας, όσο καιρό ήταν εξόριστος εκεί, και μια μι- Noël Golvers και E. Nikolaidēs, Ferdinand Verbiest and Jesuit Science in 17th Century China: An Annotated Edition and Translation of the Constantinople Manuscript, Leuven Chinese Studies 19 (Athens : Leuven: Institute for Neohellenic Research ; Ferdinand Verbiest Institute, 2009), 61. 284 Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’, 282· Leo Bagrow, ‘A Few Remarks on Maps of the Amur, the Tartar Strait and Sakhalin’, Imago Mundi 12 (1955): 128· Afinogenov, Spies and Scholars, 42. 285 Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:208–12· Golvers και Nikolaidēs, Ferdinand Verbiest, 55–76 and passim. 286 Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:211· βλ. επίσης, Λάσκαρης, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς’, act 435· Μαρινέσκου, ‘Νικόλαος 'Μιλέσκου'’, acts 88–89. 287 Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:214· ο Giurescu πιστεύει ότι δεν μπορεί κανείς να κρίνει έναν συγγραφέα του 17ου αιώνα με βάση τα σύγχρονα κριτήρια και διαφωνεί με τον Baddeley, υποστηρίζοντας ότι ο Σπαθάρης δε διεκδίκησε ποτέ πρωτοτυπία για τα έργα του (καθώς ο ίδιος παραδέχθηκε ότι είχε βασιστεί σε προηγούμενους συγγραφείς), βλ. Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 234–40· ο Loewenthal πιστεύει ότι ο Baddeley ήταν αρνητικά διακείμενος ως προς τον Σπαθάρη, βλ. Rudolf Loewenthal, ‘Nikolai Gavrilovich Spafarii-Milesku (1636-1708): A Biobibliography’, Monumenta Serica 37 (1986): 95–111. 288 Λάσκαρης, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς’, 436. 283 86 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) κρή πραγματεία για το εμπόριο με την Κίνα289. Όσον αφορά το κείμενο που εξετάζεται εδώ, δηλαδή το τέταρτο τμήμα του κώδικα Suppl. grec 1042 με τον τίτλο «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» (σσ. 229 -236 του χειρογράφου), έπειτα από σχετική σύγκριση των κειμένων, μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι είναι και αυτό, στο μεγαλύτερο μέρος του, μια μετάφραση ενός Οδηγού (dorožnik), που είχε συνταχθεί με πολύ κόπο290, μέσα από συνεντεύξεις Ρώσων και ξένων εμπόρων, πριν ή γύρω στο 1675, για λογαριασμό της «Καγκελαρίας Ιδιαίτερων Υποθέσεων» (приказ Тайных дел/Privy Council) του τσάρου Αλεξέι Μιχαήλοβιτς.291 Οι Ρώσοι βασίζονταν στις περιγραφές ξένων εμπόρων που επισκέπτονταν το Αστραχάν (και άλλες πόλεις τις Ρωσίας) από την Κεντρική Ασία, Ινδία και Κίνα και οι αρχές αντλούσαν πληροφορίες μέσα από συνεντεύξεις τέτοιων προσώπων. Έτσι, ο Οδηγός αυτός δόθηκε στον Μπουχαρινό Makhmet Isup Kasimov (Махмет Исуп Касимов), ο οποίος ήταν ένας έμπιστος έμπορος για τους Ρώσους που το 1675 πήρε την εντολή από τον τσάρο Αλεξέι Μιχαήλοβιτς να μεταβεί στην Ινδία ως πρέσβης της Μοσχοβίας και να μεταφέρει επιστολή του προς τον αυτοκράτορα των Μουγκάλ, Αουρανγκζέμπ (Aurangzib).292 Είναι η ίδια χρονιά που ο Σπαθάρης ξεκινούσε το ταξίδι του προς το Πεκίνο, επίσης ως απεσταλμένος της Μοσχοβίας. Η εντολή του τσάρου μαζί με τις οδηγίες του προς τον Kasimov δημοσιεύτηκαν το 1884 και η έκδοση περιείχε με τη μορφή παραρτήματος και τον Οδηγό που, όπως είπαμε, είχε συνταχθεί κατά το ίδιο περίπου έτος ή λίγο πιο πριν, με τον τίτλο: Роспись куды путь конной от Каменного города до индейских земель (Rospisʹ kudy putʹ konnoj ot Kamennogo goroda do indejskih zemelʹ). Πρόκειται για τον ίδιο ακριβώς τίτλο μεταφρασμένο στα ελληνικά του πρώτου εκ των υποκεφαλαίων του τέταρτου τμήματος του κώδικα Suppl. grec 1042, υπό τον γενικό τίτλο: «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης», το οποίο αποτελείται από 4 επί μέρους υπό-ενότητες (υποκεφάλαια): 1. «Περιγραφὴ διαβάσεως ἱππικῆς ἀπὸ τὸ πέτρινον κάστρον, ἕως τὰ μέρη τῆς Ἰνδίας», σσ. 229-233 του χειρογράφου. Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:212–14. Audrey Burton, The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History, 1550-1702 (Richmond: Curzon Press, 1997), 401. 291 Για περισσότερα για το διοικητικό σύστημα των καγκελαριών της Μοσχοβίας (prikaznaia sistema), βλ. Brown, ‘How Muscovy Governed’, κυρίως τα 479-504· περισσότερα για το υπουργείο (καγκελαρία ή συμβούλιο) ιδιαίτερων υποθέσεων, βλ. στα: Il’ya Yakovlevich Gurlyand, Prikaz velikago gosudarya taynykh del (Yaroslavl’: Tip. Gubernskago pravleniya, 1902)· O. F. Kozlov, ‘Prikaz taynykh gosudarevykh del’, Voprosy istorii 8 (1982): 106–12. 292 Ο Kasimov ήταν ένας κρίκος σε μια σειρά από εμπόρους-πρεσβευτές που οι πρώτοι Ρομάνοβ έστειλαν στους Μουγγάλ ήδη από τις αρχές του 17ου αιώνα, βλ. Monahan, The Merchants of Siberia, 43–54. 289 290 87 Στέφανος Μ. Κορδώσης 2. «Περιγραφὴ ἄλλης ὁδοῦ σιμὰ εἰς τὴν θάλασσαν τῆς Χβαλίν, ἕως τὸ Μεσέτι, καὶ τὸ Κανδάγαρι», σσ. 233-234 του χειρογράφου. 3. «Περιγραφὴ τὼν ἐμβασιῶν εἰς τὴν θάλασσαν τῆς Χβαλὴν μὲ μπούσια καὶ μὲ καράβια καὶ ὄνομα ἑκάστης», σσ. 234 -235 του χειρογράφου. 4. «Περιγραφὴ διὰ ξηρᾶς τῆς ταχυδρομίας τριγύρου εἰς ὅλην τὴν θάλασσαν τὴν Χβαλὶν», σσ. 235-236 του χειρογράφου. Τα υποκεφάλαια 1, 2 και 4 είναι περιγραφές των χερσαίων εμπορικών δρόμων γύρω από την Κασπία και προς την Κεντρική Ασία, Ιράν, Ινδία και Κίνα και υπάρχουν, με τους ίδιους τίτλους και ελάχιστες διαφορές, στον οδηγό που δημοσιεύτηκε το 1884.293 Το πρώτο υποκεφάλαιο έχει μεταφραστεί και δημοσιευτεί στα αγγλικά από το ρωσικό πρωτότυπο.294 Αντίθετα, το υποκεφάλαιο 3 δεν υπάρχει σε αυτόν τον Οδηγό στα ρωσικά (συνεπώς, και σε καμία άλλη γλώσσα). Το συγκεκριμένο υποκεφάλαιο είναι ένας κατάλογος των εμπορικών λιμανιών, τα οποία ο Σπαθάρης ονομάζει «εμβασιές», δηλαδή λιμανάκια, κατά μήκος όλων των ακτών της Κασπίας Θάλασσας. Πιθανώς αυτό το υποκεφάλαιο να είναι μια προσθήκη του Σπαθάρη στις μεταφράσεις που του ζήτησε ο Δοσίθεος Β΄, δια μέσου του ανεψιού του, Χρύσανθου Νοταρά, τις οποίες έλαβαν το 1693. Είναι άγνωστο αν προέρχεται από κάποιον αντίστοιχο ρωσικό Οδηγό για την Κασπία, που είναι το πιθανότερο, ή αν πρόκειται για αυτούσια μελέτη του Σπαθάρη που προέκυψε μέσα από τη συρραφή άλλων μοσχοβίτικων πηγών. Ο Σπαθάρης προχώρησε σε μεταφράσεις υλικού που είχε συγκεντρώσει ο ίδιος από τα ταξίδια του αλλά και από τις μελέτες και αναφορές άλλων πρεσβευτών, ταξιδιωτών και εμπόρων έπειτα από σχετικό αίτημα, όπως αναφέραμε, του Δοσιθέου Πατριάρχου Ιερουσαλήμ. Ο Legrand μεταφέρει επιστολή του Δοσίθεου από το 1689 (δηλαδή 4 χρόνια πριν ο ανεψιός του, Χρύσανθος Νοταράς, επισκεφτεί τη Μόσχα και αναλάβει τις μεταφράσεις) προς τον Σπαθάρη, στην οποία ο Πατριάρχης Ιερουσαλήμ ζητά από αυτόν να του στείλει την περιήγησή του κατά την αποστολή του προς την Κίνα μαζί με τις εθνογραφικές, γλωσσολογικές, θρησκειολογικές και γεωγραφικές του παρατηρήσεις295. Είναι προφανές ότι ο Δοσίθεος ενδιαφερόταν για τις Кобеко, Наказ, 19 και 24 αντίστοιχα:1. ‘Роспись куды путь конной от Каменного города до индейских земель’, 2. ‘Роспись куды другой путь подле Хвалимскаго моря, от Дербени подле моря да до Мешети да и до Кандагаря’, 3. ‘Роспись сухому пути скорою ездою около всего Хвалынского моря’. 294 Dmytryshyn, Crownhart-Vaughan και Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700, 395–96. 295 Legrand, ‘Introduction’, xxxv· για το ρόλο του Σπαθάρη στο μεταφραστικό έργο της Σλαβο-Ελληνο-Λατινικής ακαδημίας, βλ. Efthymios Nicolaidis, Science and Eastern Orthodoxy: From the Greek Fathers to the Age of Globalization, μετάφρ. Susan Emanuel, Illustrated edition (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2011), 143· Chrissidis, An Academy, κεφ. 2. 293 88 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις της εποχής του και ήθελε όσες είχε συγκεντρώσει ο Σπαθάρης και αφορούσαν την Ασία να μεταφραστούν στα ελληνικά, ειδικά αφού αυτές πιθανώς να ενδιέφεραν και Ρωμιούς έμπορους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας που θα ήθελαν να δραστηριοποιηθούν στη ρωσική Άπω Ανατολή και την Κίνα.296 Οι τέσσερις χερσαίες εμπορικές διαδρομές και οι αποστάσεις μεταξύ των εμπορικών σταθμών Στο πρώτο υποκεφάλαιο ο Σπαθάρης δίνει μια συνολική περιγραφή των δρόμων από τις βόρειες ακτές της Κασπίας έως τις σημαντικότερες πόλεις της Ινδίας των Μουγκάλ, δια μέσου πόλεων της Κεντρικής Ασίας. Πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα δίκτυα επικοινωνίας μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής στην Ευρασία, το οποίο η άνοδος της Μοσχοβίας στα βόρειο-δυτικά της Κασπίας, το έκανε ακόμη πιο σημαντικό, ειδικά από τα μέσα του 16ου αιώνα, οπότε και σημαντικά κέντρα βόρεια αυτής, όπως οι πόλεις Καζάν και Αστραχάν, περιήλθαν υπό την κυριαρχία της Μοσχοβίας. Το σημείο εκκίνησής του είναι το «κάστρον Ἰαΐκ». Πρόκειται για ένα ρωσικό φρούριο/πόλη στις εκβολές του ποταμού Yaik (Ουράλης), το οποίο ήταν επίνειο μιας από τις μεγαλύτερες πόλεις του χανάτου της Χρυσής Ορδής, γνωστής ως Saraichik [Saray-Jük (Сарай-Жүк) / Sarai-Dzhuk (СарайДжук)]. Το Saraichik αποτελούσε εμπορικό κέντρο στα εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν την Ευρώπη με την Κεντρική Ασία και Κίνα. Πρόκειται πιθανώς για μία από τις πόλεις όπου οι Μογγόλοι της Χρυσής Ορδής είχαν το αυτοκρατορικό τους κοιμητήριο, γνωστό ως qoruq, σύμφωνα, τουλάχιστον, με μια μεταγενέστερη παράδοση297. Καθώς η περιοχή αυτή του κάτω ρου του Ουράλη ήταν εκείνη που κληροδοτήθηκε (nuntug298) στον Jochi από τον Τζέγκις Χαν, οι Χαγάνοι της Χρυσής Ορδής, αρχής γενομένης από τον Μπατού, τη μετέτρεψαν και σε πνευματικό κέντρο του κράτους τους299. Η πόλη ονομάστηκε Saraichik, δηλαδή «Μικρό Σαράι» για να διακρίνεται από την άλλη μεγάλη πόλη και εμπορικό κέντρο της περιοχής και πρωτεύουσα του κράτους των Μογγόλων της Χρυσής Ορδής, το Σαράι, το οποίο βρισκό- 296 Περιπτώσεις, για παράδειγμα, όπως ο Αλέξανδρος Λεβαντίνος ή ο Δημήτρης Κωνσταντίνοβ, βλ. Iannis Carras, ‘Across the Black Sea and into Eurasia: An Ottoman Greek with Skills and Connections in Georgia, Ukraine, Siberia, and China in the Early Eighteenth Century’, Euxeinos 11, τχ. 32 (2021): 26–32. 297 Favereau, The Horde, 117. 298 Στο ίδιο, 66. 299 Στο ίδιο, 117. 89 Στέφανος Μ. Κορδώσης ταν στον Βόλγα και επίνειο της οποίας ήταν το Αστραχάν. Το Saraichik αναφέρεται από τον Φλωρεντινό έμπορο Francesco Pegolotti στον οδηγό που συνέγραψε για εμπόρους, κάπου ανάμεσα στο 1335 και 1343, βασισμένος σε περιγραφές και αναφορές εμπόρων που δραστηριοποιούνταν σε εμπόριο μεγάλων αποστάσεων, ως το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο στον ποταμό Ουράλη300. Η πόλη βρισκόταν κατά μήκος ενός εκ των δύο εμπορικών δικτύων που συνέδεαν τη Δύση με την Κεντρική Ασία και την Άπω Ανατολή και που διαπερνούσαν την ενδοχώρα της μεγάλης Μογγολικής αυτοκρατορίας κατά τον 14ο αιώνα. Πρόκειται για το βόρειο δίκτυο (ή βόρειο δρόμο που διέσχιζε τη στέπα), στο οποίο ανήκε και το Saraichik. Το δίκτυο αυτό για πρώτη φορά τέθηκε σε εμπορική λειτουργία στα μέσα του 6ου αιώνα, με τη συμμαχία Βυζαντινών και Τούρκων και ήταν ανταγωνιστικό προς το αρχαιότερο, νότιο δίκτυο (ή νότιο δρόμο).301 Κατά τη μογγολική περίοδο, ο νότιος δρόμος βρισκόταν ως επί το πλείστον στα χέρια των Μογγόλων του κράτους των Ιλχανιδών ενώ ο βόρειος, πιο ασφαλής, ελεγχόταν πλήρως από τους Μογγόλους της Χρυσής Ορδής.302 Μεγάλο μέρος της ιστορίας των σχέσεων ανάμεσα στα δύο μογγολικά κράτη της δυτικής Ευρασίας περιστρέφεται γύρω από τις προσπάθειές τους να αποκλείσουν το ένα το άλλο από τον έλεγχο των εμπορικών σταθμών στη Δυτική Ευρασία για να τους εντάξουν όλους σε μία πολιτική διοίκηση.303 To Saraichik αποτέλεσε στόχο των επιδρομών του Ταμερλάνου, όταν αυτός συνέχισε τον ανταγωνισμό της αχανούς αυτοκρατορίας που ίδρυσε (με πρωτεύουσα τη Σαμαρκάνδη, μετά την πτώση του κράτους των Ιλχανιδών), με τους Μογγόλους της Χρυσής Ορδής (ειδικότερα τον χαγάνο Tokhtamish), για τον έλεγχο των εμπορικών δικτύων στη δυτική Ευρασία. Στην προσπάθειά του να αποφύγει μια στρατηγική περικύκλωση από τη Χρυσή Ορδή στο Βορρά (Καύκασο και Μαύρη Θάλασσα) και τους Μαμελούκους στο Νότο (Συρία), όπως είχε συμβεί στην περίπτωση του Μογγολικού Χανάτου των Ιλχανιδών κατά τον προηγούμενο αιώνα, o Ταμερλάνος πραγματοποίησε μια επιτυχημένη εκστρατεία το 1395 κατά της Χρυσής Ορδής, στην οποία, αφού διέλυσε τα μογγολικά στρατεύματα στον πόταμο Τέρεκ (περιοχή Βορείου Καυκάσου), κατέστρεψε τη μογγολική πρωτεύου300 Francesco Balducci Pegolotti, La Pratica della mercatura, επιμέλ. Allan Evans (Cambridge, Mass.: The Mediaeval Academy of America, 1936)· Favereau, The Horde, 207. 301 Στέφανος Κορδώσης, Οι Τούρκοι ανάμεσα στην Κίνα και το Βυζάντιο. Ο Ρόλος τους στην ευρασιατική πολιτική, διπλωματία και στρατηγική (Αθήνα, 2012), 95–144. 302 Favereau, The Horde, 208. 303 Virgil Ciocîltan, The Mongols and the Black Sea Trade in the Thirteenth and Fourteenth Centuries (Leiden: Brill, 2012), 61–139. 90 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) σα Σαράι και άλλα εμπορικά κέντρα στον κάτω ρου του Βόλγα και συνέχισε ανατολικά, στην περιοχή του Ουράλη, όπου βρισκόταν το Saraichik304. Η καταστροφή που επέφερε στα δίκτυα και στις πόλεις της Χρυσής Ορδής ήταν τέτοια που οδήγησε στην πτώση του Tokhtamish και ουσιαστικά το ισχυρό μογγολικό κράτος της Χρυσής Ορδής δεν κατάφερε να ορθοποδήσει ξανά, επιταχύνοντας τις φυγόκεντρες τάσεις των μπέιδων και μιρζάδων (ευγενών) που είχαν ξεκινήσει ήδη κατά την περίοδο του χαγάνου Berdi Beg (1357–1359). Η πόλη συνήλθε κατά τις επόμενες δεκαετίες και αποτέλεσε το πολιτικό κέντρο της ορδής Νογκάι, της ισχυρότερης συνομοσπονδίας νομαδικών φυλών στις δυτικές στέπες μετά την κατάρρευση της Χρυσής Ορδής, μέχρι την εμφάνιση των Καλμούκων, έπειτα από το 1630, στις περιοχές γύρω από το βόρειο τμήμα της Κασπίας Θάλασσας. Μετά την πτώση του Αστραχάν στους κοζάκους του Ιβάν του Τρομερού, η Μοσχοβία επέκτεινε σταδιακά την κυριαρχία της και στην περιοχή γύρω από το Saraichik φτάνοντας ώς τις εκβολές του Ουράλη/Yaik, όπου και το ομώνυμο ψαροχώρι (Yaik). Αυτό το ψαροχώρι, μετά την επέκταση της Μοσχοβίας στην περιοχή, απέκτησε αρχικά μια ξύλινη οχύρωση και αργότερα, το 1647, o μεγαλέμπορος Mikhail Gur’ev (Михаил Гурьев), γόνος εμπορικής οικογένειας από το Γιάροσλαβ, που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή με άδεια από τους Νογκάι από τις αρχές του 17ου αιώνα, έχτισε ένα πέτρινο οχυρό για να το προστατέψει από τις επιδρομές των νομάδων305. Αυτός είναι και ο λόγος που ο Σπαθάρης το αναφέρει ως «πέτρινον κάστρον» στον τίτλο του κεφαλαίου του τμήματος για την Κασπία. Η μία από τις δύο διαδρομές που περιγράφει σε αυτό το πρώτο υποκεφάλαιο ο Σπαθάρης περνάει μέσα ή κοντά από τα μεγαλύτερα εμπορικά κέντρα της Κεντρικής Ασίας, όπως η Μπουχάρα και η Σαμαρκάνδη και καταλήγει στην Ινδία. Πρόκειται για εκείνη τη διαδρομή που περνούσε μέσα από τη Χορασμία (Khwārazm), την περιοχή νότια της Θάλασσας της Αράλης, εδάφη που ανήκαν στο Ουζμπεκικό χανάτο της Χίβα και που ονομάστηκε από τον Ρώσο ιστορικό του 19ου αιώνα Α. Levshin ως η «Παλαιά Οδός των Νογκάι», επειδή διερχόταν μέσα από τις στέπες που νέμονταν οι ορδές της συνομοσπονδίας αυτής306. Ο ίδιος αυτός δρόμος ήταν γνωστός στους εμπόρους της Μοσχοβίας από το δεύτερο ήμισυ του 17ου αιώνα ως ο «δρόμος 304 Hans Robert Roemer, ‘Tīmūr in Iran’, στο The Cambridge History of Iran (Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1986), 71–73· Αλέξιος Σαββίδης, Η ίδρυση της Μογγολικής αυτοκρατορίας (Αθήνα, 2004), 62–64. 305 Burton, The Bukharans, 395–96. 306 Στο ίδιο, 395. 91 Στέφανος Μ. Κορδώσης της Χίβα»307 και αποτελούνταν από μια βασική διαδρομή, η οποία διέσχιζε τον ποταμό Έμπα και έπειτα το αφιλόξενο υψίπεδο του Ustyurt (μεταξύ Αράλης και Κασπίας), οπότε και έφτανε στον ποταμό Amu Darya ή Ώξο. Ο Σπαθάρης την περιγράφει ως εξής: «Ἀπὸ τὸ κάστρον Ἰαΐκ εἶναι μία ὁδὸς κατὰ τοὺς κάμπους διὰ τοῦ ποταμοῦ Ἔνμπου, καὶ διὰ ποταμοῦ Δαρίου, καὶ δι’ ἑτέρων ποταμῶν, ἕως τῶν Μπουχάρων το κάστρον Χήβα λεγόμενον εἶναι στράτα δύο ἑβδομάδων.» Κατά τον σοβιετικό ιστορικό και μελετητή της ιστορίας της Χρυσής Ορδής, Aleksandr Yakubovski (А. Ю. Якубовский), τη διαδρομή αυτήν (που, πιο ανατολικά, οδηγούσε στην Κίνα μέσω της πόλης-όασης Οτράρ, σταθμού στον βόρειο δρόμο του μεταξιού) ακολούθησαν τόσο ο Giovanni da Pian del Carpine, απεσταλμένος του Πάπα στον Μεγάλο Χαγάνο το 1245, φθάνοντας στις όχθες του ποταμού Όρχον στη Μογγολία308, όσο και οι αδερφοί Πόλο (Niccolò και Maffeo) στο ταξίδι τους προς την Κίνα από τη Σουγδαία της Κριμαίας, το 1285309. Στη Χορασμία, δηλαδή στο χανάτο της Χίβα που διοικούνταν από την οικογένεια μπέιδων και μιρζάδων που έφερε το δυναστειακό όνομα των Αραμπσαχιδών (‘Arabshahids), έφταναν φυσικά και Μπουχαρινοί έμποροι, οι οποίοι πήγαιναν προς την κατεύθυνση των Μοσχοβίτικων πόλεων. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι όλες οι αποστάσεις που μετράει ο Σπαθάρης με ημέρες ή εβδομάδες ταξιδιού αναφέρονται σε αποστάσεις που καλύπτει ένας έφιππος αναβάτης χωρίς επιπλέον βάρος. Το διάστημα διπλασιάζεται εφόσον ο ταξιδιώτης ταξιδεύει με εμπορεύματα. Από τη Χίβα ο ταξιδιώτης περνούσε προς την Μπάλλα, πόλη του Ουζμπεκικού χανάτου της Μπουχάρα, στην οποία έφτανε μετά από μια εβδομάδα ταξίδι (ή δύο αν ήταν φορτωμένος). Πρόκειται για την πόλη Μπαλχ, γνωστή στους Έλληνες ως Βάκτρα από την εποχή των κατακτήσεων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η Μπουχάρα, το πολιτικό κέντρο του χανάτου αυτού, διοικούνταν την εποχή που έγραφε ο Σπαθάρης από τη δυναστεία των Αστραχανιδών, μια οικογένεια μπέιδων που είχαν εγκαταλείψει το Αστραχάν, όταν αυτό καταλήφθηκε τη δεκαετία του 1550 από τη Μοσχοβία και τους εκδίωξαν από εκεί οι Μοσχοβίτες. Το 1599 κατέλαβαν την εξουσία στην Μπουχάρα310, ωστόσο, λόγω των ενδο-δυναστειακών ανταγωνισμών και των επιρ- Mariya Vasil’yevna Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva so stranami vostoka v XVI veke Torgovli︠︡ a russkogo gosudarstva so stranami vostoka v XVI veke, Trudy Gosudarstvennogo istoricheskogo muzeya 31 (Moskva: Goz. izd-vo kul’turno prosvetitel’noy lit-ry, 1956), 38. 308 Giovanni da Pian del Carpine, The story of the Mongols whom we call the Tartars (Historia Mongalorum quos nos Tartaros appellamus: Friar Giovanni di Plano Carpini’s account of his embassy to the court of the Mongol Khan, μετάφρ. E. Hildinger (Boston: Branden Pub. Co, 1996). 309 Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 39. 310 Yuri Bregel, An Historical Atlas of Central Asia (Leiden; Boston: Brill, 2003), 56· Scott 307 92 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) ροών από τους Καζάκους, σε πολλές περιοχές του Χανάτου, η εξουσία τους ήταν μοιρασμένη. Έτσι, το 1612 το Χανάτο είχε δίδυμη εξουσία με την Μπαλχ και την Μπουχάρα να έχουν η κάθε μια τον δικό της χαγάνο και να βρίσκονται σε έναν άτυπο ανταγωνισμό η μία με την άλλη, με την Μπουχάρα να δέχεται περισσότερες επιρροές από τους νομάδες Καζάκους, στα βόρειά της311. Από το 1681 έως το 1702, ωστόσο, o Χαγάνος της Μπαλχ εγκατέλειψε όλη την εξουσία υπέρ αυτού της Μπουχάρας, οπότε την εποχή που γραφόταν η μετάφραση, το Χανάτο της Μπουχάρας είχε ενιαία διοίκηση.312 Από την Μπαλχ, ο Σπαθάρης αναφέρει ότι ένας έφιππος χωρίς φορτίο μπορούσε να φτάσει στην Καμπίλα (δηλαδή την Καμπούλ), το πρώτο συνοριακό κάστρο της Ινδίας, μέσα σε τρεις ημέρες. Ακόμη κι αν λάβουμε υπόψη ότι ο χρόνος διπλασιάζεται για κάποιον που μεταφέρει εμπορεύματα, όπως αναφέρει ο ίδιος, μας κάνει εντύπωση το μικρό χρονικό διάστημα που χωρίζει τις δύο πόλεις, δεδομένου ότι ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ο Ινδικός Καύκασος και τις χωρίζει μια απόσταση 560 χλμ (320 σε ευθεία γραμμή). Ο εναλλακτικός δρόμος προς την Καμπούλ ήταν αυτός που από την Μπαλχ πήγαινε νοτιοδυτικά προς τη Χεράτ (δηλαδή παράκαμπτε τον Ινδικό Καύκασο) και από εκεί ο ταξιδιώτης είτε έπαιρνε ανατολική κατεύθυνση, κατευθυνόμενος προς την Καμπούλ είτε νότια προς το πέρασμα του Bolan.313 Φαίνεται ότι η διαδρομή Μπαλχ-Καμπούλ δια μέσου του Ινδικού Καυκάσου ήταν κι αυτή που προτιμούσαν οι Μπουχαρινοί έμποροι, αναφέρονται, ωστόσο, μεγαλύτεροι χρόνοι για την κάλυψη της διαδρομής (11 ή 15 ημέρες με άλογο και οι διπλάσιες με καμήλα)314. Από την Καμπούλ, πλέον, η απόσταση από την κοιλάδα του Ινδού ήταν σχετικά μικρή. Πρώτος σταθμός μετά από λιγότερο από μία εβδομάδα ήταν το Δαμαλτάν που μάλλον πρέπει να ταυτιστεί με την πόλη Multan. H πόλη αυτή ήταν ένα σημαντικό οικονομικό κέντρο του Punjab315 που, μαζί με τη Λαχώρη, είχαν πέσει στα χέρια του Άκμπαρ, αυτοκράτορα των Μουγκάλ (1556-1605) από τα μέσα του 16ου αιώνα316. Στη συνέχεια, ο Cameron Levi, The Bukharan Crisis: A Connected History of 18th Century Central Asia, 2020, 19–20. 311 Bregel, An Historical Atlas of Central Asia, 56. 312 Ο Levi υποστηρίζει, ωστόσο, ότι οι μιρζάδες της Μπαλχ συνέχιζαν να είναι ανυπάκουοι, βλ. Levi, The Bukharan Crisis, 22–23. 313 Burton, The Bukharans, 402. 314 Στο ίδιο. 315 Stephen Frederic Dale, Indian Merchants and Eurasian Trade, 1600–1750 (Cambridge; New York: Cambridge University Press, 1994), 43, 51 (για τη σημασία του διαδρόμου MultanQandahar), 55–64. 316 John F Richards, The New Cambridge History of India: The Mughal Empire (Cambridge: Cambridge university Press, 2001), 13. 93 Στέφανος Μ. Κορδώσης επόμενος σταθμός μετά από ταξίδι μίας εβδομάδας ήταν το Δελχί, που στο κείμενο του Σπαθάρη αναφέρεται ως «Τζεναμπάτα». Η ονομασία αυτή είναι σύντμηση μιας από τις παλαιές ονομασίες της πόλης αυτής, Shāhjahānābād, η οποία προκύπτει από τον ιδρυτή της, Shāh Jahān317, πέμπτου στη σειρά αυτοκράτορα της δυναστείας των Μουγκάλ. Στη συνέχεια ο Σπαθάρης παρέχει τις αποστάσεις για κάθε μια από τις αυτοκρατορικές πρωτεύουσες της δυναστείας των Μουγκάλ. Αναφέρονται η «Λαγούρα» (Λαχώρη, 3 ημέρες από το Δελχί), το «Ἄγρον» (Άγκρα, το «μεγάλο βασιλικό κάστρο», 5 ημέρες από τη Λαχώρη) και η Ναραμπάτα (Ναραμπά ή Ἰαραμπάτη ή Анарабат/Anarabad στο ρωσικό κείμενο), τρίτη πόλη που επίσης έχει τον δικό της βασιλιά και βρίσκεται πολύ μακριά από την Άγκρα, αφού χρειάζονται 3 εβδομάδες και 2 ημέρες για να φτάσει εκεί κάποιος από την Άγκρα. Στην Αγγλική μετάφραση του ρωσικού πρωτοτύπου η πόλη αυτή ταυτίζεται με τη Hyderabad, χωρίς όμως να δίδονται περισσότερες πληροφορίες για την ταύτιση.318 Συνολικά, η διαδρομή από το Yaik στην εκβολή του Ουράλη, έως την πόλη ”Ἰαραμπάτη” είναι 10 εβδομάδες, ενώ αναφέρεται ότι η απόσταση διπλασιάζεται αν γίνεται με καμήλες και με εμπορεύματα: «Καὶ ὅλη ἡ ποσότης τῆς ἱππικῆς ὁδοῦ ἀπὸ τὸ κάστρον λεγόμενον Ἰαΐκ, ἕως τὸ τρίτον κάστρον Ναραμπά, ὅπου εὑρίσκεται τρίτος βασιλέας, εἰσὶν ἑβδομάδες δέκα, μὲ τὰ δὲ βαρέα πράγματα καὶ μὲ καμήλια διττὸν ἔσται.» H διαδρομή αυτή που περιγράφει ο Σπαθάρης, ουσιαστικά παράλληλα με τις ανατολικές ακτές της Κασπίας Θάλασσας, άρχισε να χρησιμοποιείται περισσότερο από τους Μοσχοβίτες εμπόρους και απεσταλμένους προς το τέλος του 16ου αιώνα. Πιο πριν και ήδη κατά τους 14ο και 15ο αιώνες, η διαδρομή που χρησιμοποιούνταν, ειδικά για να πάει κάποιος στο Ιράν, ήταν δια μέσου της ενδοχώρας των δυτικών ακτών της Κασπίας319. Στο ίδιο υποκεφάλαιο, ο Σπαθάρης δίνει αυτήν την εναλλακτική διαδρομή προς το Μπεντέρ Αμπάς και το Ορμούζ, η οποία χρησιμοποιούνταν από τους Μοσχοβίτες εμπόρους μέχρι και την 6η δεκαετία του 16ου αιώνα320. Οι σημαντικότεροι σταθμοί σε αυτήν τη διαδρομή κατά μήκος των δυτικών ακτών της Κασπίας ήταν οι πόλεις: Τέρεκ, «χωρίον τοῦ Ἀνδρία» (Endirei ή Andreeva) Ταρκί, Μπουϊνάκοι (Buynak) Δερμπέντ, Σεμάχ (Σαμαχί, πρωτεύουσα της περσικής επαρχίας Shirvan), Ἄρδεβήλι (Αρνταμπίλ), Καζμπίνι (Qazvin) Burton, The Bukharans, 404, σημ. 63. Dmytryshyn, Crownhart-Vaughan και Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700, 395–96. 319 Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 19, 28. 320 «Ἔστι δὲ καὶ ἄλλη ὁδὸς ἀπὸ τὸ Ἀστραχάνι, ἀπὸ τὸ ἄλλον μέρος τῆς θαλάσσης διὰ τοῦ Τέρεκ καὶ διὰ τῶν Κουμίκων, καὶ διὰ τοῦ Σάχου τῆς γῆς πρὸς τὸ ἴδιον ἀκρωτήριον καὶ πρὸς τὰ ἴδια κάστρα ἤτοι Μπενδὲρ Ἀμπάα καὶ Kουρμίστ (δηλαδή Ορμούζ…») 317 318 94 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) και από εκεί, δια μέσου των πόλεων Σόβι/ Saveh, Κούμα/Kom και Κασάνι/ Kashan έφτανε κάποιος στο Ἰσπογάνι/ Ισφαχάν/ Isfahan. Από εκεί και μετά από διαδρομή 25 ημερών, έφτανε στο Μπεντέρ Αμπάς, μέσω των πόλεων Λάρι/Lar και Στράζα/Shiraz. Η εναλλακτική αυτή διαδρομή δια μέσου της ενδοχώρας δίπλα στις δυτικές ακτές της Κασπίας ήταν εφικτή μετά την κατάκτηση των χανάτων του Καζάν (1552) και του Αστραχάν (1556) από τον Ιβάν Δ΄ τον Τρομερό, και καθώς η επιρροή της Μοσχοβίας στους λαούς που βρίσκονταν κατά μήκος των δυτικών και ανατολικών ακτών της Κασπίας αυξήθηκε, αφού οι δύο αυτές πόλεις ήταν διαμετακομιστικά κέντρα του διεθνούς εμπορίου, τουλάχιστον από την εποχή των Μογγόλων321. Ωστόσο, οι Οθωμανοί – σε μια πρώιμη έκδοση του δόγματος της «ανάσχεσης» – διαισθανόμενοι τη μελλοντική πίεση τόσο προς το χανάτο της Κριμαίας όσο και πιο νότια, προς τον Καύκασο και τις περιοχές που είχαν πάρει από τους Σαφαβίδες την περίοδο του Σουλεϊμάν Α΄, προσπάθησαν να υπερκεράσουν τις μοσχοβίτικες νέες θέσεις στον Βόλγα και να «συγκρατήσουν» τη Μοσχοβία, θέτοντάς την σε έναν κλοιό από υποτελή σε αυτούς κράτη στην περιοχή βόρεια της Κασπίας και της Μαύρης Θάλασσας. Πραγματοποίησαν μια εκστρατεία κατάληψης του Αστραχάν το 1569 και κατασκεύασαν ένα κανάλι που θα ένωνε τον Δον με τον Βόλγα322, σε μια προσπάθεια να ενώσουν την Αζοφική (όπου είχαν απόλυτη κυριαρχία με το χανάτο της Κριμαίας) με την Κασπία. Όταν αυτά απέτυχαν, προσπάθησαν μέσω της άσκησης επιρροής στους ντόπιους ηγεμόνες του Βορείου Καυκάσου και καταλαμβάνοντας τα πιο βασικά σημεία στην περιοχή, αφενός να απωθήσουν τους κοζάκους, που ήδη, στις αρχές της δεκαετίας του 1560, είχαν κατασκευάσει στην περιοχή το πρώτο τους ostrog (острог, φρούριο), το Tersk (σημερινό Νταγκεστάν) και αφετέρου να απειλήσουν τόσο το Αστραχάν όσο και το Ιράν, εμποδίζοντας την υλοποίηση μιας προσέγγισης μεταξύ Ρωσίας και Ιράν.323 Αυτή η οθωμανική πολιτική ήταν που μείωσε τη χρήση της διαδρομής στα δυτικά της Κασπίας, κα- Για τους εμπορικούς δρόμους που ανοίχτηκαν για τη Μοσχοβία με την κατάληψη του Αστραχάν, βλ. Monahan, The Merchants of Siberia, 99. Σε επιστολή του προς τον Σουλτάνο Μουράτ Γ΄ ο ηγεμόνας των Νογκάι, Ουρούς, αναφέρει ότι "όποιος ελέγχει το Αστραχάν, τον π. Βόλγα και τον π. Γιαΐκ (Ουράλη) ελέγχει και τους Νογκάι", βλ. Michael Khodarkovsky, Bitter Choices: Loyalty and Betrayal in the Russian Conquest of the North Caucasus (Ithaca; London: Cornell University Press, 2014), 8. 322 Nikolay Aleksandrovich Smirnov, Rossiya i Turtsiya v XVI - XVII vv., τ. 1 (Москва, 1946), 103· A. N. Kurat, ‘The Turkish Expedition to Astrakhan’ in 1569 and the Problem of the Don-Volga Canal’, Slavonic and East European Review 40, τχ. 94 (1961): 8· Burton, The Bukharans, 19. 323 Smirnov, Rossiya i Turtsiya v XVI - XVII vv., 1:120· βλ. επίσης και τις επιδρομές στην Κασπία εναντίον μοσχοβίτικων πλεούμενων που μετέφεραν Πέρσες διπλωμάτες ή εμπόρους κατά το τέλος του 16ου αιώνα Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 31. 321 95 Στέφανος Μ. Κορδώσης θώς οι κίνδυνοι εκεί αυξήθηκαν, και, έτσι, μεταφέρθηκε η εμπορική κίνηση στην άλλη πλευρά της Κασπίας. Τα πράγματα θα άλλαζαν την εποχή που ο Πέτρος ο Μέγας θα καταλάμβανε τις περιοχές του Ντερμπέντ και Μπακού, στις δυτικές όχθες της Κασπίας, καθώς και τις περσικές επαρχίες του Σιρβάν, Γκιλάν, Μαζανδαράν και Αστραμπάντ (Γκολεστάν), στις νότιες ακτές της, στον πόλεμο του 1722-23. Το Σαμκαλάτο του Ταρκί Η διαδρομή από το φρούριο του Τέρεκ προς το Σαμαχί είναι ουσιαστικά η διαδρομή μέσω των εδαφών των Κουμούκων (στο πρωτότυπο κείμενο: κουμίκοι). Οι σαμκάλοι324 των Qazi-Κουμούκων (που είναι γνωστοί επίσης ως Γαζή-Κουμούκοι) επέκτειναν σταδιακά την κυριαρχία τους πέρα από τα βουνά τους βορειοανατολικά μέχρι την ακτή, στη χώρα των Κουμούκων (ή Qomiq, Qomikh). Η επικράτεια στην οποία κυριαρχούσαν οι σαμκάλοι κατά την ακμή της κυριαρχίας τους εκτεινόταν από το Ταρκί της Κασπίας Θάλασσας έως το Νταγκεστάν, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων των βουνών προς το Σαμαχί. Μέχρι τον 10ο αιώνα οι Qazi-Κουμούκοι ήταν χριστιανοί και παγανιστές, έχοντας τη φήμη των βίαιων ληστρικών επιδρομέων. Εκείνη την εποχή έγιναν οι πρώτες προσπάθειες για τη διάδοση του Ισλάμ μεταξύ των Κουμούκων.325 Με την κατάκτηση του Ιράν και των γειτονικών περιοχών από τους Μογγόλους (μέσα του 13ου αιώνα) και τον ανταγωνισμό στον Καύκασο μεταξύ των Ιλχανιδών και της Χρυσής Ορδής, το όριο μεταξύ των δύο αυτοκρατοριών ήταν στο Δερμπέντ. Η πόλη αυτή, κατά συνέπεια, ήταν συχνά θέατρο μάχης και λεηλασίας (καθώς αποτελούσε συνδετικό κρίκο του εμπορίου της Χρυσής Ορδής με τη Μέση Ανατολή),326 όπως και οι γειτονικές της περιοχές, συμπεριλαμβανομένης της πόλης του Ταρκί. Η σύγκρουση συνεχίστηκε μεταξύ του Τιμούρ και της Χρυσής Ορδής και έληξε με την αποφασιστική νίκη του πρώτου, μετά την οποία η Χρυσή Ορδή δεν ανέκαμψε ποτέ.327 Οι Κουμούκοι, συνεπώς, ήταν μέρος του Μογγολικού κόσμου και ήταν οι μόνοι στην περιοχή τους που είχαν πολιτικά συγκεντρωτική δομή, με τον σαμκάλο να βρίσκεται στην κορυφή της πυραμίδας μιας ελίτ ντόπιων ευγε- Για τον τίτλο, βλ. Willem Floor, ‘Who were the Shamkhal and the Usmi?’, Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 160, τχ. 2 (2010): 345–50. 325 Στο ίδιο, 342–43. 326 Vadim Leonidovich Egorov, Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordy v XIII-XIV vv (Moskva: Nauka, 1985), 120. 327 Floor, ‘Who were the Shamkhal and the Usmi?’, 343. 324 96 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) νών.328 Η έδρα του σαμκάλου ήταν το ίδιο το Ταρκί, πόλη που θεωρείται ότι ιδρύθηκε τον 14ο αιώνα, κοντά στην πρώτη πρωτεύουσα των Χαζάρων,329 ενώ η προέλευση του τίτλου είναι αβέβαιη.330 Το χωριό «τοῦ Ἀνδρία» (Endirei ή Andreeva) και οι Μπουϊνάκοι (Buynak) ήταν μέρος της επικράτειας των σαμκάλων και βρίσκονταν υπό την εξουσία μελών της οικογένειας των ηγεμόνων αυτών.331 Έτσι, η επικράτεια των σαμκάλων περιλάμβανε πεδινές περιοχές, πρόποδες ορέων και ορεινά εδάφη. Καθίσταται σαφές ότι οι σαμκάλοι έλεγχαν την εμπορική διαδρομή μεταξύ Ρωσίας και Σιρβάν και παρόλο που πωλούσαν την προστασία τους στους ταξιδιώτες (εμπορικούς ή άλλους), οι ληστείες δεν αποφεύγονταν.332 Το βασίλειο των σαμκάλων αναγνώριζε την περσική επικυριαρχία των Σαφαβιδών, παρά τους ισχυρούς διπλωματικούς δεσμούς του με τη Ρωσία, στα τέλη του 16ου αιώνα, όταν η Ρωσία επιχειρούσε επέκταση στο Νταγκεστάν. Φαίνεται ότι η επίσημη υποταγή των σαμκάλων έγινε μόνο μετά το 1547, παρά την ύπαρξη φιλικών σχέσεων μεταξύ των Σαφαβιδών και των σαμκάλων πιο πριν.333 Πάντως, ρωσικές κάθοδοι στα 1586, 1594 και 1604 αναχαιτίστηκαν όλες από κοινές δυνάμεις των Κουμούκων, των Τατάρων της Κριμαίας και των Οθωμανών.334 Λόγω της διάσπασης της ηγεμονικής οικογένειας στις αρχές του 17ου αιώνα και της διχόνοιας στις αρχές του 18ου αιώνα, διάφοροι σαμκάλοι ορκίστηκαν πίστη στη Ρωσία, ενώ ήταν, ταυτόχρονα, υποτελείς και στον Ιράν. Επιπλέον, οι σαμκάλοι και όλοι οι άλλοι οπλαρχηγοί του Νταγκεστάν συντάχθηκαν με τους Οθωμανούς, όταν αυτοί εισέβαλαν στην περιοχή του Shirvan τη δεκαετία του 1580 και τη δεκαετία του 1720.335 Εν ολίγοις, όπως είναι η μοίρα κάθε μικρής δύναμης, κάποια στιγμή οι σαμκάλοι βρέθηκαν να έχουν ορκιστεί πίστη και στους τρεις μεγάλους γείτονές τους, όταν τους βόλευε και, όταν δεν ήταν βολικό, απλά αγνοούσαν την υποτιθέμενη υποταγή τους ή υποστήριζαν όποιο στρατόπεδο τους συνέφερε. Πάντως για τους Πέρσες ήταν σημαντική δύναμη. Αυτό φαίνεται από τις θέσεις που υπήρχαν στα αριστερά και στα δεξιά του θρόνου του σάχη. Η μία ήταν για τον χαγάνο της Κανταχάρ, ο οποίος προστάτευε το Ιράν από Khodarkovsky, Bitter Choices, 14. Στο ίδιο, 38. Egorov, Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordy, 121. 330 Khodarkovsky, Bitter Choices, 176 σημείωση 26. 331 Floor, ‘Who were the Shamkhal and the Usmi?’, 343. 332 Στο ίδιο, 344. 333 Στο ίδιο, 348. 334 Khodarkovsky, Bitter Choices, 39. 335 Floor, ‘Who were the Shamkhal and the Usmi?’, 348. 328 329 97 Στέφανος Μ. Κορδώσης την Ινδία, η δεύτερη για τον σαμκάλο που προστάτευε το Ιράν από τη Ρωσία, η τρίτη για τον βασιλιά της Γεωργίας που προστάτευε το Ιράν από τους Οθωμανούς και η τέταρτη για τον ηγεμόνα στα αραβικά σύνορα.336 Η άλλη χερσαία διαδρομή που δίνει ο Σπαθάρης έχει πάλι προορισμό την Κεντρική Ασία καταλήγοντας στην Κανταχάρ (σημερινό Αφγανιστάν), αλλά ακολουθεί τις νότιες ακτές της Κασπίας. Περνάει μέσα από τις μεγάλες και μικρότερες πόλεις των επαρχιών του Shirvan, Ardabil, Mazandaran, Golestan (πόλη Ασταραμπάντ) και καταλήγει στην πόλη Meshed του Χορασάν. Τέλος, το τελευταίο υποκεφάλαιο του κειμένου για την Κασπία είναι μια συνολική επισκόπηση της διαδρομής γύρω από την Κασπία, με το Αστραχάν ως σημείο αφετηρίας και τερματισμού. Από τον τίτλο του («Περιγραφὴ διὰ ξηρᾶς τῆς ταχυδρομίας τριγύρου εἰς ὅλην τὴν θάλασσαν τὴν Χβαλὶν») καταλαβαίνουμε ότι οι αποστάσεις σε μέρες δίνονται βάσει των αποστάσεων που μπορεί να διανύσει ένας έφιππος αναβάτης.337 Συνολικά, ο δρόμος περιμετρικά της Κασπίας είναι 12 εβδομάδων και 4 ημερών (88 ημέρες). Ενδιαφέρον έχει εδώ το τοπωνύμιο «Τζερλίβη Μόρτζα» ή «θαλασσάκι», όπως εξηγεί ο Σπαθάρης, το οποίο τοποθετείται σε απόσταση 14 ημερών από τους Τουρκμένους. Στο ρωσικό κείμενο αποδίδεται ως «Čerlivoe morco», δηλαδή «κοκκινωπό θαλασσάκι». Το «Μόρτζα» υποδηλώνει, μάλλον, την αβαθή θάλασσα και πιθανώς πρέπει να ταυτιστεί με τις θαλάσσιες περιοχές γύρω από το Αστραχάν, δηλαδή τις περιοχές που εκτείνονται γύρω από το δέλτα του Βόλγα και φυσικά γύρω από το δέλτα του π. Ουράλη (Έμπα). Η σύνδεση με το κόκκινο χρώμα πιθανώς να οφείλεται στην ύπαρξη κάποιας άλγης που προκαλεί το βαθύ κόκκινο χρωματισμό των υδάτων, όπως αυτός που παρατηρήθηκε σχετικά πρόσφατα στην ακτή του Ακτό, πιο νότια338. Στο ίδιο, 349–50. Με τον όρο ταχυδρομείο (iamskaia povinnost’) εδώ εννοείται ένα σύστημα μεταφορών που συνέδεε το αυτοκρατορικό κέντρο με διάφορες περιοχές και χρησιμοποιούταν κυρίως για τη μεταφορά προσώπων του διοικητικού μηχανισμού. Μεγάλο μέρος του ρωσικού ταχυδρομικού δικτύου βασίστηκε σε προϋπάρχουσες δομές και σχεδιασμούς από την εποχή της Χρυσής Ορδής, βλ. Simon Franklin, Katherine Bowers και John W Randolph, ‘Communication and Obligation: The Postal System of the Russian Empire, 1700–1850’, στο Information and Empire: Mechanisms of Communication in Russia, 1600-1850 (Open Book Publishers, 2017), acts 157–158· Gustave Alef, ‘The Origin and Early Development of the Muscovite Postal Service’, Jahrbücher für Geschichte Osteuropas 15, τχ. 1 (1967): 4–6. 338 ‘Bewildering footage of blood-red Caspian Sea strip’, knews.com.cy, ημερομηνία πρόσβασης 21 Ιούνιος 2022, https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/bewildering-footage-of-bloodred-caspian-sea-strip. 336 337 98 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) Τα εμπορικά λιμάνια της Κασπίας Θάλασσας Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, στο τμήμα με τον τίτλο «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» που σχολιάζεται εδώ, υπάρχει και ένα υποκεφάλαιο με τον τίτλο «Περιγραφὴ τὼν ἐμβασιῶν εἰς τὴν θάλασσαν τῆς Χβαλὴν μὲ μπούσια καὶ μὲ καράβια καὶ ὄνομα ἑκάστης» (σσ. 234 -235 του χειρογράφου). Η ενότητα αυτή δεν υφίσταται στην έκδοση του ρωσικού κειμένου του Οδηγού, το 1884 («Роспись куды путь конной от Каменного города до индейских земель») 339. Είναι πιθανό το κείμενο να ήταν μια προσθήκη του ίδιου του Σπαθάρη με σκοπό να μεταφέρει όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες και να βασιζόταν σε μετάφραση Οδηγών προηγούμενων ταξιδιωτών, εμπόρων ή απεσταλμένων στην Περσία. Είναι το σημείο που ο Σπαθάρης δίνει τα ονόματα των λιμανιών που χρησιμοποιούνταν από τις διπλωματικές αντιπροσωπείες και τους εμπόρους που διέσχιζαν την Κασπία με τις λεγόμενες μπούσες. Το όνομα θάλασσα «τῆς Χβαλὴν» ((Hvalynʹ, Hvalynskoe ή Hvalisskoe more, στον χάρτη του 1721 του Carl Van Verden αναφέρεται ως “More Gualenskoi”) έρχεται μέσα από τις προφορικές παραδόσεις των πρώιμων Ρως και προκύπτει από την ονομασία της περιοχής της Χορασμίας (δηλαδή το τελευταίο τμήμα του ρου του ποταμού Amu Darya και των εκβολών του). Πιθανώς να πρόκειται για τον ίδιο λαό που οι Βυζαντινοί χρονικογράφοι ονόμαζαν Χαλίσιους, εθνωνύμιο που εμφανίζεται δύο φορές στον Ιωάννη Κίνναμο.340 Η μπούσα (στο κείμενο μπούσες) ήταν ένα σχετικά μεγάλο σκάφος που κατασκευαζόταν στο Αστραχάν με ένα κατάρτι, βαρύ και αργοκίνητο341. Μπούσες κατασκευάζονταν επίσης και στην επαρχία Γκιλάν και Σιρβάν του Ιράν, βάσει του ρωσικού σχεδίου342. Εξαιτίας της δυσκινησίας του, το πλοίο αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα πλοϊμότητας, ειδικά όταν συναντούσε τις φημισμένες καταιγίδες της Κασπίας. Ο Άγγλος ταξιδιώτης του 16ου αιώνα και μέλος της Εταιρείας της Μοσχοβίας (Muscovy Company), Antony Jenkinson, στο ταξίδι του για την Μπουχάρα κατέπλευσε στην χερσόνησο Μανγκισλάκ, ξεκινώντας από το Αστραχάν, μη τολμώντας να ανοιχτεί με ένα σκάφος που είχε μόνον ένα κατάρτι, σαν την μπούσα343. Kobeko, Nakaz, 19 κ.ε. Guyla Moravcsik, Byzantinoturcica, τ. 2 (Leiden: Brill, 1983), 338–39. 341 Burton, The Bukharans, xii, 393· Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 23· Nicolaes Witsen, Architectura navalis et regimen nauticum ofte Aaloude en hedendaagsche scheeps-bouw en -bestier [...] (Amsterdam: Ter Drukkerye van Pieter en Joan Blaeu, 1690), 298. 342 Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 24. 343 Στο ίδιο, 29· Shahin Mustafayev, ‘The Trade Routes and the Silk Trade along the Western Coast 339 340 99 Στέφανος Μ. Κορδώσης Ο Σπαθάρης δίνει προφανώς τα πιο σημαντικά λιμάνια γύρω από τις όχθες της Κασπίας θάλασσας. Καλύπτει έτσι τη βόρεια, δυτική, νότια και ανατολική ακτή της, αν και για τη βόρεια και ανατολική της δεν είναι τόσο λεπτομερειακός όσο για τις άλλες δύο. Ο συνολικός αριθμός λιμανιών γύρω από την Κασπία, κατά τον Σπαθάρη, είναι 14, μη μετρώντας αυτό του Αστραχάν344, για το οποίο αναφέρει ότι έχει αρκετά λιμανάκια τριγύρω από τις εκβολές του Βόλγα («… προσέτι εἶναι ἐμβασίαι καὶ τριγύρου εἰς τὸ Ἀστραχάνι, εἰς τὴν ἐκβολὴν τοῦ Βόλσκου»). Ο Σπαθάρης δεν αναγράφει πάντα με τη γεωγραφική σειρά που συναντά κάποιος τα λιμάνια, όπως πλέει παράλληλα με τις δυτικές ακτές της Κασπίας. Έτσι το Ντερμπέντ είναι στον κατάλογο μετά το Νήζοβο, παρότι το τελευταίο είναι πιο νότια. Στις δυτικές ακτές της Κασπίας και ακολουθώντας τη γεωγραφία, οι εμβασιές είναι οι εξής: Τέρεκ, Ταρκί, Ντερμπέντ, Νήζοβο, Μπακού, και Ταλίσοι. Το Τέρεκ, το σημείο όπου ο ομώνυμος ποταμός που διαχωρίζει τις ρωσικές πεδιάδες στα βόρεια από τις απαρχές της περιοχής που ονομάζεται Bόρειος Καύκασος, εκβάλλει στην Κασπία, είναι το πρώτο από τα λιμάνια που συναντά κανείς έχοντας παρακάμψει το νησί Chechen’ από την ανατολική του πλευρά, καθώς ανάμεσα σε αυτό και τη χερσόνησο Αγκραχάν (Agrakhan), υπάρχουν πολλές ξέρες345. Από εκεί, ο επόμενος σταθμός ήταν το Ταρκί, πρωτεύουσα του βασιλείου (Σαβχαλικίου) των Κουμίκων στους οποίους ανήκε και το Τέρεκ346. Όπως αναφέρθηκε, αυτό ήλεγχε τα περάσματα από το Αστραχάν προς το Ντερμπέντ. Ένα από τα πιο σημαντικά λιμάνια στις δυτικές ακτές της Κασπίας θάλασσας ήταν το Ντερμπέντ. Κατά τη Μογγολική περίοδο, τον 13ο και 14ο αιώνα, το Ντερμπέντ ήταν το βασικότερο λιμάνι στη δυτική ακτή της Κασπίας και το μεγαλύτερο διαμετακομιστικό κέντρο που ένωνε τη δυτική Ασία και τον Καύκασο με τη Χρυσή Ορδή, στα βόρεια347, και με την Τραπεζούντα και την Κωνσταντινούπολη, στα δυτικά348. Μετά την εκστρατεία του Ταμερλάνου, όπως αναφέραμε παραπάνω, εναντίον της Χρυσής Ορδής, κατά την οποία το Αστραχάν ουσιαστικά καταστράφηκε, το Ντερμπέντ σταδιακά άρχισε να χάνει τη σημασία του, ειδικά αφού τώρα το εμπόριο της Ασίof the Caspian Sea from the 15th to the First Half of the 17th Century’, Acta Via Serica 3, τχ. 2 (15 Σεπτέμβριος 2018): 43. 344 «ὅλαι δὲ αἱ ἐμβασίαι τριγύρου εἰς τὴν θάλασσαν τὴν Χβαλὶν δεκατεσσάρες ἔξω ἀπὸ τὸ Ἀστραχάνι» 345 Фехнер, Торговля русского государства, 24. 346 Floor, ‘Who were the Shamkhal and the Usmi?’, 344. 347 Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 25. 348 Σεργκέι Κάρποβ, Ιστορία της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας., επιμέλ. Μιχαήλ Γκρατσιάνσκι και Στέφανος Κορδώσης (Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε.), Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, 2017), 175, 177 και 468. 100 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) ας διεξαγόταν μέσω των συριακών λιμανιών στη Μεσόγειο (νότιος δρόμος). Παρόλα αυτά, κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, το Ντερμπέντ συνέχισε να είναι ένας από τους σταθμούς στη θαλάσσια διαδρομή από το Αστραχάν στο Σαμαχί, στο χανάτο του Shirvan στο Ιράν, αν και οι έμποροι το απέφευγαν εξαιτίας του δυσπρόσιτου λιμανιού του, προτιμώντας άλλες ακτές νοτιότερα349, όπως το Νήζοβο ή Νηζαμπάτ. Το Νήζοβο, που είναι η ρωσική απόδοση του π. Νιαζαμπάτ350, βρίσκεται στις εκβολές του ομώνυμου ποταμού (παραπόταμου του π. Qudyal) και αναφέρεται ως ένα από τα λιμάνια των δυτικών ακτών της Κασπίας πριν από το Μπακού. Μαζί με το Ντερμπέντ ανήκε και αυτό στους Κουμίκους, αν και βρισκόταν στα όρια με το χανάτο του Σιρβάν. Κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, το Σιρβάν ήταν το κέντρο του εμπορίου του δυτικού Ιράν με πρωτεύουσα το Σαμαχί, ένα από τα παγκόσμια κέντρα παραγωγής ακατέργαστου μεταξιού. Από εκεί οι έμποροι μπορούσαν να συνεχίσουν το δρόμο προς το Άρντεμπιλ και έπειτα, είτε να στραφούν δυτικά προς την Ταμπρίζ (Ταυρίδα) είτε νότιο-ανατολικά προς τις ιρανικές εμπορικές πόλεις Καζβίν και Κασάν (επαρχία Ισφαχάν) 351. Το Μπακού άρχισε να αναπτύσσεται μετά την καταστροφή του Ντερμπέντ κατά την εκστρατεία του Ταμερλάνου εναντίον της Χρυσής Ορδής στα 1395, για την οποία μιλήσαμε παραπάνω. Ήδη από πολύ πιο πριν από την εποχή που ο Σπαθάρης έδωσε τη μετάφραση στον Νοταρά, το Μπακού ήταν σταθμός για τους εμπόρους που ήθελαν να προμηθευτούν πετρέλαιο352. Από εκεί συνέχιζαν τη διαδρομή τους νότια, προς τις ακτές του Γκιλάν. Σε αυτές, ο Σπαθάρης αναφέρει ως πρώτο, κάποιο λιμάνι στην περιοχή των Ταλισών (Талыши), ενός ιρανικού λαού που κατοικούσε στις περιοχές γύρω από τη ΝΔ ακτή της Κασπίας, περιοχής που σήμερα έχει μοιραστεί ανάμεσα στο Αζερμπαϊτζάν και το Ιράν. Πιθανώς να πρόκειται για κάποιο λιμάνι στον κόλπο Qızılağac, το οποίο αναφέρεται σε μοσχοβίτικες πηγές ή για κάποιο στην εκβολή του ομώνυμου ποταμού353. Από το σημείο αυτό και έπειτα αναφερόμαστε στη νότια ακτή της Κασπίας, που εκτείνεται κατά μήκος των επαρχιών Γκιλάν, Μαζανδαράν και Αστραμπάντ (Γκολεστάν), που βρίσκονται βόρεια της οροσειράς Ελμπούρς, σε μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από την πυκνή βλάστηση, εξαιτίας των Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 25. Mustafayev, ‘Trade Routes’, 30. 351 Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 27. 352 Στο ίδιο, 30. 353 Στο ίδιο, 31. 349 350 101 Στέφανος Μ. Κορδώσης βροχοπτώσεων που φέρνει η Κασπία354. Αναφέρονται τέσσερα βασικά λιμάνια με το πρώτο στο Ῥιάσι, που είναι η πόλη Ραστ (προφανώς το επίνειό της, που είναι το Μπαντάρ-ε Ανζάλι). Στη συνέχεια ακολουθεί η Λενγούρα, δηλαδή το επίνειο της πόλης Λανγκαρούντ (που βρίσκεται σε απόσταση 15 περίπου χλμ. στην ενδοχώρα), στην εκβολή του ποταμού Λανγκαρούντ (Langarud), από όπου ξεκινούσε και ο χερσαίος δρόμος για το Καζβίν355. Το επόμενο, που γεωγραφικά ακολουθεί και αναφέρεται από τον Σπαθάρη, είναι το λιμάνι του Φαραμπάτι (Farahabad, επίνειο της πόλης Σάρι), και τέλος, το Ασταραμπάντ (Ἀστραμπάτι), προφανώς το επίνειο της πόλης στον κόλπο Γκοργκάν, από όπου και γινόταν η είσοδος στο Χορασάν και ξεκινούσε η διαδρομή προς το Μεσχέντ. Στην ανατολική ακτή της Κασπίας, ο Σπαθάρης αναφέρει 3 λιμάνια «εἰς τὰ Τρουχμέντζη» (трухменцы). Το εθνωνύμιο είναι παραφθορά του «Τουρκμένοι» και μάλλον αναφέρεται στις νοτιοανατολικές ακτές της Κασπίας, αν και αυτό δεν είναι σίγουρο, καθώς είναι επίσης πιθανό να αναφέρεται στα λιμάνια της χερσονήσου Μανγκισλάκ, λίγο πιο βόρεια. Στην τελευταία, η βιβλιογραφία αναφέρει ότι υπήρχαν 4 λιμάνια που εξυπηρετούσαν τις μπούσες356. Από αυτήν τη χερσόνησο είτε κατευθύνονταν νοτιοδυτικά (προς τα λιμάνια της επαρχίας του Γκιλάν), είτε έμπαιναν στον ανατολικό χερσαίο δρόμο προς το Ουζμπεκικό χανάτο της Χίβα357. Μία από τις εμβασιές, την οποία αναφέρει ο Jenkinson, βρισκόταν στη βόρεια ακτή του Τιούμπ-Καραγκάν (Тюб-Караган), μιας μικρότερης εξοχής προς τα δυτικά της χερσονήσου Μανγκισλάκ, ενώ άλλες δύο υπήρχαν στη βόρεια ακτή της μικρής αυτής χερσονήσου358. Πιθανώς ο Σπαθάρης να άντλησε την πληροφορία για τους 3 λιμένες στους Τουρκμένους από τον Βασίλτσικοβ (Grigorij Vasilʹčikov), ο οποίος το 1588 είχε σταλεί σε αποστολή από τον Τσάρο Φιοντόρ Α΄ της Ρωσίας, με σκοπό τη σύναψη μιας συμμαχίας κατά των Οθωμανών.359 Ο Βασίλτσικοβ σημείωσε στην περιγραφή του ότι «στο Καραγκάν οι τουρκικές μπούσες εμπόρων βρίσκονται σε 3 λιμάνια». To τέταρτο λιμάνι βρισκόταν στη νότια ακτή της χερσονήσου Μανγκισλάκ (πιθανώς το ση- Roman Ghirshman, Iran: From the Earliest Times to the Islamic Conquest (Harmondsworth: Penguin Books, 1978), 22–23. 355 Fekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 31. 356 Στο ίδιο, 29. 357 Στο ίδιο. 358 Στο ίδιο· βλ. και την αναγκαστική προσάραξη του Khokhlov στο ίδιο λιμάνι, εξαιτίας κακοκαιρίας το 1620. Επρόκειτο για πρόχειρο λιμάνι, κοντά στο φρούριο Sevchenko, βλ. Maksim V. Moiseev, ‘I.D. Khokhlov’s mission to Bukhara in 1620-1623 and the communication networks of Russian diplomacy in Central Asia’, RUDN Journal of Russian History 20, τχ. 3 (15 Δεκέμβριος 2021): 367. 359 Smirnov, Rossiya i Turtsiya v XVI - XVII vv., 1:139. 354 102 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 2 (Κεντρική Ασία) μερινό Ακτό), ενώ λίγο πιο νότια, στο στόμιο της λιμνοθάλασσας Καραμπογάζ (στο ύψος του Μπεκτάς), οι μπούσες διέσχιζαν την Κασπία, είτε προς το Μπακού, μιας κι εκεί ήταν το πιο στενό της σημείο, είτε, διαγώνια, προς τις ιρανικές ακτές του Γκιλάν. 360 Άλλες πιθανές πηγές μπορεί να ήταν οι αναφορές των αποστολών στην Περσία των Brehov και Afanasʹev (το 1614), Šahmatov (το 1615), Levontʹev και Timofeev (το 1616), Barjatinskij (1618), του Fedot Kotov (1623) ή και άλλων.361 Παρατηρήσεις για το κείμενο «Περιγραφὴ τῆς Κασπίας θαλάσσης» Το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου του Σπαθάρη (βλ. παραπάνω υποενότητες 1, 2 και 4) που αφορά στην περιγραφή της Κασπίας θάλασσας και που μεταφράστηκε μαζί με άλλα κείμενα του Σπαθάρη, μετά από σχετική επιθυμία του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσιθέου Β΄ στη Μόσχα το 1693 (κατά την επίσκεψη εκεί του ανεψιού του και μετέπειτα διαδόχου του, Χρύσανθου Νοταρά), προέρχεται από έναν Οδηγό που είχε συνταχθεί για λογαριασμό της «Καγκελαρίας Ιδιαίτερων Υποθέσεων» γύρω στα 1675 (δημοσιεύτηκε στα 1884). Ο Σπαθάρης είχε πρόσβαση στον Oδηγό αυτόν, ως μέλος της «Καγκελαρίας των πρέσβεων» (Посольский приказ). Συνεπώς, ο Σπαθάρης μεταφέρει στα ελληνικά ήδη αφομοιωμένη γνώση για τους Μοσχοβίτες. Η υποενότητα 3, όπου δίδεται ένας κατάλογος των λιμανιών της Κασπίας (14 εκτός του Αστραχάν), δεν υπάρχει στο αρχικό ρωσικό κείμενο του Οδηγού, το οποίο έχει δημοσιευτεί. Η πηγή του παραμένει άγνωστη, αν και είναι πιθανό να προέρχεται από τις αναφορές του Γκριγκόρι Βασίλτσικοβ το 1588, καθώς και από άλλες αναφορές Μοσχοβιτών ή ξένων ταξιδιωτών μετά από αυτόν. Ο Δοσίθεος Β΄ ενδιαφερόταν για τις μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις της εποχής του, των οποίων η Σιβηρία και η Κεντρική Ασία ήταν ένα μέρος. Αυτές, όπως και στην περίπτωση του Νέου Κόσμου κατά τους προηγούμενους αιώνες αλλά και άλλων χωρών της Ασίας, ήταν άμεσα συνυφασμένες τόσο με το εμπόριο όσο και με την ανακάλυψη εκ νέου περιοχών βάσει των γεωγραφικών μεθόδων, που κατά τον μεσαίωνα είχαν τεθεί στο περιθώριο αλλά μετά την επικράτηση του Διαφωτισμού θεωρούνταν οι πιο αξιόπιFekhner, Torgovlya russkogo gosudarstva, 29–30. F. Kotov, Khozheniye kuptsa Fedota Kotova v Persiyu (Moskva: Izdatel’stvo Vostochnoy Literatury, 1958), 7. Βλ. επίσης και · Igor S. Zonn κ.ά., The Caspian Sea Encyclopedia (Berlin ; New York: Springer, 2010), 463. 360 361 103 Στέφανος Μ. Κορδώσης στες περιγραφές της γεωγραφικής πραγματικότητας. Αυτός ήταν και ο λόγος που ο Δοσίθεος χρηματοδότησε και έλαβε δια μέσου του Χρύσανθου Νοταρά τις περιγραφές του Σπαθάρη, τόσο από την αποστολή του στην Κίνα όσο και από άλλα κείμενα. Ήθελε να κάνει τους Έλληνες μετόχους αυτής της νέας γνώσης που τα πιο σημαντικά έθνη του κόσμου εκείνη την περίοδο, για οποιουσδήποτε λόγους, είχαν συγκεντρώσει και συνέχιζαν να συγκεντρώνουν. 104 ΜΕΡΟΣ 3 Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Κεφάλαιο 6: Φαναριώτικες εικόνες από τη σινο-ρωσική μεθόριο: Μια επισκόπηση των ελληνικών κειμένων του Νικόλαου Σπαθάρη σχετικά με την Κίνα και τον π. Αμούρ κατά την πρώιμη περίοδο των Qing362 Τον τελευταίο καιρό, οι σινο-ρωσικές σχέσεις έχουν επιστρέψει στο προσκήνιο. Οι περισσότεροι ειδικοί εφιστούν την προσοχή των αναγνωστών στην κοινή πρόθεση που μοιράζονται η Κίνα και η Ρωσία, να «ανατρέψουν την παγκόσμια ισχύ των ΗΠΑ».363 Ωστόσο, σπάνια αναφέρεται το - γνωστό στους ιστορικούς - γεγονός ότι οι σινορωσικές σχέσεις δεν είναι προϊόν της εποχής μας ούτε, απλώς, ενός σημερινού κοινού πολιτικού στόχου, αλλά υφίστανται για μια περίοδο άνω των τεσσάρων αιώνων, επιβιώνοντας από διάφορες αλλαγές στο Διεθνές Σύστημα. Αρχίζοντας με μια πρεσβεία στην Κίνα των Ming το 1618-1619 (και ίσως και νωρίτερα, κατά την εποχή των Μογγόλων), οι σινο-ρωσικές σχέσεις ωρίμασαν κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα.364 Η σχέση αυτή οδήγησε σε ένα από τα πιο σταθερά σύνορα στην Ευρασία. Ειδικά σε σύγκριση με τα ευρω-ρωσικά σύνορα στη Δύση, τα σινο-ρωσικά εκπλήσσουν με τη σχετική ειρήνη τους, κάτι που πρέπει να τονιστεί. Είναι ευχάριστη σύμπτωση το γεγονός ότι, στην πρώτη φάση της δημιουργίας αυτών των σταθερών συνόρων, κεντρικό ρόλο διαδραμάτισε ένας Έλληνας που γεννήθηκε στα εδάφη της σημερινής Μολδαβίας, ο Νικόλαος Σπαθάρης, ένας εξαιρετικά μορφωμένος άνθρωπος με οικογενειακή κα362 Ο πυρήνας το κειμένου δημοσιεύτηκε στο: Stefanos Kordosis, ‘Greek Phanariot “Snapshots” from the Sino-Russian Frontier: A Mapping of Nikolaos Spatharis’s Greek texts on China and the Amur (Heilongjiang) Region in early Qing period.’, IDIS Working Paper (Athens: Institute of International Relations, Panteion University, Απρίλιος 2025). 363 Tom Porter, ‘Trump Said He Will Divide Russia from China. It’s a Tough Bromance to Break.’, Business Insider, 7 Νοέμβριος 2024, https://www.businessinsider.com/donald-trump-plan-dividechina-russia-axis-is-likely-fail-2024-11· Alexander Gabuev, ‘Can Trump Split China and Russia? | Foreign Affairs’, 6 Δεκέμβριος 2024, https://www.foreignaffairs.com/china/can-trump-splitchina-and-russia. 364 Οδηγώντας στην υπογραφή μιας σειράς συνθηκών (βλ. παραπάνω, κεφάλαιο 1), που είναι οι πρώτες που υπέγραψε η Κίνα στο πλαίσιο που έθεσε η Βεστφαλία το 1648. 107 Στέφανος Μ. Κορδώσης ταγωγή από την Ήπειρο και την Πελοπόννησο που τότε ήταν τμήματα της οθωμανικής επικράτειας. Ο Σπαθάρης κατάφερε και εισήλθε στα ανώτερα κλιμάκια της μοσχοβίτικης διοίκησης από τη στιγμή της άφιξής του στη Μόσχα, το 1671, έως τη στιγμή του θανάτου του το 1708. Καθώς ανέβαινε τις βαθμίδες στο Pasol’skiy Prikaz (το πρώιμο Υπουργείο Εξωτερικών της Μοσχοβίας), ο Σπαθάρης είχε το προνόμιο να οργανώσει και να συμμετάσχει προσωπικά στις πρώτες επαφές της Ρωσίας με την Κίνα, που τότε κυβερνούσε η τελευταία αυτοκρατορική δυναστεία της Κίνας, αυτή των Qing (清 朝, περ. 1636/1644-1912).365 Όντας επικεφαλής της διπλωματικής αποστολής της Μοσχοβίας στο Πεκίνο από το 1675-1678, ο Σπαθάρης ήταν ένας από τους πρώτους Δυτικούς (και ο πρώτος και μοναδικός Έλληνας) που είχε άμεσες επαφές με το Lifanyuan/理藩院, την αυτοκρατορική παλατιανή υπηρεσία των Qing στο Πεκίνο, υπεύθυνη για τις επαφές της αυτοκρατορίας με τους λαούς της Κεντρικής Ευρασίας, συμπεριλαμβανομένων των Ρώσων. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να παράσχει μια επισκόπηση των τμημάτων εκείνων από τα μεταφρασμένα στα ελληνικά έργα του Σπαθάρη που αναφέρονται στην Κίνα και τα σινορωσικά σύνορα κατά μήκος της κοιλάδας του Αμούρ, τον 17ο αιώνα. Η εργασία, επομένως, αποτελεί έναν χάρτη των κειμένων και των θέσεών τους σε ήδη δημοσιευμένα κείμενα ή αδημοσίευτα χειρόγραφα, των πρωτότυπων αρχικών πηγών τους και των μεταγενέστερων επιστημονικών σχολίων τους. Περιγράφονται, επίσης, συνοπτικά, οι πρώτες επαφές Ρωσίας και Κίνας ως το ιστορικό πλαίσιο των κειμένων, συμπληρωμένο από το απαραίτητο βιβλιογραφικό υλικό. Πριν από την αποστολή του στην Κίνα των Qing ως πρέσβης του τσάρου Αλεξέι Μιχαήλοβιτς (1629 - 1676), κατά τη διάρκεια της μετάβασής του εκεί και κατά την παραμονή του στο Πεκίνο, ο Σπαθάρης συγκέντρωσε όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες για την Κίνα και παρήγαγε νέες, σε χειρόγραφα στη ρωσική γλώσσα.366 Τα έργα αυτά, σύντομα – και παρά την περίοδο 1676-1682, οπότε ο Σπαθάρης έπεσε σε δυσμένεια στο Κρεμλίνο – άρχισαν να διαρρέουν προς τον έξω κόσμο και προς τους δυτικούς μελετητές, παρά τα στεγανά που τους είχαν επιβληθεί.367 Οι ελληνικές μεταφράσεις ήταν οι Dumbravă, ‘Nicolae Milescu in Asia’, 168–70. Αρχικά, οι πληροφορίες αυτές προορίζονταν για τον Τσάρο και όσους εργάζονταν στα ανώτερα κλιμάκια του Pasol’skii Prikaz (Πρεσβευτική Καγκελαρία), βλ. Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 235. 367 Η εξάπλωση του έργου του Σπαθάρη κατέστη δυνατή και επειδή ο Σπαθάρης ξεπέρασε την εσωτερική κρίση στο Κρεμλίνο που επηρέασε και τον ίδιο και την καριέρα του, μόλις επέστρεψε στη Μόσχα το 1678, λόγω του θανάτου του προστάτη του, τσάρου Αλεξέι, το 1676. Βλ. επίσης Loewenthal, ‘Spafarii-Milesku’, 103· Paul Dukes, The Making of Russian Absolutism 1613-1801, 2η έκδ. (London; New York: Routledge, 1990), 38–39. 365 366 108 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) πρώτες που έγιναν την περίοδο 1692 - 1694. Τα ελληνικά, επομένως, ήταν η πρώτη από τις ευρωπαϊκές γλώσσες που είχε την τύχη να διαθέτει τα γραπτά κείμενα του Σπαθάρη, αφιερωμένα όχι μόνο στην αυτοκρατορία των Qing, αλλά και στην Ασία γενικότερα, ήδη από τα τέλη του 17ου αιώνα. Οι μεταφράσεις πραγματοποιήθηκαν χάρη σε χορηγία του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσιθέου Β΄.368 Ακολούθησαν οι μεταφράσεις των ρωσικών έργων του σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, επηρεάζοντας την πρώιμη σύγχρονη ευρωπαϊκή επιστήμη για τη Σιβηρία, την Κίνα και την Ασία. Σε αντίθεση με τα ρωσικά πρωτότυπά τους, οι ελληνικές μεταφράσεις των έργων του Σπαθάρη για τη Σιβηρία, την Κίνα και, γενικά, την Ασία δεν άφησαν ποτέ τη χειρόγραφη μορφή τους (εκτός από ορισμένα τμήματα που έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς από μελετητές), παραμένοντας ανέκδοτες και, φυσικά, μη σχολιασμένες μέχρι σήμερα. Αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της έλλειψης έρευνας στην Ελλάδα, διαχρονικά, για αυτές τις πολύ ευρείες και εξαιρετικά αλληλένδετες γεωγραφικές περιοχές.369 Παρά το γεγονός ότι τα πρωτότυπα έργα του Σπαθάρη, στα ρωσικά, έχουν σχολιαστεί και εξεταστεί σε μεγάλο βαθμό από Ρώσους, Ευρωπαίους και κάποιους Κινέζους μελετητές, τις προηγούμενες δεκαετίες (βλ. παρακάτω και βιβλιογραφία), τα ελληνικά χειρόγραφα έμειναν ανεξερεύνητα. Ωστόσο, η μέχρι τώρα έρευνα σε ένα από τα χειρόγραφα που περιέχει ορισμένες από τις μεταφράσεις στα ελληνικά των πραγματειών του Σπαθάρη (ms. Suppl. grec 1042 της Bibliothèque nationale de France/BnF) αποκάλυψε άγνωστα κείμενα που δεν υπάρχουν στα ρωσικά πρωτότυπα και με τα οποία δεν έχουν ασχοληθεί μέχρι σήμερα οι μελετητές. Η Ρωσία, η Κίνα και η διανομή της Ασίας: Η κοιλάδα του ποταμού Αμούρ και η ρωσική εξάπλωση στη Δαουρία και Μαντζουρία Δύο περίπου αιώνες μετά τις κατακτήσεις του Τζέγκις Χαν και των επιγόνων του, τα πράγματα στην Ευρασία άλλαξαν. Η σταδιακή κατάρρευση 368 Κυρίως λόγω του ενδιαφέροντος του Έλληνα Πατριάρχη Ιεροσολύμων, Δοσίθεου Β’ (16411707) και της ανάθεσης του έργου στον ανιψιό του, Χρύσανθο Νοταρά: Legrand, ‘Introduction’, xxxv· Για το ρόλο του Σπαθάρη στη μετάφραση μοσχοβίτικων χειρογράφων στα ελληνικά, βλ. Nicolaidis, Science and Eastern Orthodoxy, 146· Efthymios Nicolaidis, ‘Verbiest, Spathar and Chrysanthos. The Spread of Verbiest’s Science to Eastern Europe’, στο The History of the Relations Between the Low Countries and China in the Qing Era (1644-1911) (Leuven University Press, 2003), 42–48· Chrissidis, An Academy, 214, n93. 369 Kostas Tsimonis, ‘Asian Studies in Greece’, International Insitute for Asian Studies, 2024, https://www.iias.asia/the-newsletter/article/asian-studies-greece. 109 Στέφανος Μ. Κορδώσης της Pax Mongolica δημιούργησε τις συνθήκες για την άνοδο των δυνάμεων στην περιφέρεια της Ευρασίας και τον συνακόλουθο ανταγωνισμό τους για τη διαίρεση μιας τεράστιας περιοχής, γνωστής ως εσώτερης Ευρασίας, κατά τους αιώνες που ακολούθησαν. Αυτό θα έφερνε τελικά τη Μοσχοβία στις βόρειες παρυφές της Κίνας, στην Κεντρική και Ανατολική Ασία.370 Στα δυτικά της ηπείρου, η Μοσχοβία και τα άλλα πριγκιπάτα των Ρως υπήρξαν κατά τη μογγολική περίοδο υποτελή βασίλεια στους Μογγόλους της Χρυσής Ορδής. Η Μοσχοβία, όμως, σταδιακά έγινε ο φορολογικός αντιπρόσωπος των Μογγόλων στα εδάφη όλων των υποτελών ανατολικών Σλάβων και, αργότερα, απέκτησε την ανεξαρτησία της. Το ίδιο συνέβη και με άλλα πληθυσμιακά κέντρα της Χρυσής Ορδής γύρω από τα οποία σχηματίστηκαν διάδοχα μικρότερα ημινομαδικά βασίλεια (τα χανάτα της Κριμαίας, του Καζάν, του Αστραχάν, της Χίβα, της Κοκάνδης και της Μπουχάρα). Παρόλο που οι ηγεμόνες της Μοσχοβίας, ως μεγάλοι πρίγκηπες των Ρως, δε θεωρούσαν τους εαυτούς τους συγγενείς με τη μογγολική ελίτ και δε χρησιμοποιούσαν τους τίτλους τους (και, φυσικά, θεωρούνταν, ομοίως, μη μογγόλοι από τους άλλους ευρασιατικούς λαούς), η Μοσχοβία συνέχισε να αναγνωρίζεται από μεγάλο μέρος των ευρασιατικών λαών ως κάτι οικείο (καθώς υπήρξε μέρος της δυτική πτέρυγας της πρώην μογγολικής αυτοκρατορίας), σε τέτοιο βαθμό που ο ηγεμόνας της αποκαλούνταν ως ο «Λευκός Χαγάνος».371 Στην Πρωτογενές υλικό σχετικά με αυτή την πρώτη συνάντηση Ρωσίας και Κίνας σχολιάζεται και παρουσιάζεται στο: Fu Lo-Shu, A Documentary Chronicle of Sino-Western Relations (16441820), μετάφρ. Fu Lo-Shu, τ. 1, 2 τ. (University of Arizona Press, 1966) Το Da Qing lichao shilu 大清歷朝實錄 (ευρύτερα γνωστό ως Qingshilu 清實錄) , αποτελούμενο από 1.210 τόμους, που εκδόθηκε στο Τόκιο το 1936, είναι το σημαντικότερο. Δεδομένου του γιγαντιαίου μεγέθους της πηγής, δεν μπορεί παρά να είναι κανείς ευγνώμων στους κινέζους ιστορικούς που απομόνωσαν τα τμήματα εκείνα που αφορούν τις σχέσεις Qing-Ρωσίας. Ένας κατάλογος των κινεζικών πηγών που σχετίζονται με τις πρώιμες σινορωσικές επαφές βρίσκεται επίσης στο: Vladimir Stepanovich Myasnikov, Imperiya Tsin i Russkoye gosudarstvo v XVII v. (Khabarovsk: Khabarovskoye knizhnoye izdatel’stvo, 1987). Ο συγγραφέας του βασίζεται στο τιτάνιο έργο των κινέζων ιστορικών. Ως προς τα έγγραφα που σχετίζονται με τις σχέσεις της Μοσχοβίας με την Κίνα, τα οποία συντάχθηκαν από τις αρμόδιες καγκελαρίες, βρίσκονται από ρωσικής πλευράς στους δύο τόμους του: Давыдова, Мясников και Тихвинский, Русско-китайские отношения 1· Νωρίτερα, ήταν ο Βρετανός ιστορικός Baddeley που επιχείρησε μια συλλογή πρωτογενούς υλικού, βλ. Baddeley, Russia, Mongolia, China. 371 Όπως αναφέρθηκε ήδη, έτσι ονομάζεται ο τσάρος στην επιστολή που μετέφερε ο Túlǐchēn στον Μέγα Πέτρο. Στην πραγματικότητα, όλοι οι αρχικοί Ρομανόφ αποκαλούνταν από τους Μαντσού ως «Λευκοί Χαγάνοι» στην επίσημη αλληλογραφία, βλ. Chen, Sino-Russian Relations, 37, 62, 86· Εκτός των Μαντσού και άλλοι λαοί της Ευρασίας αποκαλούσαν τον τσάρο της Μοσχοβίας με τον ίδιο τρόπο· στα μογγολικά: “Tsagaan Khan”, στις τουρκικές γλώσσες: “Ak Kaan”, στα κινεζικά: “cháhǎn hàn/察罕汗”, όροι που μεταφράστηκαν στα ρωσικά ως «Belyi tsar’» (Λευκός τσάρος’), δηλαδή ο ηγεμόνας των δυτικών περιοχών της πρώην μογγολικής αυτοκρατορίας. Από τη σκοπιά των νομαδικών τουρκικών, μογγολικών και άλλων λαών των εδαφών της μογγολικής αυτοκρατορίας και της Ασίας γενικότερα, ο Χαγάνος της Δύσης (δηλαδή της Χρυσής Ορδής) στο 370 110 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) πραγματικότητα, παρά τον πολιτικό του κατακερματισμό, ο κόσμος που είχε βρεθεί υπό τη μογγολική εξουσία εξακολουθούσε να κατανοεί τον εαυτό του μέσα από ένα μογγολικό πρίσμα, χρησιμοποιώντας ορολογία που προερχόταν από την πολιτική γλώσσα των πρώην επικυρίαρχών του. Οι Μογγόλοι είχαν αφήσει έντονο το αποτύπωμά τους. Οι ευρασιατικοί λαοί αντιλαμβάνονταν τη Μοσχοβία ως ένα από τα κράτη που, τουλάχιστον από εδαφικής άποψης, ήταν ένας από τους φυσικούς συνεχιστές του χανάτου της Χρυσής Ορδής στη Δύση.372 Η Μοσχοβία αντιλαμβανόταν επίσης την Ανατολή Σαράι, ήταν πάντα ο «Λευκός Χαγάνος», ο «Aq Khan» ή «Tsagaan Khan», αντανακλώντας την τουρκομογγολική παράδοση του προσδιορισμού των κατευθύνσεων της Ανατολής και της Δύσης με χρώματα (Цагаан / Aq / «White»= Δύση και Хөх / Kök / «Blue»= Ανατολή), βλ. Vadim Vintserovich Trepavlov, ‘Belyy tsar’’: Obraz monarkha i predstavleniya o poddanstve u narodov Rossii XV-XVIII vv. (Moskva: Institut rossiyskoy istorii RAN Vostochnaya literatura, 2007), 17– 18, 95–96, 116· έτσι, δεν ήταν παράλογο να βλέπουν τον τσάρο ως τον δυτικότερο χαγάνο, δεδομένου ότι οι Ρως ήταν μέρος της Μογγολικής αυτροκρατορίας. Ο Halperin, παρόλα αυτά, πιστεύει ότι οι έννοιες του «Belyi tsar’» (Λευκός Τσάρος) και του «Aq Khan» (Λευκού – δηλαδή δυτικού – χαγάνου) δημιουργήθηκαν από δύο διαφορετικές παραδόσεις, τη σλαβική και τη νομαδική ασιατική, και ότι δεν υπάρχει συγχώνευση αυτών των παραδόσεων στο πρόσωπο του Μοσχοβίτη Τσάρου. Charles J. Halperin, ‘Ivan IV and Chinggis Khan’, στο Russia and the Mongols. Slavs and the Steppe in Medieval and Early Modern Russia, επιμέλ. Victor Spinei και George Bilavschi, τ. 51 (Bucureşti: Editura Academiei Române, 2007), 311. Ωστόσο, η ύπαρξη ευρασιατικών παραδόσεων και θρύλων που αναφέρονται σε νομαδικούς λαούς, όπως αυτός του «Χάζαρου καίσαρα» ή του «Τούρκου καίσαρα» πολύ πριν την εμφάνιση των Ρώσων και των Μογγόλων (βλ. Kordosis, S. ‘“The Tibetan Title Dru gu Gesar (Turk Caesar/Caesar of the Turks) in the Northern Branch of the Silk Route and the Role of the Khazars”’. Thesaurismata 47 (2017): 261–70) δείχνει ότι μια τέτοια συγχώνευση των δύο τίτλων, καίσαρα και χαγάνου, είχε ήδη γίνει από την εποχή των έντονων σχέσεων του Βυζαντίου με τα τουρκικά έθνη (6ος και κυρίως 7ος και 8ος αι.). Πάντως, κάτι αντίστοιχο έκαναν, αντίστροφα, και οι Ρώσοι για τον τίτλο του χαγάνου, ως υποτελείς της Χρυσής Ορδής. Ο ρωμαϊκός τίτλος «Caesar» (καῖσαρ στα ελληνικά, tsar’ στα ρωσικά), όπως έχει αποδείξει ο Michael Cherniavsky, είναι η σλαβική μετάφραση στα μοσχοβίτικα χρονικά του νομαδικού ασιατικού τίτλου του «χαγάνου», του τίτλου, δηλαδή, του ανώτατου νομαδικού πολιτικού άρχοντα. Οι λόγιοι της Ορθόδοξης Ρωσικής Εκκλησίας, επομένως, ενέταξαν τον τίτλο του «χαγάνου» στην παραδοσιακή πολιτική τους θεολογία, η οποία είχε προέλθει από το Βυζάντιο, συνεχίζοντας την πολιτική προσαρμογής στους Μογγόλους, βλ. Michael Cherniavsky, ‘Khan or Basileus: An Aspect of Russian Mediaeval Political Theory’, Journal of the History of Ideas 20, τχ. 4 (1959): 461–62, 464–65, n8, 466· Donald Ostrowski, Muscovy and the Mongols: Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589 (Cambridge: Cambridge University Press, 2002), 144–47, 180· Dmitriy Ivanovich Prozorovskiy, ‘O znachenii tsarskogo titula do prinyatiya russkimi gosudaryami titula imperatorskogo’, στο Zapiski Imperatorskogo Russkogo Arkheologicheskogo Obshchestva, τ. 8 (Imperatorskoye Russkoye Arkheologicheskoye Obshchestvo, 1877), 449· μάλιστα, ο τίτλος του καίσαρα χρησιμοποιούταν από τους Μοσχοβίτες λόγιους όχι μόνο για τον χαγάνο της Χρυσής Ορδής αλλά και για τον Οθωμανό σουλτάνο, τον αυτοκράτορα της Κίνας, τον χαγάνο του Σιμπίρ (Σιβηρίας), τον χαγάνο του Καζάν, καθώς και αυτούς του Αστραχάν και της Κριμαίας, βλ. Krizhanich, Iurii. Russian Statecraft: The Politika of Iurii Krizhanich. Μετάφραση John M. Letiche και Basil Dmytryshyn. Oxford [etc.]: Blackwell, 1985, 3-4. 372 Ακόμη και η Μοσχοβία λειτουργούσε με τέτοιους όρους, βλέποντας τον κόσμο μέσα από ένα μογγολικό πρίσμα και συλλέγοντας yasak (ο φόρος υποτέλειας προς τους Μογγόλους επικυρίαρχους κατά τη διάρκεια της Μογγολικής αυτοκρατορίας) από τις ταταρικές φυλές της δυτικής 111 Στέφανος Μ. Κορδώσης ως απότοκη της μογγολικής εμπειρίας, αν κρίνει κανείς από τη σχέση που ανέπτυξε με την αυλή των Μαντσού, της οποίας η ανώτατη εξουσία, δηλαδή ο αυτοκράτορας των Qing, αναφερόταν από τους Ρώσους και ως «Μπογδοχάνης» (“Bughdoi khan”, ιερός ή «άγιος» Χαγάνος),373 ενώ η λέξη που είχαν για την Κίνα ήταν «Κιτάι», δηλαδή χρησιμοποιούσαν τη μογγολική ονομασία για αυτή.374 Σε μεγάλο βαθμό οι προσλαμβάνουσες αυτές από την πλευρά των Ρώσων ενισχύθηκαν και από το γεγονός ότι τις επαφές τους με την αυλή των Qing τις διαχειριζόταν η διπλωματική γραμματεία του Lifanyuan, η οποία είχε έντονα μογγολικό χαρακτήρα.375 Η Μοσχοβία, συνεπώς, ήταν, λόγω παρελθόντος, «τέκνο της Μογγολικής Ανατολής» . Ασίας και εκείνες της Σιβηρίας, ενώ προσπαθούσε να τις δεσμεύσει διπλωματικά με τον παραδοσιακό τύπο συνθήκης που ήταν γνωστός ως shert’ (όρκος υποταγής). Για τη συζήτηση σχετικά με το αν και κατά πόσο η Μοσχοβία ήταν ένα από τα διάδοχα κράτη της Χρυσής Ορδής, βλ. Vadim Vintserovich Trepavlov, ‘“Russian Ulus” of the Golden Horde’, Rossiiskaia Istoriia, τχ. 1 (2021): 220· Peter C Perdue, China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia (Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 2005), 127–28· Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire’, 24–25. 373 David Christian, A History of Russia, Central Asia, and Mongolia: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire, τ. 2, 2018, 296· βλ. επίσης: Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire’, 26: :"[...] the Manchu term for the Ch’ing emperor, the "bogdakhan, ‘ or holy khan, a term which comes directly into Manchu from Mongolian.’. 374 Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire’, 38, n8· για τους Ρώσους, όπως το έθεσε ρωσικό χρονικό του 14ου αιώνα, η Κίνα υπήρξε απλά άλλη μία από τις χώρες που είχαν υποταχθεί στους Μογγόλους και οι Ρως πήραν πολλά γλωσσικά δάνεια από τους Μογγόλους, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του ονόματος της Κίνας, βλ. Snow, China and Russia, 3· Yong Liang, ‘The Wealth of a Rising Empire: The Manchu Acquisition of Currencies, People, Lands and Industries before the Conquest of China (1583-1643)’ (Tübingen, Eberhard Karls Universität Tübingen, 2020), 5. 375 Για το Lifanyuan βλ. Ye Baichuan και Yuan Jian, ‘The Sino-Russian Trade’, 256–57, 262· η υπηρεσία άλλαξε το όνομά της κατά τη διάρκεια της δυναστείας Qing, βλ. Ning Chia, ‘Monggo Yamun and Tulergi Golo be Dasara Jurgan in Early Qing: The Lifanyuan in Manchu Archives and Russian Source Materials’, Saksaha: A Journal of Manchu Studies 19 (2023): 73–101· για το τελετουργικό, βλ. Ning Chia, ‘The Lifanyuan and the Inner Asian Rituals in the Early Qing (16441795)’, Late Imperial China 14, τχ. 1 (Ιούνιος 1993): 61–80· Dittmar Schorkowitz και Ning Chia, ‘Lifanyuan and Libu in Early Qing Empire Building’, στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited (Brill, 2016), 44–69· Christopher P. Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongolian Empire (New York: Facts on File, 2004), 333–34· Nicola Di Cosmo, ‘Preface’, στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited, επιμέλ. Dittmar Schorkowitz και Ning Chia (Brill, 2016), viii· για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το Lifanyuan και το άλλο όργανο που ήταν υπεύθυνο για τις εξωτερικές υποθέσεις των Qing, το Libu 礼部, βλ. Dittmar Schorkowitz και Ning Chia, ‘Introduction’, στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited (Brill, 2016), 4-10. Η έρευνα για το Lifanyuan έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, αντανακλώντας τη σημασία του θεσμού στον αυτοκρατορικό μηχανισμό των Qing, βλ. σελ. 15-21. See, also: 张永江 (Zhang Yongjiang), ‘礼仪与政治:清朝礼部 与理藩院对非汉族群的文化治理 (Liyi yu zhengzhi: Qingchao libu yu li fan yuan dui fei hanzu qun de wenhua zhili - Ceremony and Politics: Cultural Governance of Non-Han Groups by the Ministry of Ceremony and the Lifan Academy in the Qing Dynasty Cultural Governance of NonHan Communities in the Qing Dynasty) 张永江 (Zhang Yongjiang)’, 清史研究 (Qīngshǐ yánjiūThe Qing History Journal) 1 (2019): 19–29. 112 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Χρειάστηκαν 100 χρόνια από τη μάχη του Κουλίκοβο (1380) για να αποδείξει η Μόσχα ότι είχε αποτινάξει τον μογγολικό ζυγό στην αντιπαράθεση με τους Τάταρους στον ποταμό Ουγκρά (1480) και σχεδόν άλλα 100 χρόνια για να διασχίσει τα Ουράλια με την εκστρατεία του Ερμάκ και να υποτάξει το χανάτο του Σιμπίρ (1582), ένα από τα ημι-νομαδικά βασίλεια, διάδοχα της Μογγολικής Ορδής (δυτική πτέρυγα της Μογγολικής Αυτοκρατορίας) στη δυτική Σιβηρία. Μέχρι το 1647 οι Ρώσοι κοζάκοι είχαν φτάσει στο Οχότσκ στη σιβηρική ακτή του Ειρηνικού376 και μέχρι το 1653 είχαν εξερευνήσει τις βόρειες, δυτικές και νότιες ακτές της λίμνης Βαϊκάλης, περνώντας στις ανατολικές της και εξερευνώντας τις περιοχές κατά μήκος του ποταμού Βιτίμ. Εκεί έχτισαν μια σειρά από φρούρια, μεταξύ των οποίων και το φρούριο Σιλκίνσκι, στην όχθη του π. Σίλκα, το οποίο θα εξελισσόταν στο Νερτσίνσκ.377 Οι Ρώσοι κατασκεύαζαν τις βάσεις που χρειάζονταν ανατολικά της Βαϊκάλης. Ωστόσο, η ρωσική διείσδυση στη Δαουρία (τα εδάφη κατά μήκος του άνω ρου του π. Αμούρ, από τη λίμνη Βαϊκάλη προς τα ανατολικά, κυρίως κατά μήκος των παραποτάμων του, Σίλκα και Αργκούν)378 και στη Μαντζουρία (γνωστή σήμερα ως Dongbei san sheng/東北三省) επιτεύχθηκε όχι από τις θέσεις τους στη Βαϊκάλη, αλλά από το Γιακούτσκ, ένα άλλο οχυρό που είχαν χτίσει στον ποταμό Λένα, στις περιοχές της ανατολικής Σιβηρίας, στα βόρεια.379 Από εκεί οι κοζάκοι άρχισαν να διεισδύουν στις ευαίσθητες για τους Μαντσού περιοχές της Δαουρίας και Μαντζουρίας, καθώς αυτοί ήταν απασχολημένοι με την υποταγή της Κίνας των Ming στα νότια. Αυτό το πέτυχαν οι Μοσχοβίτες αφού προηγουμένως είχαν κατακτήσει τα χανάτα του Καζάν και του Αστραχάν (το 1552 και το 1556 αντίστοιχα), ενώ η κατάκτηση του Σιμπίρ άνοιξε τις δυτικές πύλες της Σιβηρίας. Εκμεταλλευόμενοι την τέχνη των αρχαίων Ρώσων να πλέουν σε ποτάμια, οι Μοσχοβίτες έχτισαν το Τομπόλσκ ως την πρώτη πρωτεύουσα της Σιβηρίας (1587) και συνέχισαν να επεκτείνονται ακολουθώντας τα ποτάμια δίκτυα, κυρίως ως ομάδες περιπλανώμενων ανδρών, γνωστοί ως κοζάκοι. Για μια σύντομη ιστορία αυτής της επέκτασης, βλ. David Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia: Inner Eurasia from the Mongol Empire to Today, 1260 - 2000, 1η έκδ., τ. 2 (Wiley-Blackwell, 2018), 175–78· εντωμεταξύ, αυτοί οι κοζάκοι χαρτογράφησαν τα ποτάμια, τους παραποτάμους τους, τις ποτάμιες διόδους, τα γύρω εδάφη και τους πόρους τους και έχτισαν μικρά οχυρά σε στρατηγικά σημεία κατά μήκος των ποταμών, στέλνοντας αναφορές στο Τομπόλσκ και τη Μόσχα. Μέχρι το 1628, οι κοζάκοι είχαν εισχωρήσει στα εδάφη των Μπουριάτ Μογγόλων, δυτικά της λίμνης Βαϊκάλης (γνωστή ως «Βόρεια Θάλασσα» στους Κινέζους, beihai北海), όπου άκουσαν ιστορίες για τα πλούτη της γης ανατολικά της λίμνης, κατά μήκος ενός μεγάλου ποταμού (προφανώς του π. Αμούρ), βλ. Mancall, Russia and China, 28. 377 Chen, Sino-Russian Relations, 15-16. Τα οχυρά αυτά εξασφάλισαν τη ρωσική παρουσία στις περιοχές γύρω από τη Βαϊκάλη και άνοιξαν το δρόμο προς τη Δαουρία. Ωστόσο, η προέλαση ανατολικότερα δεν ήταν εύκολη, δεδομένης της αντίστασης των τοπικών φυλών, των Μπουριάτ και Τουνγκούς, η οποία ήταν πολύ πιο σθεναρή από εκείνη των φυλών στις περιοχές βόρεια της Βαϊκάλης. 378 Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire’, 28. 379 Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 250. 376 113 Στέφανος Μ. Κορδώσης Η κινεζική δυναστεία που έδιωξε τους Μογγόλους, βρισκόταν σε παρακμή. Στο Γιακούτσκ, το οποίο οι κοζάκοι είχαν ιδρύσει το 1632, οι φήμες των ντόπιων φυλών της Σιβηρίας για ένα ποτάμι στα νότια με εύφορες κοιλάδες και άφθονα ορυκτά πλούτη οδήγησαν τους κοζάκους σε μια περαιτέρω εξερευνητική αποστολή προς τα νότια (1645), πέρα από την οροσειρά Στανόβοϊ (ή εξωτερική οροσειρά Χινγκάν), στα εδάφη των Δαούρων και των Dyucher, μογγολικών λαών που κατοικούσαν στις περιοχές από τη λίμνη Βαϊκάλη μέχρι τη ρωσική Άπω Ανατολή (σημερ. περιφέρεια Αμούρ), στους οποίους προσπάθησαν να επιβάλουν πληρωμές του γνωστού μογγολικού φόρου γιασάκ (yasak).380 Οι ανατολικοί γείτονες αυτών των λαών ήταν οι φυλές των Τουγκούζων,381 από τις οποίες αυτές των Γιουρτσέν (γνωστές και ως Μαντσού) ήταν απασχολημένες, καθώς έχτιζαν το κράτος που θα γινόταν η πανίσχυρη αυτοκρατορία των Qing. Σύντομα, ακολούθησε μια άλλη αποστολή, γνωστή στη ρωσική ιστορία ως η «εξερεύνηση του Χαμπάροφ».382 Κατά τη διάρκεια αυτής της δεύτερης εκστρατείας, με επικεφαλής τον κοζάκο Χαμπάροφ (1650-1653), οι Ρώσοι συνειδητοποίησαν τη διαφορά σε σχέση με τη μέχρι τότε εμπειρία τους κατά την εξάπλωσή τους στη Σιβηρία. Οι κοζάκοι του Χαμπάροφ συνάντησαν μια άλλη δύναμη που ασκούσε ήδη το παραδοσιακό δικαίωμα των πρώην Μογγόλων επικυρίαρχων να εισπράττουν γιασάκ και διαπίστωσαν ότι είχαν εισέλθει σε μια περιοχή που ήδη είχε «αφέντη», και μάλιστα καλά οργανωμένο, όπως γινόταν κατανοητό από τις αλλαγές στις οχυρώσεις και από τις καλά οπλισμένες στρατιωτικές μονάδες που συνάντησαν. Όπως έμαθε ο Χαμπάροφ από τους Δαούρους, αυτός ο επικυρίαρχος δεν ήταν άλλος από τον «Ιερό Χαγάνο» (Μπογδοχάνη), ο οποίος, όπως θα καταλάβαιναν αργότερα οι Ρώσοι, ήταν ο αυτοκράτορας του «Κιτάι» (Κίνα). Αυτό που Η εκστρατεία, με επικεφαλής τους κοζάκους, προχώρησε κατά μήκος της ροής του ποταμού Αμούρ μέχρι τις εκβολές του στον Ειρηνικό, όπου έφτασε το 1645, με μεγάλες απώλειες, κυρίως λόγω του βαριού χειμώνα και της έλλειψης τροφής. Με την επιστροφή των επιζώντων στο Γιακούτσκ, μέσω της Θάλασσας του Οχότσκ, διαδόθηκαν θρύλοι για μια «γη της επαγγελίας» που θα μπορούσαν εύκολα να οικειοποιηθούν οι κοζάκοι, βλ. Perdue, China Marches West, 2005, 117· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 292–93. Η οροσειρά Stanovoy ή Εξωτερική οροσειρά Khingan αποτελεί το όριο μεταξύ της ανατολικής Σιβηρίας και του οροπεδίου της Μογγολίας και αποτελεί προέκταση της οροσειράς Khingan, η οποία αποτελεί το όριο μεταξύ της Σιβηρίας και της Μαντζουρίας, βλ. Chen, Sino-Russian Relations, 6. 381 Wood, Russia’s Frozen Frontier, 92· Perdue, China Marches West, 2005, 94· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 243, 287· 382 Η εκστρατεία οργανώθηκε με εντολή του βοεβόδα του Γιακούτσκ, Ντμίτρι Αντρέεβιτς Φραντσμπέκοφ και με επικεφαλής τον Εροφέι Χαμπάροφ, έναν εξερευνητή-επιχειρηματία που εργαζόταν για την οικογένεια Στρόγκανοφ στη Δύση, με σκοπό να «εξοντώσει κάθε ιθαγενή που είναι ανυπάκουος και άπιστος και δεν πληρώνει γιασάκ», στο όνομα του Ρώσου τσάρου Αλέξιου, και να χτίσει ένα οχυρό (ostrog) σε μια στρατηγικά κατάλληλη τοποθεσία, βλ. Dmytryshyn, Crownhart-Vaughan και Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700, 237–38· Snow, China and Russia, 9· Wood, Russia’s Frozen Frontier, 92. 380 114 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) δε γνώριζαν οι Ρώσοι ήταν ότι ο Μπογδοχάνης είχε αρχίσει να ανησυχεί από τις αναφορές βίας που έφταναν σε αυτόν από τον Βορρά.383 Οι Qing στη Δαουρία και Μαντζουρία Την εποχή που ο Χαμπάροφ συνειδητοποιούσε ότι η Δαουρία και η Ματζουρία δεν ήταν μία «no man’s land», όπως πίστευαν οι κοζάκοι, αλλά, αντίθετα, ότι τουλάχιστον μερικές από τις φυλές που τις κατοικούσαν πλήρωναν φόρο σε έναν «χαγάνο» διαφορετικό από τον «Λευκό Χαγάνο» της Δύσης, δηλ. στον Μπογδοχάνη ή αυτοκράτορα της Κίνας, στον θρόνο της κινεζικής αυτοκρατορίας βρισκόταν ο αυτοκράτορας Shunzhi/順治帝. Αυτός ήταν ο τρίτος χαγάνος στη σειρά των φυλών εκείνων των Γιουρτσέν που, από την εποχή που αναδύθηκαν, έμειναν γνωστές ως Μαντσού. Ήταν επίσης και ο πρώτος που κυβερνούσε το Πεκίνο και μεγάλα τμήματα της ίδιας της Κίνας, ως αυτοκράτορας των Qing. Υπό το πρίσμα του παραδοσιακού Κομφουκιανού μοντέλου των «δυναστειακών κύκλων», η αυτοκρατορία των Μεγάλων Qing ήταν ο τελευταίος αυτοκρατορικός οίκος των Κινέζων Χαν στη μακρά ιστορία του αυτοκρατορικού παρελθόντος της Κίνας.384 Ασφαλώς, όμως, υπάρχουν και οι μη κλασικές κινεζικές διαστάσεις αναφορικά με την άνοδο των Qing στην Κίνα, οι οποίες επίσης έχουν αναδειχθεί από την ιστορική επιστήμη. Δε σκοπεύουμε εδώ να εμβαθύνουμε σε αυτές τις συζητήσεις, αλλά, σαφώς, από τα τρία χαρακτηριστικά της στρατηγικής των πρώτων χαγάνων των Γιουρτσέν (Νουρχάτση, 1559 -1626, του Άμπαχαι ή Hong Taiji, 1592 -1643, και του Ντόργκον, 1612 -1650)385 να προετοιμάσουν τις φυλές τους και να οδηγήσουν στην άνοδο των Μαντσού (ή των Qing, με κομφουκιανικούς όρους), – δηλαδή την επίτευξη φυλετικής συνομοσπονδίας, τον συγκεντρωτισμό στη διοίκηση και τον εκσινισμό, σύμφωνα με τον William T. Rowe, – τα πρώτα δύο τα συναντούμε σε κάθε προσπάθεια ίδρυσης νομαδικής αυτοκρατορίας του παρελθόντος.386 Dmytryshyn, Crownhart-Vaughan και Vaughan, Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700, 260–78. 384 William T. Rowe, China’s Last Empire: The Great Qing, επιμέλ. Timothy Brook, Reprint edition (Belknap Press: An Imprint of Harvard University Press, 2009), 2–3. 385 Οι δύο πρώτοι από αυτούς έλαβαν κινεζικά βασιλικά ονόματα, σύμφωνα με τις κομφουκιανικές παραδόσεις σχετικά με τους αυτοκράτορες. Ο Ντόργκον, αν και ισχυρός ηγέτης των Μαντσού, ήταν μόνο συγκυβερνήτης κατά τη διάρκεια της πρώιμης βασιλείας του αυτοκράτορα Shunzhi. Έτσι, ο Νουρχάτση έλαβε τον τίτλο του αυτοκράτορα Taizu/太祖高皇帝- ο Αμπαχάι (ή Khong Taiji), αυτόν του αυτοκράτορα Taizong/太宗文皇帝], βλ. Chen, Sino-Russian Relations, 17· Rowe, China’s Last Empire, 14· Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:10–15. 386 Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:10–15. 383 115 Στέφανος Μ. Κορδώσης Οι φυλές των Τούνγκους – γνωστές ως Γιουρτσέν και αργότερα Μαντσού – που ο Νουρχάτση, ο Χονγκ Τάιτζι και ο Ντόργκον προσπαθούσαν να ενώσουν από τα τέλη του 16ου αιώνα, ήταν μεταξύ των πολλών που ήταν διασκορπισμένες κατά μήκος των πρώην βόρειων συνόρων της Κίνας, από την Κεντρική Ασία έως τον Ειρηνικό. Πιο δυτικά από τους Γιουρτσέν περιπλανιόνταν οι νομαδικοί λαοί από τους οποίους οι Ρώσοι έπαιρναν τις πρώτες πληροφορίες για την Κίνα: οι Χάλκα Μογγόλοι, οι Μογγόλοι του χαγάνου Αλτίν και οι Οϊράτες, που ζούσαν σε φυλετικές συνομοσπονδίες, με την εξουσία να βασίζεται μόνο στην καταγωγή και την ισορροπία δυνάμεων των φυλών.387 Μετά τη σταδιακή κατάρρευση στη Μογγολία των τελευταίων υπολειμμάτων της μογγολικής δυναστείας της Κίνας, γνωστής ως Da Yuan (Μεγάλοι Γιουάν)/大元 (1271-1368), αυτές οι χαλαρές φυλετικές συνομοσπονδίες, πολιτικά κατακερματισμένες, αποτελούμενες από φυλές ανεξάρτητες η μία από την άλλη, προσπαθούσαν κατά καιρούς να επιβάλουν στις άλλες τις συνθήκες και τις ιεραρχικές δομές που θα μπορούσαν να επιτρέψουν την επανεμφάνιση μιας αυτοκρατορίας, όπως η Μογγολική, την οποία αναγνώριζαν ως κοινή κληρονομιά. Οι αναμνήσεις της μεγάλης Μογγολικής αυτοκρατορίας που, από την εποχή του Kubilai khan, είχε επιτύχει τον έλεγχο της Μογγολίας και της Κίνας, στο τέλος του μογγολικού εμφυλίου πολέμου (1264), συνδυάζονταν με την πολιτική ιδεολογία και τη ρητορική που προερχόταν από αυτήν. 388 Αυτό το κοινό πολιτικό υπόβαθρο που είχε διαμορφωθεί από τις μογγολικές πολιτικές αντιλήψεις μπορεί να φανεί καλύτερα στην εκτεταμένη χρήση και διάδοση από αυτές τις φυλές του κινεζικού τίτλου του διαδόχου στον Ουράνιο θρόνο, Huang taizi/皇太極. Ο Άμπαχαι των Γιουρτσέν τον αντέγραψε από τους Μογγόλους που με τη σειρά τους τον είχαν οικειοποιηθεί από τους Κινέζους. Παρόλο που αυτός ο αλλοιωμένος κινεζικός αυτοκρατορικός τίτλος (στη μογγολική μορφή του: Khong Taiji) κατά την περίοδο Στο ίδιο, 2:65· Chen, Sino-Russian Relations, 17–18· η πρώτη καταγεγραμμένη διπλωματική αποστολή της Μοσχοβίας στην Κίνα, υπό τον Ivan Petlin, πέρασε μέσα από τα εδάφη των Μογγόλων Χάλκα το 1618 και ήταν Μογγόλοι αυτοί που προσέφεραν υπηρεσίες διερμηνείας κατά τις πρώτες σινορωσικές επαφές, βλ. (Zhang Jian) 张箭, ‘明末清初俄使出访中国初探 (Míng mò qīng chū é shǐ chūfǎng zhōngguó chūtàn - A preliminary study on Russian envoys’ visits to China in the late Ming and early Qing dynasties)’, 清史研究 (Qīngshǐ yánjiū- Studies in Qing History), τχ. 1 (2001): 66–67, 70. 388 Βλ. για παράδειγμα την περίοδο κατά την οποία οι Οϊράτες, έστω και αν ηγούνταν από μη Τζεγκισχανίδες, κατάφεραν να ενώσουν για σύντομο χρονικό διάστημα τη Μογγολία το 1452/3 και να εισβάλουν στην Κίνα των Ming ή όταν, στη συνέχεια, οι Χάλκα κατάφεραν να το κάνουν, για λίγο και πάλι, υπό τον χαγάνο Νταγιάν, βλ. Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:65–66 και 99–100, αντίστοιχα. 387 116 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) των Yuan όριζε τον διάδοχο στη θέση του χαγάνου και στη μετά-Yuan περίοδο χρησιμοποιούνταν μόνο από τους άρρενες απογόνους του Τζέγκις Χαν, όπως ο χαγάνος Νταγιάν (Μπατουμόνγκε, περ. 1480- περ. 1517?), διαδόθηκε, τελικά, στους ευγενείς όλων των φυλών που συναποτελούσαν τη δυναστεία των Βόρειων Yuan (Bei Yuan/北元, τα απομεινάρια της δυναστείας Yuan στη Μογγολία)· από τους Γιουρτσένους,389 στην Ανατολή, μέχρι τους Οϊράτες, στη Δύση.390 Ας σημειώσουμε εδώ ότι στις προφορικές παραδόσεις των λαών της Κεντρικής Ασίας και δυτικής Ευρασίας, κυρίως των βουδιστικών, επικρατούσε ήδη ο τίτλος του Καίσαρα που προερχόταν από τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.391 Από αυτές τις φυλές που ανταγωνίζονταν για τη μογγολική αυτοκρατορική κληρονομιά, οι Γιουρτσέν αποδείχθηκαν ιστορικά οι πιο επιτυχημένοι στην εγκαθίδρυση της ενότητας και την κατάκτηση, ιδίως μετά την αποτυχία της μεγάλης συνέλευσης (khuriltai) των γειτονικών μογγολικών φυλών το 1640, να εξασφαλίσει πολιτική ενότητα μεταξύ τους στη δυτική και κεντρική Μογγολία.392 Σε αντίθεση με τους Μογγόλους νομάδες γείτονές τους στα δυτικά, οι Γιουρτσέν ζούσαν σε μικτή οικονομία,393 ενώ, από την άλλη, κατάφεραν να ξεπεράσουν τις φυλετικές διαιρέσεις τους και να δημιουργήσουν μια ομοσπονδία με συγκεντρωτική εξουσία που υποστηριζόταν από μια οργάνωση βασισμένη στο μογγολικό σύστημα τιουμέν και σε μια γρα- 389 Για τους Γιουρτσέν, ωστόσο, ο τίτλος δεν απαιτούσε καταγωγή από τον Τζέγκις Χαν, βλ. Perdue, China Marches West, 2005, 105. 390 Οι Οϊράτες ευγενείς στη Δύση και αυτοί των Γιουρτσέν στα ανατολικά έφεραν τον τίτλο, όπως φαίνεται στην περίπτωση του Batur Hongtaiji (1635–1653, ιδρυτή του κράτους των Τζουγκάρων) και του σύγχρονου του Γιουρτσένου και πολύ πιο επιτυχημένου, του Hong Taiji (1592 – 16430, της δυναστείας των Qing), βλ. Perdue, China Marches West, 2005, 36, 104, 105, 222· ήταν τέτοια η διάδοση του τίτλου του Khong Taiji, που οι Ρώσοι και άλλοι δυτικοί αναφέρονταν στους Οϊράτες ως контайшины/ Contascini/ Κονδόσηδες, βλ. Kordosis, ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century’, 149–50. 391 Στέφανος Κορδώσης, ‘Επίδραση του Βυζαντίου στην Κεντρική Ασία και Άπω Ανατολή. ο Κέσαρ Φρομ (καίσαρας Ρώμης) του Ινδικού Καυκάσου και οι κέσαρ των Τούρκων, των Μογγόλων και του gLing (Θιβέτ). Η σημασία του βόρειου δρόμου από την Ευρώπη προς την Άπω Ανατολή και ο ρόλος των Χαζάρων.’ (Αθήνα, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (unpublished), 2017)· Σ. Κορδώσης, ‘Ο θρύλος του Phrom Gesar (Καίσαρα της Ρώμης) στην Κεντρική Ασία και Άπω Ανατολή’, (διημερίδα με θέμα: Η Μέση και Άπω Ανατολή στη βυζαντινή φιλολογία και τέχνη και αντιστρόφως, 17-18 Απριλίου 2008, Διοργάνωση του Ινστιτούτου Ελληνοανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών και της Ισπανικής Πρεσβείας στην Αθήνα, Μουσείο της πόλεως των Αθηνών, Σύλλογος των Φίλων του Μουσείου Βούρου-Ευταξία και Ινστιτούτου Θερβάντες (υπό έκδοση). 392 Perdue, China Marches West, 2005, 107–8· Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:184. 393 Τα χρονικά των Μαντσού αποκαλύπτουν διάφορα μοντέλα οικονομίας, κυρίως συνδυασμό γεωργίας, κτηνοτροφίας, αλιείας κυνηγιού αλλά και ακόμη και μικρής βιοτεχνίας, βλ. Yong Liang, ‘The Manchu Acquisition’, 1, 49. 117 Στέφανος Μ. Κορδώσης φειοκρατία που αντλούσε από την κινεζική εμπειρία.394 Σύντομα οι Μογγόλοι γείτονές τους, ιδίως οι Χάλκα Μογγόλοι, οι οποίοι ανταγωνίζονταν τους Οϊράτες στη Μογγολία, θα αναζητούσαν τη συμμαχία των Γιουρτσέν και σταδιακά, καθώς οι τελευταίοι γίνονταν ισχυρότεροι, θα γλιστρούσαν κάτω από την επικυριαρχία τους.395 Μέχρι το 1615 και ενώ οι Ρώσοι εξαπλώνονταν στην ανατολική Σιβηρία από τα δυτικά, οι Γιουρτσέν υπό τον ηγέτη τους, Νουρχάτση, έθεταν τα θεμέλια για την επικράτηση αυτού που θα γινόταν ο αρχικός πυρήνας της αυτοκρατορίας των Μαντσού, δηλαδή του πολυεθνικού συνασπισμού που ήταν γνωστός ως τελευταία δυναστεία των Qing.396 Οι λεκάνες απορροής των ποταμών Ουσούρι και Αμούρ τέθηκαν υπό την κυριαρχία των Γιουρτσέν και οι φυλές αυτών των περιοχών (μαζί με τους Τουνγκούζ, Σόλον, Γκιλιάκ, Ορόντιον, Μάνγκους, Χεγκίν, και Δαούρ) ενσωματώθηκαν σε ένα συγκεντρωτικό σύστημα, ως «Νέοι Μαντσού», επιτρέποντας έτσι την προβολή της εξουσίας των Μαντσού και σε περιοχές που βρίσκονταν πιο μακριά από αυτούς.397 Στη συνέχεια, ο επόμενος χαγάνος των Γιουρτσέν, ο Khong Taiji, αφού εξασφάλισε μια σφραγίδα της δυναστείας Yuan από τους Μογγόλους Τσαχάρ το 1634 (μετά τον θάνατο του τελευταίου Τζεγκισχανίδη χαγάνου, του Λιγκντάν), άρχισε να αποκαλείται ως ο νόμιμος διάδοχος του Τζέγκις Χαν,398 ο «Ιερός Χαγάνος» των Μογγόλων και των Τουνγκούζ, ή «Μπογδοχάνης», όπως ήταν ο βουδιστικός τίτλος του που του δόθηκε από τους Μογγόλους, οι οποίοι κατά τις προηγούμενες δεκαετίες του 17ου αιώνα είχαν ασπαστεί μαζικά τον Βουδισμό.399 Απέμεινε, στη συνέχεια, να προβληθεί η νέα εικόνα του όσο γινόταν πιο πλατιά. H εξουσία του Khong Taiji πάνω σε αυτόν τον νέο υβριδικό φυλετικό μηχανισμό έγινε ακόμη πιο συγκεντρωτική, σε βαθμό που ο νέος χαγάνος ξέκοψε από τον εναγκαλισμό της αριστοκρατίας των Γιουρτσέν, στο Βορρά, δηλώνοντας ταυτόχρονα ότι αυτό που διοικούσε δεν ήταν ούτε και κινεζικό, αλλά ένα πολυεθνικό υβρίδιο που βασιζόταν σε μια εξίσου πολυεθνική ελίτ που θα αποκτούσε αργότερα το όνομα Μαντσού. Παρά τις οικονομικές ελλείψεις της στην αρχή και χάρη στον εμφύ- Για τη σχετική συζήτηση, βλ. Perdue, China Marches West, 2005, 109–11, 122–26· Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:184. 395 Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:184–85· Chen, Sino-Russian Relations, 18· Schorkowitz και Chia, ‘Introduction’, 1–3. 396 Chen, Sino-Russian Relations, 20· βλ. επίσης, Yong Liang, ‘The Manchu Acquisition’, 7, 53– 58· Perdue, China Marches West, 2005, 110. 397 Chen, Sino-Russian Relations, 20. 398 Perdue, China Marches West, 2005, 120· Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:184. 399 Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:184–85· βλ. επίσης, Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire’, 26. 394 118 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) λιο πόλεμο που έπληξε την Κίνα των Ming (1630-1644),400 μέχρι το 1644 η νέα αυτή δύναμη είχε ολοκληρώσει την κατάκτηση του Πεκίνου, γνωστού στους Ρώσους ως «Χανμπαλίκ», χειμερινής πρωτεύουσας των Μογγόλων κατά την περίοδο της δυναστείας των Yuan.401 Η νέα κυρίαρχη δυναστεία του κινεζικού Βορρά μπορούσε πλέον να αντιμετωπίσει τον κύριο εχθρό της στο Νότο, τους Ming (την κατάκτηση των οποίων θα ολοκλήρωνε το 1683), ενώ στα δυτικά, βόρεια και νοτιοανατολικά της είχε να αντιμετωπίσει συμπαθούντες Μογγόλους, ειρηνικούς Δαούρους και αποδυναμωμένους Κορεάτες, αντίστοιχα. Οι Qing, όμως, δεν είχαν υπολογίσει τους Ρώσους. Ο Χαμπάροφ, συνεπώς, καθώς κινούνταν κατά μήκος του Αμούρ στην εκστρατεία του 1650-1653, προσπαθώντας να επιβάλει στις γύρω φυλές την πληρωμή γιασάκ, στο όνομα του «Λευκού Χαγάνου», έμαθε ότι οι φυλές πλήρωναν ήδη το γιασάκ για λογαριασμό ενός άλλου ηγεμόνα, του Μπογδοχάνη. Από τη σκοπιά των Μαντσού, όχι μόνο η περιοχή του π. Αμούρ ήταν δική τους, αλλά και τα εδάφη πέρα από αυτήν, προς τα βόρεια και τα δυτικά (προς τη Βαϊκάλη).402 Τα νέα, λοιπόν, σχετικά με τη συμπεριφορά των δαιμονικών Luosha/羅剎 στα εδάφη των Δαούρων ήταν ιδιαίτερα ανησυχητικά στο Πεκίνο. Αν και το υποψιάζονταν, οι Μαντσού δεν είχαν, ακόμη, ταυτίσει πλήρως αυτούς τους διαβολικούς πολεμιστές, που είχαν ενσκήψει στα εδάφη των υποτελών τους λαών στο Βορρά, σαν μάστιγα, στο όνομα του «Λευκού Χαγάνου», με τους Eluosi/俄羅斯, δηλαδή τους Ρώσους, πρεσβείες των οποίων έφταναν στο Πεκίνο από τις ημέρες του αυτοκράτορα των Ming, Wanli 萬曆 (1573-1620). Η σινο-ρωσική μεθόριος υπό διαμόρφωση: πόλεμος και διπλωματία Καθώς ο Χαμπάροφ κινούνταν κατά μήκος του Αμούρ με τους κοζάκους του, προερχόμενος από τον παραπόταμό του, τον Ζέγια, το στρατηγικό περιβάλλον άλλαξε.403 Πιο κάτω, κατά μήκος του Αμούρ, στρατοπέ- Chen, Sino-Russian Relations, 17. Khanbaliq (παραφθορά του μογγολικού Qaɣan balɣasu) γνωστού στα κινεζικά ως Dadu/大都, βλ. Atwood, Encyclopedia of Mongolia, 123. 402 Η υποταγή των Χάλκα Μογγόλων ώθησε τους Μαντσού να πιστεύουν ότι η εξουσία τους επεκτεινόταν και πιο δυτικά και βόρεια, προς τη Βαϊκάλη Chen, Sino-Russian Relations, 18. Ωστόσο αυτές οι προβολές κυριαρχίας δεν είχαν υπόσταση, δεδομένου ότι οι περισσότεροι δυτικοί Μογγόλοι ήταν ανεξάρτητοι. 403 Από τα ανοχύρωτα ουλούς και τις γιούρτες των Μογγόλων και των Τουνγκούζων οι κοζάκοι άρχισαν να συναντούν πιο οργανωμένες κοινότητες, με οχυρωματικά έργα και στρατιωτικές μονάδες, που ήταν πολύ διαφορετικές από τους ντόπιους πολεμιστές που είχαν αντιμετωπίσει μέχρι 400 401 119 Στέφανος Μ. Κορδώσης δευσε στη συμβολή με τον ποταμό Ουσούρι. Σε αυτό το σημείο οι κοζάκοι δέχθηκαν επίθεση από τους ιθαγενείς Δαούρους και Ναναΐτσι (κεφ. 赫 哲族/Hezhezu)404 και, για πρώτη φορά, ήρθαν σε επαφή με μονάδες που στάλθηκαν από το Πεκίνο, από το διοικητικό κέντρο της Níng’ān/宁安 (Ningoota).405 Οι μονάδες αυτές ήταν οργανωμένες, πολυάριθμες και διέθεταν πυροβόλα όπλα και ελαφρύ πυροβολικό, όλα έκπληξη για τους κοζάκους, που ως τότε δεν είχαν συναντήσει μεγάλες δυσκολίες στην κατάκτηση της Σιβηρίας. Οι κοζάκοι έμαθαν από τις ντόπιες φυλές ότι αυτοί ήταν οι άνδρες του Μπογδοχάνη. Παρόλο που οι μονάδες αυτές κράτησαν αποστάσεις και είχαν εντολή από τους διοικητές τους να μη σκοτώσουν τους εισβολείς, αλλά να τους αιχμαλωτίσουν, οι κοζάκοι, όταν δέχτηκαν επίθεση στην πρόχειρη βάση τους, στον εγκαταλελειμμένο από τους Δαούρους οικισμό του Αλμπαζίν406, επί του Αμούρ, στα 1652, συνειδητοποίησαν ότι είχαν να αντιμετωπίσουν κάτι πολύ ανώτερο από τους ντόπιους πολεμιστές της φυλής και ο Χαμπάροφ αναγκάστηκε να εκκενώσει την περιοχή, εγκαταλείποντας το Αλμπαζίν και ακολουθώντας τη ροή του ποταμού προς τις εκβολές του. Μετά την εκστρατεία του Χαμπάροφ, προκειμένου να εδραιωθεί η θέση της Μόσχας στα εδάφη της Δαουρίας, τα οποία, όπως πίστευαν στη Ρωσία, ο Χαμπάροφ είχε θέσει υπό την κυριαρχία του τσάρου, το Sibirskiy Prikaz απέστειλε περαιτέρω διαταγές στους κοζάκους του Γενισέσκ να οργανώσουν άλλη μια εκστρατεία στα εδάφη της Δαουρίας, με σκοπό να επιβάλουν το γιασάκ και να εξερευνήσουν την περιοχή μεταξύ της λίμνης Βαϊκάλης και των κινεζικών συνόρων.407 Επικεφαλής της εκστρατείας ήταν οι κοζάκοι Μπεκέτοφ και Στεπάνοφ. Στα τέλη Μαρτίου του 1655, ένας στρατός 10.000 Μαντσού περικύκλωσε το οχυρό των κοζάκων στον Αμούρ (Kumarskiy ostrog) και στη μάχη που ακολούθησε, οι Μαντσού εγκατέλειψαν το πεδίο της μάχης, καθώς είχαν διαταγές να μην εμπλακούν.408Το 1658, οι Ρώσοι ενίσχυσαν το Νερτσίνσκ ως βάση τους, αλλά συνέχισαν τις επιδρομές τους στη Μαντζουρία, κατά μήκος του παραπόταμου του Αμούρ, Σουνγκάρι (Songua, 松花江), όπου συνάντησαν ισχυρό στρατό των Μαντσού. Στη μάχη που ακολούθησε, ο Στεπάνοφ και οι άνδρες του χάθηκαν, με εξαίρεση εκείνη τη στιγμή. Άλλωστε, οι κοιλάδες του ποταμού Μπουρέγια κατοικούνταν από φυλές στενά συνδεδεμένες με τους άρχοντες της Κίνας. 404 Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 298. 405 Στο ίδιο, 299. 406 Στο ίδιο, 298–99. 407 Wood, Russia’s Frozen Frontier, 42· Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 302–3. 408 Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 304. 120 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) λίγους που κατάφεραν να διαφύγουν και να μεταφέρουν τα νέα στο Γιακούτσκ.409 Ήταν η πρώτη αλγεινή απώλεια των Ρώσων. Το Αλμπαζίν, ωστόσο, παρέμεινε το κέντρο της κοζάκικης δραστηριότητας στη βόρεια Μαντζουρία. Σχηματίστηκε γύρω από αυτό ένα είδος ελεύθερου κοζάκικου κράτους, με επικεφαλής έναν Πολωνό πρώην αιχμάλωτο, τον Νικολάι Τσερνίγκοφ, και η εισροή κοζάκων και άλλου πληθυσμού συνεχίστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1660, όπως και οι εχθροπραξίες με τους αυτόχθονες πληθυσμούς και τους Μαντζού. Με τα γεγονότα αυτά έγινε σαφές στη Μόσχα ότι οι κοζάκοι είχαν εισέλθει σε εδάφη που θα μπορούσαν να ιδιοποιηθούν μόνο μέσω ενός πολέμου με το «βασίλειο του Κιτάι». Παρόλο που στο Κρεμλίνο δεν είχε ακόμη σχηματιστεί μια σαφή ιδέα για το τι ήταν αυτό το βασίλειο και πόσο ισχυρό ήταν, ήδη από το 1658 είχαν σταλεί διαταγές στους κοζάκους του Αμούρ (ο Στεπάνοφ σαφώς τις αγνόησε) να σταματήσουν κάθε δραστηριότητα προς τα νότια, στη Μαντζουρία410 Ήταν ξεκάθαρα καιρός για διπλωματία με το Κιτάι, ιδίως επειδή η Μόσχα ενδιαφερόταν περισσότερο για τη δημιουργία επικερδών εμπορικών σχέσεων παρά για την απόκτηση περισσότερης γης. Εξάλλου, είχαν επεκταθεί σε απέραντες περιοχές. Σινο-ρωσικές διπλωματικές επαφές και η πρεσβεία του Σπαθάρη Την ίδια περίοδο που οι κοζάκοι προέλαυναν στα εδάφη του Μπογδοχάνη, απαιτούσαν γιασάκ από τους υποτελείς του τελευταίου και έδιναν τις πρώτες μάχες εναντίον μονάδων των Qing στη Δαουρία και τη Μαντζουρία, η Μοσχοβία έστειλε τον πρεσβευτή της στο «Κιτάι». Στα 1654-58 ο Θεόδωρος Baykov ταξίδεψε μέσα από τις μογγολικές στέπες, στο Khanbaliq (Πεκίνο), με σκοπό να ανοίξει εμπορικές σχέσεις, όπως του είχε υποδείξει ο τσάρος Αλέξιος Α’.411 Προφανώς, οι Μοσχοβίτες δεν είχαν κάνει, ακόμη, τη σύνδεση μεταξύ του «Κιτάι» (Κίνα) και των εδαφών στα οποία εισέβαλαν στην κοιλάδα του Αμούρ. Οι γεωγραφικές γνώσεις ήταν συγκεχυμένες. Όπως το έθεσε ο Widmar: «έχει κανείς την αίσθηση ότι η Ρωσία, μεταξύ 1650 και 1670, είχε μια πολιτική «τριών Κινών” - (ή ακόμη και “τεσσάρων Κινών”) χωρίς, όμως η ίδια να το γνωρίζει πλήρως. Υπήρχε το “Κιτάι” και επίσης το “stariy Κιτάι” (παλαιά Κίνα), για να δηλώσει το απομεινάρι Myasnikov, Imperiya Tsin i Russkoye gosudarstvo v XVII v., 117· Chen, Sino-Russian Relations, 44. 410 Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 304. 411 Mancall, Russia and China, 44–53· Chen, Sino-Russian Relations, 48–55. 409 121 Στέφανος Μ. Κορδώσης της αντίστασης των Ming στο Νότο, και υπήρχαν και τα εδάφη “μπογκντόισκι” (δηλαδή του Μπογδοχάνη) και “νικάνσκι” στα βορειοανατολικά».412 Οι Ρώσοι και ο Baykov δε γνώριζαν, ή τουλάχιστον δεν είχαν ακόμη επιβεβαιώσει, ότι ο Μπογδοχάνης της Δαουρίας και της Μαντζουρίας και ο Κινέζος αυτοκράτορας ήταν ένα και το αυτό. Η Δαουρία και η Μαντζουρία ήταν, άλλωστε, διαφορετικές από την Κίνα που περιγραφόταν στην πρώτη πρεσβευτική έκθεση του Ivashko Petlin (πρεσβευτή της Μοσχοβίας στον αυτοκράτορα Wanli 萬曆, το 1618-1619).413 Οι Ρώσοι ήταν τόσο μπερδεμένοι ως προς το ποιον είχαν απέναντί τους στη Δαουρία και τη Μαντζουρία, που όταν το 1670 στάλθηκε πρεσβεία από τον βοεβόδα του Νερτσίνσκ στο Πεκίνο, προτάθηκε στον Μπογδοχάνη (δηλαδή τον αυτοκράτορα της Κίνας) να γίνει υποτελής στη Ρωσία!414 Οι Qing, όπως ήδη αναφέρθηκε, ήταν επίσης μπερδεμένοι από την κατάσταση, δεδομένης της προφανούς σύνδεσης μεταξύ των Eluosi/俄羅斯, των οποίων ο πρεσβευτής (Baykov) έφτανε ειρηνικά από τη Δύση, αναζητώντας εμπορικές σχέσεις, και των διαβολικών Luosha/羅剎, οι οποίοι έκαναν πόλεμο στα πατρογονικά τους εδάφη.415 Μόνο με την αποστασία ενός από τους υποτελείς στους Qing φυλάρχους, του Γκαντιμούρ των Εβένκι, το 1667, έγινε σαφές στους Qing ότι οι Eluosi και οι Luosha ήταν το ίδιο.416 Αμέσως μόλις ξεκαθάρισαν τα πράγματα, οι Qing αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τους Ρώσους με μια ενιαία πολιτική που περιείχε στοιχεία κόστους και αμοιβής (καρότο και μαστίγιο): Η αμοιβή θα ήταν η πολυπόθητη για τους Ρώσους σύναψη εμπορικών σχέσεων και το κόστος θα ήταν πόλεμος στον Αμούρ, αν οι Ρώσοι δεν αποτραβούσαν τους κοζάκους. Σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, απεστάλη η πρεσβεία με επικεφαλής τον Νικόλαο Σπαθάρη, 20 χρόνια περίπου μετά από αυτήν του Baykov. Προφανώς αυτά αντανακλούσαν την εξελισσόμενη κατάκτηση των Ming και την αντίσταση των τελευταίων, βλ. Widmer, ‘'Kitai' and the Ch’ing Empire’, 32. 413 Ο Petlin αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Πεκίνο σε 3 μέρες δεδομένου ότι δεν είχε να προσφέρει «φόρο υποτέλειας» (δηλαδή διπλωματικά δώρα) στους Ming. Ωστόσο, του δόθηκε μία επιστολή για τον τσάρο, βλ. Mark Gamsa, Manchuria: A Concise History (Bloomsbury Publishing, 2020), 25–26· Mancall, Russia and China, 41–44· Chen, Sino-Russian Relations, 35–39. 414 Myasnikov, Imperiya Tsin i Russkoye gosudarstvo v XVII v.., 174· Mancall, Russia and China, 62· Chen, Sino-Russian Relations, 60. 415 Mancall, Russia and China, 34–35. 416 Στο ίδιο, 60–62· Myasnikov, Imperiya Tsin i Russkoye gosudarstvo v XVII v., 159. 412 122 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Κεφάλαιο 7: Η πρεσβεία υπό τον Σπαθάρη και τα ρωσικά κείμενά του για την Κίνα, τον ποταμό Αμούρ και την Ανατολική Ασία και οι ελληνικές μεταφράσεις τους Η πρεσβεία με επικεφαλής τον Σπαθάρη ήταν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας να έλθει η Μόσχα σε επαφή με όλες τις μεγάλες δυνάμεις στην Ευρασία για να αντισταθμίσει τα ταραγμένα ευρωπαϊκά σύνορα. Παράλληλα με την αποστολή του Σπαθάρη, απεστάλησαν πρεσβείες στην Ινδία και την Περσία από τον Αλέξιο Α΄.417 Επιπλέον, ο Σπαθάρης έπρεπε να ασχοληθεί με το ζήτημα που δημιουργήθηκε από την αποστασία του Γκαντιμούρ και τη ρωσική ανησυχία για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των Qing στον Αμούρ. Οι υποχρεώσεις που ανέλαβε δεν ήταν λίγες και επιπλέον ο Σπαθάρης είχε και το καθήκον να χαρτογραφήσει τις διαδρομές της Σιβηρίας προς την Κίνα και να συλλέξει πληροφορίες για την ίδια την Κίνα, δηλαδή την κατάσταση του στρατού της, τις πόλεις και τα οχυρά της μέρη, τη χλωρίδα και την πανίδα της και τη δομή της αυλής της και να αξιολογήσει την κατάσταση κατά μήκος της συνοριακής γραμμής του ποταμού Αμούρ. Αυτές ήταν απαραίτητες πληροφορίες για τη μοσχοβίτικη κυβέρνηση στις συναλλαγές της με την Κίνα και αποτελούν τη ραχοκοκαλιά των ρωσικών κειμένων του Σπαθάρη και των ελληνικών μεταφράσεών τους. Τελικά, η αποστολή του Σπαθάρη να ανοίξει τις διπλωματικές σχέσεις της Ρωσίας με την Κίνα απέτυχε. Η αποστολή του, ωστόσο, μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο βήμα προς τη Συνθήκη του Νερτσίνσκ, έντεκα χρόνια αργότερα, με την οποία ολοκληρώθηκε η φιλική επίλυση του ζητήματος της κοιλάδας του Αμούρ. Ο Eric Widmer περιγράφει στη μελέτη του του 1976 πώς τόσο η ρωσική όσο και η κινεζική διοίκηση ουσιαστικά αγνοούσαν η μία την άλλη, πέρα από το ασαφές γεγονός ότι είχαν αποκτήσει κοινές συνοριακές γραμμές κατά μήκος του Αμούρ, και πώς η αποστολή του Σπαθάρη βοήθησε στην αποσαφήνιση του ποιος ήταν ποιος και στον καθορισμό της δέσμευσης της κάθε πλευράς για τα εδάφη γύρω από τον Αμούρ.418 Πρέπει 417 418 Dumbravă, ‘Nicolae Milescu in Asia’, 168–70· Mancall, Russia and China, 68. Eric Widmer, The Russian Ecclesiastical Mission in Peking During the Eighteenth Century 123 Στέφανος Μ. Κορδώσης να αναφερθεί εδώ ο χρήσιμος ρόλος που διαδραμάτισαν οι Ιησουίτες της αυλής των Qing στη διευκόλυνση της επικοινωνίας και στη μετάφραση προηγούμενων και νέων επιστολών που ανταλλάσσονταν μεταξύ του τσάρου και του αυτοκράτορα.419 Ανεξάρτητα από τις πολιτικές επιπτώσεις της πρεσβείας του Σπαθάρη, οι πληροφορίες που συνέλεξε και τα κείμενα που συνέταξε αποτέλεσαν σημαντικές πηγές γνώσης για την Ασία, όχι μόνο στη Ρωσία αλλά και για στην υπόλοιπη Ευρώπη. Η μετάφραση των κειμένων αυτών στα ελληνικά το 1693 έκανε και τις ελληνικές άρχουσες ελίτ μέτοχους της γνώσης αυτής και επέτρεψε τη διάδοσή της και στον ελληνικό χώρο. Έχει ήδη αναφερθεί ότι ο Σπαθάρης είχε συγγράψει στα ρωσικά αρκετά έργα που αφορούν σε πτυχές της γεωγραφίας και της ιστορίας της Σιβηρίας, της Μογγολίας και της Κίνας (και σε μικρότερο βαθμό του Θιβέτ, της Μαντζουρίας, της Κορέας και της Ιαπωνίας) και των σινο-ρωσικών επαφών κατά τον 17ο αιώνα. Η συγγραφή των έργων έγινε αμέσως μετά την επιστροφή του στη Μόσχα το 1678. Συνεπώς, πέντε έργα για την Ασία και την Κίνα έχουν αποδοθεί στον Σπαθάρη. Δύο από αυτά (βλ. παρακάτω αρ. 1 και 2) αφορούσαν στη διεξαγωγή της αποστολής του: (1) Puteshestviye cherez Sibir’420 (στο εξής: Σιβηρία), η περιγραφή της διαδρομής του έως τα σύνορα της Κίνας. (2) Stateynyy spisok ή η πρεσβευτική αναφορά του421 (στο εξής: Αναφορά). (3) Opisaniye pervoy chasti422 (στο εξής: Κίνα), το οποίο έχει αναγνωριστεί εδώ και καιρό ως μετάφραση του Novus Atlas sinensis του Martino Martini (κείμενο που εκδόθηκε το 1655).423 (Harvard Univ Asia Center, 1976), 10–11. 419 (Zhang Jian) 张箭, ‘Míng mò qīng chū é shǐ chūfǎng zhōngguó chūtàn’, 70. 420 Nikolaos Spatharis, ‘Puteshestvie cherez Sibir’ ot Tobol’ska do Nerchinska i granits russkogo poslannika Nikolaia Spafariia v 1675 g. Dorozhnyi dnevnik Spafariia s vvdeniem i primechaniiami Iu. V. Arsen’eva" [Journey of the Russian ambassador, Nikolai Spafarii, in 1675 through Siberia, from Tobol’sk to Nerchinsk, and to the Chinese border. The travel diary of Spafarii, with an introduction and annotations, by Iu. V. Arsen’ev’, Zapiski imp. russkogo obshchestva geografii eografii (ethnographic section) 10 (1882)· Original title: Арсеньев, Путешествие через Сибирь. 421 Nikolaos Spatharis, ‘Stateinyi spisok posol’stva N. Spafariiav Kitai, 1675-1678" [Official report of the mission to China by N. Spafarii, 1675-78]’, Vestnik arkheologiii istorii 17, τχ. 2 (1906): 162–339. 422 N.F. Katanov, επιμ., Opisaniye pervoy chasti vselennyya imenuyemoy Azii, v ney zhe sostoit Kitayskoye gosudarstvo s prochimi ego gorody i provintsii (Kazan’: Tipo-lit. Un-ta, 1910). 423 Golvers και Nikolaidēs, Ferdinand Verbiest, 55–76 και passim· βλ. τις σχετικές κατηγορίες από τον Baddeley για αντιγραφή από τον Σπαθάρη: Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:208– 12· Για επιχειρήματα εναντίον των κατηγοριών του Baddeley, βλ. Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 234–40· Loewenthal, ‘Spafarii-Milesku’, 106. 124 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) (4) De bello Tartarico historia (στο εξής Τάταροι). Πρόκειται για τη μετάφραση ενός άλλου έργου του Martini του 1654, το οποίο προστέθηκε στη ρωσική μετάφραση του κειμένου του για την Κίνα.424 (5) Skazaniye o velikoye reke Amure (στο εξής: Περιγραφή Αμούρ), κείμενο το οποίο προήλθε από τις σημειώσεις του και από το πέρασμά του από την περιοχή.425 Εκτός από το: Αναφορά, τα έργα αυτά μεταφράστηκαν στα ελληνικά την περίοδο 1692-1694 και παρουσιάστηκαν στον Χρύσανθο Νοταρά, τον ανιψιό του Δοσίθεου Β΄. Υπάρχουν αρκετά ελληνικά χειρόγραφα με τις ελληνικές μεταφράσεις των ρωσικών έργων του Σπαθάρη. Ίσως το πιο γνωστό είναι το ms. αριθ. ΜΠΤ 176, που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, του οποίου το πρώτο μέρος είναι το Σιβηρία (εφεξής: Σιβηρία-Gr). 426 Δυστυχώς, το χειρόγραφο δεν είναι προσβάσιμο στους μελετητές, λόγω της εύθραυστης κατάστασής του, αλλά το κείμενό του μπορεί να προσεγγιστεί μέσω του ακριβούς αντιγράφου του, που έγινε από τον E. Legrand το 1885 και φυλάσσεται στη Bibliothèque nationale de France (BnF), με τον αριθμό Ms. Suppl. grec 1042.427 Μία άλλη ομάδα ελληνικών χειρογράφων περιέχει την ελληνική μετάφραση του Σπαθάρη του 2ου μεγάλου έργου του, Κίνα (εφεξής: Κίνα-Gr), 428 του οποίου το ρωσικό πρωτότυπο ήταν, όπως αναφέρθηκε, μετάφραση έργου στα λατινικά. Αντίγραφα του Κίνα-Gr βρίσκονται Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu’, 114· Spyridon Lampros, ‘Kananos Laskarēs kai Vasileios Vatatzēs: dyo Ellēnes periēgitai tou IE’ kai IH’ aionōs’, Parnassos, τχ. 7-8 (Etos Ε΄) (1881): 435. 425 Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 250–51· δημοσιεύτηκε στο: Grigoriy Ivanovich Spaskiy, ‘Skazaniye o velikoye reke Amure, kotoraya razgranila russkoye seleniye s” kitaytsy’, Vestnik Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva 18 (1853)· ο Arseniev ήταν ο πρώτος που απέδωσε το κείμενο στον Σπαθάρη, βλ. Yuriy Vasil’yevich Arsen’yev, ‘O proiskhozhdeniye 'Skazaniye o velikoye reke Amure'’, Izvestiya Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva 18, τχ. 4 (1883): 245–54. 426 Βίβλος ἐν ᾗ γέγραπται ἡ ὁδοιπορία τοῦ βασιλείας τοῦ Σιμπηρίου ἀπὸ τῆς πόλεως Τομπόλσκης, μέχρι καὶ τῶν ὁρίων του βασιλείου τῆς Χήνας (Description of the Journey Across Siberia to the Borders of China, η μετάφραση ολοκληρώθηκε στις 3 Μαρτίου του 1694) 427 Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu’, 136· η καθηγήτρια Αλεξανδροπούλου του ΕΚΠΑ αναφέρει ότι αυτό είναι και το μοναδικό αντίγραφο του χειρογράφου ΜΠΤ 176, βλ. Aleksandropulos, ‘Skazaniye’, 68–69. 428 Katanov, Opisaniye pervoy chasti vselennyya imenuyemoy Azii, v ney zhe sostoit Kitayskoye gosudarstvo s prochimi ego gorody i provintsii. Ο τίτλος στα ελληνικά (από το χειρόγραφο Russo στη Ρουμανία): ‘Περιγραφὴ τῆς τῶν Σίνων ἤτοι Χιτάϊ βασιλείας, συγγραφεῖσα παρὰ τοῦ ἐξοχωτάτου καὶ λογιωτάτου ἄρχοντας Σπαθάρη κυρίου Νικολάου Γαβριηλοβίτζη, ἡνίκα ὁ μέγας αὐθέντης, μέγας βασιλεὺς καὶ μέγας κνέζης Ἀλέξιος Μιχαηλοβίτζης ὁ αὐτοκράτωρ πάσης μεγάλης, μικρᾶς και λευκῆς Ρωσσίας, ἀπέστειλεν αὐτὸν μετὰ πρεσβείας εἰς τὴν ῥηθεῖσαν τῶν Σίνων βασιλείαν, κατά τό ζρπγ-ον ἔτος ἀπὸ κτίσεως κόσμου, μαρτίου γ-ῃ’. 424 125 Στέφανος Μ. Κορδώσης στην Ελλάδα και τη Ρουμανία.429 Πρόσφατα (Δεκέμβριος 2024) ανακαλύφθηκε στη Βιβλιοθήκη της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Προφήτη Ηλιού στη Σαντορίνη από μια ομάδα, με επικεφαλής τον καθηγητή Χρήστο Αραμπατζή της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ένα άλλο χειρόγραφο που περιείχε το κείμενο του Κίνα-Gr.430 Η σύντομη περιγραφή του κειμένου που γίνεται εδώ βασίζεται σε αυτό το χειρόγραφο της Σαντορίνης.431 Η προσθήκη στο έργο Κίνα, το Τάταροι, είναι γνωστό στη βιβλιογραφία ως κείμενο του Χρύσανθου Νοταρά (Κιταΐα δουλεύουσα), το οποίο δημοσίευσε ο E. Legrand το 1881 (βλ. και παρακάτω).432 Τέλος, το κείμενο του Σπαθάρη για τον π. Αμούρ επίσης μεταφράστηκε στα ελληνικά (στο εξής: Περιγραφή Αμούρ-GR) και βρίσκεται, μόνο ως το κεφάλαιο 60, στο χειρόγραφο Russo στη Ρουμανία.433 429 Για μια συνολική εποπτεία των χειρογράφων που γνωρίζαμε μέχρι πρόσφατα ότι περιέχουν την Περιγραφή της Κίνας του Σπαθάρη, στη Ρουμανία και Ελλάδα, βλ. Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 240–41, 256· βλ. το χειρόγραφο 1681 καταλόγου του Ευστρατιάδη (χειρογρ. 190Λ της βιβλιοθήκης της Μονής Μεγίστης Λαύρας), στο: Sofronie Evstratiades, Catalogue of the greeκ manuscripts in the library of the Laura on Mount Athos (Cambridge, 1925), 297. 430 Εκφράζω τις ευχαριστίες μου στον Χρήστο Αραμπατζή, Καθηγητή Πατρολογίας στο Τμήμα Θεολογίας του ΑΠΘ, χάρη στον οποίο έμαθα για το χειρόγραφο. Το χειρόγραφο είναι το υπ. αρ. 14 της βιβλιοθήκης του μοναστηρίου. Το κείμενο της Περιγραφής της Κίνας εκτείνεται στα 135 από τα 152 φύλλα του χειρογράφου, ενώ προηγούνται οι επιστολές που αντάλλαξαν οι Δοσίθεος Β΄ και Σπαθάρης. Το χειρόγραφο της Σαντορίνης πρέπει να προστεθεί σε εκείνα τα τρία που έχουν το κείμενο της Περιγραφής της Κίνα και που γνωρίζαμε από τον Giurescu, βλ. Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 241–45. 431 Δυστυχώς το Χειρ. 190Λ της Μονής Μεγίστης Λαύρας δεν ήταν προσβάσιμο. 432 Αυτή η τελευταία πραγματεία αποτέλεσε την πηγή για το κείμενο του 1694 του Χρύσανθου Νοταρά, Κιταΐα δουλεύουσα, που εκδόθηκε από τον É. Legrand το 1881: Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 337–441· Για το κείμενο, την ελληνική μετάφρασή του και το έργο του Νοταρά για την Κίνα, βλ. Legrand, ‘Introduction’, xxxiii· Panaitescu, ‘Nicolas Spathar Milescu’, 114· Λάσκαρης, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς’, 435–36. Για τα χειρόγραφα που περιέχουν το κείμενο του Νοταρά για την Κίνα, βλ. σ. 433. Το έργο αναφέρεται στην περίοδο από τον Νουρχάτση, τον πρώτο στρατιωτικό αρχηγό των Μαντσού (1616-1626), έως τον αυτοκράτορα Kāngxī, το 1680, αναφέροντας τα γεγονότα μέχρι το τέλος της «εξέγερσης των τριών φεουδαρχών» ( 三藩之亂/Sanfan zhi luan, 1673 έως 1681)· Ο Moravcsik μας πληροφορεί ότι υπάρχουν τουλάχιστον δύο αντίγραφα του έργου του Χρύσανθου στο BnF: cod. Paris. Suppl. gr. 487 και κωδ. Parisinus suppl. Gr. 672. Το τελευταίο αναφέρεται στον κατάλογο του Omont υπό τον τίτλο: «Chrysanthi, S. Sepulchri archimandritae, historia Sinarum imperii a Tartaris subacti». Moravcsik, ‘Szibériai útleírás’, 12940,· η ελληνική μετάφραση του άρθρου: Moravcsik, ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας’. 433 Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 241–42, 250 n6. 126 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Κεφάλαιο 8: Τμήματα 3, 5, 8, 9 και 11 του Ms. Suppl. grec 1042 - Σχόλια στις ελληνικές μεταφράσεις των κειμένων του Σπαθάρη για την ανατολική Σιβηρία και Κίνα Το πρώτο τμήμα του χειρογρ. Suppl. grec 1042 είναι το Σιβηρία-GR, ενώ το υπόλοιπο περιέχει άλλα 12 τμήματα, εκ των οποίων αρκετά σχετίζονται με την Κίνα και τα βόρεια σύνορά της. Αυτά είναι τα εξής: Τμήμα 3 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 210-228 Το τρίτο τμήμα του χειρογράφου έχει ως σκοπό να περιγράψει τις διαδρομές από το Τομπόλσκ προς την υπόλοιπη Σιβηρία, την Ινδία (μέσω του χανάτου των Καζάκων και της Μπουχάρας), και την Κίνα (μέσω των εδαφών των Οϊρατών, δηλαδή την Τζουνγκαρία, και των Μογγόλων).434 Ο γενικός τίτλος του τμήματος είναι “ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῶν ὁδῶν τῆς βασιλείας τοῦ Σημπηρίου διὰ τῶν ποταμῶν καὶ διὰ ξηρᾶς, ὅση που ἔστιν ὁδὸς καὶ περὶ τῶν βερστίων ἀκριβεστάτη”435 και αποτελείται από επιμέρους τμήματα. Το υπο-τμήμα 3.1 αποτελείται από έξι κεφάλαια (σσ. 210-214) και είναι μια περιγραφή των βασικών ποτάμιων οδών και σταθμών της δυτικής Σιβηρίας γύρω από το Τομπόλσκ, το Τιούμεν και το σημερινό Εκατερίνμπουργκ και της σύνδεσής τους με το Αστραχάν, μέσω του Καζάν. Το υπό-τμήμα 3.2 (Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν μπουχάρων καὶ τῆς ἰνδίας) αποτελεί την περιγραφή της διαδρομής προς την Ινδία ή την Κίνα δια μέσου των εδαφών του χανάτου των Καζάκων και αυτού της Μπουχάρα. Αναφέρονται εδώ η οροσειρά Ulutau των υψιπέδων του Καζακστάν (πέτρα ὀλότοβα) και η γνωστή πόλη-σταθ- ‘κονταϊσήχ οὐλούσοβ’, Ρωσική ονομασία για τους Οϊράτες βλ. Kordosis, ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century’‘... τοῦ ἐλιδένια ταϊσῆ...’ πιθανότατα πρόκειται για τον αδελφό του Erdeni Batur, ενός από τους πιο εξέχοντες ηγέτες των Οϊρατών.. 435 Όπως έχει ήδη αναφερθεί στο κεφάλαιο 1, το κείμενο είναι σχεδόν αυτολεξεί μετάφραση ενός αποσπάσματος από το Spisok s’ tsertezha Sibirskiya zemli. Το έργο συντάχθηκε το 1667 από τον Πιοτρ Ιβάνοβιτς Γκοντούνοφ, βοεβόδα του Τομπόλσκ από το 1667 έως το 1670. Το πρωτότυπο ρωσικό κείμενο δημοσιεύεται στο: Титовъ, Сибирь въ XVII веке. Сборникъ старинныхъ русскихъ статей о Сибири и прилежащихъ къ ней земляхъ, vi, 41–54. 434 127 Στέφανος Μ. Κορδώσης μός στα νότια της Αράλης, Ουργκέντς. Από εκεί η διαδρομή συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με αυτήν που πήρε στα τέλη της δεκαετίας του 1720 ο Βασίλειος Βατάτζης και που περιγράφεται στον χάρτη που εξέδωσε ο ίδιος στο Λονδίνο, το 1732.436 Το υπο-τμήμα 3.3 (“Περὶ τῆς τοῦ Κιτάϊου”) αποτελείται από το κεφάλαιο 7 του τμήματος. Σκοπός του κεφαλαίου είναι να περιγράψει τη διαδρομή από το Τομπόλσκ προς την Κίνα μέσω του ποταμού Selenga (με μετρημένη τη διάρκεια του ταξιδιού στις 25 ημέρες). Πρόκειται για το καθιερωμένο δρομολόγιο των ρωσικών πρεσβειών προς την Κίνα, όπως αυτή με επικεφαλής τον Baykov (η αναφορά του οποίου επίσης περιλαμβάνεται στο Suppl. grec 1042, βλ. παρακάτω τμ. 5), μέχρι την εποχή που ο Σπαθάρης χρησιμοποίησε και κατέγραψε για πρώτη φορά τη νέα διαδρομή από τη Δαουρία. Χαρακτηριστικός είναι ο σταθμός της αλμυρής λίμνης Γι͜αμησέβας (Yamysh/Ямышъ) που αποτελούσε ορόσημο στη διαδρομή κατά την πλεύση του π. Ιρτίς, γνωστή για το μεγάλο παζάρι που οργανωνόταν, ειδικά ως προς το αλάτι, κάθε Αύγουστο.437 Στη συνέχεια το ταξίδι συνεχιζόταν μέσα από το «ουλούς» (επικράτεια) των Οϊρατών. Το υπο-τμήμα 3.4 αποτελείται από τα κεφάλαια 8 και 9 έχει τον τίτλο: “Περὶ τῆς τῶν Δαούρων ὁδοῦ” (σσ. 217-219). Τα δύο αυτά κεφάλαια του τμήματος προσφέρουν την περιγραφή μίας νέας οδού προς την Κίνα, μέσω των εδαφών των Μπουριατών και Δαούρων, και των οχυρών (ostrogs) του Νερτσίνσκ και Αλμπαζίν, μια διαδρομή αρκετά πιο σύντομη από την πρώτη (αφού κρατούσε 19 μέρες) έως την πρωτεύουσα της Κίνας. Πρόκειται για την οδό που πήρε ο Σπαθάρης για να πάει στο Πεκίνο και ουσιαστικά αποτελεί νέα συμβολή στη γεωγραφική γνώση της εποχής. Οι σημαντικότεροι σταθμοί που περιγράφονται εδώ, μετά το Τομπόλσκ είναι οι: Νταμιάνσκογιε, Σουργκούτ, Ναρίμ (γνωστός τόπος εξορίας-γκουλάγκ κατά την εποχή του Στάλιν), Μακόβσκογιε, Γενισέισκ, Μπράτσκ, Μπαλαγκάνσκ, Σελεγκίνσκ, Νερτσίνσκ και Αλμπαζίνo. Το υπο-τμήμα 3.5 αποτελείται από τα κεφάλαια 10 έως 13 και είναι μια περιγραφή της διαδρομής στη λεκάνη του π. Λένα στην ανατολική Σιβηρία (Γιακουτία ή Δημοκρατία Σαχά). Εδώ σημαντικός σταθμός είναι το Γιακούτσκ, πόλη στα όρια του αρκτικού κύκλου, από την οποία ξεκίνησαν οι κοζάκοι του Χαμπάροβ για τον ποταμό Αμούρ, στα νότια. Πρόκειται για τη σημαντικότερη πόλη και πρωτεύουσα της Γιακουτίας και μαζί με αυτήν αναφέρονται το Βερχογιάσνκ και το Ζασιβέρσκ, σημαντικές πόλεις-φρού- 436 437 Βλ. Kordosis, ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century’, 139. Monahan, The Merchants of Siberia, 133, 153, 183-194. 128 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) ρια (ostrog) στη βορειοανατολική Γιακουτία, από τις οποίες η δεύτερη δεν υπάρχει σήμερα. Τα υπο-τμήματα 3.6 και 3.7 περιγράφουν το δίκτυο της κεντρικής Σιβηρίας κατά μήκος των ποταμών Γενίσεϊ και Όμπ. Εδώ οι σημαντικοί σταθμοί είναι οι: Κρασναγιάρσκ και Τουρουχάνσκ επί του Γενίσεϊ, καθώς και το Τομσκ και Ναρίμ επί του Ομπ. Αναμφίβολα η πιο σημαντική μνεία είναι αυτή της πόλης Μανγκαζέγια (μανγαζέϊσκα), η οποία αποτελούσε τον τερματικό σταθμό στο δίκτυο της κεντρικής Σιβηρίας που οδηγούσε στον Βόρειο Παγωμένο Ωκεανό. Από εκεί, όπως έχει ήδη αναφερθεί, όταν το επέτρεπαν οι πάγοι, υπήρχε θαλάσσια σύνδεση με το Αρχάγκελσκ στη Λευκή Θάλασσα. Τμήμα 5 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 248-278 Το 5ο τμήμα του χειρογράφου περιέχει τη «Θεοδώρου Ἰσαάκου Μπάικοβου περιοδεία ἐν τῇ Κιτάϊᾳ ἔτει 7183ῳ», δηλαδή την αναφορά του πρώτου επίσημου Ρώσου πρέσβη στην Κίνα, την περίοδο 1654-1658. Το τμήμα αυτό περιλαμβάνει δύο μέρη. Αφενός τον κατάλογο των αντικειμένων και χρηματικών ποσών που ο Baykov, ως πρέσβης, πήρε προς και από την Κίνα, μέσα από αναφορές του θησαυροφυλακίου («Приказ Большой казны», σσ. 237-248) και αφετέρου την ίδια την πρεσβευτική αναφορά του Baykov (σσ. 248—273) που αφορούσε στην πρεσβεία του στο Πεκίνο.438 Ο Baykov είχε ως αντικειμενικό σκοπό το άνοιγμα των εμπορικών σχέσεων της Ρωσίας με την Κίνα, προοπτική που είχε ενσταλαχθεί στους Ρώσους από προηγούμενες πρεσβείες των Μογγόλων και των Μπουχαρινών, αλλά και από κοζάκους του Τομπόλσκ. Σε αυτό το κείμενο μεταφέρονται οι παρατηρήσεις του Baykov που αφορούν τόσο στη διαδρομή του μέσα από τις Μογγολικές πεδιάδες και το λεκανοπέδιο του Ταρίμ όσο και στην ίδια την Κίνα και το Πεκίνο. Αναφέρει το πέρασμά του από τη Χοχότ (Κοκοκοτάν) και τους θιβετιανούς κατοίκους της (τι͜ουμπέντζοι) που υπάγονταν στην Κίνα. Αναφέρεται επίσης στην είσοδο του Σινικού Τείχους που βρισκόταν σε απόσταση μερικών ημερών, την γνωστή πόλη Kalgan ( γνωστή και ως «ανατολική είσοδος, στο κείμενο ως «Κάπκα», σημερινή βόρεια επαρχία Χεμπέι), όπου και είδε για πρώτη φορά το Τείχος και άλλες λεπτομέρειες. 438 Демидова και Мясников, Первые русские дипломаты в Китае. 129 Στέφανος Μ. Κορδώσης Τμήμα 8 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 288 -300 Το 8ο τμήμα του χειρογράφου έχει τον τίτλο “Περιγραφὴ τῆς Κιταϊκῆς αὐθεντείας τοῦ λόφου τουργοτζήνσκου, ὅθεν ἄρχεται, καὶ μετὰ τὸν λόφον ὁποῖαι κατοικεῖαι εἰσίν, ἕως καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐνδόξου μεγάλου τείχους, καὶ τῆς ἐνθρόνου πόλεως πεζίνης.” Το τμήμα αυτό είναι πιθανώς μια από τις πρωτότυπες συνθέσεις του Σπαθάρη για τα σινορωσικά σύνορα κατά μήκος της κοιλάδας του Αμούρ και των εδαφών μέχρι το Πεκίνο, που προέρχονται από την εμπειρία του καθώς τα διέσχιζε, καθ’ οδόν προς το Πεκίνο και από τις μετέπειτα διαπραγματεύσεις για τη Συνθήκη του Νερτσίνσκ. Ο “Τοργοτζήνσκης λόφος”439 είναι μια οροσειρά στην Υπερβαϊκαλία, που σήμερα ταυτίζεται με τα βουνά Stanovoi, γνωστά στους Κινέζους ως Εξωτερικά Χινγκάν.440 Για τον Σπαθάρη αυτή η κορυφογραμμή ήταν το σημείο όπου τελείωνε η Σιβηρία και άρχιζε η Κίνα. Προφανώς, εδώ μεταφέρει τη οριοθέτηση που συμφωνήθηκε από τις αντιπροσωπείες της Ρωσίας και των Qing, όταν συναντήθηκαν στο Νερτσίνσκ τον Αύγουστο-Σεπτέμβριο του 1689 και όπως αυτή αποκρυσταλλώθηκε στη μετέπειτα ομώνυμη συνθήκη.441 Τα όσα αναφέρει είναι πολύ ενδιαφέροντα. Παρέχει μια περιγραφή των πεδινών περιοχών των Ναούνσκιων (δηλαδή τη σύγχρονη βόρεια επαρχία Heilongjiang), κατά μήκος του ομώνυμου ποταμού (Nen, 嫩江/Nenjiang)442 και αφηγείται πώς υποδέχτηκαν τη ρωσική πρεσβεία, εξηγώντας ότι από εκεί μέχρι το Σινικό Τείχος της Κίνας, η γη ήταν εύφορη και επίπεδη. Αναφέρει ότι αυτές οι γεωργικές εκτάσεις και τα χωριά τους πλήρωναν φόρους στην Κίνα και ότι ακολουθούσαν τις σαμανικές δοξασίες, τις τελετουργίες των οποίων περιγράφει αρκετά εκτενώς, καθώς και άλλα έθιμα.443 Ο Σπαθάρης και η αντιπροσωπεία του περίμεναν στο Ναούν (σημερ. Qiqihar/齐齐哈尔市/ «Ὁ Τοργοτζήνσκης λόφος». δεν πρέπει να ταυτιστεί με την οροσειρά Greater Khingan στην εσωτερική Μογγολία, που χωρίζουν τη Δαουρία από τα εδάφη των Γιουρτσέν (Μαντζουρία). Βλ. επίσης: Tsiporukha, Pokoreniye sibiri ot Ermaka do Beringa, 313, όπου αναφέρεται ως ‘Тургачинский’· βλ. επίσης, Милеску, Сибирь и Китай, 133, 140 n1, όπου αναφέρεται ως ‘Таргачинский’· επίσης, οροσειρά ‘Targachun’: Chen, Sino-Russian Relations, 64. 440 Wai xing’an ling/外興安嶺 βλ. Chen, Sino-Russian Relations, 92 n2. 441 Η αρχική θέση των Ρώσων, των οποίων οι κοζάκοι είχαν επιχειρήσει κατά μήκος της κοιλάδας του Αμούρ, ήταν ότι η κορυφογραμμή των βουνών του Μεγάλου Χινγκάν αποτελούσε το όριο μεταξύ της Δαουρίας (που χωρίζει τη Δαουρία από τα εδάφη των Τζουρτσέν-Μαντζουρίας και τα οποία, από την εκστρατεία του Χαμπάροφ, οι Ρώσοι θεωρούσαν δικά τους) και της Κίνας. Ωστόσο, η σταθερή θέση των Qing και η απροθυμία των Ρώσων για πόλεμο με την Κίνα, ώθησαν τα ρωσικά σύνορα βορειότερα, κατά μήκος των Εξωτερικών (Outer) Ορέων Χινγκάν ή Στανόβοϊ, βλ. Στο ίδιο, 96–97. 442 Τον οποίο ο Σπαθάρης περιγράφει ως παρόμοιο σε μέγεθος με τον ποταμό Μόσχα. 443 «… πίστην σεμάνσκαν» - βλ. σχετικά με την εισαγωγή της λέξης “Σαμάνος” από τους Τούνγκουζους στο: Gamsa, Manchuria, 12–13. 439 130 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Qíqíhā’ěr shì) την άφιξη της κινεζικής αντιπροσωπείας υποδοχής,444 από τη σχετική παλατιανή υπηρεσία Lifanyuan. Σύμφωνα με την περιγραφή του, όταν αυτή έφτασε αποτελούνταν από τον «ἀσκάμπα» (παραφθορά του askani amban, που αντιστοιχεί στον Shilang/侍郎 ή αντιπρόεδρο του συμβουλίου του Lifayuan445), του οποίου το όνομα, αν και δε μας το δίνει ο Σπαθάρης, το γνωρίζουμε από την Αναφορά του ως Mala(瑪喇, στις κινεζικές πηγές)·446 τον «δζαργούτζη»447 και δύο «μπάκσους».448 Μετά από αυτήν τη μοναδική στα ελληνικά παράθεση των αξιωμάτων του Lifanyuan, ο Σπαθάρης περιγράφει εν συντομία τις μακρές και επίπονες ανταλλαγές απόψεων μεταξύ της ρωσικής και της κινεζικής αντιπροσωπείας σχετικά με την πορεία των υποθέσεων και το πρωτόκολλο.449 Ακολούθως, προχωρά στην περιγραφή του υπόλοιπου ταξιδιού προς το Πεκίνο. Αναφέρει τη διάσχιση πολλών ποταμών και εδαφών που κατοικούνταν από «Μογγόλους υπό κινεζικό Για περισσότερα για τη διαμονή του Σπαθάρη στη Qiqihar, βλ. Chen, Sino-Russian Relations, 64–67. 445 Η μεταγραφή στα ελληνικά είναι «ἀσκάμπας», παραφθαρμένη μορφή του τίτλου askani amban των Μαντσού. Ο Chen περιγράφει τη συνάντηση βασιζόμενος στις σχετικές κινεζικές πηγές, βλ. στο ίδιο, 65· Joseph Sebes, The Jesuits and the Sino-Russian Treaty of Nerchinsk (1689) The Diary of Thomas Pereira, S. J., τ. 18 (Bibliotheca Instituti Historici S. I., 1962), 63 n12.· για το αξίωμα του Shilang/侍郎, βλ. Charles O. Hucker, A Dictionary of Official Titles in Imperial China (Southern Materials Center, 1988), 426–27. 446 Σχετικά με τον Mala, βλ. τις βιογραφικές πληροφορίες που παρέχονται στο: Myasnikov, Imperiya Tsin i Russkoye gosudarstvo v XVII v., 162· Mancall, Russia and China, 83–85. 447 «δζαργούτζης» μεταφορά του όρου “jarghuchi” των Μαντσού/Μογγόλων, βλ. Atwood, Encyclopedia of Mongolia, 264. Κατά τους Μογγολικούς χρόνους, το αξίωμα του jarghuchi (δικαστή) επέβλεπε την απογραφή και τους φόρους. Με τον καιρό το ανέλαβε ο ανώτατος κυβερνήτης στη Β. Κίνα. Στις αρχές της εποχής των Qing, κρίνοντας από το θιβετιανό διοικητικό πλαίσιό τους, έχει συναχθεί το συμπέρασμα ότι ήταν ανώτεροι σε βαθμό από τους bichechi και δεύτερον ότι αρκετά συχνά στέλνονταν σε αποστολές, βλ. Gray Tuttle και Kurtis R. Schaeffer, The Tibetan History Reader (Columbia University Press, 2013), 404· σύμφωνα με τον Sagaster, ο αντίστοιχος κινεζικός τίτλος είναι yuanwailang (員外耶), γραμματέας δεύτερης κατηγορίας του Lifanyuan. Τα καθήκοντά τους ήταν πιθανότατα αυτά ενός γραμματέα του γραφείου του askani amban. Μετά το 1751 τα γραφεία των αμπάνων αναδιοργανώθηκαν, με πιο ορθό τρόπο, απασχολώντας επαρκή αριθμό αξιωματικών των Μαντσού, βλ. William Frederick Mayers, The Chinese Government: A Manual of Chinese Titles, Categorically Arranged and Explained, with an Appendix (Kelly & Walsh, 1886), 19 σημ. 164. 448 Η ελληνική μεταγραφή «Μπάκσοι» “Baksi” (巴克什), αργότερα γνωστοί ως Bithesi. Υπάρχουν διαφορετικές απόψεις μεταξύ των μελετητών για τον ρόλο των Baksi. Σύμφωνα με τους Gao et al: «Αρχικά, οι baksi κατείχαν χαμηλόβαθμες θέσεις και ήταν κυρίως υπεύθυνοι για τη μετάφραση εγγράφων και τη διαχείριση αρχείων σε διάφορους κυβερνητικούς οργανισμούς των Qing. Ωστόσο, μέχρι το 1673, ο ρόλος τους εξελίχθηκε και κατέστη σημαντικός στο πλαίσιο λήψης αποφάσεων της δυναστείας Qing», βλ. Yuxia Gao, Dongsheng Ren και Riccardo Moratto, ‘Translating Official Documents: An Art of Governance by Translation in the Qing Dynasty’, Humanities and Social Sciences Communications 11, τχ. 1 (2024): 7· Tuttle και Schaeffer, The Tibetan History, 403. 449 Snow, China and Russia, 22–23· Chen, Sino-Russian Relations, 65–66. 444 131 Στέφανος Μ. Κορδώσης φόρο υποτέλειας» και, κατά μήκος του δρόμου, μια σειρά από κατεστραμμένα κάστρα και περίτεχνα αγάλματα από λευκή πέτρα, καθώς κατευθύνονταν προς το Σινικό Τείχος. Σίγουρα πρόκειται για απεικονίσεις του Βούδα. Ο Σπαθάρης μιλάει για το μεγαλείο του Σινικού Τείχους, το ύψος και το πλάτος του (αφού χωρούσε στο πλάτος του δύο άμαξες), τον τρόπο που είναι χτισμένο πάνω σε δασωμένα, απότομα βουνά, στα οποία θα ήταν αδύνατο να ανέβουν έφιπποι άνδρες. Όλο το ταξίδι από τον ποταμό Naun μέχρι το Σινικό Τείχος διήρκεσε 3 εβδομάδες και 3 ημέρες, σύμφωνα με τον Σπαθάρη. Από το Τείχος μέχρι το Πεκίνο, ένα ταξίδι πέντε ημερών, η αντιπροσωπεία πέρασε από πολυάριθμα χωριά και οκτώ κάστρα, τα οποία διέθεταν ναούς με αγάλματα (βουδιστικά είδωλα) που περιγράφονται λεπτομερώς. Τμήμα 9 του Ms. Suppl. grec 1042 σσ. 301 -305 Το τμήμα αυτό περιέχει την περιγραφή του Πεκίνου από τον Σπαθάρη.450 Ξεκινά με την περιγραφή του οχυρωματικού τείχους, το μέγεθος του οποίου έκανε τρομερή εντύπωση στον Σπαθάρη, ο οποίος, γενικά, μιλά με θαυμασμό για τη χρήση της πέτρας στις κατασκευές ακόμη και των ιδιωτικών κτιρίων στο Πεκίνο, προφανώς συγκρίνοντάς τες με αυτές της Ρωσίας, όπου κυριαρχούσε το ξύλο. Περιγράφει τη στρατιωτική φρουρά της πόλης, οι στολές της οποίας ήταν «εὐτρεπισμέναις» και η οποία κάλυπτε όλο το οχυρωματικό τείχος. Παρατηρεί τη βαθιά οχυρωματική τάφρο που περιείχε νερό και βρισκόταν αρκετά πιο μακριά από το τείχος (έως και μισό βέρστι ή μισό χιλιόμετρο περίπου) καθώς και το χωμάτινο ανάχωμα πριν και μετά το οποίο υπήρχαν επίσης κτίρια και κατοικίες. Κατά τη διαδρομή του προς τον χώρο διαμονής της ρωσικής πρεσβείας περιγράφει εντυπωσιασμένος τις περίτεχνες πέτρινες γέφυρες, ενώ παρατηρεί την επίσης εξολοκλήρου φτιαγμένη από πέτρα κοίτη ενός από τα κανάλια που διέτρεχαν την πόλη και που τροφοδοτούταν από τα νερά των ποταμών που διέσχιζαν το Πεκίνο. Στη συνέχεια αναφέρεται στη μακρά αναμονή του έως να γίνει δεκτός από τον Kangxi, κατά τη διάρκεια της οποίας όλη η αντιπροσωπεία παρέμεινε έγκλειστη, με τους Κινέζους να φροντίζουν να φτάνουν οι σχετικές απαραίτητες προμήθειες. 450 “Περιγραφὴ τῆς τοῦ Κιταϊκοῦ βασιλείου πόλεως Πεζίνης. Καὶ τῆς αὐλῆς τοῦ Κιταϊκοῦ Χάνου. Καὶ περὶ πάντων ὡς εἰσήλθαμεν εἰς τὴν Χανικὴν αὐλήν, μετὰ τοῦ γράμματος τοῦ μεγάλου αὐθεντός, καὶ μετὰ ταῦτα εἰς τὴν προσκύνησιν, καὶ εἰς τὴν τράπεζαν, καὶ περὶ τῆς εἰσόδου πάσης τῆς πρεσβείας ταύτης. καὶ περὶ τοῦ Κιταϊκοῦ ἔθνους, καὶ παντὸς τοῦ βίου αὐτῶν, καὶ πάσης οἰκοδομῆς” 132 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Τμήμα 11 του Ms. Suppl. grec 1042, σσ. 323-343 Το τμήμα αυτό, υπό τον τίτλο «Περὶ εἰδείσεως τῆς Γῆς Κιταΐας καὶ περὶ βαθυτάτης Ἰνδίας» είναι η μετάφραση στα ελληνικά ενός κειμένου που στη διεθνή βιβλιογραφία είναι γνωστό ως “Gazetteer of the Land of China and Deepest India”.451 Το ρωσικό πρωτότυπό του είναι το γεωγραφικό κείμενο ведомость о китайской земле που συνέταξε στα 1669 ο βοεβόδας του Τομπόλσκ Pyotr Ivanovich Godunov, (1667-1670). 452 Αν και αναφέρει την Ινδία, το κείμενο αφορά ως επί το πλείστον στην Κίνα και αφιερώνει μόνο μία παράγραφο στην Ινδία.453 Ulfat Abdurasulov, ‘A Passage to India: Rhetoric and Diplomacy between Muscovy and Central Asia in the Seventeenth Century’, Itinerario 44, τχ. 3 (Δεκέμβριος 2020): 506. 452 O vedomosti o Kitayskoy zemle i o glubokoy Indyi, που συντάχθηκε το 1668-9, η οποία είναι ευρύτερα γνωστή στη μεταγενέστερη ρωσική επιστήμη απλώς ως «ведомость о китайской земле», βλ. Dolgov, Vedomost’ o Kitayskoy zemle , 19ff· Pëtr Emel’yanovich Skachkov, ‘Vedomost’ o kitayskoy zemle’, στο Strany i narody Vostoka, τ. II (Moskva: Nauka, 1961), 212–19· ο Khrisanf Mefodiyevich Loparev ήταν ο πρώτος που έκανε την ταύτιση μεταξύ του ελληνικού κειμένου στο χειρόγραφο ΜΠΤ 176 και της ρωσικής πηγής, βλ Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’, 5. 453 Kordosis, ‘A Description of Inner India in Phanariot Greek: Text and commentary’· Kordosis, ‘Trade routes and distances from Astrakhan to India according to a late 17th c. Greek manuscript (Suppl. grec 1042, Bibliothèque nationale de France/Département des manuscrits).’ 451 133 Στέφανος Μ. Κορδώσης Κεφάλαιο 9: Κίνα-Gr/ Novus Atlas sinensis Με βάση τις παρατηρήσεις του Baddeley επί του ρωσικού πρωτότυπου,454 γνωρίζουμε ότι η «Εισαγωγή», το τέταρτο κεφάλαιο,455 και το πέμπτο456 του έργου Κίνα είναι αυθεντικές συμβολές του Σπαθάρη στο αρχικό λατινικό κείμενο του Martini. Αυτά τα τμήματα δημοσιεύτηκαν από τον Ρουμάνο ιστορικό Giurescu, από ένα χειρόγραφο που βρίσκεται στη Ρουμανία. Επιπλέον ο Giurescu υποστηρίζει ότι ο Σπαθάρης συνέταξε επίσης τα εξής μέρη του έργου Κίνα: κεφάλαιο 20: «Τὶ λογῆς σεφέρι καὶ ἅρματα ἔχωσιν οἱ Κιταϊλεῖς, καὶ τὶ λογῆς εἶναι τὸ στράτευμα τῶν μπογδονῶν καὶ τὰ ὅπλα καὶ ἡ πολεμικὴ αὐτῶν τάξις, καὶ τῆς θαλάσης». Το τέλος του δευτέρου κεφαλαίου: «Περὶ τοῦ ὀνόματος τῆς τοῦ Κιτάϊ αὐθεντείας, πόθεν ἀρχήνισε, καὶ πῶς αὐτοὶ τοῦ λόγου τους κράζουσιν». Τις αρχές του τρίτου κεφαλαίου: «Περὶ τῆς αὐθεντείας τοῦ Κιτάϊ ὡς ὁ ὠκεανὸς ξεχωρίζει αὐτὴν ἀπὸ τὴν ἀνατολὴν, καὶ εἰσὰ τοῦτο εἶναι δυνατὸν βασίλειον» Μέρος του δέκατου κεφαλαίου: «Πῶς οἱ Κιταϊλεῖς κράζουσι τὸν βασιλέα τους…» και επίσης το τέλος του 59ου κεφαλαίου. 457 Ας σημειώσουμε ότι η πληροφορία πως η Κίνα βρέχεται ανατολικά από τον ωκεανό είναι μεγάλης σημασίας, καθώς οι ελληνικές μεσαιωνικές πηγές συνήθως αναπαράγουν την άποψη του Πτολεμαίου, που τοποθετεί ανατολικά των Σινών άγνωστη γη.458 Το κείμενο που έγραψε ο Σπαθάρης, εκτός του ότι είναι η πρώτη πλήρης περιγραφή της γεωγραφίας και της εθνολογίας της Κίνας στα ελληνικά, είναι επίσης το πρώτο ελληνικό κείμενο που περιγρά- Baddeley, Russia, Mongolia, China, 2:208–12. “Πόσαις στράταις τῆς θαλάσσης καὶ μὲ ποίαν θάλασσαν πηγαίνουν εἰς τὸ Κιτάϊ μὲ τὰ καράβια”. 456 “Τὶ λογῆς στράταις ὑπαγαίνουσι εἰς τὸ Κιτάϊ καὶ ἀπὸ ποῦ ἀπερνοῦσι οἱ διάφοροι πραγματευταὶς ἀπὸ τὸ Συμπήρι, καὶ ἀπὸ τὰ ἄλλα βασίλεια, καὶ ποῖα ὁδὸς ἀπ’ ὅλαις εὐκολωτέρα, καὶ ἄφοβος” 457 Giurescu, ‘Nicolae Milescu Spătarul’, 236, 256–71· ο Λάσκαρης αναπαράγει την «Εισαγωγή» από το άρθρο του Giurescu, βλ. Λάσκαρης, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς’, 438–40. 458 G. Kuluras, «Η Άπω Ανατολή στο έργο του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνα “Διόρθωσις ἐνίων τῶν οὐκ ὀρθῶς ὑπὸ Στράβωνος λεγομένων”», στο Proceedings of the 1st International Congress for Sino-Greek studies, Ioannina, 2-4 October 2004, επιμέλ. Ch. Stavrakos (Ιωάννινα, 2008), 51– 57. 454 455 134 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) φει την Κορέα (κεφάλαιο 57) και την Ιαπωνία (κεφάλαιο 58) που είναι ιδιαίτερου ενδιαφέροντος. Σε συνδυασμό με το τμήμα από το τελευταίο μέρος του Τάταροι για τα έθνη της Μαντζουρίας, ο Σπαθάρης προσέφερε μια πλήρη περιγραφή στα ελληνικά του τί ήταν η Κίνα των Qing στην εποχή του. Μετά την Εισαγωγή (ff. 20r-21v), στο πρώτο κεφάλαιο (ff. 22r -24v) γίνεται λόγος για τις απαρχές της Κίνας. Το δεύτερο κεφάλαιο (ff. 24v -27r) είναι μια ιστορική αναφορά στα ονόματα της Κίνας. Το τρίτο κεφάλαιο (ff. 27v. -29r) αναφέρεται στα σύνορα της Κίνας και στις χώρες που την περιβάλλουν. Τα κεφάλαια 4 και 5, (ff. 29r -37v) και το κεφάλαιο 6 (ff. 38r -40v) περιέχουν τις διοικητικές διαιρέσεις της Κίνας. Το κεφάλαιο 7 (ff. 40v -43v) εξηγεί τη γεωγραφική θέση της Κίνας και την οικονομική παραγωγή γενικά. Το κεφάλαιο 8 (ff. 44r -47r) έχει ως θέμα τη θρησκεία στην Κίνα. Το κεφάλαιο 9 (ff. 47v-49v) περιγράφει την αυλή των Qing. Tο κεφάλαιο 10 (ff. 49v -51v) έχει ως θέμα τον αυτοκράτορα και τη λατρεία γύρω από αυτόν. Το κεφάλαιο 11 (ff. 51v -53r) περιγράφει τη φύση και τον χαρακτήρα του κινεζικού λαού. Το κεφάλαιο 12 (ff. 53r -55r) αναφέρεται στην κινεζική γραφή και την επιστήμη. Το κεφάλαιο 13 (ff.55 r - 57r) αναφέρεται στις γυναίκες στην Κίνα. Το κεφάλαιο 14 (ff. 57r-58v) σκιαγραφεί την υποδομή της Κίνας. Το κεφάλαιο 15 (ff.59r - 60v) αναφέρεται στο οδικό της δίκτυο. Το κεφάλαιο 16 (ff. 60v -62v) δίνει τα χαρακτηριστικά του ποτάμιου δικτύου. Το κεφάλαιο 17 (ff. 63r - 64r) κάνει λόγο για το Σινικό Τείχος. Το κεφάλαιο 18 (ff. 64r - 65v) περιγράφει τα σύμβολα της εξουσίας. Το κεφάλαιο 19 (ff. 65v-67v) έχει ως θέμα τα βουδιστικά αγάλματα. Το κεφάλαιο 20 (ff. 67v-69r) αφορά στον στρατό και στο ναυτικό. Τα κεφάλαια 21 και 22 (ff. 69r -73r) είναι αφιερωμένα στο Πεκίνο. Το κεφάλαιο 23 (ff. 73r - 74v) αφορά στο Baoding 保定市, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Κίνας, σύμφωνα με το κείμενο (επαρχία Hebei 河北). Το κεφάλαιο 24 (ff. 74v-76v) αναφέρεται στην επαρχία Shanxi山西 και τις πέντε μεγάλες πόλεις της. Το κεφάλαιο 26 (ff. 79r - 81v) επικεντρώνεται στην επαρχία Shaanxi 陕西. Το κεφάλαιο 27 (ff. 81v - 83r) καταγίνεται με τη μεγαλύτερη πόλη της Shaanxi, τη Xi’an 西安 (Σιγὰν). Το κεφάλαιο 28 (ff. 84r-87r) κάνει λόγο για τις υπόλοιπες πόλεις της Shaanxi. 135 Στέφανος Μ. Κορδώσης Το κεφάλαιο 29 (ff. 87r - 89v) αφορά στην επαρχία Shandong 山东. Το κεφάλαιο 30 (ff. 93r-95v) έχει ως θέμα άλλες 5 πόλεις της Shandong. Το κεφάλαιο 31 (ff. 95v -97v) περιγράφει την επαρχία Hunan 湖南. Το κεφάλαιο 32 (ff. 89v-91v) προσφέρει μια επισκόπηση των μεγαλύτερων τεσσάρων πόλεων της Hunan. Το κεφάλαιο 33 (ff. 91v - 93r) αναφέρεται στην επαρχία Sichuan 四川. Ακολουθεί μια σειρά κεφαλαίων αφιερωμένων στις κεντρικές επαρχίες των Qing- το κεφάλαιο 34 (ff.97 v - 100r), κεφάλαιο 35 (ff. 100r - 102v), κεφάλαιο 36 (ff. 102v - 105v), κεφάλαιο 37 (ff. 105v - 109 r), κεφάλαιο 38 (ff. 109r-110v), κεφάλαιο 39 (ff. 111r - 114r). Έπεται μια σειρά κεφαλαίων αφιερωμένων στις νότιες επαρχίες των Qing: Το κεφάλαιο 40 (ff. 114r - 118r) προσφέρει μια επισκόπηση της επαρχίας Jiangsu 江苏. Το κεφάλαιο 41 (ff. 118r - 120r) περιγράφει τη μεγάλη πόλη της Jiangsu, Nanjing南京. Το κεφάλαιο 42 (ff. 120r - 122r) προσφέρει μια περιγραφή ορισμένων από τις μικρές πόλεις της Jiangsu μαζί με το κεφάλαιο 43 (ff. 122r - 123v), το οποίο μιλάει για άλλες πέντε από τις μεγάλες πόλεις της Jiangsu. Το κεφάλαιο 44 (ff. 124r - 125r) και το κεφάλαιο 45 (ff. 125r - 127v) αφορούν στην Huguang (湖廣, επαρχία Qing) και τις μεγάλες ή μικρές πόλεις της. Το κεφάλαιο 46 (ff. 128r -130r) αναφέρεται στην επαρχία Fuchien 福建 μαζί με αναφορές στη Formoza (πορτογαλική ονομασία της Ταϊβάν). Το κεφάλαιο 47 (ff. 130v - 132v) αναφέρεται σε άλλες πόλεις της Fuchien. Το κεφάλαιο 48 (ff. 132v - 134v) και το κεφάλαιο 49 (ff. 135r -138r) περιγράφουν την Guangdong 广东 (Καντόνα). Το κεφάλαιο 50 (ff. 138r - 139v) και το κεφάλαιο 51 (ff. 139v - 140v) αναφέρονται στην επαρχία Guangxi 广西. Το κεφάλαιο 52 (ff. 140v - 141v) αφορά στην επαρχία Guizhou 贵州. Το κεφάλαιο 53 (ff. 141v- 143r), το κεφάλαιο 54 (ff. 143r - 145r) και το κεφάλαιο 55 (ff. 145r - 146v) είναι αφιερωμένα στην επαρχία Yunnan 云南. Το κεφάλαιο 56 (ff. 146v - 147v) περιγράφει την περιοχή Liaodong 辽东半 岛. Τα κεφάλαια 57 και 58 περιέχουν την περιγραφή της Κορέας και της Ιαπωνίας, όπως ήδη αναφέρθηκε (ff. 148r - 151v). 136 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Κεφάλαιο 10: Κιταΐα δουλεύουσα – τελευταίο μέρος Όπως σημειώθηκε πιο πάνω, το Τάταροι ήταν το δεύτερο έργο του Martini που μεταφράστηκε στα ρωσικά από τον Σπαθάρη και αποτελεί μια πραγματεία πάνω στην κατάκτηση της Κίνας από τους Μαντσού. Η ελληνική μετάφραση του κειμένου αποτέλεσε τον πυρήνα του έργου του Χρύσανθου Νοταρά που είχε τον τίτλο Κιταΐα δουλεύουσα. Το έργο αναφέρεται στην περίοδο από τον Νουρχάτση, τον πρώτο χαγάνο των Μαντσού (1616-1626), έως τον αυτοκράτορα Kāngxī, το 1680, και περιγράφει γεγονότα μέχρι το τέλος της «εξέγερσης των τριών φεουδαρχών» ( 三藩之亂/Sānfān zhī luàn, 1673 - 1681). Αναφέρονται ονόματα όπως ο «Χανχηενχοῦνγ» που πρέπει πιθανώς να ταυτιστεί με τον επαναστάτη αγρότη Zhang Xianzhong (16061647), ο οποίος ηγήθηκε την εποχή αυτή μιας τεράστιας εξέγερσης στη νότια Κίνα και ο οποίος, το 1645, κατέστρεψε την επαρχία Σιτσουάν (αναφέρεται ως Σουχουέν στο κείμενο του Νοταρά).459 Το τελευταίο μέρος του κειμένου (σσ. 416 - 441 στην έκδοση του Legrand), είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς αποτελεί μια αυθεντική πραγματεία του Σπαθάρη που αναφέρεται στους Τάταρους σε όλη την Ευρασία, με αφορμή τη συζήτηση για την πατρίδα του Μπογδοχάνη, δηλαδή του αυτοκράτορα των Qing, Kangxi.460 Συνεπώς πρόκειται για κείμενο που προστέθηκε σε αυτό του Martini και ζητήθηκε από τον ίδιο τον Χρύσανθο Νοταρά.461 Το κείμενο περιγράφει τους Τά- James B. Parsons, ‘The Culmination of a Chinese Peasant Rebellion: Chang Hsien-Chung in Szechwan, 1644–46’, The Journal of Asian Studies 16, τχ. 3 (Μάιος 1957): 387–400. 460 “Περὶ τῆς πατρίδος τοῦ Πογδοχάνη”. 461 Βλ. την ημερομηνία στο τέλος του κειμένου (25 Μαρτίου 1695) με ελληνικά γράμματα : ᾳχϟέ Μαρτίου κγ΄: Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 441· Αυτή η πραγματεία, αν και γραμμένη πολύ γρήγορα (σχεδόν σε μια νύχτα, όπως σημειώνει ο Σπαθάρης), παρέχει ένα στιγμιότυπο της Κεντρικής Ευρασίας και είναι εξαιρετική. Μέχρι στιγμής, ο μόνος μελετητής που έχει αναφερθεί στο κείμενο αυτό στην εργασία του 1950 - αν και το θεωρεί ανάξιο εκτεταμένου σχολιασμού - είναι ο Μ. Λάσκαρης (1903-1965), ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς στην Ελλάδα και καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, βλ. Λάσκαρης, ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς’, 438. Υπάρχει και η μελέτη του Ρώσου ιστορικού Sokolov, στην οποία δυστυχώς δεν είχα πρόσβαση, ωστόσο την αναφέρω εδώ ως μέρος της βιβλιογραφίας: Ivan Ivanovich Sokolov, ‘Trud Khrisanfa Notary o pokorenii Kitaya mongolami’, Soobshcheniya Rossiyskogo Palestinskogo obshchestva 29 (1926): 42-70. 459 137 Στέφανος Μ. Κορδώσης ταρους στην Ευρώπη και έπειτα εστιάζει σε αυτούς της Ασίας,462 εκκινώντας από την Κασπία, πηγαίνοντας βόρεια προς τον Ωκεανό και τη δυτική Σιβηρία και έπειτα στρέφοντας στην Ανατολή.463 Παρά τους διάφορους κλασικισμούς που διαπράττει ο Σπαθάρης στο κείμενο, όπως, για παράδειγμα, όταν χρησιμοποιεί τον όρο «Σκύθες» για να αναφερθεί στα νομαδικά έθνη σε όλη την Ευρασία, η αφήγηση αφορά στην κατάσταση που διαμορφώθηκε μετά τον κατακερματισμό της Μογγολικής Αυτοκρατορίας τον 15ο και 16ο αιώνα. Εκτός από αυτό, χρησιμοποίησε, όπως ήταν σύνηθες για την εποχή του, εκτενώς το εθνώνυμο «Τάταροι»,464 κατατάσσοντας πολλά από τα έθνη της Σιβηρίας, Κεντρικής και Ανατολικής Ασίας σε αυτούς (βλ. παραπάνω την ανάλυση της ιστορίας του εθνωνυμίου στο κεφάλαιο 3). Η περιγραφή του ξεκινά με τους Τάταρους που κατοικούσαν σε ευρωπαϊκό έδαφος, δηλαδή δυτικά της Κασπίας Θάλασσας και βόρεια του Καυκάσου, καθώς ο Σπαθάρης τους θεωρούσε τους σημαντικότερους, παρά το γεγονός ότι, όπως ανέφερε, δεν ήταν τόσο πολυάριθμοι όσο οι αντίστοιχοι ασιατικοί. Προηγείται μια πολύ σύντομη ιστορική εισαγωγή, όπου γίνεται αναφορά στη μεγάλη προέλαση των Μογγόλων προς τα δυτικά υπό τον Τζένγκις Χαν και στη γνωστή σύγκρουση μεταξύ αυτών, από τη μια πλευρά, και των ηγεμονιών των Ρως και των Κιπτσάκων, από την άλλη, που οδήγησε στη δημιουργία της Χρυσής Ορδής.465 Στη συνέχεια λόγος γίνεται για το χανάτο των Νοκγάι (Νογκαΐτες) που κατοικούσαν στις στέπες βόρεια της Μαύρης Θάλασσας και στη Ρουμανία και στη μερική μετανάστευσή τους στη Δοβρουτσά, αναφέροντας ότι ήταν μερικώς υπό την επικυριαρχία του χανάτου της Κριμαίας.466 Έπειτα ο Σπαθάρης αναφέρεται στους Τάταρους της Λιθουανίας, τους οποίους ονομάζει με το εξώνυμο «Λίπκοι», εθνώνυμο που μαρτυρείται, επίσης, σε πολλές πολωνικές πηγές.467 Οι Λίπκοι εγκαταστάθηκαν στη Λιθουανία τον 15ο αιώνα και στη δεκαετία του 1670 εξεγέρθηκαν κατά της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, απογοητευμένοι από 462 Ο Σπαθάρης ξεκινά με μια πολύ σύντομη ιστορική εισαγωγή, αναφερόμενος στη μεγάλη προέλαση των Μογγόλων προς τα δυτικά υπό τον Τζένγκις Χαν και στη γνωστή σύγκρουση μεταξύ αυτών, από τη μια πλευρά και των ηγεμονιών των Ρως και των Κιπτσάκων, από την άλλη. Η σύγκρουση αυτή οδήγησε στο σχηματισμό της Χρυσής Ορδής. Στη συνέχεια περιγράφει τα έθνη των «Τατάρων» δυτικά της Κασπίας Θάλασσας και βόρεια του Καυκάσου, καθώς ο Σπαθάρης τα θεωρούσε τα σημαντικότερα, παρά το γεγονός ότι, όπως ανέφερε, δεν ήταν τόσο πολυάριθμα όσο τα αντίστοιχα ασιατικά έθνη. Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 418–21. 463 Στο ίδιο, 421–22. 464 Το εθνωνύμιο «Τάταροι» στην πρώιμη σύγχρονη ευρωπαϊκή και ρωσική επιστήμη αναφερόταν σε όλους τους λαούς που κατοικούσαν στα εδάφη της πρώην μογγολικής αυτοκρατορίας. 465 Στο ίδιο, 418–419. 466 Στο ίδιο, 420. 467 Στο ίδιο. 138 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) την άνοδο των αντιμουσουλμανικών κινημάτων που ήταν σύμπτωμα του ρεύματος της Αντιμεταρρύθμισης. Στη συνέχεια επέστρεψε με την αφήγησή του στη Μαύρη Θάλασσα και στο Χανάτο της Κριμαίας, η πολιτική εξουσία του οποίου, όπως σημείωσε, εκτεινόταν στις βόρειες πλαγιές της οροσειράς του Καυκάσου.468 Μέσα σε αυτό, λοιπόν, ο Σπαθάρης κατέταξε τους σαμκάλους των Κουμίκων, ένα κράτος του βόρειου Νταγκεστάν με κέντρο το Τάρκι και έκταση μέχρι το Ντερμπέντ, στις δυτικές ακτές της Κασπίας Θάλασσας (βλ. τα σχετικά στο κεφάλαιο 5). Στη συνέχεια ο Σπαθάρης αναφέρεται στους Τάταρους της Ασίας. Η περιγραφή εκτείνεται από την Κασπία έως την έρημο Lop (δηλαδή το λεκανοπέδιο του Tarim, στο Xinjiang), περιοχή που αποκαλεί με το παλιό μογγολικό της όνομα «Τσαγκατάι» (Chagatai), καθώς αυτή ήταν το ulus (κληρονομιά) του Τσαγκατάι, ενός από τους υιούς του Τζέγκις Χαν.469 Ο Σπαθάρης έπειτα εστιάζει στις λεκάνες των ποταμών Γενισέι και Λένα. Εδώ, παρέθεσε εν συντομία διάφορους ιθαγενείς λαούς της Σιβηρίας: τους Τουνγκούζ, τους Νάμσκι, τους Μπαργκούτ (Μπάργκα) και – τον σημαντικότερο από αυτούς – τους Γιακούτιους (Σάχα), γύρω από τον ποταμό Λένα. Οι περισσότεροι από αυτούς τους λαούς ήταν, σύμφωνα με τον Σπαθάρη, «ειδωλολάτρες» με τον τρόπο των Καλμούκων (δηλαδή βουδιστές ή προσκολλημένοι σε ανιμιστικές/σαμανικές θρησκείες). Ολοκλήρωσε την ενότητα αναφέροντας τους «Μπρατς» (Μπουριάτες Μογγόλοι που κατοικούσαν κοντά στη λίμνη Βαϊκάλη) και τους Τοργκούτ (η πιο εξέχουσα φυλή της συνομοσπονδίας των Οϊρατών, στην Dzungaria), οι οποίοι εξαπλώθηκαν μέχρι τα σύνορα της Κίνας. Και τα δύο αυτά έθνη, σύμφωνα με τον Σπαθάρη, υπάγονταν είτε στη Μοσχοβία είτε στους Μογγόλους. Συνέχισε τον κατάλογο των λαών κατά μήκος των νοτιοανατολικών άκρων της Σιβηρίας, από το σημείο των Μπουριάτων και των Τοργκούτ, για να μιλήσει για τους Μογγόλους. Αυτοί, σύμφωνα με τον Σπαθάρη, ήταν ένας μεγάλος λαός που εκτεινόταν μέχρι τις ακτές του Ειρηνικού, ανατολικά, και την Ινδία νότια, ξεκινώντας από τα σύνορα της Σιβηρίας. Από εκεί, επέστρεψε στις άνω περιοχές του Αμούρ, εστιάζοντας στους Χάλκα Μογγόλους, οι οποίοι διαχωρίζονταν από τους «Καλμούκους». Με αυτό το τελευταίο όνομα οι ρωσικές πηγές αναφέρονταν στους Οϊράτες/Τζουγκάρους, ακολουθώντας τις παραδόσεις της Κεντρικής Ασίας.470 Ο Σπαθάρης Στο ίδιο, 421. Στο ίδιο, 422· Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, 2:29–34. 470 J. Miyawaki, Leonid R. Kyzlasov και Cuiqin Bai, ‘The Dzungars and the Torghuts (Kalmuks), and the Peoples of Southern Siberia’, στο History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century, επιμέλ. Ahmad Hasan Dani και Vadim Mikhaĭlovich Masson (UNESCO, 2003), 2003. 468 469 139 Στέφανος Μ. Κορδώσης μνημονεύει τους χαγάνους «Τζετζὲν χὰν», «Ὀτζηρόης χάνης» και «Κουτούχτας Λαμᾶς». Ο τελευταίος απεικονίζεται ως ο «Πατριάρχης» των Μογγόλων. Πιθανώς ο Τζετζὲν Χαν πρέπει να ταυτιστεί με τον Sengge Khongtaiji των Οϊρατών (1653-71) και ο Ὀτζηρόης χάνης με τον ηγεμόνα των Χοσούτ, Uchirtu Sechen Khan (??-1677).471 Όσον αφορά τους Μογγόλους, ο Σπαθάρης ανέφερε επίσης ότι ζήλευαν υπερβολικά τους Γιουρτσέν (δηλαδή τους Μαντσού), καθώς οι τελευταίοι κατέλαβαν την Κίνα με μικρή δύναμη. Στην πορεία αναφέρει τους Δζουγάρους, ως λαό πανομοιότυπο με τους υπόλοιπους Μογγόλους και στη συνέχεια κάνει λόγο για τους Τανγκούτους – το απομεινάρι του κράτους των δυτικών Xia472 – και την επαρχία τους.473 Ακολούθως ο Σπαθάρης πέρασε στη περιγραφή της Μαντζουρίας, την πατρίδα του αυτοκράτορα, γνωστή ως «ανατολικά εδάφη των Τατάρων». Εδώ, δίνει τα εθνοτικά ονόματα των λαών που ζούσαν μεταξύ των ποταμών Αμούρ και Σινγκάλ (ποταμός Σουγκάρι) και του ωκεανού και στέκεται στους «Νιούκους Διζούτζερους» ή «Δίζρουτζους» (προφανώς μεταφράζοντας τη ρωσική ονομασία: нюйчжэнь, нюйчжи, η οποία προέρχεται από την κινεζική, Nǚzhēn/女真, δηλαδή τους λαούς Γιουρτσέν),474 τα ταπεινά έθνη που έδωσαν τη μεγάλη δυναστεία των Μαντσού. Δεν έκανε καμία διάκριση μεταξύ των Τζουγκάρων, Μογγόλων και των Γιουρτσέν, προφανώς μεταφέροντας εδώ την τυπική μονολιθική άποψη για τα έθνη αυτά κατά μήκος των βορείων συνόρων της Κίνας, η οποία, όπως αναφέραμε, προέρχεται από τη μογγολική κληρονομιά.475 Σε συνδυασμό με αυτό, ο Σπαθάρης αναφέρθηκε επίσης στον τίτλο του «(Μ)Πογδοχάνη», εξηγώντας ότι ήταν ένας τίτλος που έφερε ο Μαντσού ηγεμόνας πριν από την κατάκτηση της Κίνας, τον οποίο οι Ρώσοι έμαθαν μέσω των Καλμούκων, των Μπουχαρινών και άλλων Μογγόλων, και ότι τον τίτλο αυτόν περιφρονούσαν οι ίδιοι οι (Χαν) Κινέζοι.476 Δίπλα από τους Γιουρτσέν, στις ακτές του ωκεανού ζούσαν οι Γιούπι “Yupi” (οι Hezhe, τους οποίους οι κινεζικές πηγές αποκαλούσαν Yupi dazi 魚皮韃子)477. Βλ. και Charles R. Bawden, The Jebtsundamba Khutukhtus of Urga.: Text, Translation and Notes (Wiesbaden: O. Harrassowitz, 1961)· Junko Miyawaki, ‘The Qalqa Mongols and the Oyirad in the Seventeenth Century’, Journal of Asian History 18, τχ. 2 (1984): 145–46, 153· ο Σπαθάρης φαίνεται να αγνοεί τη μεγάλη αντιπαλότητα μεταξύ των Οϊρατών και των Mογγόλων Χάλκα (δηλ. εκείνων των Mογγόλων που είχαν παραμείνει πιστοί στη γενιά του Κουμπιλάι) κατά τον 16ο αιώνα, η οποία συνεχίστηκε και κατά τον 17ο αιώνα, βλ. Miyawaki, Kyzlasov και Bai, ‘The Dzungars’, 142–43. 472 Atwood, Encyclopedia of Mongolia, 590–91· Kychanov E. I., Istoriya Tangutskogo Gosudarstva (Sankt-Peterburg, 2008), 706–12. 473 Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 435–36. 474 Yong Liang, ‘The Manchu Acquisition’, 7. 475 Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 429–30. 476 Στο ίδιο, 430. 477 Gamsa, Manchuria, 13. 471 140 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) Αφού ασχοληθεί με τη Μαντζουρία, το κείμενο του Σπαθάρη επιστρέφει στα δυτικά της Κίνας, για να συνεχίσει την περιγραφή των δυτικών πλέον συνόρων της Κίνας. Στα νότια των Τανγκούτων βρισκόταν το βασίλειο των Τανγκούλων, οι οποίοι εκτείνονταν μέχρι την επαρχία Γιουννάν και ονομάζονται γενικά ως Xīfān/西番 (Σιφὰν) από τους Κινέζους. Ο Σπαθάρης το μετέφρασε ως «δυτικοί», αλλά ήταν ένα κινεζικό υποτιμητικό παρατσούκλι που χρησιμοποιούσαν οι Κινέζοι για τους «δυτικούς βαρβάρους» του οροπεδίου του Θιβέτ.478 Το βασίλειο Tangul, δηλαδή το Θιβέτ – ο Σπαθάρης χρησιμοποιεί την ονομασία της κύριας οροσειράς του κεντρικού οροπεδίους του Θιβέτ για το όνομα. 479 – ήταν η έδρα του θρησκευτικού ηγέτη (Δαλάι Λάμα) των Καλμούκων, των Μογγόλων και των Κινέζων. Αυτή βρισκόταν στην ακρόπολη της «Μπαραντόλα», δηλαδή στο παλάτι Ποτάλα στη Λάσα, το οποίο ο Δαλάι Λάμα μοιραζόταν με έναν κοσμικό ηγέτη.480 Ο Σπαθάρης στο σημείο αυτό περιέγραψε την πολιτική κατάσταση που δημιουργήθηκε στο Θιβέτ μετά τις εκστρατείες του Γκούσι Χαν (1582 -1655), χάνου των Khoshut, ο οποίος, από το 1636 έως το 1642, κατάφερε να ενοποιήσει το Θιβέτ και να το θέσει υπό την εξουσία του πέμπτου Δαλάι Λάμα, προωθώντας τη σχολή Γκελούγκ του θιβετιανού βουδισμού. Το διπλό σύστημα ιερέα-προστάτη (Chöyön), που χρονολογείται από τη δυναστεία Yuan, επανήλθε, με τον Δαλάι Λάμα να έχει την εξουσία σε θρησκευτικές/πνευματικές υποθέσεις και τον χαγάνο των Khoshut να ασχολείται κυρίως με τον στρατό.481 «...μια χαλαρή ομοσπονδία νομαδικών φυλών που εκτείνονταν στις πεδιάδες της σημερινής περιοχής Amdo», βλ. Stephan V. Beyer, The Classical Tibetan Language, SUNY Seriesin Buddhist Studies.) (Albany, N.Y.: State Univ. of New York Press, 1994), 15–16. 479 John Powers και David Templeman, Historical Dictionary of Tibet (Lanham, MD: Scarecrow Press, 2012), 223. 480 Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 436. 481 Powers και Templeman, Historical Dictionary of Tibet, 425–27· μετά από αυτά, ο Σπαθάρης έδωσε μια σύντομη περιγραφή της πυραμίδας των βαθμίδων της θιβετιανής λαμαϊκής εκκλησίας, έχοντας κατά νου την ιεραρχία της ορθόδοξης εκκλησίας ως πλαίσιο αναλογίας: Κάτω από τον Δαλάι Λάμα (ο οποίος κατέχει την ανώτατη θέση στην πυραμίδα, κατ’ αναλογία με τον Χριστό) βρίσκονταν οι δύο Κουτούχτα Λάμα των Μογγόλων και των Οϊρατών (που αντιστοιχούν στους Πατριάρχες της Ορθόδοξης Εκκλησίας),- έπειτα ακολουθούν οι Ντόρτζι (τζορτζὴ, τους οποίους ο Σπαθάρης παρομοιάζει με τους Επισκόπους),- οι γκελούνγκ («γγελοῦν»), δηλ. δηλ. οι πλήρως χειροτονημένοι μοναχοί (Powers & Templeman, 2020, σ. 34, 2020, σ. 440, που εξισώνονται με τους αρχιμανδρίτες από τον Σπαθάρη),- οι ovousia («ὀβουσιὰ», λέξη αγνώστου ταυτότητας, ίσως το στάδιο getsul, που περιγράφεται ως «ιερείς» από τον Σπαθάρη), και οι μαντζήδες («μαητζήδαις», που εξομοιώνονται με τους διακόνους από τον Σπαθάρη), τίτλος αυτών στο δεύτερο στάδιο της μαθητείας, που οδηγούσε από τον βαθμό του surgalin-kebün σε αυτόν του getsul (του δόκιμου μοναχού) και τελικά στον gelüng, βλ. Legrand, ‘Κιταΐα δουλεύουσα’, 439· για τις βαθμίδες ιεροσύνης, βλ. Atwood, Encyclopedia of Mongolia· Michael Khodarkovsky, Where two worlds met: the Russian state and the Kalmyk nomads, 1600-1771 (Ithaca: Cornell University Press, 1992), 34. 478 141 Στέφανος Μ. Κορδώσης Κεφάλαιο 11: Περιγραφή Αμούρ-GR Οι πρώτες παράγραφοι του κειμένου Περιγραφή Αμούρ-GR482 περιέχουν πληροφορίες για τις πηγές του Αμούρ (ποταμοί Ingoda και Onon) και για την ιστορία της παρουσίας των κοζάκων ανατολικά της λίμνης Βαϊκάλης. Στη συνέχεια προχωρά στην περιγραφή των κύριων παραποτάμων του Αμούρ στη Δαουρία (Zeya, Songhua, Naun και τους κύριους παραπόταμους του Naun). Ο Σπαθάρης αναφέρεται εν συντομία στη μάχη του ποταμού Songhua (Σουγκάρι), μεταξύ των κοζάκων του Στεπάνοβ και των Κινέζων, το 1658, αναφέροντας τις 500 απώλειες που υπέστησαν οι Ρώσοι. Στη συνέχεια μεταβαίνει στη Μαντζουρία, αναφέροντας τον Ουσούρι, την κοιλάδα του και τους κατοίκους του, τους Γιουρτσέν, τον ποταμό Ουμγκούν (άλλος παραπόταμος του Αμούρ), μέχρι που η περιγραφή φτάνει στις ακτές του Ειρηνικού. Εδώ, παρατίθεται ένας κατάλογος ονομάτων ποταμών (1. Λάμα, 2. Οχότα, 3. Ταβούι, 4. Τοντούι, 5. Πενζίν, 6. Καμτσάτκα, 7. Τσουλντάν’, 8. Αναντύρ’), οι οποίοι εκβάλλουν στον ωκεανό. Ο Σπαθάρης μεταφέρει γεωγραφικές πληροφορίες που συλλέχθηκαν από τις εξερευνητικές αποστολές των κοζάκων κατά τη δεκαετία 1660 στην ανατολική και βορειοανατολική Σιβηρία, οι οποίες συγκεντρώθηκαν σε τόμους γεωγραφικών πραγματειών.483 Αφού αναφέρει τα κύρια τοπογραφικά στοιχεία των ακτών της Σιβηρίας στα βόρεια, στρέφεται προς τα νότια και αναφέρεται στο βασίλειο του Νικάν, το οποίο, όπως εξηγεί, είναι η ονομασία του προηγούμενου βασιλείου της Κίνας (Ming), στο οποίο ανήκε το Πεκίνο.484 Η παράγραφος ολοκληρώνεται με τη δήλωση ότι ο Αμούρ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να φτάσει κανείς στο Πεκίνο μέσω της θάλασσας, δεδομένης της μικρής απόστασης της πόλης από την ακτή (150 ρωσικά βέρστια). Η πληροφορία είναι ενδιαφέρουσα, καθώς πρόκειται για μικτό ταξίδι σε ποτάμι, θάλασσα και ξηρά. Πρέπει όμως να παρατηρήσουμε ότι η θαλασσινή διαδρομή δεν είναι μικρή, δεδομένου ότι παρεμβάλλεται και η Κορεατική Χερσόνησος. “Περιγραφὴ τοῦ μεγάλου ποταμίου Ἀμοὺρ.” A. A. Burykin, ‘Soobrazheniya po povodu istochnikov «Skazaniya o velikoy reke amure» N.G. Spafariya’, Vestnik Sankt-Peterburgskogo Universiteta 26, τχ. 4 (2003): 77–79. 484 Το Μαντσού εξώνυμο «Nikan» αναφέρεται στους Κινέζους Χαν, όνομα που χρησιμοποιείται ακόμη στα μογγολικά της Δαουρίας, βλ. Samuel E. Martin, Dagur Mongolian Grammar, Texts, and Lexicon, τ. 4, Indiana University Publications Uralic and Altaic Series (Bloomington, Indiana, 1961), 198. 482 483 142 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: ΜΕΡΟΣ 3 (Ρωσία - κεντρική και ανατολική Σιβηρία - Μογγολία - Κίνα) 143 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Συμπεράσματα Τα κείμενα του Νικόλαου Σπαθάρη, τόσο αυτό που αφορά στη Σιβηρία όσο και το άλλο για την Κίνα, είναι μνημεία του πρώιμου νεοελληνικού διαφωτισμού. Περιδιαβαίνουν ένα μεγάλο τμήμα του πλανήτη μας, ουσιαστικά το κομμάτι της Ευρασίας που εκτεινόταν πέραν της ευρωπαϊκής ηπείρου και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τμήματα που ήταν γνωστά από την αρχαιότητα. Η γεωγραφία του εσωτερικού της Ευρασίας, όμως, ήταν άγνωστη εν πολλοίς, όχι μόνον στους Έλληνες, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Ως αποτέλεσμα της οικονομικής επέκτασης των ευρωπαϊκών εθνών, την ίδια περίοδο που μεταφράζονταν στα ελληνικά τα κείμενα του Σπαθάρη, στην Ευρώπη υπήρχε έντονη εκδοτική δραστηριότητα αναφορικά με την Ασία, μεγάλο μέρος της οποίας βασιζόταν στη μεταφορά της γνώσης που είχε αποκτηθεί από τη Ρωσία για την Ασία, κατά τον αιώνα της ρωσικής επέκτασης στη Σιβηρία. Στο πρόσωπο του Δοσίθεου Β΄ και στο ενδιαφέρον του για τα κείμενα του Σπαθάρη, αντανακλάται, συνεπώς, αυτό το ευρύτερο ευρωπαϊκό ενδιαφέρον από πλευράς ελληνικής άρχουσας τάξης, αυτής που διοικούσε την ελληνορθόδοξη εκκλησία. Μπορούμε να πούμε ότι τα κείμενα του Σπαθάρη αποτελούν και πρώιμα έργα της ευρωπαϊκής Σινολογίας που αργότερα αναπτύχθηκε σε εξειδικευμένο κλάδο σπουδών στη Δύση. Παρά το γεγονός ότι το χειρόγραφο υπ. αρ. 14 βιβλιοθήκης της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Προφήτη Ηλιού Σαντορίνης είναι εκείνο που περιέχει τις περισσότερες πληροφορίες για την Κίνα (προέρχεται από ρωσική μετάφραση της πλήρους περιγραφής της Κίνας των Qing από τον Ιησουίτη μοναχό Martino Martini στα 1655, με τις απαραίτητες συμπληρώσεις από τον ίδιο τον Σπαθάρη, έπειτα από το ταξίδι του στο Πεκίνο και τις μελέτες του) και το Ms. Suppl. grec 1042 της BnF περιέχει πληροφορίες για την Κίνα, αν και σε πολύ μικρότερο βαθμό σε σύγκριση με το πρώτο. Το Ms. Suppl. grec 1042 αφορά κατά κύριο λόγο στη Σιβηρία (περιγραφή της πορείας του Σπαθάρη έως το Νερτσίνσκ και άλλα κείμενα). Είναι προπομπός των κειμένων που βλέπουν τη Ρωσία και ως τμήμα της Ασίας, αφού η ενσωμάτωση της Σιβηρίας σε αυτή μετατόπισε το κέντρο βάρος της προς την Ανατολή, ειδικότερα από τη στιγμή που στα δυτικά της σύνορα η κατάσταση κάθε άλλο παρά ειρηνική ήταν, ήδη από την εποχή του Ιβάν Δ΄ και των μετέπειτα «Σκοτεινών Χρόνων». Άλλωστε, η Ρωσία ήταν μέρος προηγουμένως της Μογγολικής αυτοκρατορίας και επεκτάθηκε σε περιοχές που πριν ανήκαν στη δεύτερη. Σε μεγάλο βαθμό και η ίδια η Μόσχα συνέχιζε να βλέπει την πολιτική κατάσταση μέσα από τη μογγολική ιστορική της εμπειρία και, αντίστοιχα, άλλα έθνη της Ασίας, συμπεριλαμβανομένων και των Μαντσού της Κίνας, τη θεωρούσαν πολιτική συνέχεια των δυτικών ουλούς (ulus) των Μογγόλων. 147 Στέφανος Μ. Κορδώσης Ακόμη, τα χειρόγραφα αποτελούν και μια καταγραφή στα ελληνικά των εμπορικών δικτύων που διέτρεχαν την Ευρασία από τη Δύση έως την Ανατολή. Το πόσο πολύτιμη ήταν αυτή η γεωγραφική πληροφορία διαφαίνεται από το γεγονός ότι Ευρωπαίοι διπλωμάτες, όπως o Foy de la Neuville ή πολιτικοί, όπως ο Ερνέστος της Σαξονίας, και έμποροι, όπως ο Ρίτσαρντ Τσάνσελορ της Αγγλικής Εταιρείας της Μοσχοβίας, προσπαθούσαν να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτή τη γνώση, στην προσπάθειά τους να εκτιμήσουν τις δυνατότητες επέκτασης των εμπορικών τους δικτύων στην Ασία, είτε δια ξηράς ή διά θαλάσσης. Σε μεγάλο βαθμό τα εμπορικά δίκτυα εξηγούν και την επιμονή του Δοσιθέου Β΄ για τη μετάφραση των έργων του Σπαθάρη, πέραν της ιστορικής και εθνολογικής τους αξίας. Υπήρχε από την πλευρά της ηγεσίας του Ελληνισμού ενδιαφέρον για τις νέες αγορές και για τις ευκαιρίες που θα μπορούσαν αυτές να προσφέρουν στους Ρωμιούς εμπόρους. Πράγματι, οι περιηγήσεις του Βασιλείου Βατάτζη485 στο αμέσως επόμενο διάστημα στις περιοχές της Κεντρικής Ασίας και η δράση του Αλέξανδρου Λεβαντινού486 στη Σιβηρία, μαρτυρούν ελληνική εμπορική δραστηριότητα στις περιοχές αυτές. Ακόμη, η ηγεσία της Εκκλησίας ενδιαφερόταν για τη δυνατότητα χρηματοδότησής της από μεγάλα ρωσικά κέντρα, μέσω εράνων (ζητεία), και οι νέες και πλούσιες πόλεις της Σιβηρίας που είχαν γίνει μέρος της χριστιανικής οικουμένης κατά το πρώτο μισό του 17ου αιώνα, ήταν μια νέα περιοχή για αυτές τις δράσεις.487 Για την ελληνική γραμματεία τα κείμενα του Νικόλαου Σπαθάρη είναι σημαντικά γιατί μεταφέρουν έναν τεράστιο όγκο γεωγραφικών πληροφοριών για χώρες που εμπίπτουν (ή θα έπρεπε να εμπίπτουν) στο ελληνικό πολιτικό ενδιαφέρον. Όμως, δεν είναι μόνο γεωγραφική η πληροφορία που μεταφέρουν. Στις σελίδες των χειρογράφων βρίσκονται δεκάδες εθνωνύμια των φυλών και εθνών της Σιβηρίας, από τη Δύση έως την Ανατολή, και δεκάδες τεχνικοί όροι που προέρχονται από τα ρωσικά ή από άλλες γλώσσες των περιοχών που περιγράφονται σε αυτά. Μεταφέρεται, έτσι, μια αρκετά σαφής εικόνα των εθνών της Σιβηρίας, Κεντρικής Ασίας, Μογγολίας (δυτικής, κεντρικής και ανατολικής) και της Δαουρίας (σημερινή ρωσική Άπω Ανατολή και Μαντζουρία). Τα έργα του Σπαθάρη, επομένως, μπορούν να θεωρηθούν και ως προπομπός του επιστημονικού πεδίου των Σπουδών της Κεντρικής Ευρασίας αλλά και της Σινολογίας. Émile Legrand, ‘Voyages de Basile Vatace en Europe et en Asie’, Nouveaux Mélanges Orientaux 19 (1886): 183–295. Βλ. επίσης Κορδώσης, Διασχίζοντας την Κεντρική Ασία, 34-45. 486 Βλ. Carras, ‘Across the Black Sea’. 487 Βλ. για παράδειγμα το Παπουλίδης, Κωνσταντίνος, ed. Περιήγησις Μελετίου Κωνσταμονίτου Εις Ρωσσίαν (1862-1869). Θεσσαλονίκη: Δέσποινα Κυριακίδη, 2015. 485 148 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Συμπεράσματα Για τους παραπάνω λόγους, τα χειρόγραφα αυτά αξίζουν να δημοσιευτούν σε κριτικές εκδόσεις, ώστε να δοθεί η δυνατότητα σε ιστορικούς να τα σχολιάσουν σε δευτερογενείς δημοσιεύσεις. Αν και εδώ πραγματοποιήθηκε ένας αρκετά εκτεταμένος σχολιασμός των κειμένων από τη σκοπιά ενός ιστορικού της Κεντρικής Ευρασίας, υπάρχει δυνατότητα και χώρος για πολύ περισσότερο έργο για μελλοντικούς ιστορικούς, φιλόλογους και εθνολόγους. Επίσης, τα μεταγεγραμμένα χωρία δεν αφορούν παρά σε σχετικά μικρά τμήματα του κειμένου που βρίσκεται στο χειρόγραφο Ms. Suppl. grec 1042 της BnF. Το πρώτο μέρος, το μεγαλύτερο, που είναι η περιγραφή της διαδρομής του Σπαθάρη από το Τομπόλσκ στο Νερτσίνσκ στα ελληνικά, παραμένει αδημοσίευτο, αν και, όπως είπαμε, το ρωσικό πρωτότυπο έχει δημοσιευτεί και σχολιαστεί επαρκώς στη διεθνή βιβλιογραφία. Ωστόσο, η γεωγραφική και εθνολογική πληροφορία που περιέχεται στο κείμενο θα συμπληρώσει σε μεγάλο βαθμό τις υπάρχουσες βάσεις δεδομένων τέτοιων όρων για αυτό και η δημοσίευση των κειμένων των δύο χειρογράφων είναι ένα σημαντικό μελλοντικό έργο. 149 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 (Πρωτότυπα κείμενα του Ms. Suppl. grec 1042) Χωρίς παρεμβάσεις & διορθώσεις ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 Οι ελληνικές μεταφράσεις και τα πρωτότυπα ρωσικά κείμενα Τμήμα 2 (σσ. 206-209): Kniga bol’shomu chertezhu -dopolneniya tobol’skoy redaktsii) Ἡ τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ Μόσκβης χειμέριος ὁδὸς μέχρι τοῦ Τομπόλσκη. Ἀπὸ τῆς Μοσκβᾶς ἕως τῆς μονὴς τῆς ἁγίας τριάδας βέρστια 60. ἐδόθεν ἕως τοῦ περεσλάβλι, ὡσαύτως ἑξήκοντα. ἀπὸ τοῦ περεσλαβλίου μέχρι τοῦ ῥοστοβίου ὁμοίως 60. ἀπὸ ῥοστοβίου ἕως Ἱεροσλαβίου 70. ἀπὸ Ἱαροσλαβίου μέχρι Βολογδᾶς 250. ἀπὸ Βολογδᾶς ἕως τοῦ ֶΣουΐσκογω,488 120. ἀπὸ Σουΐσκογω ἕως τῆς τότμας, 130. ἀπὸ τότμης, ἕως τοῦ μπομπρόβσκογω γι͜άμου 120. ἀπὸ τοῦ μπομπρόβσκογω ἕως τοῦ οὔστιουγα,489 130. ἀπὸ τοῦ οὔστιουγα ἕως τοῦ σόλη490 βητζεγότζσκοϊ, 60. ἀπὸ τοῦ σόλη βητζεγότζσκοϊ ἕως τοῦ Καϊγοροδκᾶ μικροῦ κάστρου 540. ἀπὸ τοῦ Καϊγοροδοκᾶ ἕως τοῦ σόλη491 Κάμσκοϊ, 400. ἀπὸ τοῦ σό- КНИГА БОЛЬШОМУ ЧЕРТЕЖУ ДОПОЛНЕНИЯ ТОБОЛЬСКОЙ РЕДАКЦИИ (сп. № 2259Д171) Сербина, Ксения Николаевна, επιμ. Книга Большому Чертежу. Москва-Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1950. От Московскаго царьства к царьству Сибирскому по зимнои дороге до Троицкого монастыря 60 верст, а от Троицкого монастыря до Переаславля Залеского 60 верст, а от Переславля до Ростова 60 верст, а от Ростова до Ярославля 70 верст, а от Ярославля до Вологды 250 верст, а от Вологды до Шуиского 120 верст, от Шуиского до Тотьмы по Сухоне реке вниз 130 верст, а от Тотьмы до Бобровского Яму 120 верст, а от Бобровского до Устюга Великого 130 верст, а от Устюга до Соли Вычеготцкои 60 верст, а от Соли до Каи городка 540 верст, а от Каи городка до Соли Камской Σημείωση 87 στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): Ἐνταῦτα ἐρυθροῖς γράμμασιν σημειοῦται ἡ λέξις: πόλις 489 Σημείωση 88 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις, ἔνθα αἱ ἅμαξαι ἀλάτθονται. 490 Σημείωση 89 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος, εμφανίζεται δύο φορές): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις· ἅλας γίνεται. Η δεύτερη σημείωση αναφέρει: πόλις· κάμας ποταμὸς ἔστι. 491 Σημείωση 90 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος). ἒν τῷ περιθωρίῳ: ἀπὸ τοῦ Τομπόλου ποταμοῦ ἐαρινὴ ὁδὸς. 488 153 Στέφανος Μ. Κορδώσης λη | καμσκόϊ ἕως τοῦ Βερχοτούρια 250. ἐαρινὴ δὲ ὁδὸς ἡμέραι 10. ἀπὸ τοῦ Βερχοτούρια ἕως τοῦ Τουρήνσκογω ὄστρογα κάστρου, 250. ἀπὸ τοῦ Τουρήνσκογω ἕως τīουμένη κάστρου 110. ἀπὸ τοῦ Τιουμένη ἕως τοῦ τομπόλσκη492, 250. 400 верст, а от Соли Камской через Всрхотурскои волок до сибирского первого городя Верхотурья 250 верст, а от Верхотурья до Туринского острогу 250 верст, а от Туринского до Тюмени города 110 верст, || а от Тюмени до града Тобольска 250 верст. Ἀπὸ τῆς Μόσκβης διὰ τοῦ ποταμοῦ Μοσκβᾶ κάτω ἕως τῆς Κολόμνης βέρστια 90. ἀπὸ τῆς κολόμνης μέχρι τοῦ περεσλάβλι, ὡσαύτως 90. ἀπὸ τοῦ περεσλάβλι ἕως τοῦ κασήμοβα493, ὁμοίως 90. ἀπὸ τοῦ κασήμοβα ἕως τοῦ μουρόμα494 90. ἀπὸ τοῦ μουρόμα ἕως τοῦ νήζνεγω, ὡσαύτως 90. ἀπὸ τοῦ νήζνεγω ἕως τοῦ Βασιλī͜ὰ ὁμοίως 90. ἀπὸ τοῦ Βασιλī͜ὰ ἕως τοῦ κοσμᾶ καὶ Δαμιανοῦ495 40. ἀπό τοῦ Κοσμᾶ καὶ Δαμιανοῦ ἕως τοῦ τζαμπασκάρ,496 20. ἀπό τοῦ τζαμπασκὰρ ἕως τοῦ Κοξϊάϊσκα,497 40. ἀπό τοῦ Κοξϊάϊσκα ἕως τοῦ Σβιάζσκα,498 40. ἀπὸ τοῦ Σβηϊ͜αζσκα ἕως τοῦ Καζάνη, 20. От царьства ж Московскаго к царьству Казанскому вниз по Москве реке до Коломны 90 верст, а от Коломны по Оке реке до Переаславля Резанского 90 верст, а от Переславля до Касимова 90 верст, а от Касимова до Мурома 90 верст, а от Мурома до Нижнего Новаграда 90 верст, а от Нижнева града до Макарьева монастыря 60 верст, я от Макарьева до Василя города 30 верст, а от Василя до Козьмодемьянского 40 верст, а от Козьмодемьянского до Чабаксар 20 верст, а от Чабаксар до Кокшаиска 40 верст, а от Кокшаи ска до Свияжска 40 верст || а от Свияжского до царьства Казанского 20 верст… ἀπὸ τοῦ Κα | ζάνη ἕως τοῦ στομίου τοῦ Κάμα ποταμοῦ 60. ἀπὸ τοῦ στομίου τοῦ Κάμα, ἄνω διὰ τοῦ κά- От Казани ж вниз по Волге реке до устья Камского 60 верст, а от устья Камского вверх по Каме реке до Лаишева 30 верст, от Σημείωση 91 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις. Σημείωση 92 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις μεγάλη. 494 Σημείωση 93 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: κοζμαδαμιάνσκογω. 495 Σημείωση 94 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις. 496 Σημείωση 95 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις. 497 Σημείωση 96 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις. 498 Σημείωση 97 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις. 492 493 154 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 499 μα ποταμοῦ ἕως τοῦ λαήσ̤εβα, 30. ̣ ἀπὸ τοῦ λαήσεβα ἕως ἀλαμπούγου, 140. ἀπὸ τοῦ ἀλαμπούγου ἕως τοῦ σαραπούλα, 230. ἀπὸ τοῦ σαραπούλα, ἕως τοῦ ὁσᾶ 220. ἀπὸ τοῦ ὁσᾶ ἕως τοῦ μικροῦ κάστρου ὀρλᾶ,500 190. ἀπὸ τοῦ ὀρλᾶ ἕως πήσκορα, 30. ἀπὸ τοῦ πήσκορα ἕως τοῦ σόλη καμσκόϊ,15. Лаишева до Алабуги 140 верст, а от Лабуги до Сарапула 220 верст, а от Сарапула до Осы 230 верст, а от Осы до Соли Камской 230 верст. Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν ἀπὸ τῆς βασιλείας τῆς Μόσκβας ἀπεχουσῶν ἐν μακρᾷ διαστάσει, ἐν τόσι τόποις καὶ πόλεσιν ὁδὸς εὑρίσκεται. Κεφάλαιον α΄ον. Ἀπὸ τῆς Μοσκβᾶς διὰ τῆς ὁδοῦ τοῦ Σερπουχοβίου ἐν ταῖς πόλεσι τῆς καζακίας, ἔστιν ὁδὸς εἰς τὸ σέρποχοβ, εἰς τὴν Τοῦλα, εἰς τὴν κροπήβναν, εἰς τὸ τζέρνι, εἰς μτζένσκοϊ, εἰς τὸ ὀρέλ, εἰς τὴν κρόμαν, εἰς | τὸ Σέβερσκον, εἰς τὸ Γλούχοβον, εἰς τὸ πουτήμλι, εἰς τὸ Κονοτόπι, εἰς τὴν νέζηναν, εἰς τὸ περεασλάβλι. Κεφ. β΄ον. Ἀπὸ Μόσκβης διὰ τῆς ὁδοῦ τῆς σμολένσκας, ἕως τῆς σμολένσκας ὁδὸς κεῖται ἐπί τῆς μοζάβσκας, ἐπί τὸν βϊάζκον εἰς τὸ καστράκιον μπούζι. ἀπὸ τῆς σμολένσκας ἔστιν ὁδὸςἕως τοῦ Κιέβου, εἰς τὴν ὀρσᾶν, εἰς τὸ κοπός, εἰς τὸ Σλόβι, εἰς τὸ μογήλεβον, εἰς τὸ μπήχοβον, εἰς 499 500 От Московскаго государьства по Серпуховскои дороге в черкаекыя городы до Серпухова 90 верст, а от Серпухова до Тулы 70 верст. От Серпухова ж до Коширы 40 верст. От Серпухова до Олексина 40 верст… По Смоленской дороге от царьствующаго града Москвы до Можаиска 90 верст, а от Можаиска до Вязьмы 80 верст, а меж ими село Царево Заимище, а от Вязьмы до Дорогобужа 80 верст… От Смоленска доДубровны 80 верст, а ниже Ду бровны Баранеск Σημείωση 98 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: πόλις. Σημείωση 99 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: αὐτοῦ. 155 Στέφανος Μ. Κορδώσης τὴν ῥετζήτζα, ἀπὸ τῆς ῥετζήτζας εἰς τὸ Κίεβον. Κεφ. γ΄ον. Ἀπὸ τῆς Μόσκβης ἕως τοῦ Νοβά Γόροδα501 βέρστια 500. ἀπὸ τοῦ Νοβαγραδίου ἕως τοῦ πσκόβι, 200. Κεφ. δ΄ον. Ἀπὸ τῆς Μόσκβης ἕως τοῦ Καζανίου, ἐγράφῃ πρότερον ἐν τῇ τοῦ Σημπηρίου ἐαρινῇ ὁδῷ· |καὶ μέχρι τῆς βασιλείας τοῦ Ἀστραχανίου τῇ αὐτῇ ὁδῷ, εἴτινι καὶ μέχρι τοῦ καζανίου διὰ τῆς Βόλγας. Ἡ ἀπὸ τοῦ Καζανίου ὁδὸς ἕως τοῦ Ἀστραχανίου κάτω διὰ τῆς Βόλγας τοῦ ποταμοῦ μέχρι τοῦ Σημπήρσκη βερστιῶν ἑξήκοντα. ἀπὸ τοῦ Σημπήρσκη ἕως τοῦ τεμτιούσι βέρστια 120. ἀπὸ τοῦ τεμτϊούσ̤ι ̣ ἕως τοῦ Σαμάρα, 200. ἀπὸ τοῦ σαμάροβα, ἕως τοῦ σαράτοβα, 350. ἀπὸ τοῦ σαράτοβα ἕως τοῦ τζαρήτζηνα, 350. ἀπὸ τοῦ τζαρήτζηνα ἕως τοῦ Ἀστραχανίου, 500. ἀπὸ δὲ τοῦ Ἀστραχανίου μέχρι τῆς θαλάσσης βέρστια ἑξήκοντα. Ἀπὸ δὲ τοῦ Καζανίου διὰ τῆς Βόλγας, ἐκ πλαγίων τοῦ Ἀστραχανίου μέχρι τῆς θαλάσσης, χίλια ἑξακόσια τεσσαράκοντα. 501 и Копысь городы, а ннж Копыса 50 верст город Шклов, а ниж Шклова 50 верст Могилев город, а ниж Могилева 70 верст Быхов, а ниж Быхова 30 верст город Речеца от Смоленска и от Дорогобужа до Рославли 130 верст. От Московскаго царьства к западной стране до Великого Новаграда 500 верст, а от Новаграда до Пскова 180 верст. … а от Казани к Астраханскому царьству мимо Тетюш до Самары града 300 верст, а от Самары до Саратова 300 верст, а от Царицына до Чернаго Яру 150 верст, а от Чернаго Яру до царьства Астраханскаго 300 верст, а от Астрахани вниз до моря Хвалынского 60 верст, а то море ни с которым морем не сходится. Σημείωση 100 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἒν τῷ περιθωρίῳ: τῆς Νεαπόλεως. 156 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 Τμημα 3.2 (σ. 215): Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν μπουχάρων καὶ τῆς ἰνδίας Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν μπουχάρων καὶ τῆς ἰνδίας) σ. 215 του Ms. Suppl. grec 1042 (Περὶ τῶν ὁδῶν τῶν μπουχάρων καὶ τῆς ἰνδίας) Ἀπὸ δὲ τοῦ τομπόλσκη ἄνω, διὰ τοῦ ἠρτἠσ̤ου ̣ ἕως | τοῦ ποταμοῦ Ἠζήμα, καὶ κάτωθεν τοῦ Ἠσήμα ἐν δεξιοῖς, διὰ τοῦ μικροῦ ποταμοῦ Τοργὸτ καὶ τοῦ πεδίου, πλαγίως τῶν πόλεων τῶν μπουχάρων Γιο͜υργένδζι, ἕως τῆς πέτρας ὀλότοβας, ὁδὸς τεσσάρων ἑβδομάδων. διὰ δὲ τῆς πέτρας ὀλότοβας, καὶ διὰ μέσου τοῦ μικροῦ ποταμοῦ Κηνδήρλη, ἕως τῆς αὐθεντείας, ἤτοι τοῦ στρατοῦ τῶν καζακῶν ὁδὸς δύο ἑβδομάδων. Ἀπὸ δὲ τῆς αὐθεντείας τῶν καζακῶν, ἕως τῶν μπουχάρων, ὁδὸς ἑβδομάδων τριῶν. Ἀπὸ δὲ τοῦ μπουχάρη ἔστιν ὁδὸς, τῆς μεγάλης ἰνδίας. καὶ αὔτη ἡ ὁδὸς λίαν ἀναγκαία. ὁδεύουσι ἐπὶ τῶν αἰγῶν καθήμενοι διὰ τῆς πέτρας. ἐπὶ δὲ τῆς πέτρας ὁδὸς ἐστὶν ἐπ’ αὐτῆς τῆς ὀξύτητος, σὺν μεγίστῃ ἀνάγκῃ ἀνθρώπῳ διελθεῖν. ἐπ’ ἄν δὲ τῶν ἑκατέρων μερῶν ἄνθρωποι συναπαντηθῶσι συμβουλεύονται ἐν ἑαυτοῖς, τίσιν αὐτῶν σταθεῖναι, τίσι δὲ πορευθεῖναι. και τίσιν ἐγγὺς ἐστὶ κατάλυμα. ἔστι γαρ καταλύματα κατὰ τὴν ὁδόν. ἐὰν δὲ οὐκ εἰρηνεύσουσιν ἐν ἑαυτοῖς, πόλεμον ἀλλήλοις ἐπιφέρουσιν, οἵτινες δὲ νικήσουσιν, ἐκεῖνοι καὶ πορεύο- Николай Спафарий Милеску, Сибирь и Китай (Кишинев: Государственное Издательство «Картя Молдовеняскэ», 1960) σ. 41 Да от Тобольска вверх по Иртышу до устья Ишима реки и по правой стороне Ишима чрез речки Торгой до Камени Олотова езды 3 недели, а от Камени Олотова до речки Кындырли езды 4 недели, а от речки Кындырли до речки Чуя езды 3 дня, а от речки Чуя до казачьи орды… 157 Στέφανος Μ. Κορδώσης νται. πολλοὶ δὲκαὶ ἀνέμῳ ἐν τῇ ὁδῷ ταύτῃ ἐξαίφνης ἁρπάζονται ἄνευ μνήμης. καὶ αὕτη ἡ ὁδὸς πάνυ ἀναγκαία, οἱ δὲ ἄνθρωποι τοῦ Τομπολίου οὐ πορεύονται.502 502 Σημείωση 116 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐπὶ τῆς λέξεως: οὐκ ἐπορεύθησαν. 158 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 Τμήμα 3.3 (σ. 216) Περὶ τῆς τοῦ Κιτάϊου/ Rospis’ sibirskim gorodam i ostrogam τμήμα 3.3 (σσ. 216) Περὶ τῆς τοῦ Κιτάϊου (Κεφ. 7ον) “Роспись сибирским городам и острогам”, στο: А. Титовъ, Сибирь Въ XVII Веке. Сборникъ Старинныхъ Русскихъ Статей о Сибири и Прилежащихъ Къ Ней Земляхъ (Москва, 1890). σ. 14-15 Κεφ. 7ον Ἀπὸ δὲ τοῦ τομπόλσκη ἄνω διὰ τοῦ ἠρτήση | ἕως τοῦ Τάρα πλοιαρίοις ὁδὸς ἡμερῶν τριῶν ἑβδομάδων· ἀπὸ δὲ τοῦ τάρα ἕως τῆς γιαμησέβας ἁλμυρᾶς λίμνης, ὁδὸς τεσσάρων ἑβδομάδων. И всего отъ Тоболска до Тары водянымъ путемъ ходу 4 недели со днемъ…. А отъ Тарского города до Ямыша солянова озера вверхъ воды [Иртишемъ рекою, какъ посылаютъ по соль тоболскихъ и иныхъ Сибирскихъ городовъ Тоболского розряду служивыхъ людей,] въ дощаникахъ ходу 4 недели и 3 дни. “Список с чертежа Сибирской земли”, στο: А. Титовъ, Сибирь Въ XVII Веке. Сборникъ Старинныхъ Русскихъ Статей о Сибири и Прилежащихъ Къ Ней Земляхъ (Москва, 1890). P. 44-45 Ἀπὸ τῆς γι͜αμησέβας λίμνης ἕως τῆς λίμνης ἀσάνης μικροῖς μονοξύλοις ὁδὸς ἑβδομάδων ἑπτὰ. διὰ τοῦ πεδίου δὲ, ἑβδομάδων 5. А Ямышъ озеро отъ реки за 5 верстъ. A отъ пристанища въ верхъ же по Иртышу реке до Ясана озера мелкими судами ходу 5 дней; а отъ Тары же до Ясана озера степыо езду 2 недели. 159 Στέφανος Μ. Κορδώσης Κύκλῳ δὲ ταύτης τῆς λίμνης κουτζέβια503 τῶν ἀμπλάεβων504. εἰς δὲ τὸ ἀμπλάϊ, κάστρον πέτρινον ἐστί μπέσκα. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἀμπλάγι͜α ἕως τοῦ κονταϊσίνηχ οὐλούσοβ,505 ὁδὸς δύο ἑβδομάδων. Ἀπὸ δὲ τοῦ κονταϊσήχ οὐλούσοβ ἕως τοῦ ἐλιδένϊα ταϊσῆ τῶν μουγγάλων, ὁδὸς τριῶν ἑβδομάδων. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἐλιδένια ταϊσῆ ἐπὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ σελενγκήνου ποταμοῦ, ἕως τοῦ ταρχάνου τογιὰ κάστρου, ὁδὸς τριῶν ἑβδομάδων. Ἀπὸ δὲ τῆς ταρχάνου τογιὰ πόλεως ἕως τῆς βασιλείας τοῦ Κιταΐου, ὁδὸς ἡμερῶν εἰκοσιπέντε. А отъ Ясана озера отъ Абалаевыхъ жилищъ до Конташиныхъ улусовъ езду неделя. А отъ Конташиныхъ улусовъ до урочища Урунги, где живутъ Мунгальцы, езду неделя же. А отъ урочища Урунги до урочища Булагуну езду неделя; а отъ Булагуну до Елденя Мугальскаго тайши, Алтая камени, до Китайскаго рубежа, до ИрденьЗайсана, тайши Мугалъ,езду 3 недели; а отъ Зайсана тайши, переехавъ за рубежный камень Алтай, до урочища Абуги езду неделя; Σημείωση 117 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐν τῷ περιθεωρίῳ: οἰκητηρίου. Σημείωση 118 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐν τῷ περιθεωρίῳ: ἔθνος. 505 Σημείωση 119 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐν τῷ περιθεωρίῳ: κατοικία. 503 504 160 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 Τμήμα 3.4 (σσ. 217-219): Περὶ τῆς τῶν Δαούρων ὁδοῦ (Κεφ. 8ον-9ον) А. Титовъ, Сибирь Въ XVII Веке. Сборникъ Старинныхъ Русскихъ Статей о Сибири и Прилежащихъ Къ Ней Земляхъ (Москва, 1890). σ. 46-47 Κεφ. 8ον Ἀπὸ δὲ τοῦ Τομπόλσκου κάτω διὰ τοῦ ποταμοῦ ἠρτήσ̣̤ου ἕως τοῦ Διαμιάνσκου γι͜άμου ἐν μονοξύλῳ, ὁδὸς τεσσάρων νυχθημέρων. Ἀπὸ δὲ τοῦ Δαμιάνσκου506 ἕως τοῦ Σαμάροβσκοῦ γι͜άμου,507 ὁμοίως τεσσάρων νυχθημέρων. Ἀπὸ δὲ | τοῦ Σαμάροβσκου γι͜άμου ἕως τοῦ στομίου τοῦ ἤρτηση ποταμοῦ, ὁδὸς ἡμισῆς ἡμέρας. Ἀπὸ δὲ τοῦ στομίου τοῦ ἤρτηση ποταμοῦ ἄνω διὰ τοῦ ποταμοῦ ὄμπα ἕως τοῦ Σουργούτου, ὁδὸς ἡμερῶν 9. Ἀπὸ δὲ τοῦ Σουργούτου μέχρι τοῦ Ναρήμου διὰ τοῦ αὐτοῦ ὄμπα ποταμοῦ, ὁδὸς ἑβδομάδων β΄ ἢ και γ΄. Ἀπὸ δὲ τοῦ Ναρήμου ἕως τοῦ στομίου τοῦ ποταμοῦ Κέτη, ὁδὸς ἡμέρας. Ἀπὸ δὲ τοῦ Ναρήμου ἕως τοῦ ὀστρόγου508 τοῦ Κέτη, ὁδὸς ἡμερῶν ὀκτὼ ἢ καὶ ἐννέα. Ἀπὸ δὲ τοῦ ὀστρόγου τοῦ Κέτη ἕως τῆς μακόβσκιας χειμασίας διὰ τοῦ Κέτη ποταμοῦ ἄνω, ὁδὸς ἑβδομάδων ἔξ ἢ καὶ 7. Ἀπὸ δὲ τῆς μακόβσκιας χειμασίας διὰ ἑλκύ- ТРЕТЬЯ ГРАНЬ А отъ Тобольска же въ низъ по Иртышу реке плыть до Демьянского яму 3 дни; а отъ Демьянского яму до Самаровского 3 дни; а отъ того места до усть Иртыша реки въ верхъ по Обе реке до Сургута ходу 10 дней. А отъ Сургута до Нарыма ходу по той же реке по 3 и по 4 недели; а отъ Нарыма до усть Кети реки ходу день. А въ верхъ по Кете реке до Кецкого острогу ходятъ по 3 и по 8 дней; а отъ Кецкого до Маковского зимовья, въ верхъ по Кете , доходятъ по 6 и по 7 недель; а Σημείωση 120 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐν τῷ περιθεωρίῳ: Δαμιανοῦ. Σημείωση 121 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐν τῷ περιθεωρίῳ: γι͜άμος λέγεται ἔνθα τὰ βασιλικὰ ἄλογα ἀλλάζονται. 508 Σημείωση 121 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐπὶ τῆς λέξεως: πόλεως. 506 507 161 Στέφανος Μ. Κορδώσης σεως βολόκ (ἤτοι δι’ ἑλκύσεως τῶν μονοξύλων ἐπὶ τῆς ξηρᾶς) ἕως τοῦ ἐνησέϊσκογου κάστρου, ὁδὸς ἱππέων ἡμερῶν δύο. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἐνησέϊσκογου ὀστρόγου ἄνω διὰ τοῦ ποταμοῦ ἐνησέου ἕως τοῦ στομίου τοῦ ποταμοῦ Τούνγουσκη, ὁδὸς ἡμερῶν δύο. Διὰ δὲ τοῦ Τουνγούσκου ποταμοῦ ἄνω ἕως τοῦ μπαλαγάνσκαγου κάστρου, ἑβδομάδων δώδεκα· ἐπὶ ταύτης δὲ τῆς ὁδοῦ εἰσὶν ὀκτὼ χάη, μεγάλα καὶ φο | βερὰ. ἀπὸ δὲ τοῦ στομίου τοῦ ἠζήμου, τὸν αὐτὸν δὲ ποταμὸν τουνγοῦσκον, ὀνομάζουσι ἀνγάραν. Ἀπὸ δὲ τοῦ μπαλαγάνσκαγου κάστρου, ἕως τοῦ μπράτσκαγω ὀστρόγου ἄνω, διὰ τοῦ ἀνγάρου ποταμοῦ, ὁδὸς δύο ἑβδομάδων. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἠρκούτσκογω κάστρου, ἕως τῆς μπαϊκαλόβσκης θαλάσσης, ὁδὸς ἑβδομάδος. Τὴν δὲ θάλασσαν μπαϊκάλσκας διαπερῶσιν ἱστίοις, ἕως τοῦ στομίου τοῦ σελένγη ποταμοῦ, εἰς τρία ἡμερόνυχτα. καὶ ἄνω διὰ τοῦ σελένγη ποταμοῦ, μέχρι τοῦ στομίου τοῦ χήλκα ποταμοῦ, ὁδὸς δεκατριῶν ἡμερῶν, ἀπὸ δὲ τοῦ στομίου τοῦ χήλκα ποταμοῦ, ἕως τοῦ σελενγήσκογου κάστρου, ὁδὸς ἡμερας. отъ Маковского зимовья, чрезъ волокъ, до Енисейского острогу 2 дни. ЧЕТВЕРТАЯ ГРАНЬ. А отъ Енисейского острогу въ верхъ по Енисею реке до усть Тунгуски реки ходу 2 дни. A пo Тунгусской реке въ верхъ до нижняго Братского острогу ходу 12 недель; a пo той Тунгусской 8 пороговъ, а съ усть Илиму реки той же реки зовъ Ангара. А отъ нижняго Братского острогу и отъ усть Оки реки въ верхъ по Ангаре же до Балаганского острогу и до Иркутского, по той же реке , ходятъ въ неделю. А Вайкалъ озеро перебегаютъ дни въ три до Селенги реки; а въ верхъ по Селенге реке, выше устья Хилка реки, новой Селенгинской острожекъ. А ходу отъ Байкала озера до усть Хилка реки 13 дней; а отъ Хилка реки, по Селенгу реку, до Селенгинского острогу день; ПЯТАЯ ГРАНЬ. А Амуромъ рекою въ низъ мимо устья реки Черныя до устья Урки реки, где бываетъ китайской Лапкаевъ городъ, а ныне зовется Албазинской острожекъ: 162 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 ἀπὸ δὲ τοῦ σελεγήνσκογου ὀστρόγου διὰ τοῦ πεδίου μέχρι τῆς πόλεως τῶν μουγγάλων, ὁδὸς ἡμερῶν δέκα. ἀπὸ δὲ τῆς Κουτουχτολόμης ἕως τῆς βασιλείας τοῦ Κιταΐου ὁδὸς ἡμερῶν εἴκοσι. Κεφ. 9ον Ἀπὸ δὲ τοῦ σελένγη ἄνω διὰ τοῦ χήλκα ποταμοῦ ἕως τοῦ κάστρου τοῦ ἠργανίου, ὁδὸς ἑβδομάδων 14. ἀπὸ τοῦ ὀστρόγου δὲ τοῦ ἠργανίου διὰ τῶν λιμνῶν καὶ δι’ ἑλκύσεως τῶν μονοξύλων ἕως τοῦ ποταμοῦ ἠνγόδα, ὁδὸς ἡμέρας. ἀπὸ δὲ τῆς ἑλκύσεως κάτω διὰ τοῦ ποταμοῦ ἠνγόδα καὶ Σήλκα ἕως τοῦ στομίου τοῦ νέρτζα ποταμοῦ μέχρι τοῦ κάστρου αὐτοῦ, φθάνουσι εἰς τρία ἡμερονύχθια. ἀπὸ δὲ τοῦ ὀστρόγου τοῦ νέρτζα ἕως τοῦ στομίου τοῦ ἀργοῦνα ποταμοῦ, πλεύσιμον τριῶν ἡμερονυχθίων. ἐνθάδε προσηνώθη ὅ,τι Σήλκας καὶ ἀργούνας οἱ ποταμοὶ, ἐκεῖθεν ἤρξατο Ἀμούρας ὁ μέγας ποταμὸς. διὰ τοῦ ἀμούρα δὲ ποταμοῦ ἕως τοῦ μικροῦ κάστρου τοῦ ἀλμπαζανίου ἕως τοῦ Τάνα ποταμοῦ διὰ τοῦ πεδίου, ὁδὸς ἡμερῶν πέντε· ἀπὸ δὲ | τοῦ Τάνα ἕως τοῦ Ναούνα ποταμοῦ, ὁδὸς ἡμερῶν δύο· ἀπὸ δὲ τοῦ Ναούνα ποταμοῦ ἕως τῆς βασιλείας τοῦ Κιταΐου ὁδῶν ἡμερῶν δώδεκα. ЧЕТВЕРТАЯ ГРАНЬ (σ. 47) а отъ Селенги, въ верхъ по Хилку реке, до Иргенского ocтpoгy ходу 14 недель. А отъ Иргенского острогу озерами и волокомъ до Ингоды реки ходу день; а отъ волока въ низъ по Ингоду реку до устей Нерчи реки—до Нерчинского острогу 3 сутки … А отъ Нерчи въ низъ по Шилке до устья Аргуни реки плыть 3 дни; а где сошлися реки Шилка и Аргуня, и съ того места пошла река Амуръ…. ПЯТА Я ГРАНЬ . Амуромъ рекою въ низъ мимо устья реки Черныя до устья Урки реки, где бываетъ китайской Лапкаевъ городъ, а ныне зовется Албазинской острожекъ. 163 Στέφανος Μ. Κορδώσης Τμήμα 4 (σσ. 229-237): Περιγραφή Κασπίας/ Nakaz tsarya Alekseya Mikhaylovicha Makhmetu Isupu Kasimovu Κείμενο: Περιγραφή της Κασπίας Θάλασσας (Suppl. grec 1042 σσ. 229-237). ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς Κασπίας θαλάσσης Περιγραφὴ διαβάσεως 509 ἱππικῆς ἀπὸ τὸ πέτρινον κάστρον, ἕως τὰ μέρη τῆς Ἰνδίας. (σ. 229) Ἀπὸ τὸ κάστρον Ἰαΐκ εἶναι μία ὁδὸς κατὰ τοὺς κάμπους, διὰ τοῦ ποταμοῦ ἔνμπου, καὶ διὰ ποταμοῦ δαρίου, καὶ δι’ ἑτέρων ποταμῶν, ἕως τῶν μπουχάρων τὸ κάστρον Χήβα λεγόμενον εἶναι στράτα δύο ἑβδομάδων. Ἀπὸ δὲ τοῦ Χήβα, ἕως τοῦ μπουχάρων πάλιν κάστρου λεγόμενον μπάλλα μία ἑβδομάς. Ἀπὸ δὲ τὴν μπάλλα ἕως τὸ κάστρον τῆς Ἰνδίας συνορικὸν λεγόμενον Καμπίλα, τρεῖς ἡμέραις. Ἀπὸ δὲ τὴν Καμπίλα, ἕως ἄλλον κάστρον τῆς Ἰνδίας λεγόμενον Δαμαλτάν, ὀλιγώτερον μιᾶς ἑβδομάδος. Ἀπὸ δὲ τὸν Δαμαλτὰν ἕως ἄλλον κάστρον τζεναμπάτα λεγόμενον, μία ἑβδομάς. Ἀπὸ δὲ τὴν τζεναμπάτα, ἕως ἄλλον κάστρον λεγόμενον λαγούρα, ὄπου κάθεται ὁ βασιλεὺς τῆς Ἰνδίας τρεῖς ἡμέραις. Кобеко, Дмитрий, επιμ. Наказ царя Алексея Михайловича Махмету Исупу Касимову, посланному в 1675 году к великому моголу Аурензебу. С. Петербург: Тип. В. Киршбаума, 1884., 1884. Отъ Яицкаго города ехать степью черезъ реку Енбу и черезъ реку Дарью, и черезъ иныя реки, До бухарскаго города до Хивы 2 недели. А отъ Хивы до бухарскаго-жъ города до Балха 1 неделя. А отъ Балха до индейскаго-жъ до украиннаго города до Кабалы полнедели. А отъ Кабалы до другаго индейскаго города до Малтанъ меныпи недели. А отъ Малтана до города-жъ Женабата неделя. А отъ Женабата до города до Лагура, где индейской царь живетъ, полнедели. Σημείωση 128 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐπὶ τῆς λέξεως: ὁδὸν. ἐνταῦθα ἡ γραφὴ παραλλάσσει. 509 164 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 (σ. 230) Ἀπὸ δὲ τὸν λαγούρα, ἕως τὸ μεγάλον βασιλικὸν κάστρον λεγόμενον ἄγρον ἡμέρας πέντε. А отъ Лагура до индейскаго до великаго царственнаго города Агры 5 дней. Εἰς αὐτὸ τὸ μεγάλον κάστρον κάθεται ὁ βασιλεὺς μνογόλης, τοῦτος ἐξουσιάζει πολλῶν βασιλέων τῆς Ἰνδίας. Ἀπὸ δὲ τὸ βασιλικὸν αὐτὸ κάστρον, τὸ λεγόμενον ἄγρον, ἕως τὸ κάστρον τῆς Ἰνδίας λεγόμενον ναραμπάτα τρεῖς ἑβδομάδες, καὶ ἡμέραις δύο, εἰς αὐτὸ κάθεται τρίτος βασιλεὺς τῆς ἰνδίας. Καὶ ὅλη ἡ ποσότης τῆς ἱππι510 κῆς ὁδοῦ ἀπὸ τὸ κάστρον λεγόμενον Ἰαΐκ, ἕως τὸ τρίτον κάστρον ναραμπά, ὅπου εὑρίσκεται τρίτος βασιλεὺς, εἰσὶν ἑβδομάδες δέκα, μὲ τὰ δὲ βαρέα πράγματα καὶ μὲ καμήλια διττὸν ἔσται. Εἰς αὐτὸ τὸ κάστρον τῆς Ἰνδίας τὸ τρίτον λίθους πολυτιμίτους ἐπὶ πλεῖστον εὐρίσκουσιν. Ἀπὸ δὲ τὸν ἰαραμπάτην, ἕως τὸν λιμένα τῆς θαλάσσης τὸ ἀκρωτήριον τοῦ ὠκεανοῦ, καὶ ἕως τὸ κάστρον τὸ λεγόμενον ἀμπασμπενδέρικα, μία ἑβδομάδα. Οἱ δὲ νέμτζοι λέγουσιν, ὅτι διὰ τοῦ ὠκεανοῦ ἐν πλοίοις ἀπὸ τὰ κάστρα τῶν νεμτζῶν ἀπὸ τὰ ὁποῖα πηγένουσι νὰ πραγματεύονται πρὸς τὸν ἀρχάγγελον, καὶ ἀπὸ τὸν ἀρχάγγελον ἕως τὸ κάστρον τῆς Ἰνδίας ἰαραμπάτην καὶ ἕως τὸν λιμένα καὶ μετὰ ὄπισθεν μέρη εἰς τέσσαρας χρό- Въ томъ городе Агре живетъ большой индейской царь, Многолъ; тотъ царь многими индейскими цари владеетъ. А отъ царственнаго города Агры до индейскаго-жъ города до Нарабата 3 недели 2 дни. Въ томъ города Анарабате третiй индейской царь. 510 И всего отъ Яицкаго города до индейскаго до третьяго царя, до города до Нарабата езды конной 10 недель, а вьюками и на верблюдахъ вдвое. Въ той Индее во Нарабата каменья дорогаго въ земле сыскиваютъ гораздо много. А отъ Нарабата до морской пристани до губы окiяна моря до города Абасбендерыка езды 1 неделя. А немцы сказываютъ: окiяномъ моремъ ходу кораблями отъ немецкихъ земель, отъ техъ, изъ коихъ земель ездятъ торговать къ Архангельскому городу, да отъ Архангельскаго города до того индейскаго города до Нарабата и до пристани и съ задами въ четыре годы и болыпи и меньши малымъ, Σημείωση 129 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐν τῷ περιθεωρίῳ: ἀναβάτων ὄντων. 165 Στέφανος Μ. Κορδώσης νους καὶ περισσότερον, καὶ ὀλιγώτερον φθάνουσι. да и путь морской гораздо де нуженъ. Ὁ δὲ πόρος τῆς θαλάσσης πολλὰ κινδυνόδης, ἀπὸ δὲ τὸ κάστρον ἀμπασμπενδέρικα ἕως ἄλλο κάστρο Μπεν – (σ. 231) δὲρ Σουρὰτ τῆς Ἰνδίας εἶναι ὀκτὼ ἡμέραις. Ἡ δὲ τοποθεσία αὐτοῦ τοῦ κάστρου σιμὰ εἶναι εἰς τὸ ἴδιον ἀκρωτήριον τοῦ ὠκεανοῦ. Ἀπὸ δὲ τὸ μπενδέρ σουράτου, ἕως ἄλλο | κάστρον τοῦ Σάχου τὸ μπενδέρ ἀμπὰς εἶναι δρόμος ἑπτὰ ἡμερῶν. Ἡ δὲ τοποθεσία αὐτοῦ τοῦ κάστρου εἰς τὸ ἴδιον ἀκρωτήριον τοῦ ὠκεανοῦ. Παρ’ ᾧπερ ἀκρωτηρίῳ τῆς θαλάσσης εὑρίσκεται καὶ ἄλλο κάστρον τοῦ Σάχου λεγόμενον Χουρμία, ἀπὸ δὲ τὸ μπενδὲρ ἀμπὰς ἕως αὐτὸ φθάνουσιν εἰς 4 ἡμέραις. Σιμὰ εἰς τὰ ὁποῖα κάστρα εἰς αὐτὸ τὸ ἀκρωτήριον εὑρίσκουσι μαργαρίτας, ἐνίοτε δὲ αὐτοὺς τοὺς τόπους τῶν μαργαριτῶν τοὺς ἀγοράζουσι καὶ οἱ νέμτζοι μιράζοντες εἰς δύο μερτικά. Τὸ εἴ, τί δώσει ὁ Θεός. Ὁ δὲ δρόμος ὅλος ἀπὸ τὸ κάστρον ἰαΐκ ἕως τὸ κάστρον χουρμὰ εἶναι δεκατεσσάρων ἑβδομάδων. Καὶ εἰς ὅλον τὸν δρόμον εὑρίσκεις κονάκια πάντοτε κάστρα καὶ τόπους κατοικειμένους. Ἀπὸ δὲ τὸ ἴδιον κάστρον ἰαΐκ ἕως τὸ κάστρον τῶν μπουχάρων σαμαρχάνι ὁ ἱππικὸς δρόμος δέκα ἡμερῶν. Ἀπὸ δὲ τὸ σαμαρχάνι ἕως τὸ βα- А отъ города Абасбендеруку до индейскаго города до Бендерсурету езду 8 дней. 166 А стоитъ тотъ городъ у той же окiянской губы. А отъ Бендерсурету до шахова города до Бендеръабасы езду 7 дней. А стоитъ тотъ городъ у той же окiянской губы. Да подле той же губы морской шаховъ же городъ Хурмысъ; езду до него отъ Бендеръабасы 4 дни. И подъ теми городами въ той морской губе добывають жемчугъ, а иногды немцы тотъ жемчужной промыселъ изъ полу откупаютъ. А всего отъ Яицкаго города до города Хурмыса езду конемъ 14 недель, А ехать все городами и жилыми местами. Да отъ Яицкаго жъ города до бухарскаго жъ города Самархай конской езды полъ 2 недели. А отъ Самархани до ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 σίλειον τῆς Κιταΐας ὀγλιγορώτερος δρόμος εἶναι τρεῖς μήνες. Καὶ ὅλος ὁ δρόμος ὀγλιγορώτερος ἀπὸ τὸ κάστρον τοῦ Ἰαΐκ ἕως τὸ βασίλειον τῆς Κιταΐας εἶναι δεκατέσσερες ἑβδομάδες, μετὰ δὲ φορτωμάτων διπλὸς, καὶ πάν – (σ. 232) τα ἀπὸ κάστρα ἀπερνοῦμεν καὶ ἀπὸ τόπους κατοικειμένους. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλη ὁδὸς ἀπὸ τὸν ἴδιον τόπον τοῦ Ἰαΐκ, ἐγγύτερα πρὸς τὸ βασίλειον τῆς Κιταΐας διὰ τῆς ἐρήμου δῆδη, πλὴν κινδυνόδης, τάταροι γὰρ αὐτοῦ κατοικοῦσι καὶ ἄλλα ἔθνη τῶν τοιούτων. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλη ὁδὸς ἀπὸ τὸ ἀστραχάνι, ἀπὸ τὸ ἄλλον μέρος τῆς θαλάσσης διὰ τοῦ τέρεκ καὶ διὰ τῶν κουμίκων, καὶ διὰ τοῦ Σάχου τῆς γῆς πρὸς τὸ ἴδιον ἀκρω | τήριον καὶ πρὸς τὰ ἴδια κάστρα ἤτοι μπενδὲρ ἀμπάα, καὶ κουρμίστ, ἀπὸ τὸ ἀστραχάνι ἕως τὸ τέρεκ διὰ ξηρᾶς ἑπτὰ ἡμέραι. китайскаго царства скорою ездою въ три месяца. И всего отъ Яицкаго города до китайскаго царства въ 14 недель скорою ездою, а вьюками вдвое, ехать все городами, жилыми жъ местами. Ἕως τὸ χωρίον τοῦ ἀνδρέα μία ἡμέρα. Ἕως τοῦς τάρκους δύο ἡμέραι. Ἕως τοὺς μπουϊνάκους ἡμέραι 2. Ἕως τὸν οὐσμίαν ἡμέρα 1. Ἕως τὸ δερμπέν μία. Ἕως τὸ σεμὰχ πέντε. Ἀπὸ δὲ τὸ σεμὰχ ὁ δρόμος ὀπίσω ἀπὸ τὸ βουνὸν ἕως τὸ ἄρδεβήλι ὀκτὼ ἡμέραι. Ἕως τὸ Καζμπίνι, ἕξ. Ἕως τὸ σόβι, τρεῖς. Ἕως τὸ κούμα, μία. Ἕως τὸ κασάνι, δύο. А Ондреева деревня 1 день. А отъ Яицкаго жъ города и ближе того есть путь къ китайскому жъ государству степью и темъ путемъ проехать нельзя, потому калмыки и татаровя и иные многiе кочевные люди живутъ. А отъ Астрахани по другую сторону море черезъ Терекъ и черезъ Кумыки и шаховою землею къ той же морской губе и къ темъ же городамъ въ Бендеръабасы и къ Хурмысу путь, а езду: А отъ Астрахани до Терка сухимъ путемъ 7 дней. До Торковъ 2 дни. До Буйнаковъ 2 дни. До Усмей 1 день. До Дербени 1 день. До Шемахи 5 дней. А отъ Шемахи дорога по загоры до Ардевиля 8 дней. До Казбина 6 дней. До Савы 3 дни. До Кума 1 день. До Кашанн 2 дни. 167 Στέφανος Μ. Κορδώσης Ἕως τὸ ἰσπογάνι, τρεῖς. Ἀπὸ δὲ τὸ ἰσπογάνι ἕως τὸ ἀκρωτήριον | τοῦ ὠκεα- (σ. 233) νοῦ, ὅπου εὑρίσκουσι τὰ μαργαριτάρια. Ἕως το λάρι, ἑπτὰ ἡμέραι. Ἕως τὸ Στράζα, πέντε. Ἕως τὸ μπενδὲρ ἀμπὰσι, ὀκτώ. καὶ ὅλος ὁ δρόμος ἀπὸ τὸ ἀστραχάνι, ἕως τὰ ῥηθέντα κάστρα, εἶναι ἐννέα ἑβδομάδες. До Испогани 3 дни. А отъ Испогани до морской губы окiянской, где жемчугъ добываютъ: Περιγραφὴ ἄλλης ὁδοῦ σιμὰ εἰς τὴν θάλασσαν τῆς χβαλίν, ἕως τὸ Μεσέτι, καὶ τὸ κανδάγαρι. Роспись куды другой путь подле Хвалимскаго моря отъ Дербени подле моря да до Мешети, да и до Кандагаря: Отъ Дербени до города Баки 7 денъ. До Свиного базару 8 дней. До Талышей 2 дни. До Кескаря 2 дни. До Кесмы 1 день. До Ряши 2 дни. До Лагажанъ 1 день. До Ленгура день. До Аманъ города великаго 4 дни. До Балфрушъ 3 дни. До Сара 3 дни. Ἀπὸ τὸ χωρίον, ἕως τὸ κάστρον μπάκι ἑπτὰ ἡμέραι. Ἕως τὸ σβηνόϊ μπαζάρι μία. Ἕως τοὺς ταλίσους, δύο. Ἕως τὸ κεσκάρι, δύο. Ἕως τὸ κέσμι, μία. Ἕως τὸ ῥιάσι, δύο. Ἕως τοὺς λοζάνους, μία. Ἕως τὸ λενγούρι μία. Ἕως τὸ ἀμάλι κάστρον 4. Ἕως τὸ μπαλφρούτι, τρεῖς. Ἕως τὸ σάρα, τρεῖς. Ἕως τὸ μεσεδοσὲρ, μία. Ἕως τὸ φαραμπάτι, μία. Ἕως τὸ ἀσρὰφ κάστρον, μία. Ἕως τὸ ἀστραμπάτι, 2. Τὸ μεσέτι πηγένει ἀπὸ τὴν θάλασσαν μέσα εἰς τὴν (σ. 234) ἔρημον 12 ἡμέραι. καὶ ἕως τὸ Κανδαγάρι 4 ἑβδομάδες. ἄπὸ δὲ τὸ Κανδαγάρι ἕως τοὺς μπουχάρους ὡς ἔνα μῆ168 До Ларя 7 денъ. До Ширязя 5 денъ. До Бендеръабасы 8 денъ. И всего отъ Астрахани до техъ же городовъ другимъ путемъ езду 9 недель. До Фарабата 1 день. До Ашрафа великаго города 1 день. До Астрабата 2 дни. Мешеть пошла отъ моря въ степь 12 денъ. А до Кандагара 4 недели. А отъ Кандагара до Бухаръ ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 να ὁ δρόμος Καὶ ὄλος ὁ δρόμος ἀπὸ τὸ δερμπέντ καὶ ἕως τὸ Κανδαγάρι 15 ἑβδομάδες. езду съ месяцъ. Περιγραφὴ τῶν ἐμβασιῶν εἰς τὴν θάλασσαν τῆς χβαλὴν μὲ μπούσια, καὶ μὲ καράβια καὶ ὄνομα ἑκάστης. αη. ἐμβασία εἰς τὸ τέρεκ. βη. εἰς τοὺς ταρκούς. γη. εἰς τὸ νήζοβο. 4. εἰς τοὺς ταλίσους. 5. εἰς τὴν λενγούρα. 6. εἰς τὸ ἀστραμπάτι. 7. εἰς τὸ δερμπέν. 8. εἰς τὸ μπάκι. 9. εἰς τὸ ῥιάσι. 10. εἰς τὸ φαραμπάτι. εἰς τὰ τρουχμέντζη, τρεῖς. εἰς τὸ ἰαΐκ ποτάμι μία. Προσέτι εἶναι ἐμβασίαι καὶ τριγύρου εἰς τὸ ἀστραχάνι, εἰς τὴν ἐκβολὴν τοῦ βόλσκου, ὅλαι δὲ αἱ ἐμβασίαι τριγύρου εἰς τὴν θάλασσαν τὴν χβαλὶν δεκατεσσάρες ἔξω ἀπὸ (σ. 235) τὸ ἀστραχάνι. Δεν υπάρχει αντίστοιχο ρωσικό κείμενο στο πρωτότυπο Περιγραφὴ διὰ ξηρᾶς τῆς ταχυδρομίας τριγύρου εἰς ὅλην τὴν θάλασσαν τὴν Χβαλὶν. Ἀπὸ τὸ ἀστραχάνι ἕως τὸ Τέρεκ, ἑπτὰ ἡμέραι. Ἕως τοὺς τάρκους, 2. Ἕως τοὺς μπουϊνάκους, 2. Ἕως τὴν οὐσμίαν. 1. Ἕως τὸ δερμπένι, 1. Ἕως τὸ μπάκι, 1. Ἕως τὸ σβηνόϊ μπαζάρι, 8. Ἕως τοὺς ταλίσους, 2. Роспись сухому пути скорою ездою около всего Хвалынскаго моря: Отъ Астрахани до Терка 7 денъ. До Таркова 2 дни. До Буйнаковы 2 дни. До Бусмiя 1 день. До Дербени 1 день. До Баки 7 денъ. До Свиного базару 8 денъ. До Талышей 2 дни. 169 Στέφανος Μ. Κορδώσης Ἕως τὸ Κεσκέρι, 2. Ἕως τὸ Κέσμι, 1. Ἕως τὸ ῥιάζη, 2. Ἕως τὸ λαγαζάνι, 1. Ἕως τὸ λενγούρ, 1. Ἕως τὸ ἀμάλα, 3. Ἕως τὸ μπανφρούσα, 3. Ἕως τὸ σάρα, 3. Ἕως τὸ φαραμπάτα, 1. Ἕως τὸ ἀσράπα, 1. Ἕως τὸ ἀστραμπάτ, 2. Ἀπὸ δὲ τὸ ἀστραμπάτι ἕως τοὺς τρουχμέντζους ἕξ ἡμερῶν. Ἀπὸ δὲ τοὺς τρουχμέντζους ἕως τὸ τζερ | λίβη μόρτζα, ἤτοι θαλασσάκι, εἰς τὸν περιάλιον ὁδὸς δεκατεσσάρων ἡμερῶν. Ἀπὸ δὲ τὸ τζερλίβη μόρτζα ἕως τοῦ ἰαΐκ δέκα ἡμερῶν. Ἀπὸ δὲ τὸ ἰαΐκ ἕως τὸ ἀστραχάνι ἕξ ἡμερῶν. Ὅλου δὲ τοῦ δρόμου πέντε ἑβδομάδες. Ὅλος δὲ ὁ πόρος τῆς ταχυδρομίας τριγύρου εἰς τὴν θάλασσαν τῆς Κασπίας δώδεκα ἑβδομάδων καὶ τεσσάρων ἡμερῶν. 170 До Кескерю 2 дни. До Кесмы 1 день. До Ряжи 2 дни. До Лагажани 1 день. До Ленгуръ 1 день. До Амала 4 дни. До Балфруша 3 дни. До Сары 3 дни. До Фарабата 1 день. До Асшрапа 1 день. … А отъ Астрабату до Трухменцовъ 6 денъ. А Трухменцами до Черливаго морца по берегу ехать 14 денъ. Отъ Черливаго морца до Яику 10 денъ. И всего 4 недели 2 дни. А отъ Яику до Астрахани 6 денъ. Итого 5 недель. И всего все море объехать скорою ездою 12 недель 4 дни. ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 Τμήμα 6 (σσ. 278-281): Επιστολή του Ερνέστου της Σαξονίας Εἰς δὲ τὴν ἀναφορὰν Ἐρνεΐστου τοῦ Κνέζου τῆς Σαξονίας, τὴν ὁποίαν αὐτὸς ἔγραψε πρὸς τὸν μέγαν αὐθέντην, μὲ τὸν ἀπὸ τὸ πασόλσκι πρηκάζι διάκον Συμεὼν, κατὰ τὸ ἐνεστὸς 7183ον ἔτος, Δεκεμβρίου 15, εἶναι γραμμένον. Ἀκοή, λέγει, εἰς αὐτοὺς εἶναι, ὅτι πῶς πραγματευταὶ ἄνθρωποι παγένουσιν εἰς τὸ βασίλειον τοῦ κιταγιοῦ πυκνᾶ. καὶ φέρουσιν ἀπὸ ἐκεῖ τὸ χόρτον τζάϊ, καὶ ἄλλα πράγματα. καὶ τοῦτο, διὰ ῥᾳδίαν κατάληψιν τῆς ὁδοῦ, καὶ διὰ νὰ συστήσωμεν ἐκεῖ πραγματείαν· ἡ καθολικὴ δουλεία στέκει, ὅτι ἂν γενῇ στρά | τα τῆς θαλάσσης εἰς τὸ βασίλειον τῆς Κίνας, εἰς τὴν ἀνατολικὴν θάλασσαν. διότι ἡ στράτα τῆς θαλάσσης εἶναι πολλᾶ καλλητέρα ἀπὸ τῆς ξηρᾶς, καὶ περισσότερα σύμφερα φέρνει. καὶ ἀνίσως καὶ εὑρεθῇ αὐτὴ ἡ στράτα ἀπὸ τὸν βόρειον ὠκεανόν, πρὸς τὸν ἀνατολικὸν ὠκεανόν, καὶ αὐτὴ ἡ στράτα εἰς τὸ κιτάγι, καὶ εἰς τὴν αὐτὴν ἰνδίαν, καὶ εἰς ὅλα τὰ δυτικὰ μέρη τῆς Ἀμερίκης, ὑμπορεῖ νὰ περάσῃ, καὶ κάθε λογὶς πολύτιμα πράγματα, χρυσίον καὶ λίθους τιμίους, καὶ μυροδικὰ βότανα, καὶ κάθε ἰατρικὰ καὶ πράγματα, (τὰ ὁποῖα ἀγοράζονται μὲ μεγάλην τιμὴν ἀπὸ τοὺς ἐγγλέζους καὶ γαλαντίους), χωρὶς κανένα ἔμποδον ὑμποροῦν νὰ φέρουσιν εἰς τὴν βασιλείαν τῆς ῥωσίας· καὶ ἐδόθεν πλουσία ἀνατολικὴ πραγματεία εἰς τὴν αὐθεντείαν τῆς βασιλικῆς μεγαλειότητος, θέλει ἀρχίσῃ.511 οἱ δὲ γαλάντιοι πρὸ πολλοῦ τὴν στράταν αὐτὴν ἐδοκιμάσασι πολλάκις, διότι ἠξεύρουσι καλά, πῶς ἤθελεν εἶναι κοντὴ στράτα ἐκείνη ὁποῦ αὐτοὶ ἐδοκίμασαν καὶ μὲ ὀλιγώτερα ἔξοδα ἠμπορεῖ νὰ τελειωθῇ, παρὰ (νὰ παγένουν) κύκλω τῆς ὅλης ἀφρικῆς· μάλιστα δὲ εἰς τὴν βόρειον δὲν εἶναι φόβος ἀπὸ κλέπταις. | καὶ τὸ γένος των γαλάντων ὁ ἀὴρ ὁ βόρειος τὸ ὠφελά, παρὰ ὁ θερμὸς ἀὴρ τῆς μεσημβρίας, μὲ τὴν ὁποίαν στράταν εἰς πολλοὺς πέφθουσι καὶ ἀποθνήσκουν. τὴν στράταν δὲ τῆς θαλούσσου οἱ γαλάντοι εἰς ὅλα δὲν τὴν ἠξεύρουσι· καὶ καμμίαν εἰς τοῦ λόγου τους βοήθειαν δεν ἐλπίζουσι, διότι εἶναι κυκλωμένοι μὲ τοὺς πάγους. καὶ ὡσὰν ἔρχεται ὁ χειμών δὲν ὑμποροῦσι νὰ γυρίσουν ὀπίσω. καὶ ἀπὸ τὰ καράβια φτιάνουσι σπήτια διὰ λόγου τους, καὶ ἀπὸ τὸ κρίος καὶ τὴν πείναν ἀποθνίσκουσι καὶ στρέφουσι χωρὶς καμμίαν δουλείαν. Καὶ ἀνίσως μὲ τοῦ μεγάλου αὐθεντὸς, τῆς αὐτοῦ βασιλικῆς μεγαλειότητος, τὸν ὁρισμὸν τὸ ἄνωθεν ἔργον ἐπιμελῶς κοιταχθῇ, τότες εἶναι βολετόν, μὲ τὴν βοήθειαν τοῦ Θεοῦ, νὰ ἐλπίζῃ καλλητέραν τύχην· διότι οἱ ὑποτεταγμένοι τῆς αὐτοῦ βασιλικῆς μεγαλειότητος εἶναι περισσότεροι καὶ δόκιμοι εἰς τὰ μέρη καὶ ταῖς γλώσσαις τῶν βορείων, καὶ ἠμποροῦσι μὲ καιρὸν νὰ ἔλθουν, καὶ με- 511 Σημείωση 153 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): ἐπὶ τῆς λέξεως: γενῆ. 171 Στέφανος Μ. Κορδώσης τὰ τὴν ἀνάλυσιν τοῦ πάγου νὰ τελειώσουσι τὴν στράταν τους. καὶ ἂν καλλὰ τοῦτο εἰς ἕνα καλοκέρι δὲν ὑμπορεῖ νὰ τελειωθῇ, μ’ ὅλον τοῦτο ὑμποροῦσιν εἰς κάποιον τόπον, νὰ εὑροῦν ἀρμύδαν εἰς στα | σιμον τόπον. καὶ νὰ προσμένουσιν ἕως νὰ περάσῃ ὁ χειμών, διὰ νὰ ὑμποροῦσι νὰ τελειώσουν τὴν στράταν τους καλλήτερα εἰς τὸ ἐρχόμενον καλοκέρι. καὶ διὰ τὸ ἔργον ἐτοῦτο εἶναι χρεία νὰ κατασκευάσῃ ἤ νὰ ἀγοράσῃ καράβια μερικὰ τὸ μεγάλομα μεσαίας τάξεως. καὶ σιμὰ εἰς τοῦτο κάμνει χρεία, νὰ εὕρῃ ἀνθρώπους βορείους, ὁποῦ νὰ εἶναι δόκιμοι εἰς τὸ πλέξιμον. καὶ εἰς τοῦτο τὸ ἔργον οἱ νέμτζοι, διὰ τὴν καθολικήν των πρᾶξιν, ὑπερβαίνουσι τοὺς ἄλλους. καὶ πρὸς τούτοις εἶναι χρειαζόμενοι δόκιμοι ναῦται καὶ κυνηγοὶ τοῦ γένους τῶν ῥωσῶν, κάτικοι τῶν βορείων μερῶν, οἱ ὁποῖοι ὑμποροῦσι, τὸ βάθος τῆς θαλάσσης καὶ τὴν στάσιν τῶν νησίων, ὡσαύτως δέ, καὶ ἕως εἰς τὴν ὑστάτην Ἀσίαν νὰ δοκιμάσουσι. Καὶ ὅταν τὸ ἔργον τοῦτο ἀρχισθῇ, τότε κάποιοι δόκιμοι εἶναι εἰς τὸ ἔργον τῆς θαλάσσης καὶ ὑμποροῦσιν εἰς τοῦτο νὰ δώσουσι πολλαῖς βοήθειαις. ἀμὴ κατὰ ἀλήθειαν ἀκόμι κανεὶς βεβαίως δὲν ὑμπορεὶ νὰ ὑποσχεθῇ τὴν τελείωσιν. διότι ἀκόμι βέβαια δὲν ἠξεύρουσι. εἶναι χείμαρρος τῆς θαλάσσης, ὁποῦ νὰ χωρίζῃ τὴν Ἀσίαν ἀπὸ τὴν Ἀμέρικαν, ἤ δὲν εἶναι, ἤ ἀνταμώνεται ἡ Ἀσία καὶ Ἀμέρικα τῇ γῇ, περὶ τούτου εἶ | ναι χρεία, βεβαίως, νὰ στείλλῃ ἄλλους, καὶ διὰ ξηρᾶς, οἵτινες ὁδεύοντες εἰς τοὺς ὄχθους τῆς θαλάσσης, ἤθελαν εὕρῃ καὶ ποῖοι ποταμοὶ τρέχουσιν εἰς τὴν βόρειον παγώδη θάλασσαν, καὶ εἰς τὰ στόμια αὐτῶν ἤθελαν ποιήσῃ λιμένας· καὶ οὕτως ἡ ἀνατολικὴ πραγματεία διὰ ξηρᾶς καὶ θαλάσσης ἤθελαν ὑμπορέσῃ νὰ φερθῇ καὶ νὰ ἔλθῃ. διότι εἰς τὰ βιβλία τῆς πρεσβείας τοῦ ἐπόλουκου γράφουσι πῶς εἶναι ἐκεῖ ποταμὸς πολισάλγα, ὁ ὁποῖος τρέχει ἀπὸ τὴν βόρειον γῆν τῶν τατάρων εἰς τὸν ἀνατολικὸν ὠκεανόν. καὶ οὕτως ἀνισῶς καὶ δὲν ἤθελεν εἶναι χείμαρρος εἰς τὴν θάλασσαν, ἦταν βολετὸ καὶ εὔκολον νὰ γενῇ ἐτοῦτο ἀπὸ τὴν ῥωσίαν πρὸς τὴν ἀνατολήν. οἱ δὲ κατοικειταί του γιαποντίου δὲν ἀγαπούσι τοὺς χριστιανοὺς πολλᾶ. καὶ διὰ τοῦτο ἡ πρὸς αὐτοὺς εἴσοδος εἶναι κοπιαστική.512 512 Σημείωση 154 μέσα στο πρωτότυπο κείμενο (στο τέλος): Ἐν τέλει μετὰ δύο σελίδας ἀγράφους εὕρηται ἡ ἑξῆς σημείωσις ἰδιόχειρος τοῦ Χρυσάνθου: Ἀπὸ Ἀστραχάνι ἕως Σινῶν, κυρίως τρία ἔθνη κατοικοῦσι, μπουχάροι οἵτινες ἔχουσι πόλεις, χώρας, πολίχνια, διδασκαλεῖα, καὶ φροντιστήρια, ὧν μητρόπολις τὸ Σεμαρχάν, ὅθεν ὁ ντεμὴρ ἀξάκ· μωαμετῖσται·εἶτα καλμοῦκοι, ἔθνος νομαδικὸν, εἰδώλοις τύοντε, ἄγριον, σκληρὸν, καὶ ἀτίθασον, οἰκοῦσι ἐν σκηναῖς, οἷς καὶ παρέχουσιν οἱ μπουχάροι τακτὸν κατ’ ἑνιαυτὸν ἵνα μὴ ἐνόχλησιν ἐμποιῶην αὐτοῖς. εἶτα μουγγάλοι, καὶ τοῦτο ἔθνος εἰδωλολατρικόν. ἐν τῷ περιθωρίῳ: ἀλλοτρίους οἶμαι καλοῦσι τοὺς μὴ ῥώσους. 172 ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 Τμήμα 12 (σσ. 348-353): Νέο Χρονικό/ Novyy Letopisets” Τμήμα 12. 1 (1ο κεφάλαιο του χρονικού) 348-351 Τῆς βασιλευούσης πόλεως Μοσκοβίας κατὰ τὸ μέρος τῆς Ἀνατολῆς εἶναι βασίλειον ὀνομαζόμενον… Платонов, Сергей Фёдорович, και Платон Григорьевич Васенко, επιμ. Полное собрание русских летописей, изданное по высочайшему повелению Археографическою коммиссиею I. Повесть о честнем житии царя и великаго князя Феодора Ивановича всея Руссии. II. Новый летописец. τ. 14 (Первая Половина). Санкт-Петербург, 1910, σ. 33-34 Τῆς βασιλευούσης πόλεως Μοσκοβίας κατὰ τὸ μέρος τῆς Ἀνατολῆς εἶναι βασίλειον ὀνομαζόμενον σιμπίρι εἰς τὸ ὁποῖον βασίλειον ἐκατοίκα βασιλεὺς κουτζούμ καὶ ἡ πίστις του εἶναι μουσουλμὰν κατὰ τὸν νόμον τοῦ μοαμέτ· καὶ τὰ ἄλλα ἔθνη ἐπροσκινοῦσαν τὰ ἴδωλα, καὶ ἄλλη γενιᾶ ἢ φυλ͜ιὰ ὁποῦ λέγεται τζοὺδ πίστιν καὶ νόμον δὲν ἤξευραν. ἀπ’ ἐδῶ λοιπὸν ἀρχηνοῦμεν νὰ λέγωμεν πῶς τοὺς ὑπόταξε ὁ θεὸς ἀπὸ κάτω εἰς τὸ βασίλειον τῆς μοσκοβίας· εἶναι λέγουσι κατὰ τὸ μέρος τῆς μεσημβρίας ποτάμι ὁποῦ λέγεται δὸν καὶ εἰς ἐκείνην ἐπάνω ἐζούσαν οἱ καζάκοι· καὶ ἀπὸ τὸ Δὸν εἰς ὀλίγον διάστημα εἶναι ποτάμι λεγόμενον Βόλγα. ἀπάνω εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόνταν καζάκοι καὶ ἐλήστευαν πολλὰ ἐκεῖ κατὰ τὸν βόλγα ἢ κατὰ τὰ ἄλλα ποτάμια, ἄλλην φορὰ ἐτζάκιζαν καὶ ἐπέρνασι καράβια βασιλικὰ μὲ πράγματα ἄλλη φορὰ τῶν 1. Отъ царствующаго града Москвы на восточную страну есть царство рекомое Сибирское, въ немъже живяше царь Кучюмъ; вера же ихъ бусарманская Мааметева закону, a иные языцы кумиромъ служаху и идоломъ поклоняхуся. а иные жъ Чюдь заблудящая, веры и закону не знаху; отсюду жъ начахомъ глаголати, како покори Богъ подъ руку царству Московскому. Есть бо на полуденную страну река глаголемая Донъ, на немъже живяху казаки; отъ Дону же не въ далнемъ растоянiи река глаголемая Волга, на нейже казаки живяху и вороваху много по Волзе и по иным рекамъ: овогда суды государевы громяху, овогда же пословъ Козылбажскихъ и Бухарцовъ и иныхъ многихъ громяху и побиваху. 173 Στέφανος Μ. Κορδώσης ἐλτζιῶν τὰ καράβια καὶ τῶν κιζιλμπασιῶν καὶ μπουχάρων καὶ ἄλλων πολλῶν ἐκατατζάκιζαν καὶ ἔπερναν πράγματα καὶ βίον πολύ. Καὶ σὰν εἶδεν ὁ βασιλεὺς Ἰωάννης τέτοιαν | ἀκαταστασίαν καὶ κλεψιμιὰν καὶ ἀνηπηκοΐαν ἔστειλε ἀπάνω τοὺς ἐδικοὺς του βοεβόδας καὶ ἐπρόσταξε νὰ τοὺς πιάνουν καὶ νὰ κρεμνοῦν καὶ ἄλλους πολλοὺς πιάνωντας ἐκεῖ ἀπεκεφάλησαν καὶ ἄλλοι πολλοὶ ὡς ἂν λύκοι ἐσκορπίσθηκαν καὶ ἔφυγαν ἀπὸ ἐκείνους, ἄλλοι ἀπάνω κατὰ τὸν βόλγαν ἔφυγαν 600 ὀνομάτοι, κατὰ τὴν εἴδησιν ὁποῦ ἔδωκεν εἰς τὸν βασιλέα ὁ μάξιμος τουπίκλην στρογανώβ· καὶ ὁ πρῶτος ἐκεινῶν ὁποῦ λέγεται ἀταμάν, ὀνομάζοντον Ἐρμάκ, καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἀταμάνοι, καὶ ἔφθασαν ἕως τὸ ποτάμι Δοκάμ, καὶ διὰ τὸ ποτάμι Δοκάμ, ἔφθασαν εἰς κάποιον χωρίον ὀνομαζόμενον τζέσοβον τοῦ στρόγονωβ· ἐκεῖ εὑρισκόμενοι ἐξετάξαν ἀνθρώπους πρὸς ποῖον βασίλειον ἐκείνη ἡ γῆ εὑρισκότουν καὶ ἐκεῖνοι τοὺς ἐδιηγήθηκαν, εἶναι λέγει ἀπ’ ἐδῶ εἰς ὀλίγον διάστημα βασίλειον ὀνομαζόμενον σιμπὴρ εἰς τὸ ὁποῖον κατοικᾶ βασιλεὺς κουτζούμ, ὁ αὐτὸς Ἐρμὰκ ἑτοίμασε διὰ λόγου του κάθε λογὶς χρειαζόμενα τῆς στράτας καὶ ἐπῆρε μαζῆ του ἀπὸ τοὺς ἐντόπιους ἀνθρώπους πενῆντα ὀνομάτους καὶ ἐπῆγε διὰ τοῦ ποταμίου | τοῦ ἀργυροῦ εἰς τὸ ἐπάνω μέρος, καὶ ἔσερναν τὰ πλοῖα εἰς τὸ ποτάμι ὁποῦ λέγεται Ταγίλ, καὶ ἔφθασε ἕως τὸ ποτάμι τοὺρ καὶ διὰ τοῦ ποταμίου τοῦ ἠρτίτζ, καὶ διὰ τοῦ ποτα174 Царь же Иванъ, видя ихъ воровство и злое непокорство, посла на нихъ воеводъ своихъ и повеле ихъ тамъ имати и вешати; многихъ же имающе и казняху, а иные же, аки волки, розбежашася. По Волге жь вверхъ отъ нихъ побегоша шестьсотъ человекъ по присылке Макснма Строгонова, въ нихъже старейшина атаманъ рекомый Ермакъ и иеые многіе атаманья. И доидоша до реки до Камы и Камою вверхъ дошли до Чесовой до вотчины Строгоновыхъ. Тутъ же роспрошаху тутошныхъ живущихъ людей, х которому государству та земля подошла; они же поведаша имъ: «есть де отсюду не въ далномъ разстояніи рекомое царство Сибирское, въ немъже живетъ царь Кучюмъ». Той же Ермакъ изготовя себе запасу и взявъ съ собою тутошныхъ людей 50 человекъ и поиде рекою Серебряною вверхъ, и переволокли суды въ реку въ Тагилъ, и доиде до реки Туры, а рекою Турою доиде до реки Тоболю, а Тоболою доиде до реки Иртиши, а рекою Иртишею доиде до городка, где кочевалъ царь ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 μίου τοῦ τοὺρ ἔφθασε ἕως τὸ ποτάμι τομπούλ, καὶ διὰ τὸ ποτάμι τομπούλ ἔφθασε ἕως τὸ ποτάμι ἠρτήσι· καὶ διὰ τοῦ ποταμίου τοῦ ἠρτήσι ἔφθασε ἕως τὸ καστρούτζικο ὁποῦ ἦταν ὁ βασιλεὺς κουτζούμ καὶ ἦλθε σιμὰ εἰς τὸ βασίλειον τὸ σιμπὶρσκι καὶ ἔκαμαν μὲ ἐκείνους πολέμους μεγάλους διὰ πολλαῖς ἡμέραις καὶ μὲ τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ ἐπήραν τὸ βασίλειον τῆς σιμπιρίας· καὶ ὁ βασιλεὺς ὁ κουτζούμ ἔφυγε καὶ τὴν βασίλισσὰν του καὶ τὰ βασιλόπουλὰ του ἐπήραν καὶ ἐκάθησε εἰς τὸ βασίλειον τῆς Σιμπιρίας ὁ Ἐρμάκ· καὶ εἰς τὸν βασιλέα τῆς μοσκοβίας ἔστειλε μὲ τὸν ἐδικὸν του ἄνθρωπον σαούλτζουκον513 καζάκους πενῆντα ἀνθρώπους, καὶ ὁ βασιλεὺς ὁ Ἰωάννης ὁ βασιλιεβίτζης τότες ἦτον ἀποθαμένος καὶ ὁ Ἐρμὰκ τότε ἄρχησε νὰ τοὺς κάμνῃ ὅτι νὰ ὑποτάσσεται ὅλη ἡ βασιλεία τῆς σημπηρίας εἰς τὸν βασιλέα τῆς Μ. καὶ ὅσοι δὲν ὑποτάγονταν | τοὺς ἐκρούσευε καὶ ἔδερνε. ὁ δὲ βασιλεὺς Θεόδωρ ἐκείνους τοὺς σαούλτζικους τοὺς ἐλέησε· καὶ μετ΄ αὐτοὺς ἔστειλε τοὺς ἐδικοὺς του βοεβόδας τὸν κνέζι Συμεὼν μπολχόνσκοη· καὶ τὸν Ἰωάννην Γλούχωβ· καὶ εἰς ἐκεῖνον τὸν Ἐρμὰκ καὶ εἰς τοὺς ἀταμάνους καὶ εἰς τοὺς καζάκους ἔστειλε βασιλικὸν του ὁλοῦθε μεγάλον, καὶ εἰς τὸν Ἐρμὰκ εἶπεν ὁ βασιλεὺς νὰ γράψουν ὄχι ὡσὰν εἰς τὸν Ἀταμὰν ὁποῦ εἶναι πρῶτος, ἀμὴ εἶπεν νὰ τοῦ γράψουν Кучюмъ. и пріиде подъ то царство Сибирское. И быша съ ними бои по многи дни, и Божіимъ изволеніемъ взяша царство Сибирское, царь же Кучюмъ побежа, царицу жъ ево и царевичевъ взяша. Си же Ермакъ сяде въ царстве Сибирскомъ, ко царю же къ Москве посла съ сеунчемъ казаковъ пятидесятъ человекъ,—а царь Иванъ Василіевичъ уже преставись,—а самъ иача подводити подъ царскую руку всю Сибирскую землю и иные многіе государства: которые покорятца государю, н техъ приводилъ къ шерти; а которые не покорятца, и техъ пленяше и побиваше. Государь же царь Θеодоръ техъ сеунчюковъ пожаловалъ, а съ нимъ послалъ воеводъ своихъ князя Семена Болховского да Ивана Глухова, и къ тому Ермаку и къ отаманомъ и казакомъ посла съ своимъ государевымъ съ великимъ жалованьемъ; а къ Ермаку повеле государь написати не отаманомъ, но княземъ Сибирскимъ. И воеводы 513 Από το δάνειο από τις τουρκικές γλώσσες Сеунч ή Саунч, που κατά τον 17ο αιώνα σήμαινε “αγγελιοφόρος”, βλ. Федор Павлович Сороколетов, История военной лексики в русском языке, XI-XVII вв ("Наука, " Ленинградское отделение, 1970), 255–56. 175 Στέφανος Μ. Κορδώσης πρὸς τὸν κνέζη τῆς σημπηρίας· καὶ ὁ βοεβόδας κνέζης συμεὼν μπουλχόνσκι ἀπόθανε εἰς τὸ σιμπήρι. князь Семена Болховского въ Сибири не стало. Τμήμα 12. 2 (2ο κεφάλαιο του χρονικού) 351-353 Διὰ τὴν μάχην πῶς ἐσκότωσαν τὸν Ἐρμὰκ καὶ τοὺς κατζάκους. 2. О ПОБОЕ, КАКО УБИ ЕРМАКА И КАЗАКОВЪ, И О ПАМЯТИ СИБИРИ. ἦλθε μήνυμα εἰς τὸν βοεβόδα καὶ εἰς τὸν Ἐρμὰκ τὸ πῶς ἔρχουνται μὲ πραγμάτια εἰς τὸ σιμπὴρ μπουχάρτζι· καὶ ὁ ἐρμὰκ ἐπῆρε μὲ τοῦ λόγου του τὸν Ἀταμὰν τὸν Ἰωά | ννην τὸν κολτζὸ καὶ καζάκους ἑκατὸν πενῆντα ὀνομάτους ἀνθρώπους καὶ ἐπῆγε ἀντίκρυ κατὰ τοὺς μπουχάρους σιμᾶ εἰς τὸ ποτάμι, βάγα λεγόμενον καὶ μὴ φθάνοντας ἕως τὸ ποτάμι ἀσταμάτισε νὰ κοιμηθῇ εἰς τὸ δεξὶ μέρος τοῦ ποταμίου καὶ κανένα ἄνθρωπον δὲν εἶχεν εἰς τὸ ἔχῃ ἔγνοιαν νὰ φυλάγῃ καὶ ὁ κουτζοὺμ ἐλθώντας αὐτοῦ καὶ εἶδεν εἰς τὴν ἄκρην τοῦ ποταμοῦ· ὁ ὁποῖος κουτζοὺμ εἶχε κάποιον δικόν του τάταρην εἰς ἐπλέξιμο, τὸν ὁποῖον ἔστειλε ὁ κουτζοὺμ νὰ τοῦ φέρῃ μηνύματα ἀπ’ ἐκεῖ ἤγουν νὰ τοῦ δώσῃ εἴδησιν· παγένωντας διὰ τὸ ποτάμι τὸ ὁποῖον ποτάμι δὲν ἦτον βαθὺ ἀμὴ ὑμπόριε νὰ περάσῃ ἄνθρωπος πεζός, καὶ τοῦ ὑποσχέθη ὁ κουτζούμ, ἂν μοῦ φέρνῃς, λέγει ἀπ’ ἐκεῖ εἴδησιν σὲ ἐλευθερόνω ἀπὸ τὸν θάνατον· Пріиде весть къ воеводе и къ Ермаку, что идутъ въ Сибирь съ торгомъ Бухарцы. Ермакъ же взявъ съ собою атамана Иваеа Колца и казаковъ полтораста человекъ и поиде противъ Бухарцовъ къ реке къ Вохаю; καὶ ὁ τάταρης ἀπέρασε τὸν ποταμὸν καὶ τοὺς εἶδεν, τότε ὁποῦ ἐκοιμόνταν· καὶ γυρίζωντας ὁ τάταρης εἶπε τοῦ κουτζούμ ὅτι εἶδεν Татаринъ же реку перебрелъ и видя ихъ спящихъ, и пришедъ Татаринъ и поведа то Кучюму. 176 и не доиде реки, стa начевати въ пралире и нача спати, и не единого отъ нихъ отъ стража не бысть. Кучюмъ же пріиде и видя ихъ на острову. Татаринъ же у нево Кучюма въ вине , и посла его Кучюмъ въ реку: «отведай мне въ реке броду; будетъ отведаешь, и я тебя отъ казъни пожалую». ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 1 καὶ ὁ κουτζοὺμ μὴν τοῦ πιστεύωντας τὸν ἔστειλε δεύτερη βολὰ καὶ τοῦ εἶπεν νὰ φέρῃ κανένα ἀπὸ ἐκείνους σιμάδι, ἐπῆγεν πάλαι ὁ τάταρης, καὶ ἐπῆρεν ἀπὸ ἐκείνους τρία πιστόλια καὶ τρία δεμμάτια σαΐταις καὶ ταῖς ἤφερεν | εἰς τὸν κουτζούμ· καὶ ὁ βασιλεύς κουτζούμ ἀπέρασεν τὸν ποταμὸν καὶ τὸν Ἐρμὰκ καὶ τοὺς καζάκους ὅλους ὁποῦ ἐκοιμοῦνταν ἐκεῖ εἰς τὴν ἄκρην τοῦ ποταμοῦ ἐσκότωσε ἕνας μοναχὰ ἔφυγεν ἀπὸ ἐκείνους εἰς τὸν βοεβόδαν διὰ μέσου τοῦ κάμπου, καὶ οἱ βοεβόδες καὶ ἀταμάνιδες καὶ καζάκοι ἐφοβήθηκαν ἀπὸ ἐκεῖνο, καὶ ἐπῆγαν διὰ τὸ ποτάμι τὸ ἠρτῆσι κάτω κατὰ τὸ ποτάμι ἕως τὸ ποτάμι Ὄμπη. καὶ διὰ τὸ ποτάμι ὄμπη ἕως τὸ ποτάμι ὀσόμπι καὶ ἕως τὸ μπερέζοβ καὶ ἀπὸ τὸ μπερέζοβ διὰ τὴν πέτραν ἦλθαν εἰς τὴν μοσκοβίαν. ὁ δὲ βασιλεὺς Θεόδωρ Ἰωαννοβίτζης δὲν τοὺς ὀργίσθηκεν πλὴν εὐθὺς ἔστειλε βασιλικούς του βοεβόδας τὸν Βασίλειον τουμπορισοβίτζη Σούκιν μὲ ἀρματωμένους ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἐπῆγαν ἕως εἰς τὸ καστράκι λεγόμενον Τουμένσκ. καὶ ἐφθίασαν πρῶτον κάστρον εἰς τὸ σιμπίρι Τουμέν, καὶ ἀπὸ τὸ Τουμέν, ὁ βοεβόνδας Βασίλειος ἔστειλε τὸν καπετάνιον του Δανιὴλ Τζουλκόβ, καὶ ὁ δανιὴλ ἔφθασεν ἐκεῖ καὶ ἔστησε σιμᾶ εἰς τὸ ποτάμι τομπὸλ καὶ ἠρτῆσι κάστρον, καὶ τὸ ὠνόμασαν Τομπόλεσκ, τὸ ὁποῖον καὶ τώρα Кучюмъ же ему не поверя и посла его вдругіе и повеле у нихъ что взяти. Татаринъ же поиде вдругіе и, пришедъ, взялъ у казаковъ три пищали да три вязни и принесе Кучюму. Царь же Кучюмъ Ермака и казаковъ на острову всехъ побилъ: отъ нихъ одинъ утече въ городь къ воеводамъ съ вестью. Воевода жъ Иванъ Глуховъ и отаманы и казаки, испужався того, погребли рекою изъ городка Иртишею на низъ до реки Оби, а рекою Обью догребли особіи до Березова, а отъ Березова черес Камень и пришли къ Москве. Царь же Θеодоръ Ивановичъ на нихъ не опалился и тотчасъ послаль воеводъ своихъ Василія Борисовича Сукича съ ратными людми; и они же доидоша до Тюменскова городища и поставиша первой городъ въ Сибири Тюмень; а изъ Тюмени воевода Василей послалъ голову Данила Чюлкова, и Данила пріиде и поставя въ устья реки Тоболы и Иртиши острогъ и даше имя 177 Στέφανος Μ. Κορδώσης εἰς τὸ βασίλειον τῆς σιμπηρίας εἶναι πρῶτον· ἐφτίασε δὲ καὶ ἄλλα πολλὰ κάστρα. 178 тому острогу Тоболескъ; и ныне въ томъ Сибирскомъ царстве тотъ городъ столной. И иные многіе городы въ Сибирскомъ царстве поставили. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2 Χάρτες βασικών τοπωνυμίων του Suppl. grec 1042 1η διαδρομή 180 Στέφανος Μ. Κορδώσης • Περεσλάβλι • Ῥοστόβ • Ἱεροσλάβλι • Βολογδά • Σουΐσκο • Τότμα • Μπομπρόβσκογω Γιαμ • Οὔστιουγα • Σόλη Βητζιγοτζσκοί • Καϊγοροδκὰ μικρὸ κάστρο • Σόλη Κάμσκοϊ • Βερχοτούρια • Τουρήνσκογω ὄστρογ • Τιουμένη κάστρο • Τομπόλσκ 2η διαδρομή Εικόνα 1: Σταθμοί των δύο χειμερίων διαδρομών από Μόσχα προς Τομπόλσκ και σταθμοί προς Καζακία. • Κολόμνη • Ραζάν • Κασήμοβ • Μουρόμ • Νήζνιγω • Makar’evo • Βασιλι͜ὰ • Koz’modem’yansk • Τζαμπασκάρ • Κοξίαϊσκα • Σβιάζσκ • Καζάν • Kamskoye Ustye • Λαήσ̤ιβα • Ἀλαμπούγου • Σαραπούλα • Ὀσᾶ • Πήσκορα • Σόλη Καμσκόϊ 1η διαδρομή προς Καζακία • Τοῦλα • Κροπήβνα • Τζέρνι • Μτζένσκοϊ • Ὀρέλ • Κρόμαν • Σεβέρσκον/ ΝοβχορόντΣιβερσκίι • Γλούχοβον • Πουτήμλι • Κονοτόπι • Νίζνα • Περεασλάβλι/ ΠεριασλάφΧμελνυτσκιι 2η διαδρομή προς Καζακία 181 Εικόνα 2 Σταθμοί από Μόσχα προς Καζακία ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 • Βϊάζκο • Καστράκιον Μπούζι • Σμολένσκα • Κοπός • Ὀρσᾶ • Σλόβι • Μογήλεβον • Μπήχοβον • Ῥετζήτζα • Κίεβο Στέφανος Μ. Κορδώσης 182 Εικόνα 3 Βασικοί σταθμοί προς τη Βαλτική ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 183 Εικόνα 4 Διαδρομή του Ερμάκ και των κοζάκων και οι βόρειες (θερινές) και νότιες διαδρομές. Βασισμένος σε χάρτη από το: Armstrong, Terence, Tatiana Minorsky και David Wileman. Yermak’s Campaign in Siberia: A selection of documents translated from the Russian… Στέφανος Μ. Κορδώσης 184 • Ἐμβασιά Τέρεκ • Ἐμβασιά Τάρκοι • Ἐμβασιά Νήζοβο • Ἐμβασιά Ταλίσοι • Ἐμβασιά Λενγούρα • ἘμβασιάΑσταραμπάντ • Ἐμβασιά Δερμπέν • Ἐμβασιά Μπάκι • Ἐμβασιά Ῥιάσι • Φαραμπάτι/Farahabad, Mazandaran • Ἰαΐκ/Yaitsk/Gu’rev • Τιούμπ-Καραγκάν 1(?) • Τιούμπ-Καραγκά • Τιούμπ-Καραγκάν 3(?) • Λιμάνι Τουρχμέντζων 4 (?) Εικόνα 6 Λιμάνια της Κασπίας Θάλασσας • Χήβα/Khiva • Μπάλλα/Вазирабад - Sham-i-Bala/Balkh • Καμπίλα/Kabul • Δαμαλτάν/Multan • Τζεναμπάτα/Delhi • Λαγούρα (Λαχώρη)/ Lahore • Ἄγρον/Agra • Hyderabad • Μπενδὲρ Σουρὰτ / Surat • Σαμαρχάνι/ Samarkand • Μπενδέρ Ἀμπὰς/ Bandar Abbas • Χουρμία/Hormuz ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 185 Εικόνα 7: Εμπορικοί σταθμοί Κασπίας, Ιράν και Ινδίας Στέφανος Μ. Κορδώσης 186 Εικόνα 8 Επισκόπηση των εμπορικών δικτύων που περιγράφονται στα τμήματα 2, 3, και 4 του χειρογράφου Suppl. grec 1042 και αφορούν τη δυτική και νότια Ευρασία ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 187 Εικόνα 7: Εμπορικοί σταθμοί κεντρικής και ανατολικής Σιβηρίας Στέφανος Μ. Κορδώσης α κεφάλαιο Τομπόλσκ Βερχοτούριε Ποκρόβα/Pokrovskoe Τουμέν Οὐστνιτζήνσκα/Nitsinskoe Τζιμπάροβα/Chubarovskoe β κεφάλαιο Ἰρμπίτ Μπελι͜ακόβσκια/Belyakovskoe Νέβγιάνσκοϊ/Νεβιάνσκ Ἀραμασ̣̤έβα/Aramashevo Murzinskii γ κεφάλαιο Ὀστ̣̤ζέπκοβας/Oshchepkovo Τουρίνσκ Blagoveshchenskoe Reka Tagil Σολικάμσκ/Solikamsk δ κεφάλαιο Γιαλουτορόβσκ/Yalutorovsk Ἠσίϊσκογω/Isetskoe Κουρήνσκι/Kur’inskii Σαδρήνσκι/Shadrinsk Μονὴ Δαλμάτου/Dalmatovo 188 ε κεφάλαιο Καταήσκ/Kataysk Λίμνη Ἠσέτης/Ozero Isetskoye Αστραχάν Καζάν ζ κεφάλαιο Γιαμησέβα ἁλμυρὰ λίμνη/ Yamyshevo Tuz Kala Solonoye Ozero η και θ κεφάλαια Μπουριάτια/Δαουρία Δαμιάνσκο/Dem’yanskoe Σουργκούτ Ναρήμ/Narym Μακόβσκια/Makovskoe Γενισέισκ Μπρατσκ Μπαλαγάνσκ/Balagansk Σελενγήσκ/Selenginsk Ἀλμπαζἀνι/Albazino Νερτσίνσκ/Nerchinsk ιε, ιστ, ιζ και ιη κεφάλαια Όμπα ποταμός Ναρήμ/Narym Τομσκ Σουργκούτ Μανγαζέϊσκ/Mangazeya Τουρουχάνσκ/Turukhansk Μπερέζοβα/Berezovo Αρχαγκέλσκ ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 189 Εικόνα 9: Απλοποιημένη Επισκόπηση των σταθμών που αναφέρονται στο Suppl. grec 1042 στην Ασία Στέφανος Μ. Κορδώσης 190 Γραφική αποτύπωση των τμημάτων του χειρογράφου Supplément grec 1042 και πίνακας αντιστοιχιών με ρωσικά πρωτότυπα ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 Τίτλος τμήματος Τμ./Σελ. χειρογράφου ΜΠΤ 176=Suppl. grec 1042 Ρωσικά πρωτότυπα (δημοσιευμένα ή αδημοσίευτα) 1. 1-205 Τμήμα 1. Βίβλος ἐν ᾗ γέγραπται ἡ ὁδοιπορία τοῦ βασιλείας τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ τῆς πόλεως Τομπόλσκης, μέχρι καὶ τῶν ὁρίων του βασιλείου τῆς Χήνας… (διαδρομή του Σπαθάρη στη Σιβηρία). Yuriy Vasil’yevich Arsen’yev, επιμ., Puteshestviye cherez Sibir’ ot Tobol’ska do Nerchinska i granits Kitaya russkogo poslannika Nikolaya Spafariya v 1675 godu. Dorozhnyy dnevnik Spafariya, Zapiski Imp. Russkogo Geograficheskogo Obshchestva (Sankt-Peterburg: Tip. V. Kirshbauma, 1882). Τμήμα 2. Ἡ τοῦ Σημπηρίου ἀπὸ Μόσκβης χειμέριος ὁδὸς μέχρι τοῦ Τομπόλσκη. Kseniya Nikolayevna Serbina, επιμ., Kniga Bol’shomu Chertezhu (Moskva-Leningrad: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR, 1950). Τμήμα 3. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῶν ὁδῶν τῆς βασιλείας τοῦ Σημπηρίου διὰ τῶν ποταμῶν καὶ διὰ ξηρᾶς, ὅση που ἔστιν ὁδὸς καὶ περὶ τῶν βερστίων ἀκριβεστάτη Chertezh vsey zemle Sibirskoy και Spisok’’ s’’ chertezha Sibirskіya zemli, στο Andrey Aleksandrovich Titov′′. Sibir′ v′′ XVII veke. Sbornik′′ starinnykh′′ russkikh′′ statey o Sibiri i prilezhashchikh′′ k′′ ney zemlyakh′′. Moskva, 1890. Τμήμα 4. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς Κασπίας θαλάσσης Dmitriy Kobeko, επιμ. Nakaz tsarya Alekseya Mikhaylovicha Makhmetu Isupu Kasimovu, poslannomu v 1675 godu k velikomu mogolu Aurenzebu. S. Peterburg: Tip. V. Kirshbauma, 1884. 2. 206-209 3. 210-228 4. 229-236 Περιγραφὴ διαβάσεως ἱππικῆς ἀπὸ τὸ πέτρινον κάστρον, ἕως τὰ μέρη τῆς Ἰνδίας. 191 Στέφανος Μ. Κορδώσης 5. 237-278 Τμήμα 5. Πρεσβευτική αναφορά Θεοδώρου Ισαάκου Μπάικοβου από την πρεσβεία στην Κίνα (1654-1658) Natal’ya Fedorovna Demidova και Vladimir Stepanovich Myasnikov, Pervyye russkiye diplomaty v Kitaye: ‘Rospis’’ I. Petlina i stateynyy spisok F. I. Baykova (Izd-vo ‘Nauka,’ Glav. red. vostochnoy lit-ry, 1966). Τμήμα 6 Ἀναφορὰ Ἐρνεΐστου τοῦ Κνέζου τῆς Σαξονίας, 7183 Δεκεμβρίου 15. РГАДА, Ф. 84, 20 ед. хр., 1633 – 1703. Τμήμα 7 Ἡ Αὐθεντία τῆς Σημπηρίας Yu. Krizhanich. Povestvovaniye o Sibiri. Latinskaya rukopis′ XVII stoletiya, izdannaya s rossiyskim perevodom i primechaniyami Grigoriyem Spasskim. Μετάφραση Grigoriy Ivanovich Spasskiy, 1822. 6. 278-281 7. 282-287 8. 288-300 192 Τμήμα 8 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς Πρωτότυπη περιγραφή του Ν. Κιταϊκῆς αὐθεντείας τοῦ Σπαθάρη. λόφου τουργοτζήνσκου, ὅθεν ἄρχεται, καὶ μετὰ τὸν λόφον ὁποῖαι κατοικεῖαι εἰσίν, ἕως καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐνδόξου μεγάλου τείχους, καὶ τῆς ἐνθρόνου πόλεως πεζίνης. ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΑ: Παράρτημα 2 9. 301-305 Τμήμα 9 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ τῆς Πρωτότυπη περιγραφή του Ν. τοῦ Κιταϊκοῦ βασιλείου Σπαθάρη. πόλεως Πεζίνης. Καὶ τῆς αὐλῆς τοῦ Κιταϊκοῦ Χάνου, καὶ περὶ πάντων ὡς εἰσήλθαμεν εἰς τὴν Χανικὴν αὐλήν, μετὰ τοῦ γράμματος τοῦ μεγάλου αὐθεντός, καὶ μετὰ ταῦτα εἰς τὴν προσκύνησιν, καὶ εἰς τὴν τράπεζαν, καὶ περὶ τῆς εἰσόδου πάσης τῆς πρεσβείας ταύτης, καὶ περὶ τοῦ Κιταϊκοῦ ἔθνους, καὶ παντὸς τοῦ βίου αὐτῶν, καὶ πάσης οἰκοδομῆς. 10. 306-322 Τμήμα 10 Διήγησις περὶ τῆς ἀρχῆς, τῆς μεγίστης ὀρθοδόξου αὐθεντείας, βασιλευούσης πόλεως μόσκβης, πῶς, καὶ εἰς ποῖον καιρὸν, καὶ τίνι τύχῃ τὸ τοιοῦτον μεγάλον βασίλειον ἤρξατο, καὶ τοσοῦτον ηὔξησε καὶ ἐδοξάσθη. Khrisanf Mefodiyevich Loparev, ‘Povest’ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’, στο Pamyatniki Drevney Pis’mennosti i Iskusstva, τ. CXLI (Obshchestvo lyubiteley drevney pis’mennosti, 1901) και Aleksandropulos, Olga M. ‘Skazaniye ob ubiyenii Daniila Suzdalskogo i o nachale Moskvy» i yego perevod (K voprosu o grecheskikh perevodakh nachala 90-kh gg. XVII v.)’. Στο Moskhovia (=Moskoviya). Problemy vizantiyskoy i novogrecheskoy filologii., επιμέλεια Dmitriy Afanasyevich Yalamas, 1:39–72. Moskva: Indrik, 2001. 193 Στέφανος Μ. Κορδώσης 11. 323-348 Τμήμα 11 Περὶ εἰδείσεως τῆς Γῆς Κιταΐας καὶ περὶ βαθυτάτης Ἰνδίας. Pёtr Yemel′yanovich Skachkov. ‘Vedomost′ o kitayskoy zemle’. Στο Strany i narody Vostoka, τ. II. Moskva: Nauka, 1961. 12. 348-353 Τμήμα 12. Τα δύο πρώτα κεφάλαια από το Νέο Χρονικό της Σιβηρίας Sergey Fëdorovich Platonov και Platon Grigor’yevich Vasenko, επιμ., Polnoye sobraniye russkikh letopisey, izdannoye po vysochayshemu poveleniyu Arkheograficheskoyu kommissiyeyu I. Povest’ o chestnem zhitii tsarya i velikago knyazya Feodora Ivanovicha vseya Russii. II. Novyy letopisets, τ. 14 (Pervaya Polovina) (SanktPeterburg, 1910) και N. A. Dvoretskaya, ‘Arkheograficheskiy obzor spiskov povestey o pokhode Ermaka’, στο Trudy Otdela drevnerusskoy literatury, 13 (1957). Τμήμα 13. ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΤΟΥ ΡΩΜΑΙΟΥ ὁμιλία εὐσεβοῦς διδαχῆς πρὸς τὸν εὐσεβέστατον κνέζην βλαδημήρην. «Rech’ Filosofa», στο Povest’ Vremennykh let. 13. 354-384 194 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Βιβλιογραφία Αδημοσίευτες πρωτογενείς πηγές Χειρόγραφο Supplément grec 1042, Bibliothèque nationale de France, (υπάρχει Online στο αποθετήριο της Εθν. Βιβλ. της Γαλλίας). Χειρόγραφο. αρ 14 βιβλιοθήκης της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Προφήτη Ηλιού Σαντορίνης. Δημοσιευμένες πρωτογενείς πηγές Arsen′yev, Yuriy Vasil′yevich, επιμ. Puteshestviye cherez Sibir′ ot Tobol′ska do Nerchinska i granits Kitaya russkogo poslannika Nikolaya Spafariya v 1675 godu. Dorozhnyy dnevnik Spafariya. Zapiski Imp. Russkogo Geograficheskogo Obshchestva. Sankt-Peterburg: Tip. V. Kirshbauma, 1882. Arsen′yev, Yuriy Vasil′yevich. ‘O proiskhozhdeniye ‘Skazaniye o velikoye reke Amure’’. Izvestiya Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva 18, τχ. 4 (1883): 245–54. Davydova, M. B., Vladimir Stepanovich Myasnikov και Sergey Leonidovich Tikhvinskiy, επιμ. Russko-kitayskiye otnosheniya v XVII veke: materialy i dokumenty. τ. 1 (1608-1683). 2 τ. Moskva: Nauka, 1969. Davydova, M. B. Vladimir Stepanovich Myasnikov και SergeyLeonidovich Tikhvinskiy, επιμ. Russko-kitayskiye otnosheniya v XVII veke: materialy i dokumenty. τ. 2 (1686-1691). 2 τ. Moskva: Nauka, 1969. Demidova, Natal′ya Fedorovna και Vladimir Stepanovich Myasnikov. Pervyye russkiye diplomaty v Kitaye: ‘Rospis′’ I. Petlina i stateynyy spisok F. I. Baykova. Izd-vo ‘Nauka,’ Glav. red. vostochnoy lit-ry, 1966. Dolgov, Semёn Osipovich. ‘Vedomost′ o Kitayskoy zemle i glubokoy Indei’: Issled. i tekst. Sankt-Peterburg: tip. ‘V.S. Balashev i K°’, 1899. Fu Lo-Shu. A Documentary Chronicle of Sino-Western Relations (16441820). τ. 1. 2, University of Arizona Press, 1966. Katanov, N.F., επιμ. Opisaniye pervoy chasti vselennyya imenuyemoy Azii, v ney zhe sostoit Kitayskoye gosudarstvo s prochimi yego gorody i provintsii. Kazan′: Tipo-lit. Un-ta, 1910. Kobeko, Dmitriy, επιμ. Nakaz tsarya Alekseya Mikhaylovicha Makhmetu Isupu Kasimovu, poslannomu v 1675 godu k velikomu mogolu Aurenzebu. S . Peterburg: Tip. V. Kirshbauma, 1884. 197 Στέφανος Μ. Κορδώσης Krizhanich, Yu. Povestvovaniye o Sibiri. Latinskaya rukopis′ XVII stoletiya, izdannaya s rossiyskim perevodom i primechaniyami Grigoriyem Spasskim. Μετάφραση Grigoriy Ivanovich Spasskiy, 1822. Legrand, Émile, επιμ. ‘Χρύσανθου Νοταρά Κιταΐα δουλεύουσα’. Στο Bibliotheque Grecque Vulgaire, 3:337–441. Paris, 1881. Maykov, L.N. και V.V. Maykov, επιμ. Sibirskiye letopisi, 1907. Muller, Gerard Fridrikh και Peter Simon Pallas. Conquest of Siberia, by the Chevalier Dillon, and the History of the Transactions, Wars, Commerce &c. &c. Carried on between Russian and China, from the Earliest Period. Μετάφραση Peter Dillon (Chevalier). 2η έκδ. London, Allen and Co., 1843. Platonov, Sergey Fёdorovich και Platon Grigor′yevich Vasenko, επιμ. Polnoye sobraniye russkikh letopisey, izdannoye po vysochayshemu poveleniyu Arkheograficheskoyu kommissiyeyu I. Povest′ o chestnem zhitii tsarya i velikago knyazya Feodora Ivanovicha vseya Russii. II. Novyy letopisets. τ. 14 (Pervaya Polovina). Sankt-Peterburg, 1910. Rinhuber, Laurent. Relation Du Voyage En Russie Fait En 1684 Par Laurent Rinhuber / Par Laurent Rinhuber ; Publ. Pour La Première Fois d’apres Les Manuscrits Originaux Qui Se Conservent à La Bibliotheque Ducale Publique de Gotha. Berlin: Albert Cohn, 1883. Serbina, Kseniya Nikolayevna, επιμ. Kniga Bol′shomu Chertezhu. MoskvaLeningrad: Izdatel′stvo Akademii Nauk SSSR, 1950. Skachkov, Pёtr Yemel′yanovich. ‘Vedomost′ o kitayskoy zemle’. Στο Strany i narody Vostoka, τ. II: 206–218. Moskva: Nauka, 1961. Spafariy, Nikolay Gavrilovich. Opisaniye pervoy chasti vselennyya imenuyemoy Azii, v ney zhe sostoit Kitayskoye gosudarstvo s prochimi yego gorody i provintsii. Επιμέλεια Aleksandr Ivanovich Yatsimirskiy. Kazan′, 1910. Spafariy, Nikolay. ‘Puteshestvie cherez Sibir’ ot Tobol’ska do Nerchinska i granits russkogo poslannika Nikolaia Spafariia v 1675 g. Dorozhnyi dnevnik Spafariia s vvdeniem i primechaniiami Iu. V. Arsen’eva”. Zapiski imp. russkogo obshchestva geografii eografii (ethnographic section) 10 (1882). Spafariy, Nikolay. ‘Stateinyi spisok posol’stva N. Spafariia v Kitai, 16751678” [Official report of the mission to China by N. Spafarii, 1675-78]’. Vestnik arkheologiii istorii 17, τχ. 2 (1906): 162–339. 198 Βιβλιογραφία Spafariy, Nikolay. Sibir′ i Kitay, 1960. Spaskiy, Grigoriy Ivanovich. ‘Skazaniye o velikoye reke Amure, kotoraya razgranila russkoye seleniye s′′ kitaytsy’. Vestnik Imperatorskogo Russkogo geograficheskogo obshchestva 18 (1853): 106–13. Spasskiy, Grigoriy Ivanovich. Spisok′′ s′′ chertezha Sibirskiya zemli, zaimstvovannyy iz rukopisnogo sbornika XVII veka i ob′′yasnennyy primechaniyami Imperatorskago Moskovskogo obshchestva istorii i drevnostey rossiyskikh′′ deystvitel′nym chlenom′′ G.I. Spasskim. Moskva: Univ. tip, 1849. Titov′′, Andrey Aleksandrovich. Sibir′ v′′ XVII veke. Sbornik′′ starinnykh′′ russkikh′′ statey o Sibiri i prilezhashchikh′′ k′′ ney zemlyakh′′. Moskva, 1890. Witsen, Nicolaes. Architectura navalis et regimen nauticum ofte Aaloude en hedendaagsche scheeps-bouw en -bestier [...]. Amsterdam: Ter Drukkerye van Pieter en Joan Blaeu, 1690. Witsen, Nicolaes. Noord en Oost Tartarye, ofte bondigh ontwerp van eenige dier landen, en volken, zo als voormaels bekent zyn geweest: ... Met der zelver Lant-Karten ... Door Nicolaas Witsen ... 2η έκδ. Amsterdam, 1705. Διεθνής Βιβλιογραφία Abdurasulov, Ulfat. ‘A Passage to India: Rhetoric and Diplomacy between Muscovy and Central Asia in the Seventeenth Century’. Itinerario 44, τχ. 3 (Δεκέμβριος 2020): 502–27. Afinogenov, Gregory. Spies and Scholars: Chinese Secrets and Imperial Russia’s Quest for World Power. Harvard University Press, 2020. Alatan Ogier (阿拉腾奥其尔). Qīng cháo túlǐchēn shǐ tuán yǔ “yìyùlù” yán jiū(清朝图理琛使团 与《异域录》研究). Di 1 ban. Guilin: Guangxi shi fan da xue chu ban she, 2015. Alef, Gustave. ‘The Origin and Early Development of the Muscovite Postal Service’. Jahrbücher für Geschichte Osteuropas 15, τχ. 1 (1967): 1–15. Aleksandropulos, Olga M. ‘Skazaniye ob ubiyenii Daniila Suzdalskogo i o nachale Moskvy» i yego perevod (K voprosu o grecheskikh perevodakh nachala 90-kh gg. XVII v.)’. Στο Moskhovia (=Moskoviya). Problemy vizantiyskoy i novogrecheskoy filologii., επιμέλεια Dmitriy Afanasyevich 199 Στέφανος Μ. Κορδώσης Yalamas, 1:39–72. Moskva: Indrik, 2001. Alexandropoulou, Olga. ‘The History of Russia in Works by Greek Scholars of the Seventeenth-Century.’ Cyrillomethodianum 13‑14 (1990 1989): 61‑91. Andreyev, Aleksandr Ivanovich. Tibet v politike tsarskoy, sovetskoy i postsovetskoy Rossii. Sankt-Peterburg: Izd-vo S.-Peterb. un-ta : Nartang, 2006. Armstrong, Terence, Tatiana Minorsky και David Wileman. Yermak’s Campaign in Siberia: A selection of documents translated from the Russian by Tatiana Minorsky and David Wileman. London: The Hakluyt Society, 1975. Atwood, Christopher P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongolian Empire. New York: Facts On File, 2004. Baddeley, John Frederick. Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich A.D. 1602-1676. τ. 2. 2 τ. London ; New York: Macmillan, 1919. Bagrow, Leo. ‘A Few Remarks on Maps of the Amur, the Tartar Strait and Sakhalin’. Imago Mundi 12 (1955): 127–36. Baron, Samuel H. ‘Muscovy and the English Quest for a Northeastern Passage to Cathay (1553-1584)’. Acta Slavica Iaponica 3 (1985): 1–17. Bawden, Charles R. The Jebtsundamba Khutukhtus of Urga.: Text, Translation and Notes. Wiesbaden: O. Harrassowitz, 1961. Bawden, Charles R. The Modern History of Mongolia. [2nd ed.]. KPI Paperbacks. London: Kegan Paul International, 1989. Beloborodov, Sergey Anatol′yevich. ‘Deyatel′nost′ N. G. SpafariyaMilesku v Rossii (1678—1707 gg.)’. Yezhegodnik Nauchnoissledovatel′skogo instituta russkoy kul′tury Ural′skogo gosudarstvennogo universiteta 1995-1996, 1997, 14–27. Belyakov, Andrey Vasil′yevich. Sluzhashchiye Posol′skogo prikaza, 16451682 gg. Rossiyskaya akademiya nauk institut Rossiyskoy istorii NestorIstoriya. sankt-Peterburg, 2017. Beyer, Stephan V. The Classical Tibetan Language. SUNY Seriesin 200 Βιβλιογραφία Buddhist Studies.). Albany, N.Y.: State Univ. of New York Press, 1994. Bregel, Yuri. An Historical Atlas of Central Asia. Leiden ; Boston: Brill, 2003. Breitfuss, Leonid. ‘Early Maps of North-Eastern Asia and of the Lands around the North Pacific. Controversy between G. F. Müller and N Delisle’. Imago Mundi 3 (1939): 87–99. Brînză, Andreea. ‘Romanian Sinology during the Cold War’. Στο Sinology during the Cold War, επιμέλεια Antonina Łuszczykiewicz, Michael Brose κ αι Andreea Brînză, 156-172. Routledge, 2022. Brown, Peter. ‘How Muscovy Governed: Seventeenth-Century Russian Central Administration’. Russian History 36, τχ. 4 (2009): 459–529. Burton, Audrey. The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History, 1550-1702. Richmond: Curzon Press, 1997. Burykin, A. A. ‘Soobrazheniya po povodu istochnikov «Skazaniya o velikoy reke amure» N.G. Spafariya’. Vestnik Sankt-Peterburgskogo Universiteta 26, τχ. 4 (2003): 77–82. Bushkovitch, Paul. The Merchants of Moscow, 1580-1650. Cambridge [Eng.] ; New York: Cambridge University Press, 1980. Carhart, Michael C. Leibniz Discovers Asia: Social Networking in the Republic of Letters. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2019. Carras, Iannis. ‘Across the Black Sea and into Eurasia: An Ottoman Greek with Skills and Connections in Georgia, Ukraine, Siberia, and China in the Early Eighteenth Century’. Euxeinos 11, τχ. 32 (2021): 25–41. Chen, Vincent. Sino-Russian Relations in the Seventeenth Century. 1η έκδ. Martinus Nijhoff, 1966. Cherniavsky, Michael. ‘Khan or Basileus: An Aspect of Russian Mediaeval Political Theory’. Journal of the History of Ideas 20, τχ. 4 (1959): 459–76. Chia, Ning. ‘Monggo Yamun and Tulergi Golo be Dasara Jurgan in Early Qing: The Lifanyuan in Manchu Archives and Russian Source Materials’. Saksaha: A Journal of Manchu Studies 19, (2023): 73–101. Chia, Ning. ‘The Lifanyuan and the Inner Asian Rituals in the Early Qing (1644-1795)’. Late Imperial China 14, τχ. 1 (Ιούνιος 1993): 60–92. 201 Στέφανος Μ. Κορδώσης Chrissidis, Nikolaos A. An Academy at the Court of the Tsars: Greek Scholars and Jesuit Education in Early Modern Russia. Cornell University Press, 2016. Christian, David. A History of Russia, Central Asia and Mongolia: Inner Eurasia from the Mongol Empire to Today, 1260 - 2000. 1η έκδ. τ. 2. WileyBlackwell, 2018. Christian, David. A History of Russia, Central Asia, and Mongolia: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. τ. 1, 1998. Ciocîltan, Virgil. The Mongols and the Black Sea Trade in the Thirteenth and Fourteenth Centuries. Leiden: Brill, 2012. Cleaves, Francis Woodman, μετάφρ. The Secret History of the Mongols. Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1982. Coote, Charles Henry και Edward Delmar Morgan, επιμ. Early Voyages and Travels to Russia and Persia: With Some Account of the First Intercourse of the English with Russia and Central Asia by Way of the Caspian Sea. τ. 1. 2 τ. Works Issued by the Hakluyt Society 72. New York: Printed for the Hakluyt Society, 1886. Dale, Stephen Frederic. Indian Merchants and Eurasian Trade, 1600–1750. Cambridge England ; New York, NY, USA: Cambridge University Press, 1994. Di Cosmo, Nicola. ‘Preface’. Στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited, επιμέλεια Dittmar Schorkowitz και Ning Chia, vii–ix. Brill, 2016. Dmytryshyn, Basil, E. A. P. Crownhart-Vaughan και Thomas Vaughan. Russia’s Conquest of Siberia, 1558-1700: A Documentary Record. Western Imprints, The Press of the Oregon Historical Society, 1985. Dmytryshyn, Basil. ‘Iurii Krizhanich: The First Sibirologist’. Russian History (Pittsburgh) 18, τχ. 1–4 (1991): 143–61. Dukes, Paul. The Making of Russian Absolutism 1613-1801. 2η έκδ. London ; New York: Routledge, 1990. Dumbravă, Daniela. ‘La missione di Nicolae Milescu in asia settentrionale (1675-1676)’. PhD Thesis, Istituto Studi Umanistici. Università di Firenze, 2007. 202 Βιβλιογραφία Dumbravă, Daniela. ‘Nicolae Milescu in Asia Settentrionale (1675). Preliminari alla sua missione diplomatica presso la corte imperiale dei Qing’. Studia Asiatica 10 (2009): 167–232. Dumbravă, Daniela. ‘Plastic Surgery in 17th Century Εurope. Case Study: Νicolae Μilescu, the Snub-Nosed’. Revista Medico Chirurgicală a Societății de Medici Și Naturaliști, Universitatea de Medicină Și Farmacie, 2013, 699–713. Dumbravă, Daniela. ‘The k’ou-t’ou, a Political and Religious Ceremonial at the Court of the Ch’ing Dynasty Brief Note about the Milescu – K’anghsi Case (June 1676)’. Echinox Journal, 2007. Dumbravă, Daniela. ‘Two European Chronicles on the Manchu-Russian Negotiations in the 17th Century’. Στο Tomás Pereira, S.J. 1646-1708 : Life, Work and World, 317–52. Lisboa : Centro Científico e Cultural de Macau : Fundação para a Ciência e a Tecnologia, 2010. Dvoretskaya, N. A. ‘Arkheograficheskiy obzor spiskov povestey o pokhode Yermaka’. Στο Trudy Otdela drevnerusskoy literatury, 13(1957), 467–82. Egorov, Vadim Leonidovich. Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordy v XIII-XIV vv. Moskva: Nauka, 1985. Evstratiades, Sofronie. Catalogue of the greeκ manuscripts in the library of the Laura on Mount Athos. Cambridge, 1925. Favereau, Marie. The Horde: How the Mongols Changed the World. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press: An Imprint of Harvard University Press, 2021. Fekhner, Mariya Vasil′yevna. Torgovlya russkogo gosudarstva so stranami vostoka v XVI veke. Trudy Gosudarstvennogo istoricheskogo muzeya 31. Moskva: Goz. izd-vo kul′turno prosvetitel′noy lit-ry, 1956. Fisher, Raymond Henry. The Russian Fur Trade, 1550-1700. University of California Press, 1943. Floor, Willem. ‘Who were the Shamkhal and the Usmi?’ Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 160, τχ. 2 (2010): 341–81. Fonkich, Boris L′vovich. ‘Grecheskoye knigopisaniye v Rossii v XVII v.’ Στο Knizhnyye tsentry Drevney Rusi, XVII vek Raznyye aspekty issledovaniya, 18–63. Sankt-Peterburg: Nauka, 1994. 203 Στέφανος Μ. Κορδώσης Fonkich, Boris L′vovich. ‘Novyy avtograf Nikolaya Spafariya’. Rossiya i Khristianskiy Vostok 4–5 (2015): 290–300. Frank, Allen. The Siberian chronicles and the Taybughid Biys of Sibir’. Papers on inner Asia. Indiana Univ., Research Inst. for Inner Asian Studies, 1994. Franklin, Simon, Katherine Bowers και John W Randolph. ‘Communication and Obligation: The Postal System of the Russian Empire, 1700–1850’. Στο Information and Empire: Mechanisms of Communication in Russia, 1600-1850, 155–83. Open Book Publishers, 2017. Gabuev, Alexander. ‘Can Trump Split China and Russia? | Foreign Affairs’, 6 Δεκέμβριος 2024. https://www.foreignaffairs.com/china/can-trump-splitchina-and-russia. Gamsa, Mark. Manchuria: A Concise History. Bloomsbury Publishing, 2020. Gao, Yuxia, Dongsheng Ren και Riccardo Moratto. ‘Translating Official Documents: An Art of Governance by Translation in the Qing Dynasty’. Humanities and Social Sciences Communications 11, τχ. 1 (2024): 1–11. Ghirshman, Roman. Iran: From the Earliest Times to the Islamic Conquest. Harmondsworth: Penguin Books, 1978. Giddings, James Louis. ‘Seven Discoveries of Bering Strait’. Proceedings of the American Philosophical Society 106, τχ. 2 (1962): 89–93. Giovanni da Pian del Carpine. The story of the Mongols whom we call the Tartars (Historia Mongalorum quos nos Tartaros appellamus: Friar Giovanni di Plano Carpini’s account of his embassy to the court of the Mongol Khan. Μετάφραση E. Hildinger. Boston: Branden Pub. Co, 1996. Giurescu, Constantine. ‘Nicolae Milescu Spătarul. Contribuţiuni la opera sa literară’. Στο Analele Academiei Române. Memoriile Secţiunii Istorice, VII:231–83. 3. Bucureşti, 1927. Godunov, Petr. ‘Chertezh Sibiri Petra Godunova 1667 g.’ 1667.http://elib. shpl.ru/ru/nodes/53661. Golvers, Noël και E. Nikolaidēs. Ferdinand Verbiest and Jesuit Science in 17th Century China: An Annotated Edition and Translation of the Constantinople Manuscript. Leuven Chinese Studies 19. Athens : Leuven: 204 Βιβλιογραφία Institute for Neohellenic Research ; Ferdinand Verbiest Institute, 2009. Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Μετάφραση Naomi Walford. New Brunswick [u.a.: Rutgers Univ. Press, 2000. Gurlyand, Il′ya Yakovlevich. Prikaz velikago gosudarya taynykh del. Yaroslavl′: Tip. Gubernskago pravleniya, 1902. Halperin, Charles J. ‘Ivan IV and Chinggis Khan’. Στο Russia and the Mongols. Slavs and the Steppe in Medieval and Early Modern Russia, επιμέλεια Victor Spinei και George Bilavschi, 51:293–314. Bucureşti: Editura Academiei Române, 2007. Hucker, Charles O. A Dictionary of Official Titles in Imperial China. Southern Materials Center, 1988. Joseph Sebes. The Jesuits and the Sino-Russian Treaty of Nerchinsk (1689) The Diary of Thomas Pereira, S. J. τ. 18. Bibliotheca Instituti Historici S. I., 1962. Khodarkovsky, Michael. Bitter Choices: Loyalty and Betrayal in the Russian Conquest of the North Caucasus. Ithaca; London: Cornell University Press, 2014. Khodarkovsky, Michael. Where two worlds met: the Russian state and the Kalmyk nomads, 1600-1771. Ithaca: Cornell University Press, 1992. Kivelson, Valerie. ‘Early Mapping: The Tsardom in Manuscript’. Στο Information and Empire, επιμέλεια Simon Franklin και Katherine Bowers, 1η έκδ., 23–58. Mechanisms of Communication in Russia, 1600-1854. Open Book Publishers, 2017. Klyashtornyy, S. G. ‘Gosudarstva tatar v tsentral′noy aziy (dochingisova epokha)’. Στο Pamyatniki drevnetyurkskoy pis′mennosti i etnokul′turnaya istoriya tsentral′noy Azii. St-Peterburg, 2006. Klyashtornyy, Sergey Grigor′yevich. Istoriya tsentral′noy Azii i pamyatniki runicheskogo pis′ma: Otechestv. issled. Seriya ‘Aziatika’. SPb: Filol. fak. SPbGU, 2003. Kordosis, Stefanos. ‘The Tibetan Title Dru gu Gesar (Turk Caesar/Caesar of the Turks) in the Northern Branch of the Silk Route and the Role of the Khazars’. Thesaurismata 47 (2017): 261–70. 205 Στέφανος Μ. Κορδώσης Kordosis, Stefanos. ‘A Description of Inner India in Phanariot Greek: Text and commentary’. Ανακοίνωση στο The Greek World and India: History, Culture and Trade from the Hellenistic period to Modern Times (4th c. BCE – 18th c. CE) Venice, 12-13 Σεπτεμβρίου 2023. Kordosis, Stefanos. ‘Greek Phanariot “Snapshots” from the Sino-Russian Frontier: A Mapping of Nikolaos Spatharis’s Greek texts on China and the Amur (Heilongjiang) Region in early Qing period.’ IDIS Working Paper. Athens: Institute of International Relations, Panteion University, Απρίλιος 2025. Kordosis, Stefanos. ‘Identifying the original sources for Ms. Suppl. grec 1042 of Bnf. A case of Muscovite texts on History and Geography translated into Greek at the end of the 17th c.’ Ανακοίνωση στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο με θέμα «Ζητήματα Ιστοριογραφίας και Διδακτικής της Ιστορίας», Κομοτηνή 2-5 Νοεμβρίου 2023. Kordosis, Stefanos. ‘Partaking in the knowledge of the Age of Explorations: The late 17th c. translations into Greek of Nikolaos Spatharis-Milescu’s works about the History, Ethnography and Geography of Inner Eurasia’. Ανακοίνωση στο Ecumenism (and Cosmopolitanism). Κο μοτηνή, 27-29 Μαΐου, 2022. Kordosis, Stefanos. ‘The Western Mongol World in the Early Eighteenth Century: Kalmyks and Oirats in Vasilis Vatatzēs’s Periēgētikon and His 1732 Map of Central Asia’. Crossroads 22, τχ. 1–2 (2023): 133–67. Kordosis, Stefanos. ‘Trade routes and distances from Astrakhan to India according to a late 17th c. Greek manuscript (Suppl. grec 1042, Bibliothèque nationale de France/Département des manuscrits).’ Ανακοίνωση στο 1st International Conference: The Greek World and India: History, Culture and Trade from the Hellenistic period to Modern Times (4th c. BCE – 18th c. CE), Νέο Δελχί, 12-16 Δεκεμβρίου 2022. Kotov, F. Khozheniye kuptsa Fedota Kotova v Persiyu. Moskva: Izdatel’stvo Vostochnoy Literatury, 1958. Kozlov, O. F. ‘Prikaz taynykh gosudarevykh del’. Voprosy istorii 8 (1982): 106–12. Krasheninnikov, Stepan Petrovich. Explorations of Kamchatka, North Pacific Scimitar; Report of a Journey Made to Explore Eastern Siberia in 1735-1741, by Order of the Russian Imperial Government. Portland, Oregon Historical Society, 1972. 206 Βιβλιογραφία Krizhanich, Iurii. Russian Statecraft: The Politika of Iurii Krizhanich. Μετάφραση John M. Letiche και Basil Dmytryshyn. Oxford [etc.]: Blackwell, 1985. Kuluras, G. ‘Ή Άπω Ανατολή στο έργο του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνα Η Άπω Ανατολή στο έργο του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνα “Διόρθωσις ἐνίων τῶν οὐκ ὀρθῶς ὑπὸ Στράβωνος λεγομένων”’. Στο Proceedings of the 1st International Congress for Sino-Greek studies, Ioannina, 2-4 October 2004, επιμέλεια Ch. Stavrakos, 49–57. Ιωάννινα, 2008. Kuptsov, I.V. Rod Stroganovykh. Chelyabinsk: TO «Kamennyy poyas», 2005. Kurat, A. N. ‘The Turkish Expedition to Astrakhan’ in 1569 and the Problem of the Don-Volga Canal’. Slavonic and East European Review 40, τχ. 94 (1 Δεκέμβριος 1961): 7–23. Kurilo, O.V. ‘Lyuterane v Rossii (XVI-XX vv. )’. Institut etologii i antropologii RLN (διδακτορική διατριβή), 1995. Kychanov E. I., Istoriya Tangutskogo Gosudarstva. Sankt-Peterburg, 2008. Lamb, Harold. The March of Muscovy: Ivan the Terrible and the Growth of the Russian Empire, 1400-1648. 1η έκδ. Doubleday, 1948. Lampros, Spyridon. ‘Kananos Laskarēs kai Vasileios Vatatzēs: dyo Ellēnes periēgitai tou IE’ kai IH’ aionōs’. Parnassos, τχ. 7-8 (Etos Ε΄) (1881): 705–19. Lebedev, Dmitriy Mikhaylovich. Geografiya v Rossii XVII veka (dopetrovskoy epokhi): Ocherki po istorii geogr. znaniy. Tekst. Itogi i problemy sovremennoy nauki / Akad. nauk SSSR. In-t geografii. Moskva Leningrad: Izd-vo i 2-ya tip. Izd-va Akad. nauk SSSR, 1949. Legrand, Émile. ‘Introduction’. Στο Bibliotheque Grecque Vulgaire, επιμέλεια Émile Legrand, 3:vii–xliv. Paris, 1881. Legrand, Émile. ‘Voyages de Basile Vatace en Europe et en Asie’. Nouveaux Mélanges Orientaux 19 (1886): 183–295. Levi, Scott Cameron. The Bukharan Crisis: A Connected History of 18th Century Central Asia, 2020. Loewenthal, Rudolf. ‘Nikolai Gavrilovich Spafarii-Milesku (1636-1708): A Biobibliography’. Monumenta Serica 37 (1986): 95–111. 207 Στέφανος Μ. Κορδώσης Loparev, Khrisanf Mefodiyevich. ‘Povest′ o smerti knyazya Daniila Aleksandrovicha i o nachale Moskvy’. Στο Pamyatniki Drevney Pis′mennosti i Iskusstva, τ. CXLI. Obshchestvo lyubiteley drevney pis′mennosti, 1901 Ludolf, Hiob. Iobi Ludolfi grammatica Aethiopica. Zunner, 1661. Mancall, Mark. Russia and China. Their Diplomatic Relations to 1728. Harvard Univeristy Press, 1971. Martin, Janet. ‘Muscovy’s Northeastern Expansion : The Context and a Cause’. Cahiers Du Monde Russe 24, τχ. 4 (1983): 459–70. Martin, Samuel E. Dagur Mongolian Grammar, Texts, and Lexicon. τ. 4. Indiana University Publications Uralic and Altaic Series. Bloomington, Indiana, 1961. Mayers, William Frederick. The Chinese Government: A Manual of Chinese Titles, Categorically Arranged and Explained, with an Appendix. Kelly & Walsh, 1886. Mikhaylovskiy, Ivan Nikolayevich. Ocherk zhizni i sluzhby Nikolaya Spafariya v Rossii. Kiyev: tip. G.T. Korchak- Novitskogo, 1895. Milescu, Nicolae. ‘De la Tobolsk până în China (note de călătorie)’. Στο Analele Academiei Romane, επιμέλεια Gheorghe Sion, X:89–181. II. Bucuresci: Tipografia Academiei Romane, 1889. Milescu, Nicolae. Jurnal de căloterie in China [Spafarii’s travel journal in China]. Μετάφραση και επιμέλεια Corneliu Bărbulescu. Bucharest: Editura de Stat pentru Literatură şi Artă, 1958. Milescu, Nicolae, και Chrýsanthos Notarás. Oeuvres inédites de Nicolas Milescu, publiées par N. Iorga. Επιμέλεια Nicolae Iorga. Bucarest: Ateliers graphiques ‘Cultura nat̡ională’, 1929. Miyawaki, J., Leonid R. Kyzlasov και Cuiqin Bai. ‘The Dzungars and the Torghuts (Kalmuks), and the Peoples of Southern Siberia’. Στο History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast : From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century, επιμέλεια Ahmad Hasan Dani και Vadim Mikhaĭlovich Masson, 141–80. UNESCO, 2003. Miyawaki, Junko. ‘The Qalqa Mongols and the Oyirad in the Seventeenth Century’. Journal of Asian History 18, τχ. 2 (1984): 136–73. 208 Βιβλιογραφία Moiseev, Maksim V. ‘I.D. Khokhlov’s mission to Bukhara in 1620-1623 and the communication networks of Russian diplomacy in Central Asia’. RUDN Journal of Russian History 20, τχ. 3 (15 Δεκέμβριος 2021): 365–77. Momina, Mayya Andreyevna. ‘Grecheskiy perevod XVII veka «Opisaniye Sibiri» N.G. Spafariya’. Revue des études sud-est européens 23, τχ. 2 (1985): 130–36. Monahan, Erika. The Merchants of Siberia: Trade in Early Modern Eurasia. 1η έκδ.. Ithaca; London: Cornell University Press, 2016. Moravcsik, Guyla. ‘Ὁδοιπορικὸ τῆς Σιβηρίας σὲ ἑλληνικὴ γλῶσσα’. Στο Über Beziehungen des Griechentums zum Ausland in der neueren Zeit (Ο Ελληνισμός εις το εξωτερικόν), επιμέλεια Johannes Irmscher και Marika Mineemi, μετάφραση Δ. Χατζής, 40:273–88. Berliner Byzantinistische Arbeiten. Berlin: Akademie-Verlag, 1968. Moravcsik, Guyla. Byzantinoturcica. τ. 2. 2 τ. Leiden: Brill, 1983. Moravcsik, Gyula. ‘Szibériai útleírás görög nyelven’. Antik tanulmányok (Studia antiqua) 1 (1954): 129–40. Morgan, David. The Mongols. Oxford: Blackwell, 1990. Mustafayev, Shahin. ‘The Trade Routes and the Silk Trade along the Western Coast of the Caspian Sea from the 15th to the First Half of the 17th Century’. Acta Via Serica 3, τχ. 2 (15 Σεπτέμβριος 2018): 23–48. Myasnikov, Vladimir Stepanovich. Imperiya Tsin i Russkoye gosudarstvo v XVII v. Khabarovsk: Khabarovskoye knizhnoye izdatel′stvo, 1987. Naumov, Igor Vladimirovič. The History of Siberia. Μετάφραση David Norman Collins. London; New York: Routledge, 2009. Neuville, Foy (de la) (Foy de la). Relation curieuse, et nouvelle de Moscovie. Contenant, l’état présent de cet Empire. Les expéditions des Moscovites en Crimée, en 1689. Les causes des dernières Révolutions. Leurs Mœurs, & leur Religion. Le Récit d’un Voyage de Spatarus, par terre à la Chine. Paris, 1698. Nicolaidis, Efthymios. ‘Verbiest, Spathar and Chrysanthos. The Spread of Verbiest’s Science to Eastern Europe’. Στο The History of the Relations Between the Low Countries and China in the Qing Era (1644-1911), 37– 58. Leuven University Press, 2003. 209 Στέφανος Μ. Κορδώσης Nicolaidis, Efthymios. Science and Eastern Orthodoxy: From the Greek Fathers to the Age of Globalization. Μετάφραση Susan Emanuel. Illustrated edition. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2011. Okladnikov, Aleksey Pavlovich και Boris Aleksandrovich Rybakov. Polnoye sobraniye russkikh letopisey. τ. 36. CH.1. Sibirskiye letopisi. Nauka, 1987. Omont, Henri. Inventaire sommaire des manuscrits grecs de la Bibliothèque nationale. τ. 3. Paris, 1888. Ostrowski, Donald. Muscovy and the Mongols: Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589. Cambridge: Cambridge University Press, 2002. Owens, Robert R. ‘The Myth of Anian’. Journal of the History of Ideas 36, τχ. 1 (1975): 135–38. Panaitescu, Petre P. ‘Nicolas Spathar Milescu (1636-1708)’. Mélanges de l’École roumaine en France, 1925, 33–180. Parsons, James B. ‘The Culmination of a Chinese Peasant Rebellion: Chang Hsien-Chung in Szechwan, 1644–46’. The Journal of Asian Studies 16, τχ. 3 (Μάιος 1957): 387–400. Pegolotti, Francesco Balducci. La Pratica della mercatura. Επιμέλεια Allan Evans. Cambridge, Mass.: The Mediaeval Academy of America, 1936. Perdue, Peter C. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 2005. Picot, Émile. ‘Nicolas Spatar Milescu, ambassadeur du Tsar Alexis Mihajiovic en Chine’. Mélanges Orientaux, IIe serie, 9 (1883): 433–92. Picot, Émile. ‘Nicolas Spatar Milescu’. Στο Bibliographie Hellénique, επιμέλεια Émile Legrand, 4:62–86. Paris, 1896. Picot, Émile. Notice Biographique et Bibliographique sur Nicolas Spatar Milescu. Paris: Ernest Leroux, 1883. 210 Βιβλιογραφία Pierling, Paul. Saxe et Moscou: un médecin diplomate Laurent Rinhuber de Reinufer. Paris: Émile Bouillon, 1893. Powers, John και David Templeman. Historical Dictionary of Tibet. Lanham, MD: Scarecrow Press, 2012. Prozorovskiy, Dmitriy Ivanovich. ‘O znachenii tsarskogo titula do prinyatiya russkimi gosudaryami titula imperatorskogo’. Στο Zapiski Imperatorskogo Russkogo Arkheologicheskogo Obshchestva, τ. 8. Imperatorskoye Russkoye Arkheologicheskoye Obshchestvo, 1877. Puzanov, Vladimir Dmitriyevich. ‘Garnizon Verkhoturskogo uyezda v XVII veke: formirovaniye i sluzhby’. Vestnik Chelyabinskogo Gosudarstvennogo Universiteta, τχ. 6 (144) (2009): 16–22. Rezun, Dmitriy Yakovlevich και Ruslan Sergeyevich Vasilevskiy. Letopis′ sibirskikh gorodov. Novosibirsk: Kn. izd-vo, 1989. Richards, John F. The New Cambridge History of India: The Mughal Empire. Cambridge: Cambridge university Press, 2001. ‘Ringuber Lavrentiy’. Στο Russkiy biograficheskiy slovar′, 16:224–26. S. Peterburg, 1913. Roemer, Hans Robert. ‘Tīmūr in Iran’. Στο The Cambridge History of Iran, 42–97. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1986. Romaniello, Matthew P. The Elusive Empire: Kazan and the Creation of Russia, 1552–1671. 1η έκδ.. Madison, Wis: University of Wisconsin Press, 2012. Rowe, William T. China’s Last Empire: The Great Qing. Επιμέλεια Timothy Brook. Reprint edition. Belknap Press: An Imprint of Harvard University Press, 2009. Schorkowitz, Dittmar και Ning Chia. ‘Introduction’. Στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited, 1–42. Brill, 2016. Schorkowitz, Dittmar και Ning Chia. ‘Lifanyuan and Libu in Early Qing Empire Building’. Στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited, 44–69. Brill, 2016. Schorkowitz, Dittmar. ‘The Ranked Tributary Client System (kyshtym) in Southern Siberia as the Decisive Point in the Foreign Relations of the Kalmuks and the Oyrats in the First Half of the Seventeenth Century’. Russian History 19, τχ. 1/4 (1992): 459–74. 211 Στέφανος Μ. Κορδώσης Shestakov”., S. ‘Ίεροσολυμιτική Βιβλιοθήκη, ἤτοι κατάλογος τῶν έν ταῖς βιβλιοθήκαις τοῦ ἁγ. πατρ. θρόνου τῶν Ἱεροσολύμων ἑλληνικῶν κωδίκων, συνταχθείσα ὑπὸ Ά. Παπαδοπούλου -Κεραμέως’. Vizantiyskiy Vremennik 8, τχ. 3–4 (1901): 552–64. Sion, Gheorghe, μετάφρ. ‘De la Tobolsk până în China (note de călătorie)’. Στο Analele Academiei Romane, X:89–181. II. Bucuresci: Tipografia Academiei Romane, 1889. Skrynnikov, Ruslan Grigor′yevich. Sibirskaya ekspeditsiya Yermaka. Nauka, 1986. Smirnov, Nikolay Aleksandrovich. Rossiya i Turtsiya v XVI - XVII vv. τ. 1. Moskva, 1946. Snow, Philip. China and Russia: Four Centuries of Conflict and Concord. New Haven: Yale University Press, 2023. Sokolov, Ivan Ivanovich. ‘Trud Khrisanfa Notary o pokorenii Kitaya mongolami’. Soobshcheniya Rossiyskogo Palestinskogo obshchestva 29 (1926): 42-70. Sokolov, Ivan Ivanovich. Otnosheniye protestantizma k Rossii v XVI i XVII vekakh -. Moskva, 1880. Solodkin, YA. G. Sibirskoye letopisaniye XVII – pervoy poloviny XVIII vv.: spornyye i maloizuchennyye voprosy. Nizhnevartovsk: Nizhnevartovskiy gosudarstvennyy universitet, 2018. Solodkin, Yankel′ Gutmanovich. ‘K istorii teksta sinodika ‘Yermakovym kazakam’ (redaktsii 1620-kh - 1630-kh gg.)’. Στο Aktual′nyye problemy istochnikovedeniya : materialy III Mezhdunar. nauch.-prakt. konf., Vitebsk, 8-9 oktyabrya 2015 g. –, 166–68. Vitebsk : VGU imeni P. M. Masherova, 2015. Sorokoletov, Fedor Pavlovich. Istoriya voyennoy leksiki v russkom yazyke, XI-XVII vv. “Nauka”, Leningradskoye otdeleniye, 1970 Spasskiy, Grigoriy Ivanovich. Povestvovaniye o Sibiri. Sankt-Peterburg, 1822. 212 Βιβλιογραφία Talât, T. A Grammar Of Orkhon Turkic. Uralic and Altaic Series 69. Indiana University Press, 1968. The Northern Sea Route: The Shortest Sea Route Linking East Asia and Europe. Tokyo: Ship & Ocean Foundation, 2001. Trepavlov, Vadim Vintserovich. ‘“Russian Ulus” of the Golden Horde’. Rossiiskaia Istoriia, τχ. 1 (2021): 3–15. Trepavlov, Vadim Vintserovich. ‘Belyy tsar′’: Obraz monarkha i predstavleniya o poddanstve u narodov Rossii XV-XVIII vv. Moskva: Institut rossiyskoy istorii RAN Vostochnaya literatura, 2007. Trepavlov, Vadim Vintserovich. Sibirskiy yurt posle Yermaka : Kuchum i Kuchumovichi v bor′be za revansh, 2012. Tsiporukha, Mikhail Isaakovich. Pokoreniye sibiri ot Yermaka do Beringa. Moskva, 2004. Tsvetayev, D. V. ‘Pamyatnki k istorii protestantstva v Rossii»’, τ. IV. Chteniya Mosk. Obshch. Istorii i drevn. Ros.», , 154–175. Moskva, 1885. Tsvetayev, D. V. ‘Snosheniya s Abissiniyey’. Russkiy arkhiv 2 (1888). Tuttle, Gray και Kurtis R. Schaeffer. The Tibetan History Reader. Columbia University Press, 2013. Ursul, Dmitriy Timofeyevich. Nikolay Gavrilovich Milesku Spafariy. Moskva: Mysl′, 1980. Venables, Mary Constance Noll. ‘In the shadow of war: The reign of Ernst the Pious in seventeenth-century Saxony’. Yale University, 2004. Vvedenskiy, Andrey Aleksandrovich. Dom Stroganovykh v XVI-XVII vekakh. Moskva: Sotsekgiz, 1962. Widmer, Eric. ‘‘Kitai’ and the Ch’ing Empire in Seventeenth Century Russian Documents on China’. Ch’ing-shih wen-t’i 2, τχ. 4 (1970): 21–39. Widmer, Eric. The Russian Ecclesiastical Mission in Peking During the Eighteenth Century. Harvard Univ Asia Center, 1976. Wood, Alan. Russia’s Frozen Frontier: A History of Siberia and the Russian Far East 1581-1991. London; New York: Bloomsbury Academic, 2011. 213 Στέφανος Μ. Κορδώσης Wright, John K. ‘The Open Polar Sea’. Geographical Review 43, τχ. 3 (1953): 338–65. Yatsimirskiy, A.I. Nikolay Milesku Spafariy: Stranitsa iz istorii russkorumynskikh snosheniy v XVII v., 1908. Ye Baichuan και Yuan Jian. ‘The Sino-Russian Trade and the Role of the Lifanyuan, 17th–18th Centuries’. Στο Managing Frontiers in Qing China. The Lifanyuan and Libu Revisited, 254–89. Brill, 2016. Yong Liang. ‘The Wealth of a Rising Empire: The Manchu Acquisition of Currencies, People, Lands and Industries before the Conquest of China (1583-1643)’. Eberhard Karls Universität Tübingen, 2020. Zamfira, Mihail. ‘La diffusion des écrits orientaux» de Nicolas le Spathaire (Mileseu)’. Revue des études sud-est européens 23, τχ. 2 (1985): 117–29. Zamfira, Mihail. Nicolae le Spathaire Milescu à travers ses manuscrits. Bucuresti: Ed. Acad. Române, 2009. Zhang Jian (张箭). ‘明末清初俄使出访中国初探 (Míng mò qīng chū é shǐ chūfǎng zhōngguó chūtàn - A preliminary study on Russian envoys’ visits to China in the late Ming and early Qing dynasties)’. 清史研究 (Qīngshǐ yánjiū- Studies in Qing History), τχ. 1 (2001): 65–72. Zhang Yongjiang (张永江). ‘礼仪与政治：清朝礼部与理藩院对非汉 族群的文化治理 (Liyi yu zhengzhi: Qingchao libu yu li fan yuan dui fei hanzu qun de wenhua zhili - Ceremony and Politics: Cultural Governance of Non-Han Groups by the Ministry of Ceremony and the Lifan Academy in the Qing Dynasty Cultural Governance of Non-Han Communities in the Qing Dynasty) 张永江 (Zhang Yongjiang)’. 清史研究 (Qīngshǐ yánjiūThe Qing History Journal) 1 (2019): 19–29. Zonn, Igor S., Aleksey N. Kosarev, Michael Glantz και Andrey G. Kostianoy. The Caspian Sea Encyclopedia. Berlin; New York: Springer, 2010. 214 Βιβλιογραφία Βιβλιογραφία στα ελληνικά. Κάρποβ, Σεργκέι. Ιστορία της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Επιμέλεια Μιχαήλ Γκρατσιάνσκι και Στέφανος Κορδώσης. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε.), Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, 2017. Καρράς, Ιωάννης. ‘Εμπόριο, πολιτική και αδελφότητα: Ρωμιοί στη Ρωσία 1700-1774’. Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, 2011. Κορδώσης, Στέφανος. ‘Ο θρύλος του Phrom Gesar (Καίσαρα της Ρώμης) στην Κεντρική Ασία και Άπω Ανατολή’. Διοργάνωση του Ινστιτούτου Ελληνοανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών και της Ισπανικής Πρεσβείας στην Αθήνα, Μουσείο της πόλεως των Αθηνών, Σύλλογος των Φίλων του Μουσείου Βούρου-Ευταξία και Ινστιτούτου Θερβάντες (υπό έκδοση), 2011. Κορδώσης, Στέφανος. Διασχίζοντας την Κεντρική Ασία : οι περιηγήσεις των Νικολάου Σπαθάρη, Βασιλείου Βατάτζη, Παναγιώτη Ποταγού και το ‘Μεγάλο Παιχνίδι’ των αυτοκρατορικών ανταγωνισμών στην Ανατολή (17ος-19ος αι.) /. Ιωάννινα: Ινστιτούτο Ελληνο-Απωανατολικών Σπουδών, 2020. Κορδώσης, Στέφανος. ‘Ελληνικές μεταφράσεις μοσχοβίτικων κειμένων ιστορίας και γεωγραφίας: Το χειρόγραφο Ms. Suppl. grec 1042 της BnF (MΠΤ 176 ΕΒΕ), στα τέλη του 17ου αιώνα’. Ανακοίνωση στο ΜΓ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο Θεσσαλονίκη, 29-31 Μαΐου 2024. Κορδώσης, Στέφανος. ‘Επίδραση του Βυζαντίου στην Κεντρική Ασία και Άπω Ανατολή. ο Κέσαρ Φρομ (καίσαρας Ρώμης) του Ινδικού Καυκάσου και οι κέσαρ των Τούρκων, των Μογγόλων και του gLing (Θιβέτ). Η σημασία του βόρειου δρόμου από την Ευρώπη προς την Άπω Ανατολή και ο ρόλος των Χαζάρων.’ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (αδημοσίευτo), 2017. Κορδώσης, Στέφανος. Οι Τούρκοι ανάμεσα στην Κίνα και το Βυζάντιο. Ο Ρόλος τους στην ευρασιατική πολιτική, διπλωματία και στρατηγική. Αθήνα, 2012. Κορδώσης, Στέφανος. ‘Χερσαίοι και θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι και σταθμοί στην Κασπία και την Κεντρική Ασία στα τέλη του 17ου αιώνα μέσα από το χειρόγραφο του Νικόλαου Σπαθάρη’. Ανακοίνωση στο ΜΑ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο, Θεσσαλονίκη 18-20 Μαΐου 2022. 215 Στέφανος Μ. Κορδώσης Κουκκίδης, Κωνστ. Λεξιλόγιον ελληνικών λέξεων παραγομένων εκ της τουρκικής. Εταιρεία Θρακικών Μελετών, 1960. Λαζάρου, Αχιλλεύς. Ελληνισμός και λαοί Νοτιοανατολικής (ΝΑ) Ευρώπης. Διαχρονικές και διεπιστημονικές διαδρομές. τ. Α΄. Αθήνα, 2009. Λαζάρου, Αχιλλεύς. Ελληνισμός και λαοί Νοτιοανατολικής (ΝΑ) Ευρώπης. Διαχρονικές και διεπιστημονικές διαδρομές. τ. Δ΄. Αθήνα, 2010. Λαζάρου, Αχιλλεύς. ‘Ν. Σπαθάρης (1636-1708), ὁ πρῶτος Νεοέλληνας στὴν Κίνα’. Ἑλευθερία (Λαρίσσης), 27 Απρίλιος 1986, 6. Λαζάρου, Αχιλλεύς. ‘Ν. Σπαθάρης, ἔνας Ἕλληνας στὸ Πεκίνο’. Ἑλευθερία (Λαρίσσης), 25 Μάιος 1986, 6. Λαζάρου, Αχιλλεύς. ‘Nicolae Milescu, ὁ Λάκων ‘Homo Universalis’’. Στο Πρακτικὰ Α΄ Λακωνικοῦ Συνεδρίου, Β΄:188–98. Ἐν Ἀθήναις, 1980. Λάσκαρης, Μιχαήλ. ‘Ὁ Χρύσανθος Νοταρᾶς καὶ ἡ Κίνα’. Ἑλληνικὴ Δημιουργία 6 (1950): 433–40. Μαρινέσκου, Φλωρίν. ‘Νικόλαος ‘Μιλέσκου’: Ένας Ελληνο-ρουμάνος λόγιος του 17ου αι. και το ταξίδι του στην Κίνα’. Journal of Oriental and African Studies 2 (1990): 76–91. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Αθανάσιος. Ἱεροσολυμιτική βιβλιοθήκη, ἤτοι, κατάλογος τῶν ἐν ταίς βιβλιοθήκαις τοῦ ἁγιωτάτου ἀποστολικοῦ τε καί καθολικοῦ ὀρθοδόξου πατριαρχικοῦ θρόνου τῶν Ἱεροσολύμων καί πάσης Παλαιστίνης ἀποκειμένων ἑλληνικῶν κωδίκων / συνταχθεῖσα μεν και φωτοτυπικοίς κοσμηθεῖσα πίναξιν ὑπό Α. Παπαδοπούλου - Κεραμέως. τ. Δ΄. Αγία Πετρούπολη, 1899. Παπουλίδης, Κωνσταντίνος Κ. και Κυριάκος Παπουλίδης. Helleno-Russica ήτοι τεκμήρια της πρώϊμης νεοελληνικής γραμματείας περί της Ρωσίας (1453-1821). Αφοί Κυριακίδη, 2014. Σαββίδης, Αλέξιος. Η ίδρυση της Μογγολικής αυτοκρατορίας. Αθήνα, 2004. Σάθας, Κωνσταντίνος. Μεσαιωνικὴ βιβλιοθήκη. τ. Α΄. Βενετία, 1872. Σάθας, Κωνσταντίνος. Νεοελληνικὴ Φιλολογία : Βιογραφίαι τῶν ἐν τοῖς γράμμασι διαλαμψάντων Ἑλλήνων, ἀπὸ τῆς καταλύσεως τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας μέχρι τῆς ἑλληνικῆς ἐθνεγερσίας (1453-1821). Ἐν Ἀθήναις: Ἐκ τῆς Τυπογραφίας τῶν τέκνων Ἀνδρέου Κορομηλά, 1868. 216 Βιβλιογραφία Στάθη, Πηνελόπη. ‘Χρύσανθος Νοταρᾶς Πατριάρχης Ἱεροσολύμων: Πρόδρομος τοῦ Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ’. Doctoral Dissertation, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ). Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Τομέας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας και Λαογραφίας, 1996. https://doi.org/10.12681/eadd/9098. Σταυρακοπούλου, Σωτηρία. ‘Κυριάκος Κ. Παπουλίδης και Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, Helleno-Russica, ήτοι Tεκμήρια της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας περί της Ρωσίας (1453-1821), Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Κυριακίδη, 2014, σελ. 392+9 εικ.’ Ελληνικά 65 (2015): 358–69. Ηλεκτρονικές πηγές Bewildering footage of blood-red Caspian Sea strip’, knews.com.cy, ημερομηνία πρόσβασης 21 Ιούνιος 2022, https://knews.kathimerini.com. cy/en/news/bewildering-footage-of-blood-red-caspian-sea-strip. ‘Departments’. Ημερομηνία πρόσβασης 29 Απρίλιος 2025. https://www. ivran.ru/en/departments/centre-of-central-asia-and-caucasus. ‘Центр изучения Центральной Азии, Кавказа и Урало-Поволжья’. Ημερομηνία πρόσβασης 29 Απρίλιος 2025. https://www.ivran.ru/centre-ofcentral-asia-and-caucasus. Central Eurasian Studies. ‘Indiana University Bloomington, Central Eurasian Studies’. Ημερομηνία πρόσβασης 29 Απρίλιος 2025. https://ceus. indiana.edu/about/index.html. knews.com.cy. ‘Bewildering footage of blood-red Caspian Sea strip’. Ημερομηνία πρόσβασης 21 Ιούνιος 2022. https://knews.kathimerini.com. cy/en/news/bewildering-footage-of-blood-red-caspian-sea-strip. Porter, Tom. ‘Trump Said He Will Divide Russia from China. It’s a Tough Bromance to Break.’ Business Insider, 7 Νοέμβριος 2024. https://www. businessinsider.com/donald-trump-plan-divide-china-russia-axis-is-likelyfail-2024-11. Tsimonis, Kostas. ‘Asian Studies in Greece’. International Insitute for Asian Studies, 2024. https://www.iias.asia/the-newsletter/article/asianstudies-greece. ‘China’s Soft Power in Europe Falling on Hard Times’, A Report by the European Think-tank Network on China (ETNC) (Budapest: The Netherlands Institute of International Relations, ‘Clingendael’, Απρίλιος 2021). 217 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ Ευρετήριο Abu’l Khair, 56 Amu Darya, 92,99 Antony Jenkinson, 50-51, 99, 102 Ayuki khan, 30 Baykov, Βλ. Fedor Baykov, Berdi Beg, χαγάνος, 91 Bolan, πέρασμα, 93 Chechen’, νησί, 100 Dzungaria, 30, 139 Ediger, χαγάνος, 57-58 Endirei, 94, 97 Farahabad, 102, 184 Fedor Baykov, 21, 43, 121-122, 128, 129 Francesco Pegolotti, 90 Gheorghe Ștefan, 33-34 Giovanni da Pian del Carpine, 92 Grigore I Ghica, 33 Hyderabad, 94, 185 Jochi, 56, 61, 89 Johan Gustaf Renat, 43 Johann Strahlenberg, 43 Kama, ποταμός, 54 Kangxi, αυτοκράτορας, 30, 126, 132, 137 Khong Taiji, 115-118, 140 Križanić, 78, 86 Kubilai khan, 116 Lifanyuan/理藩院, 30, 108, 112, 131 Lop, έρημος, 139 Martino Martini, 86, 125, 134, 137, 147 Mezen’, ποταμός, 45 Ming, δυναστεία, 107, 113, 116, 119, 122, 142 Muhammad Shaybani, 56 Multan, 93, 185 Nen, ποταμός, 130 Níng’ān/宁安, 120 Orda, χαγάνος, 56 P. I. Godunov”, 19-20, 41-42, 133 Pasol’skiy Prikaz, 35, 108 Pechora, ποταμός, 45 Punjab, 93 Qing, 11, 18, 29-31, 43, 107-110, 112, 114-119, 121-124, 130-131, 135-137, 147 Qızılağac, κόλπος, 101 Saraichik, 89-91 Selenga, ποταμός, 128 Shāhjahānābād, 94 Shunzhi/順治帝, 115 Sibirskiy Prikaz, 34, 120 Ștefăniță Lupu, 33 Stenka Razin, 63 Streto di Anian, 73 Tersk, 95 Tokhtamish, χαγάνος, 90-91 Torghut, 30 Tulichen/图理琛, 30, 110 Wanli 萬曆, 119, 122 Xinjiang, 14, 139 Yuriy Krizhanich. Βλ. Križanić, 22, 43, 78, 192 Zhang Xianzhong, 137 Άγκρα, 94 Αγκραχάν, χερσόνησος, 100 Αζερμπαϊτζάν, 101 Αικατερίνη Α΄, 46 Αικατερίνη η Μεγάλη, 48 Άκμπαρ, 93 Ακτό, 98, 103 Αλέξιος Α΄, 17, 21-22, 34-35, 40, 43, 69, 71-74, 78-79, 85, 114, 121, 123, 125 Αλμπαζίν, 121, 128 Αμούρ, ποταμός, 23, 78, 107-109, 113-114, 118-123, 125-126, 128, 130, 139, 140, 142, 163 Άμπαχαϊ ή Hong Taiji, 115-118 Ανάντυρ, ποταμός, 112 Αραμπσαχίδες, 92 Αργκούν, ποταμός, 113 Ἄρδεβήλι, 94, 167 221 Στέφανος Μ. Κορδώσης Αρχάγκελσκ, 50, 76, 129, 165, 188 Ασταραμπάντ ή Αστραμπάντ, 98, 102, 184 Αστραχάν, 44, 46, 48-51, 87, 89, 90, 92, 94-95, 98-101, 103, 110-111, 113, 127, 156, 169-170, 172, 188 Βαϊκάλη, 113-114, 119-120, 142 Βάκτρα, 92 Βαλτική Θάλασσα, 49, 51, 76 Βελίκιι Ούστιουγκ, 44, 75 Βερχοτούριε, 45-47, 188 Βίσερα, ποταμός, 45 Βιτίμ, ποταμός, 113 Βογγούλοι, 63 Βόλγας, ποταμός, 13, 30, 44-46, 5051, 60-61, 63-64, 90-91, 95, 98, 100, 156, 173-174 Βόρεια Θάλασσα, 47, 113 Βόρειος Καυκάσος, 90, 95, 100 Βόρειος Παγωμένος Ωκεανός, 72-74, 79, 129 Βούλγαροι, 44-45, 60 Γενισέι, ποταμός, 30, 129, 139 Γενισέσκ, 43, 120, 128, 188 Γιακούτιοι, 139 Γιακούτσκ, 78, 113-114 Γιαμίς, 47 Γιάροσλαβ, 46,70 Γιούγκ, ποταμός, 44 Γιούγκροι, 44 Γιουννάν (επαρχ. Κίνας), 141 Γιούπι, 140 Γιούρι Κριζάνιτς, 43 Γιουρτσέν, 114-118, 129, 140, 142 Γκιλάν, 96, 99, 101-103 Γκιλιάκ, 118 Γκοργκάν, κόλπος, 102 Γκότα, 69-70, 72 Δαλάι Λάμα, 141 Δαμαλτάν, 93, 164, 185 Δαουρία, 109, 113, 115, 120-122, 130, 142, 148, 188, 222 Δελχί, 94 Δερμπέντ, 94, 96 Διομήδειοι Νήσοι, 78 Δνείπερος, ποταμός, 49 Δοσίθεος Β΄, 23, 31, 34, 88, 103-104, 109, 125, 147-148 Ελμπούρς, οσορειρά, 101 Ερμάκ, κοζάκος, 20, 28, 42, 45-46, 52-55, 58, 61, 63-67, 77, 113, 174177 Ερνέστος ο Ευσεβής, 21, 47, 69-74, 78, 148, 171 Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών, 76 Εταιρεία της Μοσχοβίας, 50 Ζαπορίζια, 48 θάλασσα τῆς Χβαλὴν, 26, 88, 98100, 168-169 Θεόδωρος Α΄, τσάρος, 65, 67 Θεόδωρος Γ΄, τσάρος, 35 Θιβέτ, 14, 30, 117, 124, 141 Ἰαΐκ, 89, 92, 94, 95, 164, 165, 166, 167, 169, 170, 184 Ιαπωνία, 124, 135 Ιβάν Δ΄, 50, 55, 57, 62-65, 67, 75-76, 91, 95, 147 Ιλχανίδες, 90, 96 Ινδία, 14, 17, 20-21, 25-26, 28, 43, 46, 85, 87-89, 91, 93, 98, 123, 127, 133, 139, 157, 164-165, 171, 185, 191, 194 Ινδικός Καύκασος, 93, 117 Ιράν, 13, 85, 88, 94-99, 101, 185 Ιρμπίτ, 47, 188 Ιρτίς, ποταμός, 42, 54, 57, 61, 64-68, 128 Ἰσπογάνι/ Ισφαχάν/ Isfahan, 95, 101, 168, Καζακία, 48, 155, 180-181 Καζάκοι, 56, 93, 127 Καζάν, 44-46, 50, 57, 70, 89, 95, 11011, 113, 127, 154, 156, 180, 188 Καζβίν, 101-102 Ευρετήριο Καζμπίνι, 94, 167 Καλμούκοι, 30, 42, 91, 139, 140-141, 172 Κάμα, ποταμός, 46, 62, 153-154 Καμπίλα, 93, 164, 185 Καμπούλ, 93 Κανταχάρ, 97-98 Κιάχτα, 29, 47 Κίεβο, 33, 48-49, 63, 155-156, 181 Κιπτσάκοι, 60, 138 Κιργίζοι, 59 Κιτάι, 17, 20, 23, 25, 27-28, 52, 74, 84, 86, 112, 114, 121, 126, 128-130, 132-134, 137-138, 140-141, 159-160, 163, 167, 192-194 Κολιμά, ποταμός, 77-78 Κορέα, 30, 135-136, 142 Κορνήλιος, μητροπολιτης Τομπόλσκ και Σιβηρίας, 40 Κοσμάς Ιβηρήτης, 20 Κουμούκοι, 96-97 Κουτσούμ (χαγάνος), 45, 52, 55, 5759, 61, 63, 65-68 Κριμαία, 40, 49, 58, 92, 95, 97, 110111, 138-139 Κωνσταντινούπολη, 33-34, 83, 100 Λανγκαρούντ, 102 Λάρι/Lar, 95 Λάσα, 141 Λαχώρη, 93-94, 185 Λένα, ποταμός, 77-78, 113, 128, 139 Λίπκοι, 138 Μαζανδαράν, 93, 101 Μανγκαζέγια, 47, 76, 129 Μανγκισλάκ, χερσόνησος, 99, 102 Μάνγκους, 118 Μαντζουρία, 109, 113-115, 120-122, 124, 130, 135, 140-142, 148 Μαντσού, 30, 110, 112-115, 117-120, 126, 131, 137-140, 142, 147 Μολδαβία, 32-34, 107 Μουγκάλ, 21, 87, 89, 93, 94 Μπακού, 96, 100-101, 103 Μπάλλα, 92, 164, 185 Μπαλχ, 92-93 Μπαντάρ-ε Ανζάλι, 102 Μπαραντόλα, 141 Μπαργκούτ, 139 Μπάρεντς, 73, 76 Μπασκίροι, 60 Μπατού Χαν, 56, 89 Μπεντέρ Αμπάς, 94-95 Μπέρκε, χαγάνος, 56, 59 Μπογδάν Χμελνίτσκυ, 48 Μπόρις Γκοντουνόφ, 51 Μπουϊνάκοι, 94, 97, 167, 169 Μπουριάτες, 113, 128, 139 Μπουχάρα, 56-57, 66, 91-93, 99, 110, 127 Ναούν, 22, 130, 163 Ναραμπάτα, 94 Νερτσίνσκ, 29, 30, 78, 113, 120, 122123, 126, 128, 130, 147, 149, 188 Νήζοβο, 100-101, 169, 184 Νιαζαμπάτ, ποταμός, 101 Νίζνα, 49, 110 Νικανία, 78 νικάνσκι, 122 Νικολάι Τσερνίγκοφ, 121 Νόβγκοροντ, 44, 46, 48-49, 60, 62, 70 Νογκάι, 57, 91, 95, 138 Νογκαΐτες, 57, 138 Νουρχάτση, 115-116, 118, 126, 137 Νταγκεστάν, 95-97, 139 Ντβινά (βόρειος), ποταμός, 45, 49, 75-76 Οθωμανική αυτοκρατορία, 12, 34, 49, 89, 147 Οϊράτες, 30, 58, 68, 116-118, 127128, 139-141 Ομπ, ποταμός, 45, 47, 54, 67, 76, 129, 161, 177, 188 Ορμούζ, 94 223 Στέφανος Μ. Κορδώσης Ορόντιον, 118 Όρχον, ποταμός, 59, 92 Οτράρ, 92 Ουζμπέκοι, 56, 64, 66, 91, 102 Ουιγιούροι, 60 Ουράλης, ποταμός, 14, 89-91, 94-95, 98, 113 Ουράλια όρη, 23, 41, 44-46, 48, 5456, 58-59, 61, 63-64, 89-90, 113 Ουργκέντς, 56, 128 Οχότσκ, 113-114 Πεκίνο, 17, 19, 22, 29-30, 34, 43, 85, 87, 108, 115, 119-122, 128-129, 130132, 135, 142, 147 Περμ, 58, 62-63 Περσία, 50, 56, 61, 99, 103, 123 Ποτάλα, 30, 41 Πσκοβ, 42, 48-49, 156 Ραστ, 102 Ροστόβ, 44 Σαϊμπανίδες, 56-58 Σαμαρκάνδη, 90-91 Σαμαχί, 94, 96, 101 σαμκάλοι, 96-97 Σίλκα, ποταμός, 113 Σιμπίρ, 42, 50, 55-58, 61-62, 64-67, 85, 111, 113, 173, 175, 177 Σιρβάν, 97, 99, 101 Σμολένσκ, 42, 49, 155, 181 Σόβι, 95, 167 Σολβιτσεγκόντσκ, 46, 62 Σολικάμσκ, 46-47, 188 Σουγκάρι, ποταμός, 140 Στανόβοϊ, οροσειρά, 114, 130 Στράζα/Shiraz, 95, 168 Συμεών, 77-79 Συμεών Μιχαήλοβιτς Προτοπόποβ, 69-72 Ταϊμπουγίδες, 57-58, 67 Ταλίσοι, 100, 168-169, 184 Ταμερλάνος, 90, 100-101 Ταμπρίζ, 101 224 Τανγκούλοι, 141 Τανγκούτοι, 30, 140-141 Ταρκί, 94, 96-97, 100 Τασατκάν, 66 Τάταροι, 40, 42, 44-45, 47-48, 51, 54-55, 57-62, 64-68, 111, 113, 125126, 135, 137-140, 172 Τέμνικοφ, 35 Τέρεκ, ποταμός, 90, 94, 96, 100, 167, 169, 184 Τζέγκις Χαν, 55-56, 59, 89, 109, 117118, 139 Τζεναμπάτα, 94, 164, 185 Τζέσοβο, 62, 64, 67 Τζουγκάροι, 117, 140 τζοὺδ, έθνος, 58, 173 Τιουμέν, 42, 46, 48, 57, 67, 117, 127, 154, 180 Τιούμπ-Καραγκάν, ακτή, 102, 184 Τομπόλσκ, 19, 22, 39-44, 46-48, 50, 68, 78, 85, 113, 125, 127-129, 149, 153-154, 157, 159, 161, 180, 188, 191 Τομσκ, 43, 129, 188 Τραπεζούντα, 100 Τσουβάσοι, 60 Τσουκότκα, 77 Χάζαροι, 60, 97, 117 Χαλίσιοι, 99 Χάλκα Μογγόλοι, 116, 118-119, 139140 Χαμπάροφ, 114-115, 119-120, 130 Χανμπαλίκ, 119 Χεγκίν, 118 Χεράτ, 93 Χετμανάτο, 48-49 Χίβα, 91-92, 102, 110 Χορασμία, 56, 91-92, 99 Ώξος, ποταμός, 92 Μέσα από τον σχολιασμό τμημάτων των ελληνικών μεταφράσεων ρωσικών, κυρίως, κειμένων του 17ου αιώνα ο συγγραφέας προσεγγίζει πλευρές της ιστορίας της Ευρασίας και της επικοινωνίας μεταξύ Δύσης και Ανατολής κατά την πρώιμη νεότερη περίοδο στη μεγαλύτερη ήπειρο του πλανήτη μας. Οι μεταφράσεις ήταν έργο που έγινε υπό την επίβλεψη του Νικολάου Σπαθάρη που από το 1671 βρέθηκε στην υπηρεσία του τσάρου Αλέξιου Α΄. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη, όπου εξετάζονται δείγματα που αφορούν στη δυτική Ευρασία (Μοσχοβία – Δυτική Σιβηρία), Κεντρική Ασία (περιοχές γύρω από την Κασπία) και Ανατολική Ευρασία (ανατολική Σιβηρία, Μογγολία – Δαουρία – Κίνα). Ο Στέφανος Κορδώσης είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδας, με αντικείμενο την Ιστορία της Κεντρικής Ευρασίας από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Κίνα. H έρευνά του εστιάζει στις επαφές Ανατολής-Δύσης στην Ευρασία και στους αυτοκρατορικούς ανταγωνισμούς σε αυτή. ISBN 978-960-258-148-3