(PDF) ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΝΟΣ ΑΡΧΑΙΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΣΤΕΓΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΜΙΛΗΣΙΑΚΟ ΟΧΥΡΟ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡΑΚΙ ΑΓΑΘΟΝΗΣΙΟΥ/ ANALYSING AN ANCIENT CO

exofylloTomos C:Layout 1 5/8/18 12:04 PM Page 1 Τ ο α ρ χ α ι ο λ ο Γ ι κ o e ρ Γ ο σ Τα ν η σ ι a Τ ο υ α ι Γα i ο Y Το αρχαιολοΓικo eρΓο σΤα νησιa Του αιΓαiοY διεθνeσ επισΤημονικo συνeδριο ροδοσ, 27 νοεμβρίου - 1 δεκεμβρίου 2013 ToMoσ Γ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΛΕΣΒΟΥ ISBN: 978-960-386-319-9 ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΜΥ Τ Ι Λ Η ΝΗ 2 0 1 7 C tomos protos:Layout 1 5/6/18 8:32 PM Page 1 C tomos protos:Layout 1 5/6/18 8:32 PM Page 2 Συντονισμός - Γενική επιμέλεια έκδοσης ΠΑΥλοΣ ΤριΑΝΤΑφΥλλιδηΣ Βοηθός γενικής επιμέλειας έκδοσης ΚΩΝΣΤΑΝΤιΝοΣ ΣΑρΑΝΤιδηΣ Επιμέλεια κειμένων ΚιΚη ΜΠιρΤΑχΑ, ΠΑΥλοΣ ΤριΑΝΤΑφΥλλιδηΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤιΝοΣ ΣΑρΑΝΤιδηΣ Σελιδοποίηση, επεξεργασία εικόνων ΚιΚη ΜΠιρΤΑχΑ Εκτύπωση ΤΥΠοΚΥΚλΑδιΚη SET: 978-960-386-316-8 ISBN: 978-960-386-319-9 © Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής Την ευθύνη των δημοσιευμένων κειμένων φέρουν αποκλειστικά οι συγγραφείς. C tomos protos:Layout 1 5/6/18 8:32 PM Page 3 Διεθνες επιςτημονικο ςυνεΔριο ρόδο ς, 27 νοεμβρίου - 1 Δεκεμβρίου 2013 ΤοΜοσ γ΄ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΛΕΣΒΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΜΥΤΙΛΗΝΗ 2017 C tomos protos:Layout 1 5/6/18 8:32 PM Page 6 περιεΧομενΑ ΧΑιρετιςμοι 9 M. Georgiadis, A synthesis of the Neolithic and Early Bronze Age ground stone tools from the Dodecanese 17 Β. Μαχαίρα, το πρόγραμμα μελέτης και δημοσίευσης των ελληνιστικών γλυπτών της ρόδου. παρατηρήσεις και επί μέρους συμπεράσματα 31 Ε. Κ. Παπαβασιλείου, Σ. Ντιντιούμη, εργαστηριακές εγκαταστάσεις και παραγωγή προϊόντων στα Δωδεκάνησα κατά την ύστερη αρχαιότητα έως την πρωτοβυζαντινή περίοδο 43 Ι. Μπίθα, το ευρετήριο Βυζαντινών τοιχογραφιών ελλάδος στα Δωδεκάνησα 61 Μ.-Χ. Γεωργαλλή, Π. Ψαρρή, ενεργοί οικισμοί εντός οριοθετημένων αρχαιολογικών χώρων στο νοτιοανατολικό Αιγαίο: τα παραδείγματα της μεσαιωνικής πόλης και της Λίνδου ρόδου 67 Κ. Σαραντίδης, Ανάλυση ενός αρχαίου συστήματος κατασκευής στεγών από το μιλησιακό οχυρό στο καστράκι Αγαθονησίου 75 Χ. Παλαμιδά, Φ. Σέρογλου, M. Lawall, Π. Τριανταφυλλίδης, μια πρώτη παρουσίαση των εμπορικών αμφορέων από το αρχαίο οχυρό στη θέση καστράκι Αγαθονησίου 85 Κ. Κεφαλά, Χορηγίες μνημείων στην πάτμο του 17ου αιώνα 97 Μ. Κουτελλάς, η παλαιοχριστιανική βασιλική του Χριστού της ιερουσαλήμ στην κάλυμνο: ςυμπεράσματα της ανασκαφικής έρευνας της περιόδου 2007-2008 111 Β. Χριστοπούλου, νεκροταφείο της πρωτοχαλκής ιι περιόδου στη μεσαριά της νήσου κω 135 S. Vitale, The Koan ceramic assemblage during the Late Bronze Age: Classification, chronology, typology and significance 151 M.G. Palmieri, Age categories in the burials of the “Serraglio” necropolis in Cos. Some preliminary observations 175 Χ. Τσούλη, Βαθμιδωτές επιστέψεις ταφικών(;) μνημείων από την κω: Ένας ιδιόμορφος τύπος μνημείων του αιγαιακού χώρου 187 Ε.Α. Poupaki, Ancient Koan marble quarries and the distribution of Koan marble in antiquity: Results of the recent archaeiological research 205 G. Rocco, Kos. La Stoa Orientale nei quartieri del porto 223 M. Livadiotti, e Central Baths of Kos: New data for a reconstruction 235 I. Baldini, G. Marsili, D. Pellacchia, Archaeological researches on Early Byzantine Kos: e episcopal complex in the Western Baths district 251 G. Mazzilli, Standardizzazione edilizia nel cantiere ecclesiastico a Kos tra V e VI secolo: materiali e forme della costruzione e della decorazione architettonica. Nota preliminare 271 Ε. Μηλίτση-Κεχαγιά, οι μαρμάρινοι άμβωνες των παλαιοχριστιανικών βασιλικών της κω. τυπολογική και μορφολογική ανάλυση 295 C tomos protos:Layout 1 5/6/18 8:32 PM Page 7 W. Ehrhardt, Αρχαιολογικό ερευνητικό πρόγραμμα στο Ασκληπιείο της κω 307 Γ. Κοκκορού-Αλευρά, ςυστηματική ανασκαφική έρευνα στην αρχαία Αλάσαρνα της κω του τομέα Αρχαιολογίας και ιστορίας της τέχνης του πανεπιστημίου Αθηνών 317 Ν. Δημάκης, Λύχνοι από το ιερό του Απόλλωνα στην αρχαία Αλάσαρνα της κω. μια πρώτη παρουσίαση 327 Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου, Ανασκαφικά ευρήματα της παλαιοχριστιανικής περιόδου στην Αλάσαρνα της κω: η πρόοδος της έρευνας 335 Ε. Γερασκλή, Ανασκαφή σε τμήμα κτηρίου βόρεια της βασιλικής της Αγίας Βαρβάρας, στην καρδάμαινα της κω 345 S. Hillson, Human remains from the Kylindra and Katsalos cemeteries on the island of Astypalaia 355 Κ. Τρανταλίδου, κατανάλωση και χρήση ζωικών αγαθών στη ρόδο της 2ης χιλιετίας π.Χ. 365 Κ. Μπαϊράμη, Ανασκαφή πλατείας Αργυροκάστρου στη μεσαιωνική πόλη της ρόδου. πρώτη παρουσίαση 395 Α. Κοσμά, Γ. Σταλίδης, Ανασκαφική έρευνα στον «μόλο των μύλων» της ρόδου 413 X. Γιακουμάκη, η ανασκαφική έρευνα στην ιπποτική οικία τζεμ στη μεσαιωνική πόλη της ρόδου. η συμβολή της στην αποκατάσταση και την εξελικτική πορεία της αρχαίας οδού ρ31 από την αρχαιότητα έως και σήμερα 429 Ν. Χριστοδουλίδης, ςυστήματα ύδρευσης και αποχέτευσης στην αρχαία πόλη της ρόδου 443 Ν. Χριστοδουλίδης, μικρό γυναικείο κεφάλι μαρμάρινου αγαλματιδίου με χρώματα 455 Π. Κάντζια-Βρατσάλη, πολύτιμα κτερίσματα από τη νέα περιμετρική οδό πόλεως ρόδου 463 Γ.Β. Κουτσουφλάκης, τρία μεσαιωνικά ναυάγια στον εμπορικό λιμένα της ρόδου 477 Π. Παπανικολάου, το καθολικό του Αγίου ιωάννη στο καλλάκιο εκ νέου. Spolia, ιστορικές πληροφορίες και ερμηνευτικά ζητήματα 501 Μ. Χαλκίτη, πήλινη κεφαλή από τον Αρχάγγελο της ρόδου 521 Β. Πατσιαδά, ο αρχαιολογικός χώρος της καμίρου. προβλήματα της αρχαιολογικής έρευνας 541 Π. Τριανταφυλλίδης, η αρχαιολογική έρευνα στο παρροδιακό ιερό του Αταβυρίου Διός 553 Μ.Ι. Στεφανάκης, η αρχαιολογική έρευνα στην κυμισάλα (ρόδος): 2006-2013 565 N. Zarras, Early Byzantine finds from the necropolis of Kymisala in southern Rhodes 581 A.K. Katsioti, N. Mastrochristos, Bilateral icon of the Virgin Eleousa/Crucifixion, formely in the church of Archangel Michael at Lardos, Rhodes 588 ΕΓΧρωΜΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ 607 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 75 ΑνΑλυσΗ Ενοσ ΑρΧ Αιου συσΤΗΜΑΤοσ ΚΑΤΑσΚΕυΗσ σΤΕΓων ΑΠο Το ΜιλΗσιΑΚο οΧ υρο σΤο ΚΑσΤρΑΚι ΑΓΑΘ ονΗσιου * Κ ων σ ΤΑ ν Τ ι ν οσ σ Α ρΑ ν Τ ι δ Η σ πό το 2006, οπότε και ξεκίνησε η συστηματική στέγης3, πρακτική γνωστή και από αρχαίες επιγραφικές Α έρευνα στον ελάχιστα γνωστό αρχαιολογικά χώρο, στη θέση Καστράκι Αγαθονησίου, έχει έλθει στο μαρτυρίες4. Καθώς η τεχνική αυτή, που πρωτοεμφανί- ζεται στον 7ο αι. π.Χ.5, δεν απαντά ποτέ σε ακόσμητες φως πλήθος κινητών και ακίνητων ευρημάτων κυρίως στέγες και η εφαρμογή της γίνεται περισσότερο ασυ- από τους υστεροκλασικούς έως τους ρωμαϊκούς χρό- νήθιστη στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους6, νους, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και πολλά τα ευρήματα από το Καστράκι αποκτούν ιδιαίτερη βα- θραύσματα κεράμων1. Η παρούσα ανακοίνωση εντάσ- ρύτητα. Το σύνολο των κεραμίδων, που διατηρείται σε σεται στην πρώτη προσπάθεια οργάνωσης και ταύτι- αποσπασματική κατάσταση πλην μιας εξαίρεσης, απο- σης του υλικού, καθώς όμως έχει ανασκαφεί μέρος τελείται από 265 στρωτήρες, 135 καλυπτήρες και 2 μόνο του αρχαιολογικού χώρου, οι παρατηρήσεις και σίμες - υδρορρόες7. Όλες οι κεραμίδες, που ανήκουν τυ- τα συμπεράσματα δεν μπορούν παρά να θεωρηθούν πολογικά στον λεγόμενο «κορινθιακό» τύπο8 με τους προκαταρκτικά2. επίπεδους στρωτήρες και τους αμφικλινείς καλυπτήρες, Αφορμή για τη μελέτη των κεράμων στάθηκε η εύ- διαμορφώνουν τον χαρακτηριστικό μηχανισμό υπερκά- ρεση αρκετών στρωτήρων, στις γωνίες των οποίων λυψης - πρόσδεσης μεταξύ τους σε τρεις παραλλαγές, έχουν διανοιχθεί διαμπερείς οπές για την προσήλωσή υποδηλώνοντας χρονολογική διαδοχή, περισσότερο σα- τους με σιδερένιους ήλους στον ξύλινο σκελετό της φή στους στρωτήρες9. * Θερμές ευχαριστίες οφείλω στην Εφορεία Αρχαιοτήτων δωδε- μεταβληθεί. ωστόσο, η εύρεση νέου υλικού, το οποίο παρακο- κανήσου, καθώς και στον δρ Π. Τριανταφυλλίδη για την άδεια λουθείται συστηματικά από τον γράφοντα, δεν έχει αναπροσδιο- μελέτης και δημοσίευσης του υλικού. Η παρούσα ανακοίνωση ρίσει ποιοτικά χαρακτηριστικά και συμπεράσματα της μελέτης. αποτελεί τμήμα της διπλωματικής μου εργασίας με τίτλο: Με- Η πλήρης μελέτη του υλικού θα περιληφθεί στην τελική δημοσί- λέτη αρχαίων συστημάτων στέγασης από το Καστράκι Αγαθο- ευση της ανασκαφής. νησίου, που εκπονήθηκε το 2011 στο πλαίσιο του διατμηματικού 3. TριΑνΤΑφυλλιδΗσ 2010, 20. Για την εφαρμογή της τεχνικής της μεταπτυχιακού προγράμματος: Προστασία μνημείων, συντήρηση προσήλωσης των κεραμιδιών στις στέγες, βλ. WıKAndeR 1988, και αποκατάσταση ιστορικών κτηρίων και συνόλων, του Ε.Μ.Π., 207-208 και BROdRıBB 1987, 10-11. με επιβλέποντες τους καθηγητές Μ. Κορρέ και Π. Βαλαβάνη, 4. σε λατινική επιγραφή, που αφορά την εκτέλεση ενός οικοδομι- τους οποίους ευχαριστώ από τη θέση αυτή για τις διορθώσεις, κού προγράμματος στην παραθαλάσσια πόλη Puteoli το 105 παρατηρήσεις και συμβουλές τους σε όλα τα στάδια της μελέ- π.Χ. αναφέρεται: Tegulas primores omnes in antepagmento ferro της. Tα σχέδια που παρουσιάζονται στην παρούσα ανακοίνωση figito marginem imponito. Βλ. CIL ı, 698 (Lex Puteolana). εκπονήθηκαν από τον γράφοντα. Μια προκαταρκτική ανακοί- 5. WıKAndeR 1988, 208 και σημ. 53. νωση του θέματος με τίτλο: «An Ancient Roofing System from 6. Ό.π. Kastraki, on Milesian Agathonisi» πραγματοποιήθηκε στο δεύ- 7. Βλ. σημ. 2. τερο διεθνές συνέδριο της ιωνίας, με τίτλο Landscapes of Ionia: 8. Για τους τύπους των αρχαίων κεραμώσεων, τις παραλλαγές τους Towns in Transition, που έλαβε χώρα στις 30 Μαῒου έως 2 ιου- και τα είδη των κεραμιδιών γενικά, βλ. ορλΑνδοσ 1955, 93-116 νίου 2011 στη σμύρνη και δημοσιεύθηκε στα Πρακτικά: Ε. LAfLı και WıKAndeR 1988, 203-216. Για την τυπολογία των κεραμι- - S. PATAcı (eds.) , Recent Studies in the Archaeology of Anatolia διών και την εξέλιξή της από τους κλασικούς χρόνους έως την (BAR 2750), Oxford, 2015, 113-118. ελληνιστική περίοδο, βλ. WınTeR 1994, σποράδην. 1. Για μια επισκόπηση της ιστορίας και των αρχαιολογικών τεκμη- 9. Χρηστικά αντικείμενα, όπως πίθοι, κεραμίδες κ.ά. εξελίσσον- ρίων του νησιού, βλ. TριΑνΤΑφυλλιδΗσ 2007. Για την ανασκαφή ται χρονολογικά με αργό τυπολογικό ρυθμό. Ενδεικτικά βλ. στο Καστράκι, βλ. TριΑνΤΑφυλλιδΗσ 2010. OhnenSORg 2009, 148 και WıKAndeR 1988, 208-213. Για τους 2. Επισημαίνεται ότι στην παρούσα ανακοίνωση εξετάζεται το ανα- μηχανισμούς υπερκάλυψης-πρόσδεσης των κεραμιδιών, τη διά- σκαφέν υλικό έως το 2010. Καθώς, όμως, η ανασκαφή στο Κα- δοση και τη χρονολόγησή τους, βλ. WıKAndeR 1988, 208-213 και στράκι συνεχίζεται, τα ποσοτικά στοιχεία της έρευνας έχουν WınTeR 1994, σποράδην. 75 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 76 ΚωνσΤΑνΤινοσ σΑρΑνΤιδΗσ οι στρωτήρες γενικά διαμορφώνουν υπερυψωμένες παρυφές στις μακρές πλευρές και επίπεδο σώμα (εικ. 1). Η κατώτερη στενή πλευρά τους κάμπτεται προς τα κάτω σχηματίζοντας οδόντωση, ενώ στις γωνίες της πλευράς αυτής η κατώτερη επιφάνεια σχηματίζεται λο- ξότμητα, εξυπηρετώντας την υπερκάλυψή τους με τους υποκείμενους στρωτήρες και λειτουργώντας ως αντί- σταση ολίσθησης (εικ. 2α, β). Παράλληλα, επειδή κατά την τοποθέτηση στη στέγη ο αρμός αυτός θα έπρεπε να είναι οριζόντιος (για την αποφυγή εισροής υδάτων), το συγκεκριμένο στοιχείο μπορεί να μαρτυρεί την κλίση της στέγης ή τουλάχιστον μια προσέγγισή της από τον κεραμουργό. Από όσους στρωτήρες διατηρούν τη δια- μόρφωση αυτή, η κλίση υπολογίστηκε από 22ο έως 30ο (εικ. 2α, β). Το στοιχείο που διαφοροποιεί τους στρωτήρες είναι η διαμόρφωση της ανώτερης στενής πλευράς. στην πρώτη και αρχαιότερη παραλλαγή (4ος-3ος αι. π.Χ.) σχηματίζεται κατά πλάτος μια ημικυλινδρικής διατομής ράβδωση εξυπηρετώντας την υπερκάλυψη και την Εικ. 1. Αξονομετρικό σκαρίφημα τυπολογίας στρωτήρων. πρόσδεση με τους υπερκείμενους στρωτήρες10 (εικ. 1, ι). στην δεύτερη παραλλαγή του τύπου (2ος-1ος αι. π.Χ.) η ράβδωση έχει αποκτήσει ελλειψοειδή διατομή11 (εικ. 1, ιι), ενώ στην τρίτη παραλλαγή (1ος αι. π.Χ. - 2ος αι. μ.Χ.) η ράβδωση διαμορφώνεται στο πέρας του κεράμου και έως το ύψος των παρυφών των μακρών πλευρών, δίνοντας μια περισσότερο σκαφοειδή μορφή στους στρωτήρες12 (εικ. 1, ιιι). οι καλυπτήρες γενικά διαμορφώνουν αμφικλινή την ανώτερη επιφάνεια και ημικυλινδρική την κατώτερη, ενώ σπανιότερα μπορεί να σχηματίζουν πενταγωνική διατομή. στο ανώτερο μέρος τους διαμορφώνεται κατά πλάτος μια τριγωνικής διατομής ράβδωση, που εξυπη- ρετεί τη συναρμογή με την υπερκείμενη σειρά13 (εικ. 3). Το χαρακτηριστικό που διαφοροποιεί τους καλυπτήρες είναι ο τρόπος συναρμογής με αυτή τη ράβδωση. στην πρώτη παραλλαγή, στην κατώτερη στενή πλευρά δια- Εικ. 2. α. Σχέδιο αποτύπωσης και φωτογραφία του αρ. κατ. Κ245, β. σκαρίφημα πλάγιας όψης κεράμωσης και ο τρόπος υπολογι- μορφώνεται ένα ελαφρά πεπλατυσμένο μέτωπο ως σμού της κλίσης. οδόντωση (εικ. 4, ι), ενώ στη δεύτερη παραλλαγή, στη 10. Πρβλ. ενδεικτικά: Από το Ηραίο της σάμου, OhnenSORg 2009, 12. Πρβλ. ενδεικτικά: Από το Ηραίο της σάμου, OhnenSORg 2009, 58-59, εικ. 16, από την Πριήνη, WıegAnd-SchRAdeR 1904, 306, 148-150, εικ. 16. εικ. 328 και από τη πόλη της ρόδου, σΑρΑνΤιδΗσ 2007-2008, 215, 13. Κάπως σπάνιο χαρακτηριστικό που απαντά σε παράλληλα από εικ. 4β. τη σάμο, OhnenSORg 2009, 60, 70, πίν. 9.1, την Πριήνη, Wıe- 11. ο συγκεκριμένος τύπος γεφυρώνει το τυπολογικό και χρονο- gAnd - SchRAdeR 1904, 306-307, εικ. 328 και τα λαύρανδα, λογικό κενό μεταξύ του πρώτου και του τρίτου τύπου στρωτή- KARLSSOn 2010, 78, εικ. 45-46. ρων από το Καστράκι, οι οποίοι χρονολογούνται με ασφάλεια. 76 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 77 ΑνΑλυσΗ Ενοσ ΑρΧΑιου συσΤΗΜΑΤοσ ΚΑΤΑσΚΕυΗσ σΤΕΓων ΑΠο Το ΜιλΗσιΑΚο οΧυρο σΤο ΚΑσΤρΑΚι ΑΓΑΘονΗσιου ράχη της απόληξης της στενής πλευράς έχει διαμορ- φωθεί αυλάκωση, η οποία εφαρμόζει στη ράβδωση (εικ. 4, ιι). στην τρίτη παραλλαγή η απόληξη των κατακό- ρυφων παρυφών των μακρών πλευρών σχηματίζει λε- πτότερο πάχος, ώστε να υπερκαλύπτει τη ράβδωση, έως το σημείο διαμόρφωσης του κανονικού πάχους, στο οποίο συναρμόζει (εικ. 4, ιιι). Μια προσπάθεια χρονο- λογικής κατάταξης των παραλλαγών αυτών και του συ- σχετισμού τους με τις παραλλαγές των στρωτήρων –αν και είναι βέβαιο ότι υφίσταται–, θεωρείται λόγω της αποσπασματικότητας του υλικού και των περιορισμέ- Εικ. 3. Σχέδιο αποτύπωσης και φωτογραφία του αρ. κατ.: Κ028. νων ακόμα στρωματογραφικών δεδομένων πρόωρη. σίμες-υδρορρόες διατηρούνται αποσπασματικά δύο14, υποδηλώνοντας και τη μέριμνα απορροής - συλ- λογής του νερού από τις στέγες, πρωτεύουσα ιδίως στις νησιωτικές εγκαταστάσεις έως και σήμερα. Η κατώτερη επίπεδη επιφάνειά τους έχει τετράπλευρο σχήμα, ενώ η επιφάνεια απορροής ημικυλινδρικό. Η κατώτερη από- ληξη του τύπου αυτού σχηματίζει ημικυλινδρική προ- εξοχή για τη σύνδεση με το όμορο μέλος (εικ. 5). Με δεδομένο ότι η ανασκαφή δεν διεξάγεται σε όμο- ρους αποκλειστικά χώρους, τα παραπάνω ευρήματα Εικ. 4. Αξονομετρικό σκαρίφημα τυπολογίας καλυπτήρων. προέρχονται από διαφορετικούς τομείς του αρχαιολο- γικού χώρου και όπως είναι φυσικό δεν ανήκουν σε μία, αλλά σε περισσότερες στέγες. ωστόσο, η ομαδοποίηση των διατομών των υπερυψωμένων παρυφών των μα- κρών πλευρών των στρωτήρων και ο συσχετισμός της με την τυπολογία που έχει καταρτιστεί, μπορεί να απο- καλύψει κατά προσέγγιση τον αριθμό των στεγών που αντιπροσωπεύονται15, καθ’ όλο το χρονικό εύρος λει- τουργίας του αρχαίου οχυρού, αποδίδοντας γλαφυρά τις οικοδομικές φάσεις του και την έντασή τους (εικ. 6)16. συγκεκριμένα, από τα 265 θραύσματα στρωτήρων τα 128 διατηρούν τμήμα της υπερυψωμένης παρυφής τους, εκ των οποίων τα 33 είναι δυνατό να ενταχθούν σε κάποιον από τους τρεις χρονολογικούς τύπους. Η Εικ. 5. Σχέδιο αποτύπωσης και φωτογραφία της σίμης αρ. κατ. ομαδοποίηση των στοιχείων κατατάσσει τις υπάρχου- Κ309. 14. Αρ. κατ. Κ309, Κ313 (οι αριθμοί αντιστοιχούν στους καταλό- ρήθηκε προτιμότερο να μη ληφθούν υπ’ όψιν, καθώς δεν ήταν γους των κατεγραμμένων αντικειμένων της ανασκαφής). δυνατόν οι μακροσκοπικές παρατηρήσεις να ελεγχθούν εργα- 15. σχετικά με τη διαμόρφωση των υπερυψωμένων παρυφών, τη στηριακά, ενώ παρατηρήθηκε πως σε περιπτώσεις θραυσμάτων δυνατότητα ομαδοποίησής τους και την εξαγωγή συμπερασμά- μεγάλων διαστάσεων τα στοιχεία αυτά διαφοροποιούνταν ση- των σχετικά με τον υπολογισμό αριθμού στεγών, βλ. WıKAndeR μαντικά στο ίδιο θραύσμα. οι ιδιαίτεροι παράμετροι που συμπε- 1993, 105-108. ριλήφθηκαν στον καθορισμό των ομάδων ήταν η χρονολογική 16. Κύριο στοιχείο για την ομαδοποίηση των στρωτήρων αποτέ- παραλλαγή του εκάστοτε στρωτήρα –σε όποια θραύσματα αυτό λεσε το πάχος και το ύψος των παρυφών –με την παραδοχή ότι ήταν αναγνωρίσιμο– και το σημείο εύρεσής του, καθώς η ομοι- επιδέχονται μικρών διακυμάνσεων–, καθώς και το γενικότερο ότητα στη διατομή κάποιων στρωτήρων επέτρεπε την ένταξή σχήμα του περιγράμματος της διατομής, βλ. ό.π. Η χρωματική τους στην ίδια κατηγορία, η εύρεσή τους, ωστόσο, σε απομακρυ- απόχρωση και η περιεκτικότητα του πηλού σε προσμίξεις θεω- σμένα μεταξύ τους σημεία απέκλειε το ενδεχόμενο αυτό. 77 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 78 ΚωνσΤΑνΤινοσ σΑρΑνΤιδΗσ Α Β Γ δ Εικ. 6. Ομαδοποίηση διατομών μακρών πλευρών στρωτήρων. Α. Στέγη από την ακρόπολη του οχυρού (4ος-3ος αι. π.Χ). Β. Στέγη από το κεντρικό τμήμα του χαμηλότερου ανδήρου (αβέβαιη χρονολόγηση). Γ. Στέγη από το ανατολικό τμήμα του χαμηλότερου ανδήρου (1ος αι. π.Χ. - 2ος αι. μ.Χ.). Δ. Στέγη από το δυτικό τμήμα του χαμηλότερου ανδήρου (αβέβαιη χρονολόγηση). 78 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 79 ΑνΑλυσΗ Ενοσ ΑρΧΑιου συσΤΗΜΑΤοσ ΚΑΤΑσΚΕυΗσ σΤΕΓων ΑΠο Το ΜιλΗσιΑΚο οΧυρο σΤο ΚΑσΤρΑΚι ΑΓΑΘονΗσιου σες διατομές σε 31 έως 33 τύπους, υποδηλώνοντας την παρουσία αντίστοιχου αριθμού στεγών (βλ. γράφημα). στην αρχαιότερη φάση του οχυρού, τον 4ο-3ο αι. π.Χ. αποδίδονται επτά στέγες, ενώ από τον 2ο-1ο αι. π.Χ. προέρχονται δύο. Η οικοδομική δραστηριότητα φαίνε- ται πως έφτασε στο απόγειό της κατά την τελευταία οι- κοδομική φάση, τον 1ο αι. π.Χ. - 2ο αι. μ.Χ., στην οποία εντάσσονται 13-14 στέγες. Ακαθόριστη παραμένει δυ- στυχώς η χρονολόγηση 8-9 στεγών. Εικ. 7. Σχέδιο αποτύπωσης του στρωτήρα αρ. κατ. Κ402. είναι το τετράγωνο. Η γεωμετρία αυτή συμβάλλει στην ομοιόμορφη κατανομή του βάρους στον υποκείμενο φέ- ροντα οργανισμό, ενώ η ανάλυση του σχήματος σε δύο Γράφημα. Χρονολογική κατανομή στεγών στο μιλησιακό οχυρό ισοσκελή τρίγωνα του προσδίδει τη βέλτιστη αντοχή στο Καστράκι Αγαθονησίου. στις καταπονήσεις. Με βάση τον παραπάνω υπολογισμό, αποκαθίστα- Για τις διαστάσεις των κεραμιδιών λίγα είναι γνω- νται οι διαστάσεις άλλων δύο αποσπασματικών στρω- στά. ωστόσο, ο υπολογισμός τους είναι εφικτός, μέσω τήρων, που διατηρούν στο ακέραιο μια τουλάχιστον της ανάλυσης των γεωμετρικών χαράξεων και των με- κύρια διάσταση. ο μεγαλύτερος θα είχε διαστάσεις 0,67 τρολογικών στοιχείων στρωτήρα της ύστερης παραλ- × 0,77μ.18 και ο μικρότερος 0,57 × 0,66 μ.19. Η γνώση των λαγής (1ος αι. π.Χ. - 2ος αι. μ.Χ.), που διατηρεί στο διαστάσεων των στρωτήρων, καθιστά τον υπολογισμό ακέραιο τις διαστάσεις του17 (εικ. 7). ο στρωτήρας έχει των καλυπτήρων εύκολο. Η πενταγωνική διατομή τους, μήκος 0,60 μ. και πλάτος 0,51 μ., ενώ το μήκος υπερκά- προσφέροντας έναν άξονα συμμετρίας, επιτρέπει τον εύ- λυψής του, όπως προκύπτει από το άθροισμα των μη- κολο υπολογισμό του πλάτους τους, το οποίο καθορί- κών της οπίσθιας και της εμπρόσθιας υπερκάλυψης, ζεται στα 0,12 έως 0,15 μ., ενώ το μήκος τους, καθώς θα διαμορφώνεται στα 0,11 μ. συγκεκριμένα, το τμήμα του ήταν ίσο με το μήκος των στρωτήρων, θα ποίκιλε κατά κεράμου που υπερκαλύπτεται από τον υπερκείμενο περίπτωση. στρωτήρα μετράται στα 0,065 μ. (οπίσθια υπερκάλυψη), Από όλα τα αναφερόμενα μέλη των κεραμώσεων οι ενώ το αντίστοιχο τμήμα που υπερκαλύπτει την υποκεί- οπές προσήλωσης απαντούν αποκλειστικά στους στρω- μενη κεραμίδα είναι μήκους 0,045 μ. (εμπρόσθια υπερ- τήρες και έχουν διάμετρο συνήθως 1,2-1,5 εκ. ή σπα- κάλυψη). Αν το διάστημα αυτό του αθροισμένου μήκους νιότερα 0,8-1 εκ. στις οπές προσηλώνονταν πιθανότατα αφαιρεθεί από το συνολικό μήκος του κεραμιδιού, προ- σιδερένιοι ήλοι20, οι οποίοι προτιμούνταν λόγω της αν- κύπτει ένα τετράγωνο σχήμα για τον στρωτήρα, δια- θεκτικότητας του υλικού και των ζητουμένων διατο- στάσεων περίπου 0,50 × 0,50 μ., γεγονός απόλυτα μών21. οι οπές προσήλωσης έχουν διανοιχθεί κοντά δικαιολογημένο. στις κεραμώσεις κορινθιακού τύπου, στις γωνιές των στρωτήρων ή, σε μεμονωμένα παρα- καθώς οι στρωτήρες είναι επίπεδοι, το ιδανικό σχήμα δείγματα, στη ράχη των υπερυψωμένων παρυφών των 17. Αρ. κατ. Κ402. 20. Βλ. σημ. 5. 18. Αρ. κατ. Κ388. 21. Για την προτίμηση σιδερένιων έναντι χάλκινων ήλων στις στέ- 19. Αρ. κατ. Κ079. γες, βλ. MATTeRn 2011, 145. 79 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 80 ΚωνσΤΑνΤινοσ σΑρΑνΤιδΗσ ταύτιση του τύπου, που θα μπορούσε να έχει χρησιμο- ποιηθεί στις στέγες. οι ήλοι από το Καστράκι, που είναι σφυρήλατοι και έχουν συνήθως επιπεδόκυρτες, στρογ- γυλευμένου περιγράμματος εφηλίδες και τετράπλευρης διατομής οξύληκτα στελέχη, μπορούν να καταταταχ- θούν σε τέσσερεις τύπους ανάλογα με το μήκος και τη διατομή τους (εικ. 9). οι μικρότεροι ήλοι έχουν μήκος 4 – 5 εκ. και διατομή 1×1 εκ. περίπου. στον αμέσως με- γαλύτερο τύπο οι ήλοι έχουν μήκος 6,5-7 εκ. και δια- τομή 1 × 1 εκ. Τον τρίτο τύπο αποτελούν ήλοι 10-11 εκ. μήκους και διατομής 1 × 1 εκ., ενώ την τελευταία κα- τηγορία αποτελούν ήλοι μήκους 14-16 εκ. και διατομής 1,5 × 1,5 εκ. Η παραπάνω κατάταξη βεβαιώνει τη χρήση Εικ. 8. Σχέδιο αποτύπωσης και φωτογραφία του στρωτήρα με οπές του τρίτου τύπου για την προσήλωση των κεραμιδιών23. προσήλωσης, αρ. κατ. Κ375. οι ήλοι του τέταρτου τύπου πρέπει να χρησιμοποιού- νταν σε δομική κυρίως ξυλεία, ενώ οι ήλοι των δύο πρώτων τύπων θα μπορούσαν να έχουν χρησιμοποιηθεί σε άλλα ξύλινα αρχιτεκτονικά στοιχεία και φορητές κα- τασκευές24. Ένα στοιχείο που δεν έχει, ωστόσο, καταστεί ακόμα σαφές είναι, εάν όλες οι γωνίες του στρωτήρα έφεραν οπές ή αν οπές διανοίγονταν μόνο στις γωνίες της κα- τώτερης ή της ανώτερης πλευράς και κατ’ επέκταση ποιοι και πόσοι ήταν οι στρωτήρες που προσηλώνονταν σε μια κεράμωση25. Εξαιτίας της αποσπασματικότητας του υλικού, η απάντηση στο πρώτο ερώτημα δεν μπο- ρεί ακόμα να δοθεί με ασφάλεια, όσον αφορά όμως το ποιοι ήταν οι στρωτήρες που προσηλώνονταν φαίνεται πως μια προσέγγιση είναι δυνατή, αν λάβουμε υπ’ όψιν Εικ. 9. Σχέδιο αποτύπωσης των σιδερένιων ήλων αρ. κατ. Μ131, τη συνήθη πρακτική και το ποσοστό των θραυσμάτων Μ679, Μ476, Μ677 και χαρακτηριστική τυπολογική διαβάθμισή που φέρουν οπή σε σχέση με τα υπόλοιπα θραύσματα. τους. Είναι γενικά γνωστό πως οπές προσήλωσης παρα- τηρούνται κυρίως σε ἡγεμόνες στρωτήρες, οι οποίοι μακρών πλευρών, σε σημεία δηλαδή που προορίζονται εκτίθενται περισσότερο στον κίνδυνο πτώσης26, αν και να καλυφθούν από τον καλυπτήρα, προφυλάσσοντας συνηθίζεται –και στη σύγχρονη οικοδομική– η τεχνική τον ήλο από τη διαβροχή και την οξείδωση και κατ’ επέ- της προσήλωσης ανά στρώσεις στρωτήρων, προσδίδον- κταση το κεραμίδι από τη θραύση (εικ. 8). τας μεγαλύτερη ασφάλεια έναντι ενδεχόμενης ολίσθη- Από τους 216 σιδερένιους ήλους που έχουν βρεθεί σης. Από τα ευρήματα του μιλησιακού οχυρού στο στην ανασκαφή, διατηρούνται ακέραιοι οι 1922, καθι- Καστράκι παρατηρείται πως σε σύνολο 265 θραυσμάτων στώντας δυνατή την κατάρτιση μιας τυπολογίας για στρωτήρων, τα 11 φέρουν οπή27, ποσοστό που αντιστοι- την προσέγγιση των χαρακτηριστικών τους και την χεί στο 4,1%. Το χαμηλό αυτό ποσοστό υποδηλώνει πως 22. Αρ. κατ. M131, M136, M160, M161, M163, M399, M476, M677, χονται από την ανώτερη πλευρά των κεράμων, πλην μιας εξαίρε- M679, M680, M688, M690, M703-M706, M736, M770. σης, όπου η οπή έχει διανοιχθεί κοντά στη γωνία της κατώτερης 23. gAıTzch 2005, 53 και PeLTz 2011, 13, όπου γίνεται αναφορά πλευράς (αρ. κατ. Κ245, εικ. 2α). στην ύπαρξη συγκεκριμένου τύπου ήλου για την προσήλωση 26. WıKAndeR 1988, 208, σημ. 51. των κεραμιδιών, γνωστού μόνο από τη Μίλητο. 27. Αρ. κατ. δ036/Ε001, Κ003, Κ013, Κ020, Κ029, Κ042, Κ245, 24. gAıTzch 2005, 52-56 και PeLTz 2011, 19-23. Κ320, Κ327, Κ375, Κ398. 25. Τα διατηρούμενα γωνιακά θραύσματα που φέρουν οπές προέρ- 80 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 81 ΑνΑλυσΗ Ενοσ ΑρΧΑιου συσΤΗΜΑΤοσ ΚΑΤΑσΚΕυΗσ σΤΕΓων ΑΠο Το ΜιλΗσιΑΚο οΧυρο σΤο ΚΑσΤρΑΚι ΑΓΑΘονΗσιου η συνηθέστερη πρακτική της προσήλωσης της πρώτης σειράς στρωτήρων στη στέγη, είναι πιθανόν η επικρα- τούσα τεχνική και στο Αγαθονήσι. Παρόλα αυτά, ένα ιδιαίτερο και σπάνιο στοιχείο που έχει επισημανθεί σε ορισμένα θραύσματα είναι η ύπαρξη στη μία γωνία του κεράμου, εκτός από την οπή προσήλωσης και μιας δεύ- τερης κοιλότητας ή διαμπερούς οπής (εικ. 8). σε περί- πτωση που δεν πρόκειται για κατασκευαστικό λάθος, μπορεί να υποστηριχθεί πως η πρώτη διαμπερής οπή εξυπηρετεί την προσήλωση του κεράμου σε κάποιο ξύ- λινο στοιχείο της στέγης, ενώ η δεύτερη κοιλότητα ή οπή εξυπηρετεί τη σύνδεση δυο υπερκαλυπτόμενων στρωτήρων, που είτε αγκυρώνονται στη στέγη σε περί- πτωση που η οπή είναι διαμπερής, είτε απλώς μεταξύ τους στην περίπτωση της κοιλότητας28. Τον παραπάνω συλλογισμό φαίνεται να επιβεβαιώνει η ανεύρεση Εικ. 10. Κύρια μέλη συστήματος δοκού επί στύλου, προοπτικό θραύσματος με οπή, από την κατώτερη γωνία στρω- σχέδιο. τήρα29 (εικ. 2α). Εάν η ερμηνεία ευσταθεί, τότε μπορεί με βεβαιότητα να ειπωθεί πως στο Καστράκι εκτός από θέσεων κτήρια μάλλον πρέπει να αποκλείσει την επι- την προσήλωση της πρώτης σειράς της στέγης, εισάγε- λογή του σε άλλες κατασκευές, όπως τα σχετικά μικρών ται μια επιπλέον κατακόρυφη σύνδεση μεταξύ των διαστάσεων οικοδομήματα του μιλησιακού οχυρού στο στρωτήρων σε κάποια από τις υπερκείμενες σειρές, Αγαθονήσι. Για τις κατασκευές στο Καστράκι, που απο- κατά πάσα πιθανότητα στη δεύτερη30. τελούνται από τετράγωνους ή ορθογώνιους χώρους μέ- Το ερώτημα που εγείρεται πλέον, ως λογικός συ- γιστου πλάτους 4-6 μ., ως μόνη επιλογή αναδεικνύεται νειρμός στο συγκεκριμένο στάδιο της ανάλυσης, αφορά η εφαρμογή του συστήματος της δοκού επί στύλου. το κατασκευστικό στοιχείο επί του οποίου προσηλώ- λαμβάνοντας μάλιστα υπ’ όψιν πως το συγκεκριμένο νονταν οι κεραμίδες αυτές και κατά συνέπεια αν είναι δομικό σύστημα αποτελούσε τον κανόνα της αρχαίας δυνατή μια προσέγγιση των ξύλινων στοιχείων των στε- ελληνικής οικοδομικής και πως η κατασκευαστική του γών που τις έφεραν. Ακολουθώντας τους κανόνες της παράδοση απαντά έως τις μέρες μας στην περιοχή της αρχαίας οικοδομικής, θα μπορούσε να έχει εφαρμοστεί Mικράς Ασίας33, η επιλογή του θεωρείται επικρατέστερη. ένας ξύλινος φορέας του τύπου του ζευκτού ή ένας ξύ- Η εφαρμογή του συστήματος αυτού προϋποθέτει τη λινος φορέας δοκού επί στύλου31. ο τύπος του ζευκτού, χρήση στύλων, δοκών και αμειβόντων, καθώς αυτά απο- αν και η εφεύρεσή του πιστώνεται στη ρωμαϊκή τεχνο- τελούν τα απαραίτητα στοιχεία του34. Η χρήση δευτε- λογία, έχει υποστηριχθεί πως ήταν γνωστός στη Μί- ρευόντων ξύλινων μελών όπως τεγίδων, επιτεγίδων και λητο και στη σφαίρα επιρροής της από τον 2ο αι. π.Χ., κάποιου υποστρώματος πάνω στο οποίο θα τοποθε- και συγκεκριμένα ότι μπορεί να είχε εφαρμοστεί στη τούνταν οι κεραμίδες, όπως σανιδώματος ή καλαμωτής στέγη του Βουλευτηρίου32. ωστόσο, η τόσο περιορι- και συμπληρωματικά ενός στρώματος λάσπης και ψάθας, σμένη εφαρμογή του συστήματος σε μνημειακών προ- γνωστού ως δόρωσις35 δεν θεωρείται αναγκαία, καθώς 28. Όσον αφορά τη δεύτερη περίπτωση, την αγκύρωση σε κάποιο αρχαίες ελληνικές στέγες συγκεκριμένα, η μελέτη του A.T. ξύλινο στοιχείο, αναλαμβάνει ο υποκείμενος στρωτήρας. hodge θεωρείται θεμελιώδης, βλ. hOdge 1960. 29. Βλ. σημ. 24. 32. Για την καταγωγή και διάδοση του ζευκτού βλ. ULRıch 2007, 30. Η υπόθεση αυτή συμφωνεί και με το ποσοστό των θραυσμάτων 141. Για τη στέγη του βουλευτηρίου της Μιλήτου, βλ. vOn Kıen- που φέρουν οπή σε σχέση με το σύνολο, καθώς αν στη δεύτερη Lın 2011, 85. σειρά της στέγης οι στρωτήρες απλώς αγκυρώνονταν στους 33. günAy 2000, σποράδην. υποκείμενους, τότε θα έφεραν οπές μόνο στην κατώτερη 34. O hodge επισημαίνει πέντε δυνατούς τρόπους κατασκευής, βλ. πλευρά τους και όχι στην ανώτερη, διατηρώντας το συνολικό hOdge 1960, 65-75. ποσοστό των θραυσμάτων με οπές χαμηλό. 35. Βλ. hOdge 1960, 63-66· hüBneR 1995, 126-127· hASeLBeRgeR 31. Για μια ανάλυση των ξύλινων δομικών συστημάτων στέγασης 1979, 95, 106-107· MATTeRn 2011, 145-146. Για τον όρο βλ. ορ- βλ. ULRıch 2007, 123-177 και BARTheL - KAyzeR 2011. Για τις λΑνδοσ - ΤρΑυλοσ 1986, λ. δορόω, δόρωμα, δόρωσις. 81 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 82 ΚωνσΤΑνΤινοσ σΑρΑνΤιδΗσ μπορούν να διαχωριστούν βάσει υλικού και ποιότητας, σε τρεις κατηγορίες, καθώς σε ένα παράδειγμα απαντά ωμός πηλός και σε άλλα σκληρό ή μαλακό ασβεστοκονίαμα (εικ. 11). Η διαφορετική ποιότητα των κονιαμάτων, που φανερώνει την προέλευσή τους από διαφορετικές κα- τασκευές, υποδηλώνει πως η τεχνική της δόρωσης είχε μάλλον συχνή εφαρμογή στο Καστράκι37. Η παρατή- ρηση, μάλιστα, πως στην κατώτερη επιφάνεια των κε- ραμιδιών είναι σχηματισμένες κατά τόπους βαθιές και ανάβαθες κοιλότητες, που δημιουργούν –σε αντίθεση με τη λεία διαμορφωμένη ανώτερη επιφάνεια– υφή αδρή, προφανώς για τη βελτιστοποίηση της πρόσφυ- Εικ. 11. Ίχνη δόρωσης σε στρωτήρες: αρ. κατ. Κ025, πηλοκονίαμα, σης των κονιαμάτων, βεβαιώνει πως η τεχνική θα είχε αρ. κατ. Κ310, μαλακό ασβεστοκονίαμα, αρ. κατ. Κ116, σκληρό εφαρμογή στην πλειονότητα των στεγών. ασβεστοκονίαμα. ως υπόστρωμα για την εφαρμογή δόρωσης, θα μπο- ρούσε να έχει χρησιμοποιηθεί σανίδωμα ή στρώση καλα- μωτής. στη διασαφήνιση του συγκεκριμένου ερωτήματος ιδιαίτερη σημασία αποκτά η τεχνική της προσήλωσης, η οποία πιστοποιούμενη από πολλά θραύσματα κεραμι- διών, φαίνεται ότι τύγχανε ευρείας διάδοσης στο Κα- στράκι. Η εφαρμογή της τεχνικής αποκλείει τη χρήση στρώσης καλαμωτής, καθώς για την προσήλωση των κεραμιδιών σίγουρα απαιτούνταν κάποιο ξύλινο στοι- χείο, ενώ παράλληλα, σε μια ενδεχόμενη παρεμβολή στρώσης καλαμωτής, το μήκος του ήλου (0,10-0,11) δεν θα ήταν αρκετό για την αγκύρωσή του στο όποιο υποκείμενο ξύλινο στοιχείο38. Εικ. 12. Καστράκι, λαξευτές δοκοθήκες σε κατακόρυφο μέτωπο Το ερώτημα που ανακύπτει πλέον είναι εάν οι σανί- του φυσικού βράχου. δες (καλύμματα) τοποθετούνταν πάνω σε αμείβοντες (σφηκίσκους), που απαραιτήτως θα υπήρχαν, ή σε τεγί- εξαρτάται από την εκάστοτε συγκεκριμένη περίπτωση δες (ἱμάντες)39, οι οποίες δεν αποτελούν απαραίτητο (εικ. 10). στοιχείο της κατασκευής και θα μπορούσαν να παραλεί- Όσον αφορά τις στέγες από το Καστράκι η χρήση πονται (εικ. 10). Με δεδομένη την τοποθέτηση σανιδώ- υποστρώματος για την τοποθέτηση των κεραμιδιών μπο- ματος, είναι βέβαιο πως η χρήση τεγίδων προσφέροντας ρεί να πιστοποιηθεί, καθώς μεμονωμένα υπολείμματα δό- πυκνότερη διάταξη, θα εξασφάλιζε μια καλύτερη κατα- ρωσης έχουν διατηρηθεί στην κατώτερη επιφάνεια νομή του φορτίου της στέγης και θα συνέβαλλε στην στρωτήρων36. Τα κονιάματα, που έχουν χρησιμοποιηθεί, αποφυγή παραμορφώσεων στο σανίδωμα και συνακό- 36. Αρ. κατ. Κ025, Κ108, Κ116, Κ127, Κ144, Κ310. σύμφωνα με τους δικαιολογείται για λόγους όχι μόνο δομικούς, αλλά και μονω- περισσότερους μελετητές, η εφαρμογή της δόρωσης στις καλού- τικούς, καθώς το στρώμα αυτό θα απομόνωνε τα εύφλεκτα ξύ- μενες κορινθιακού τύπου στέγες, θεωρείται σπάνια, σε αντίθεση λινα στοιχεία της στέγης, περιορίζοντας τον κίνδυνο πυρκαϊάς με τις λακωνικού τύπου, βλ. hOdge 1960, 65-67 και STevenS 1950, σε ενδεχόμενη πολιορκία, βλ. MATTeRn 2011, 146. 178. σχετικά με τα προβλήματα που ανακύπτουν από την εφαρ- 38. Το σανίδωμα εκτός από το γεγονός ότι προσφέρει μια επιφά- μογή της δόρωσης και για μια σύντομη ιστορία της έρευνας στο νεια διάστρωσης των κεραμιδιών, επιτελεί κυρίως δομικό ρόλο θέμα, βλ. hASeLBeRgeR 1979, 108, σημ. 49· WıKAndeR 1988, 208· στην κατασκευή, λειτουργώντας ως διαφραγματικό στοιχείο. hüBneR 1995, 125-127, 158. Ένα άλλο παράδειγμα εφαρμογής Παράλληλα, η εγκάρσια ή λοξή διευθέτησή του ενισχύει περαι- δόρωσης σε κορινθιακού τύπου στέγη προέρχεται από την πόλη τέρω την αντοχή της στέγης, βλ. MATTeRn 2011, 155 και hen- της ρόδου, βλ. σΑρΑνΤιδΗσ 2007-2008, 214. neMeyeR 2011, 194. 37. στο σημείο αυτό επισημαίνεται πως η συχνή εφαρμογή της δό- 39. Για τους όρους βλ. ορλΑνδοσ - ΤρΑυλοσ 1986. ρωσης στη θέση, δεδομένου ότι πρόκειται για μιλησιακό οχυρό, 82 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 83 ΑνΑλυσΗ Ενοσ ΑρΧΑιου συσΤΗΜΑΤοσ ΚΑΤΑσΚΕυΗσ σΤΕΓων ΑΠο Το ΜιλΗσιΑΚο οΧυρο σΤο ΚΑσΤρΑΚι ΑΓΑΘονΗσιου ματα, αποδίδουν διατομή 0,07 × 0,07 και έχουν λα- ξευθεί σε απόσταση περίπου 0,15 μ. μεταξύ τους (εικ. 12). Το παράδειγμα, αν και προέρχεται από κατασκευή μεσοπατώματος, μαρτυρεί πως μια αντίστοιχη διαδο- κίδωση θα μπορούσε να έχει εφαρμοστεί και σε στέγες. συνοψίζοντας, γίνεται φανερό πως η τυπολογική μελέτη και ομαδοποίηση των κεραμιδιών, αποδίδοντας με σχετική ασφάλεια τον συνολικό αριθμό των στεγών και κατά προέκταση των οικοδομημάτων του μιλησια- κού οχυρού στο Καστράκι, προσφέρει μια ανάγνωση των κύριων οικοδομικών φάσεων, που έλαβαν χώρα στο οχυρό. ο τρόπος κατασκευής των στεγών του αρ- χαίου οχυρού, παρουσιάζεται ιδιαίτερα εξελιγμένος και περίτεχνος. Προκαλεί, μάλιστα, εντύπωση η ιδιαίτερη μέριμνα των αρχαίων τεχνιτών στην κατασκευή και η πρόνοιά τους για την ασφαλή αγκύρωση των κεραμι- διών στους ξύλινους σκελετούς των στεγών. ιδιαίτερα η χρήση του σανιδώματος αφ’ εαυτού και η σπάνια συ- νύπαρξη των τεχνικών της προσήλωσης και της δόρω- Εικ. 13. Αναπαράσταση του κατασκευαστικού σης (εικ. 13), φανερώνουν την πρόθεση των αρχαίων συστήματος από το Καστράκι, προοπτικό σχέδιο. τεχνιτών να προσδώσουν μεγαλύτερη ασφάλεια και μακροβιότητα στις κατασκευές τους. Η ξεχωριστή αυτή επιμέλεια είναι απόλυτα δικαιολογημένη, αν ληφθεί υπ’ λουθα σε ενδεχόμενη αποδιοργάνωση των κεραμιδιών. όψιν ότι το Αγαθονήσι εντάσσεται γεωγραφικά στην Αποτυπώματα πυκνής διαδοκίδωσης, εξάλλου, μαρ- εξαιρετικά σεισμογενή περιοχή των παραλίων της Mι- τυρούνται στο Καστράκι. συγκεκριμένα, σε κατακό- κράς Ασίας40 και ότι το Καστράκι βρίσκεται εκτεθειμένο ρυφο μέτωπο του φυσικού βράχου διατηρείται σειρά στους βόρειους ανέμους, οι οποίοι πολλές φορές γί- πέντε λαξευτών δοκοθηκών. Τα τετράγωνα λαξεύ- νονται δριμείς στην περιοχή41. ΚωνσΤΑνΤινοσ σΑρΑνΤιδΗσ Αρχαιολόγος ΕφΑ λέσβου

40. Για μια ιστορική επισκόπηση της σεισμικότητας της περιοχής, τολικά του οχυρού, και προέρχεται από τον βορειοδυτικό άνεμο βλ. gUıdOBOnı - cOMASTRı - TRıAnA 1994, 408-421 και AMBRA- (Μαΐστρος), υποδηλώνει την άμεση έκθεση της θέσης στα και- SeyS - WhıTe 1997, 611, εικ. 2. ρικά φαινόμενα. Για μια σύντομη περιγραφή της θέσης, βλ. 41. Το σύγχρονο τοπωνύμιο του όρμου που βρίσκεται αμέσως ανα- ΤριΑνΤΑφυλλıδΗσ 2007, 181-182. 83 C 6 Sarantidis:Layout 1 5/6/18 9:45 PM Page 84 ΚωνσΤΑνΤινοσ σΑρΑνΤιδΗσ ΒιΒλιοΓρΑφιΑ OρλΑνδοσ, Α. 1955. Τα υλικά δομής των αρχαίων Ελλήνων και οι hOdge, A.T. 1960.The woodwork of greek roofs, cambridge. τρόποι εφαρμογής αυτών, Α΄, Αθήνα. hüBneR , g. 1995. «zur forschungsgeschichte griechischer OρλΑνδοσ, Α. - ι. ΤρΑυλοσ 1986. Λεξικόν αρχαίων αρχιτεκτονικών dachziegel aus gebranntem Ton», AE 134, 115-161. όρων, Αθήνα. KARLSSOn, L. 2010. «Labraunda 2009. A preliminary report on σΑρΑνΤιδΗσ, Κ. 2007-2008. «Η κεράμωση μιας τυπικής ροδια- the Swedish excavations», Opuscula 3, 61-104. κής οικίας των ελληνιστικών χρόνων», ΑΑΑ 40-41, 211-218. MATTeRn, T. 2011. «überlegungen zu hellenistische dachwer- TριΑνΤΑφυλλιδΗσ, Π. 2007. «ιστορικά και αρχαιολογικά Αγαθο- ken», στο: A. vOn KıenLın (επιμ.), Holztragwerke der Antike νησίου», ΑΑΑ 39, 192-175. (BYZAS 11), 137-156. TριΑνΤΑφυλλιδΗσ, Π. 2010. Το ακριτικό Αγαθονήσι. Η ανασκα- OhnenSORg, Α. 2009. «die dachterrakotten aus dem heraion φική έρευνα στο Καστρακι, 2006-2010, Αθήνα. von Samos», AM 124, 19-168. PeLTz, U. 2011. Nägel, Niete, Stifte, Befestigungstechnik im sami- AMBRASeyS, n.n. -d. WhıTe 1997. «The Seismicity of eastern schen Heraion (BAR ınternational Series 2266), London. Mediterranean region 550-1 B.c.: A re-appraisal», JEE 1, STevenS , g. 1950.«A tile standard in the Agora of ancient 603-632. Athens», Hesperia 19, 174-188. BARTheL, R. - c. KAyzeR 2011. «Sprengwerke und hängewerke», ULRıch, R.B. 2007.Roman Woodworking, yale. στο: A. vOn KıenLın (επιμ.), Holztragwerke der Antike (BYZAS vOn KıenLın, Α. 2011. «überlegungen zur entwicklung weit- 11), 39-60. spannender dachwerke in Anatolien», στο: A. vOn KıenLın BROdRıBB, g. 1987. Roman brick and tile, glacester. (επιμ.), Holztragwerke der Antike (BYZAS 11), 137-156, 81- gAıTzch, W. 2005. Eisenfunde aus Pergamon, Geräte, Werkzeuge 92. und Waffen (PF 14), Berlin. WıegAnd, Th. - h. SchRAdeR 1904. Priene, Berlin. gUıdOBOnı, e. - A. cOMASTRı - g. TRıAnA 1994. Catalogue of An- WıKAndeR, Ö. 1988. «Αncient Roof-tiles. Use and function», cient Earthquakes in the Mediterranean Area up to the 10th OpAth Xvıı:ı5, 203-216. Century, Rome. WıKAndeR, Ö. 1993. Aquarossa, the Roof tiles, part 2: Typology günAy, R. 2000. Türk ev geleneği ve Safranbolu evleri, İstanbul. and Technical Features (Opuscula Romana 38:vı, 2). hASeLBeRgeR, L. 1979. «dächer griechischer Wehrtürme», AM WınTeR, n. (επιμ.) 1994. Greek architectural teracottas of the clas- 94, 93-115. sical and Hellenistic periods, Proceedings of the International henneMeyeR, A. 2011. «zur funktion der decken im Tragwerk conference (12 -15 December 1991), (Hesperia Suppl. XXvıı), hellenistischer hallen und Propyla», στο: A. vOn KıenLın new Jersey. (επιμ.), Holztragwerke der Antike (BYZAS 11), 183-195. SUM M A Ry A nALySıng An A ncıenT c OnSTRUcTıOnAL R OOfıng S ySTeM fROM ΤΗΕ M ıLeSıAn f ORT AT K ASTRAKı On A gAThOnıSı KOnSTAnTınOS SARAnTıdıS The roof tiles found at the fortified establishment of Ka- presented within the fort during its whole historic co- straki, in Agathonisi belong to plain undecorated tiled urse from the 4th century Bc to the 2nd century Ad. Of roofs of the so- called corinthian type. from the data particular interest is the finding of flat pan tiles which which have been so far revealed in the course of the ex- have their corners perforated; this fact indicates, as the cavation, the existence of flat pan tiles and double slop- preliminary comparative study has shown, that the per- ping cover tiles has been certified, in three variants of forations served the better attachment of the first, or their usual overlapping form, pointing out a chronolo- even more, set of tiles οn the frame of a wooden roof, by gical succession for the pan tiles. Moreover, the raised- iron nails. ın addition the implementation of mortars border, cross-section typology of the pan tiles and its or clay bedding during the placement of the tiles reve- association with their chronological classification lead als an existing intricate roofing technique at the Mile- to the calculation of the number of roofs which are re- sian fort. 84