(PDF) ŞERİF HÜSEYİN

ŞERİF HÜSEYİN Büyük Oyun’un Küçük Aktörü — İSM AİL KÖSE KRONİK KİTAP: 81 KRONİK KİTAP Ortadoğu Tarihi Dizisi: 4 Balçık Sk. No6, Gümüşsuyu İstanbul - 34327 - Türkiye YAYIN YÖNETMENİ Telefon: (0212) 243 13 23 Adem Koçal Faks: (0212) 243 13 28

EDİTÖR Erhan Çifci Kültür Bakanlığı Yayıncılık Sertifika No: 34569 KAPAK TASARIMI Kutan Ural www.kronikkitap.com kronikkitap MİZANPAJ Kronik Kitap BASKI VE CİLT Optimum Basım 1. Baskı, Kasım 2018, İstanbul Tevfikbey Mah. Dr. Ali Demir Cad. No: 51/1 34295 K. Çekmece / İstanbul ISBN Telefon: (0212) 463 71 25 978-975-2430-81-5 Matbaa Sertifika No: 41707 YAYIN HAKL ARI Bu kitabın tüm yayın hakları saklıdır. Tanıtım amacıyla, kaynak göstermek şartıyla yapılacak kısa alıntılar dışında yayınevinden izin alınmadan çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz. I. Dünya Savaşı’nın yokluk ve ihanetle örülü karanlık günlerinde; Medine’de, Mekke’de, Yemen’de, Filistin’de, Suriye’de, Sarıkamış’ta, Çanakkale’de vatan toprağını kanları pahasına savunan Türk Askerlerinin Aziz Hatırası’na... İBNİ REŞİD ŞERİF HÜSEYİN İBNİ SUU İDRİSİ ŞERİF HÜSEYİN İÇİNDEKİLER KRONOLOJİ 11 ÖNSÖZ 17 1. İngiltere ve Arap Yarımadası x 2. Hicaz Emirliği x 3. Emirlik Görevi x 4. Arap Yarımadası’nda Güç Mücadelesi x 5. Şerif Hüseyin’in Hicaz Cep Krallığı x 6. Suud İşgali: Hicaz Krallığı’nın Sonu x 7. Şerif Hüseyin’in Sürgün Yılları x DEĞERLENDİRME x KAYNAKÇA x İNDEKS x 9 ŞERİF HÜSEYİN KRONOLOJİ 661 Hz. Ali Haricîler tarafından katledildi. Dört Halife Dönemi bitti. 931 Karamitiler Mekke’yi işgal ederek Hacer-ül Esved Taşı’nı Ahsa’ya götürdüler. 951 Hacer-ül Esved Mekke’deki eski yerine konuldu. Hicaz Şerifler ya da Seyyidler tarafından idare edil- meye başlandı. 1071 Malazgirt Zaferi. 1096 İlk Haçlı Seferi. 1413-1421 Çelebi Mehmet Dönemi, Hicaz’a surre gönderilmesi geleneği başladı. 1517 Arap Yarımadası Osmanlı kontrolüne girdi. 1583 İlk İngiliz tacirler Arap Yarımadası’nda. 1672, 9 Nisan Evliya Çelebi Mekke’ye ulaştı. 1803-1813 Vahhabi Suudlar Mekke’yi işgal etti. 1848 (1852?) Şerif Hüseyin Mekke’de doğdu (İstanbul?). 1858 Şerif Hüseyin, ilk defa İstanbul’a geldi. 1861 Babası ölen Şerif Hüseyin Mekke’ye geri döndü. 1869 Süveyş Kanalı açıldı. 1875 İlk Arap milliyetçi örgütleri kurulmaya başladı. 1879 Osmanlı bayrağı Hicaz’daki kalelere de çekildi. 11 ŞERİF HÜSEYİN kahramanı severek Halife ilan ederdi. Kendisi laik ulus devlet yapı- sına inanmış bir liberaldi, J. J. Rousseau ve J. Bodin gibi egemen- liğin kayıtsız şartsız kanun önünde eşit haklara sahip yurttaşlara ait olmasına, dinin ise bireyin vicdanında yaşanması gerektiğine ina- nıyordu. Bu nedenle kendisinin Halife olması gibi bir arzu gerek düşünce sistemine gerekse devlet anlayışında taban tabana zıttı. Mustafa Kemal ayrıca tarihî gerçekler saptırılarak kötü niyet- li bir propagandayla Halifeliğin kaldırılmasına önayaklık yaptığı için İngiliz iş birlikçiliğiyle suçlanır. Bu eserde kimlerin İngiliz iş birlikçisi olup; şahsi hırsları için halklarının geleceğini yok ettiği arşiv vesikalarıyla ortaya konulmuştur. Mustafa Kemal ve arkadaşlarının kurduğu Cumhuriyet dimdik ayaktadır. Mustafa Kemal’in Cumhuriyeti’nde öncelik hanedanın varlığı değil yurt- taşın esenliğidir. İngiliz arşiv vesikalarının da açıkça itiraf etti- ği gibi 1924 yılında halkı Müslüman tek bağımsız ülke onurlu bir mücadeleyle Sevr’i çöpe atan Türkiye Cumhuriyeti’dir. Şerif Hüseyin, Abdullah, Faysal, İbni Suud ve daha nice kabile şefi- nin kurduğu devletlerde öncelik milyonların değil hanedanın esenliğidir. Bu devletler halen ya ABD ya da İngiltere desteğiyle halklarına en küçük özgürlük şansı tanımadan baskı ve yasaklarla varlıklarını devam ettirebilmektedirler. Mustafa Kemal [Atatürk]; Abdullah ve babasının tahayyül- lerinin ötesinde laik bir ulus devlet kurmaya çalışırken; Şerif Hüseyin siyasi güç kazanıp hanedanlık kurabilmek için Halifelik peşindeydi. Şerif ’in Halifelik ilanı Hicaz’da 5 Mart’ta duyurul- du. Aynı gün Şerif ’in Halifeliğinin şerefine 101 pare top atışı yapıldı. İçişleri Bakanı tarafından verilen emirle halk üç büyük kentte Mekke, Medine ve Cidde’de devlet dairelerinin etrafında toplandı. Şerif ’in büyük bir tevazu ile Halifeliği kabul ettiği kent yöneticileri tarafından halka ilan edildi. Topluluklar ilanı hiçbir heyecan ya da sevinç emaresi göstermeden dinledi. Cidde’de genç bir Suriyeli tarafından yapılan konuşma ve “çok yaşa Halife Hü- seyin” sloganları da halk tarafından sessizlikle karşılandı. Halkın 165 ŞERİF HÜSEYİN KAYNAKÇA A-ARŞİV BELGELERİ24* British Foreign Office: IOR:L/P&S/18/B348; FO 686/14; FO 371/2486; FO 882/22: IOR, R/15/6/314; FO 195/2376; FO 371/2131; FO 371/2140; FO 371/3059; FO 371/8997; FO 371/6237; FO 371/6343; IOR: L/P&S/10/391; FO 371/10006; FO 141/438/7755; FO 686/12; FO 686/33; IOR: L/P&S/10/385; R/15/5/25; IOR: L/P&S/10/390; FO 141/813/3551; FO 371/5065; FO 371/5062; FO 686/44; IOR: L/P&S/10/936; FO 371/5061; FO 371/8939; IOR: L/P&S/10/1124; FO 371/7718; FO 686/93; FO 371/7711; FO 371/7713; FO 371/8946; FO 686/75; FO 686/111; CO 727/8; FO 371110808; FO 141/672/16185; FO 171/672/16185; CO 733/67; FO 371/10016; FO 371/11446; FO 686/112; IOR: L/P&S/10/1127; IOR: R/15/5/36; FO 686/130; FO 371/10808; CO 727/11; FO 371/10812; CO 730/76; FO 371/10809; FO 371/11442; IOR: L/P&10/1165; CO 727/12; CO 732/13; CO 732/41/18; CO 732/45/13; CO 732/51/5; IOR: L/P&S/11/301. Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi BOA, BEO.003448.258542.001; BOA, 030.10.260.748.5; BOA, A.} AMD.00029.0100.001; 1979; BOA, DH.ŞFR.00551.00108.001; BOA, DH.EUM.2SB.00026.001.003; BOA, DH.EUM.2SB.0007.0039.002; BCA, 12.06.1922/03010.260.7580.14; BOA, 030.10.260.748.5; BCA, 03.018.01.02.04.8.62.011. 29/09/1934. Resmî Raporlar Amir Faysal’s Momerandum to the Supreme Council at The Paris Peace Conference, 1 January 1919. * Kullanılan arşiv belgelerinin tam künyesi dipnotlarda yazılmıştır. 223 İSMAİL KÖSE Anglo-Hashimite Treaty, Signed at Amman, December 8. 1921. Arab Bulletins, Secret, Savoy Hotel, Cairo, 1916-1921. British Treaty with Ibn Sa’ud, 26 December 1915. Büyük Harpte Türk Harbi [BHTH]-ATASE IV, 1979. Hicaz Vilayeti Salnamesi, Defa 4 [4. Cilt], Mekke-i Mükerreme, Sene-i Hicri 1306 [1888]. Record of a Secret Meeting of the Supreme Council at the Paris to Consider the Sy- kes-Picot Agreement, 20 March 1919. Report of the High Commissioner on the Administration of Palestine 1920-1925, Printed and Published by His Majesty’s Stationary Office; London, 1925. Report of the High Commissioner on the Administration of Palestine 1920-1925, Printed and Published by His Majesty’s Stationary Office; London, 1925. Report of the High Commissioner on the Administration of Palestine 1920-1925, Prin- ted and Published by His Majesty’s Stationary Office; London, 1925. Statement of British Policy (Churchill Memorandum) on Palestine, 1 July 1922. The Arab Bulletin, explanatory notes, 1916. The Zionist Organization’s Memorandum to the Supreme Council at the Peace Conference, 3 February 1919. B-Kitaplar Abdullah, Al-Nafisi,i, ‫ [ دور الشيعة في تطور العراق السياسي الحديث‬the Role of Shiites in Modern Iraq’s Political Development], Zat Al-Sallasel, Kuwait, 1990. Abulhassan, Al-Nadawi,i, ‫مذكرات سائح في الشرق العربي‬,[ Tourist Notes in the Arab East], Al-Resalah Foundation, Beirut, 1978. Allawi, Ali A., Irak Kralı I. Faysal, (çev. Hakan Abacı), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları: İstanbul, 2014. Antonius, George, The Arab Awakening, Hamish Hamilton: London, 1945. Aydemir, Şevket Süreyya, Makedonya’dan Ortaasya’ya Enver Paşa, C. III, Remzi Kitabevi: İstanbul, 2003. Ayman, Mahmoud, ‫[ دراسة االتجاهات السياسية للصحف المصرية التي تابعت الثورة العربية‬A Study of the Political Trends of the Egyptian Newspapers that followed the Arab Revolution], University of Suez, Egypt, 2016. Baker, Randall, King Hussein and the Kingdom of Hejaz, The Olander Press; Eng- land, 1979. Barr, James, Kırmızı Çizgi-Paylaşılamayan Toprakların Yakın Tarihi, (çev. Ekin Can Göksoy), Pegasus Yayınları: İstanbul, 2016. ______, ‫ لورانس العرب وأسرار الحرب البريطانية في الجزيرة العربية‬:‫[ الصحراء تشتعل‬Desert ______, Burns: Lawrence of Arabia and Secrets of the British War in the Arabian Pe- ninsula], Dar al-Saki for Publishing and Distribution, 2018. Clayton, Sir Gilbert Falkingham, An Arabian Diary, University of California Press, 1969, s. 131. 224 ŞERİF HÜSEYİN İNDEKS 31 Mart Vakası 12 Abdülmuttalip 37 93 Harbi 29 Abluka 194 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı 29 Aden 68, 71, 95, 107, 120, 128, 155, I. Dünya Savaşı 7, 12, 17, 25, 30, 58, 197 59, 63, 68, 71, 75, 84, 87, 88, 89, Aden Körfezi 120 90, 97, 102, 103, 108, 110, 113, Afganistan 105, 157 116, 121, 135, 140, 164, 210, 219 Afrika 46, 49, 53, 107, 170 II. Abdülhamit 54 Akabe 15, 74, 89, 162, 180, 181, 182, II. Bayezid 42 183, 184, 186, 188, 189, 190, 191, II. Murat 42 192, 193, 194, 195, 202, 204, 209, V. Mehmet Reşat 105, 153 210, 215 Akabe Körfezi 191 A Akabe Limanı 183, 188, 189, 190 Abbasiler 39, 40, 41 Akdeniz 29, 49, 135 Abdullah 4, 12, 13, 14, 15, 20, 21, 22, Albay Dickson 13, 83, 117 23, 32, 35, 36, 39, 54, 76, 78, 79, Albay Wickery 126 80, 81, 82, 85, 99, 100, 101, 105, Ali 2, 11, 12, 15, 21, 22, 27, 33, 34, 107, 109, 111, 112, 126, 128, 129, 35, 37, 39, 43, 45, 50, 52, 54, 55, 132, 135, 139, 152, 161, 162, 163, 61, 63, 67, 82, 92, 95, 99, 100, 102, 164, 165, 176, 177, 180, 182, 183, 111, 129, 134, 139, 143, 144, 168, 186, 187, 189, 190, 191, 192, 197, 171, 172, 173, 175, 176, 177, 178, 206, 207, 208, 210, 211, 213, 214, 179, 180, 181, 184, 186, 187, 188, 216 191, 194, 195, 196, 197, 198, 202, Abdulvahid 77 208, 209, 210, 211 Abdurrahman Bin Suud 102, 103 Allenby 14, 72, 73, 120, 121, 123, Abdülaziz 32, 50, 102, 103, 104 127, 128, 129 Abdülaziz bin Abdurrahman El Faysal Alman 53, 132, 167, 206 el Suud 102, 103, 105 Almanya 21, 60, 61, 96, 186, 190, 206 229 İSMAİL KÖSE Altın 177 Arap Yarımadası 9, 11, 12, 13, 17, 19, Amerika Birleşik Devletleri 67, 70, 85, 21, 22, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 142 34, 36, 37, 41, 42, 46, 49, 50, 51, Amerikan Misyoner Kurumları 67, 70 53, 57, 59, 60, 61, 62, 63, 68, 70, Amman 14, 15, 32, 132, 138, 162, 71, 72, 73, 74, 85, 87, 88, 96, 98, 163, 166, 180, 182, 183, 186, 204, 101, 102, 103, 104, 105, 107, 109, 206, 207, 208, 211, 213, 214, 215, 110, 111, 113, 115, 116, 118, 119, 216, 219 120, 121, 123, 124, 125, 126, 127, Anadolu 28, 32, 74, 75, 76, 88, 96, 128, 134, 135, 136, 145, 147, 161, 100, 125, 137, 141, 150, 156, 162 162, 188, 200, 201, 202, 203, 207, Anazeh Kabilesi 68, 69, 109 210, 220 Anemas Zindanı 92 Arap Yerleşimciler 37, 90, 146, 160, Ankara 23, 30, 39, 42, 43, 53, 74, 75, 162, 166, 171, 184, 197 77, 83, 85, 140, 141, 147, 159, 179, Arpa 95, 96 205, 207 Arşiv 18, 25, 55, 56, 83, 114, 215, 216 Arabistan 13, 27, 37, 68, 69, 77, 96, Arşiv Vesikaları 19, 25, 35, 52, 55, 56, 102, 104, 105, 107, 115, 131, 164, 57, 68, 70, 76, 78, 83, 91, 111, 114, 191, 200 119, 122, 165, 215, 216 Arafat 26, 45, 172, 173, 175, 178 Arthur Balfour 140 Arap Bülteni 66, 85, 107, Asabiyet 17, 18, 51, 113, 148, 156 Arap Casuslar 66, 92, 162, 187 Asiler 13, 17, 20, 22, 28, 51, 88, 152, Arapça 25, 26, 37, 43, 46, 78, 81, 83, 153, 157, 194, 196, 202 141 Asir 29, 68, 87, 171 Arap Devleti 153 Askerî İstihbarat 107, 187 Arap Federasyonu 151 Askerî Müşavir 46, 143 Arap İsyanı 4, 12, 17, 18, 19, 20, 21, Atatürk 30, 165, 204, 221 23, 24, 25, 28, 41, 44, 51, 54, 58, Avrupa 4, 49, 51, 60, 95, 172, 191 61, 68, 70, 102, 108, 153, 196, 202, Avrupalı 30, 49, 50, 53, 170, 180, 184 203, 212, 219 Aziz el-Mısri 62, 63, 65 Arap abile Liderleri 67, 77, 153, 212 Azriel Weizmann 72, 73 Arap Köyleri 90, 96, 142, 189, 217 Arap Krallığı 60, 61, 73, 74, 79, 87, B 116, 189, 204, 208 Bâbıâli 55, 56, 71 Araplar 37, 51, 58, 69, 73, 84, 97, 131, Bağdat 22, 40, 69, 83, 101, 110, 122, 143, 147, 155, 160, 203, 219 128, 162, 183, 197, 211, 212, 213, Arap Milliyetçiliği 70 214, 215, 216 Arap Sahilleri 89, 102, 103, 183, Bağdat Demiryolu 68, 69, 138 Arap Subaylar 61, 62, 63, 66, Bakanlar Kurulu 142 Arap Toprakları 19, 146, 161, 198 Baldwin 209, 210 Arap Ulusu 110, 137, 140, 155 Balfour 140, 158 230 ŞERİF HÜSEYİN Balfour Deklarasyonu 158 Cezire 123 Balkanlar 49 Cidde 14, 15, 22, 24, 37, 41, 46, 47, Basra 27, 28, 29, 63, 67, 70, 96, 103, 48, 49, 50, 54, 57, 90, 92, 93, 94, 105, 107, 108, 130, 131, 183, 188, 97, 99, 101, 123, 125, 128, 129, 189, 193, 203 132, 136, 138, 142, 143, 144, 149, Basra Körfezi 27, 28, 29, 63, 67, 70, 150, 152, 165, 166, 167, 168, 174, 103, 105, 107, 108, 131, 203 175, 177, 178, 179, 180, 181, 182, Batı Şeria 207 183, 184, 186, 187, 189, 190, 193, Bedevi 22, 35, 36, 78, 95, 107, 133, 194, 195, 196, 197, 198, 200, 208, 142, 169 209 Belediye 90 Cidde Limanı 99, 123, 142, 152, 166, Berat 43, 47 175, 197, Beyanname 81 Cihat 71, 83, 84, 105 Beyrut 44, 45, 67, 69, 70, 96, 207 Clayton 107, 187 Beyrut Protestan Koleji 67 Cornwallis 107 Bili 194 Cumhuriyet 4, 82, 113, 163, 165 Bir-i Ali 45 Cübeyl 108 Bizans 92 BM Paylaşım Planı 72, 123, 126, 212 Ç Bolşevikler 121 Çanakkale 60, 107, 187, 209 Bombay 96, 122, 128, 179 Çekirge 195 Buğday 95 Çelebi Mehmet 11, 42 Buhara 173 Çin 20, 27, 51 Buharlı 44 Bullard 157, 163, 166, 167, 169, 170, D 171, 175, 177, 178, 179, 180, 181, Danıştay 36 185 Daraiya 102 Büyük Taarruz 140, 141 Definah 112 Dışişleri Bakanlığı 31, 52, 78, 112, C 119, 121, 140, 192, 211, 214 Cafa 193 Doğu Afrika 107 Cahiliye Dönemi 27, 28, 38, 51, 113, Doktor 167 Cava 163, 173, 179 Düşman 187 Cavalı 167, 189 Cecil Otel 77 E Cemalettin Afgani 20 Ebu Haşim 39 Cemal Paşa 21, 57, 59, 66, 130 Ebu Süfyan 51 Cemil Mardam 63 Edmund Allenby 72, 127 Cemiyet-ül Arabiya el-Fetat (Genç el-Ahram 97 Arap Topluluğu) 61 El-Cezire (Irak) 123 231 İSMAİL KÖSE El-Falah 97 Fransa 30, 62, 74, 81, 84, 104, 116, El-Gahtavliye 61 123, 125, 126, 144, 175, 179, 180, El-Hizb el-Lamarakaziya el-İdariye 184, 219 el-Osmani 61 Fransız Hükûmeti 157 El-Kabu 92 Fronçois Georges Picot 23, 72, 73 El-Kıble 97 El-Mansur 39 G el-Mukattam 97 Gazze 71 Emaret 34, 41, 52 Gelecek Gazetesi 97 Enderun 43 Gertrude Bell 102, 107 Enver Paşa 20, 21, 58, 59, 104, 208 Gilbert Clayton 187 Erbil 146 Eşraf 143 H Eşref Şaban 41 Habeşistan 98, 157, 179, 180 Evliya Çelebi 11, 43, 44, 45, 91 Hac 122, 130, 131, 170, 171 Eyyubiler 41 Hacılar 44, 185 Hacer-ül Esved 11 F Hac İbadeti 13, 38, 39, 44, 45, 48, 49, Fahad İbni Hadhdal 69 50, 52, 89, 90, 92, 94, 96, 98, 112, Fahrettin Paşa 13, 22, 109, 152, 153, 120, 123, 130, 140, 151, 155, 168, 156, 157, 195, 196, 197, 208 169, 170, 171, 173, 174, 175, 184, Fatımiler 40 185, 194 Fatih Sultan Mehmet 42 Hac Kervanları 38, 40, 42, 44, 47, 131 Faysal 15, 20, 21, 22, 23, 32, 34, 62, Haçlılar 28 66, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 82, Hail 68, 102 84, 99, 102, 103, 121, 126, 127, Hain 156 129, 135, 139, 146, 163, 165, 182, Halep 28, 29, 45 183, 186, 188, 189, 193, 197, 200, Halife 11, 14, 27, 32, 41, 62, 89, 91, 208, 211, 212, 213, 214, 216 105, 108, 115, 116, 136, 143, 145, Fetat el-Arap 61, 66 149, 151, 152, 160, 163, 164, 165, Filistin 13, 14, 22, 23, 29, 31, 53, 54, 166, 167, 170, 171, 179, 181, 183 59, 71, 72, 73, 74, 77, 78, 79, 80, Halifelik 13, 14, 32, 53, 60, 72, 73, 81, 85, 107, 117, 121, 123, 124, 77, 95, 108, 116, 143, 145, 148, 127, 129, 131, 132, 133, 139, 150, 149, 150, 151, 163, 164, 165, 166, 151, 153, 155, 156, 157, 158, 159, 168, 170, 171, 174, 178, 179, 181, 162, 168, 180, 182, 186, 188, 189, 189, 195, 202, 204, 208, 209 190, 197, 202, 203, 205, 211, 212, Halife Sultan 105, 108, 116 213, 215, 216, 219 Halil-ül Rahman 42 Filistinli 22, 74, 79, 80, 139, 147, 153, Hama 44 189, 194, 196, 208 Haremeyn 42, 43, 157 232 ŞERİF HÜSEYİN Harem-i Şerif 38, 111, 208, 217 Hindistan Müstemleke İdaresi 121 Harun Reşit 41 Hintli 90, 93, 143, 173, 175, 185 Hasan El-Benna 101, 113 Hintli Müslüman(lar) 93, 173 Hassa 13, 69, 83, 102, 103, 105, 108, Hint Okyanusu 73 117 Hollanda 175, 184, 186 Haşimiler 40, 112 Hurma 95, 101, 111, 112, 122, 188 Hayfa 145, 147, 148, 150, 152, 193, Hz. Ali 11, 27, 39, 45, 52, 172 214 Hz. Fatıma 52 Henry McMahon 31 Hz. Hasan 35, 39, 40, 48, 52 Herbert Samuel 13, 14, 78, 79, 80, Hz. Hüseyin 39, 52 159, 162, 168, 182, 186, 190, 191 Hz. Muhammed 27, 51 Hevaşim 40 Hz. Peygamber 27, 37, 39, 51, 52, 98, Hicaz 9, 11, 12, 13, 14, 15, 18, 21, 22, 185, 194, 195 23, 25, 26, 31, 33, 34, 35, 37, 38, 39, 41, 43, 44, 46, 47, 48, 49, 50, I-İ 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 59, 60, Irak 23, 32, 34, 38, 50, 53, 63, 77, 78, 61, 68, 70, 71, 77, 81, 82, 87, 88, 83, 104, 105, 119, 123, 129, 135, 89, 90, 91, 92, 94, 95, 96, 97, 98, 139, 146, 147, 151, 153, 155, 157, 99, 100, 101, 105, 108, 112, 116, 163, 183, 206, 208, 211, 213, 215 117, 118, 119, 121, 122, 123, 124, Irak Krallığı 23 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, İbn-i Avn 37 132, 133, 134, 135, 137, 138, 139, İbni Reşit 14, 68, 70, 102, 104, 105, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 108, 109, 116, 131, 201, 210 148, 149, 150, 151, 152, 153, 156, İbni Suud 13, 14, 15, 20, 25, 32, 57, 157, 158, 161, 162, 163, 165, 166, 60, 63, 69, 70, 74, 76, 81, 83, 84, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 85, 96, 102, 104, 105, 106, 107, 182, 183, 184, 185, 186, 188, 190, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 191, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 200, 202, 207, 209, 211, 212, 216, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 219, 220 133, 134, 139, 140, 151, 155, 156, Hicaz Demiryolu 13, 68, 138, 143, 158, 162, 165, 167, 172, 175, 176, 168 177, 179, 180, 181, 184, 186, 187, Hicaz Emiri 12, 31, 33, 37, 41, 43, 47, 188, 191, 194, 195, 196, 197, 198, 48, 51, 54, 56, 57 199, 200, 202, 209, 210, 211, 213, Hidiv 70 214, 220, 221 Hilafet 142 İdrisi 20, 29, 30, 60, 68, 103, 109, Hindistan 28, 29, 49, 51, 57, 76, 77, 122, 125, 132, 155, 156 96, 103, 107, 108, 116, 119, 121, İhvan 12, 101, 102, 112, 113, 114, 122, 129, 133, 163, 164, 173, 175, 117, 128, 129 179, 192, 195, 216 İhvan[-ı Müslimin] 112 233 İSMAİL KÖSE İlhanlılar 41 İstihbarat 76, 107, 144, 187 İmam Yahya 29, 68, 71, 140, 195 İstihbarat Bürosu 62, 76, 99 İngilizler 12, 14, 20, 22, 23, 24, 29, İstihbarat Raporları 100 45, 49, 53, 70, 71, 78, 82, 87, 88, İstihbarat Subayı 144 96, 103, 105, 108, 110, 115, 118, İsviçre 23, 147, 148, 150, 152 128, 133, 138, 146, 147, 148, 151, İtalya 29, 81, 123, 126, 133, 180, 184 161, 168, 170, 174, 190, 202, 204, İtilaf Devletleri 72, 73, 121, 124, 209 205, 206, 207, 220 İttihat Terakki 12, 18, 24, 33, 53, 54, İngiltere 9, 12, 14, 21, 25, 26, 28, 29, 56, 57, 60, 80, 99, 171, 221 30, 31, 32, 37, 53, 54, 55, 56, 57, 60, 61, 62, 63, 66, 67, 70, 71, 72, K 74, 75, 77, 78, 79, 81, 83, 84, 85, Kâbe 37, 38, 51 87, 88, 91, 92, 97, 101, 102, 103, Kabil 176, 179 104, 105, 107, 108, 109, 110, 111, Kabile Şefi 68 112, 115, 116, 117, 119, 121, 122, Kafkaslar 49 123, 124, 125, 126, 127, 129, 130, Kahire 12, 31, 63, 70, 122, 123, 125, 131, 132, 133, 135, 136, 137, 138, 128, 181, 182 139, 141, 142, 143, 145, 146, 147, Kahire Müstemleke İdaresi 31, 125, 153, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 128 161, 162, 165, 168, 175, 176, 178, Kamil Paşa 55, 56, 57, 70 179, 182, 183, 184, 186, 187, 188, Karamitiler 11, 39 189, 190, 191, 192, 193, 195, 197, Kasr-ı Ali 92 200, 209, 210, 211, 212, 213, 215, Kavalalı Mehmet Ali Paşa 50 216, 219, 220, 221 Kerkük 146 İran 29, 40, 69, 73, 107, 184 Kıble Gazetesi 97, 136, 166, 170, İskenderiye 214 Kıbrıs 15, 23, 25, 29, 32, 56, 83, 135, İskenderun 73 145, 147, 150, 152, 192, 193, 194, İslam 27, 40, 41, 42, 44, 45, 52, 76, 195, 197, 202, 204, 205, 207, 208, 88, 101, 109, 113, 116, 144, 150, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 151, 164, 179 220 İsmet Paşa 77, 146, 156 Kızıldeniz 27, 29, 37, 38, 44, 46, 74, İsrail 79, 203, 216 87, 89, 107 İsrail Devleti 79, 203, 216 Kilis 45 İstanbul 2, 11, 12, 18, 20, 21, 22, 23, Koloniler Bakanlığı 78, 214 24, 28, 29, 31, 33, 34, 35, 36, 37, Komite 170 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 50, Kongre 129 52, 53, 54, 55, 57, 59, 60, 62, 67, Kongre Hareketi 129 91, 103, 104, 140, 142, 145, 147, Kraliyet Yolu 57 148, 149, 152, 153, 156, 157, 169, Kudüs 15, 22, 27, 38, 42, 45, 159, 178, 206, 208 162, 208, 217 234 ŞERİF HÜSEYİN Kunfida 12, 87, 89 Makedonya 59, 60, 140, 208 Kureyş 51, 164 Makyavelist 53 Kurna 105 Malaya 142, 173, 175 Kurnaz 127, 137, 145, 146, 160 Malta 128, 142, 147, 180, 187, 191 Kutsal Şehir 39 Manda 13, 78, 79, 80, 81, 159, 160, Kutsal Yerler 27, 40, 42, 46, 52, 59, 162, 163, 168, 182, 186, 190, 217 108, 164 Manda İdaresi 13, 78, 79, 81, 159, Kuveyt 14, 63, 69, 70, 102, 117, 161, 162, 163, 168, 182, 190 162, 188 Mason 18, 20 Kuveyt Şeyhliği 63 McMahon 12, 31, 115, 121, 123, 133, 155, 201, 210, 212 L Mecidiye 168 Lawrence 13, 22, 54, 73, 75, 78, 79, Medain Salih 44, 48 99, 107, 121, 122, 126, 132, 133, Medine 13, 15, 22, 27, 37, 40, 41, 42, 134, 138, 139, 140, 141, 142, 152, 43, 44, 45, 46, 50, 60, 68, 88, 90, 182 92, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 109, Lefkoşa 15, 56, 193, 209, 212, 214, 111, 129, 131, 134, 138, 152, 153, 215 157, 161, 165, 175, 184, 186, 194, Libya 63, 107 195, 196, 197, 208 Lith 12 Mehmet Ali Paşa 37, 50, 67, 102 Lloyd George 62, 136 Mekke Emirliği 33, 40, 41, 42 Londra 13, 15, 31, 55, 56, 57, 67, 76, Memluk 41, 42, 43 77, 78, 87, 88, 100, 101, 102, 107, Memun 41 108, 109, 110, 111, 115, 116, 119, Mescid-i Aksa 15, 22, 38, 208, 217 120, 121, 122, 123, 125, 127, 128, Mescid-i Haram 38 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, Mısır 29, 37, 40, 41, 42, 43, 47, 48, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 142, 49, 50, 53, 60, 66, 67, 70, 76, 83, 143, 144, 147, 148, 149, 150, 152, 87, 96, 97, 98, 101, 102, 107, 113, 153, 155, 156, 157, 158, 160, 162, 119, 133, 135, 142, 148, 192, 203, 168, 169, 171, 176, 179, 180, 182, 212 183, 186, 187, 188, 189, 190, 191, Milletler Cemiyeti 81, 116, 126, 127, 192, 193, 197, 200, 201, 204, 209, 192 210, 211, 212, 213, 214, 216, 219, Milli Mücadele 74 220 Mondros Ateşkes Antlaşması 80 Lozan 76, 77, 146, 147, 148, 156 Mondros Ateşkesi 88 Lübnan 67, 69, 207 Muaviye 27, 38, 51, 52 Mubarak Es-Sabah 102 M Muhammed bin Cafer 39 Maan 14, 45, 89, 162, 168, 186, 188, Muhammed es-Süleyhi 39 189, 190, 191, 194, 195, 209 Muhammed İbn Abdulvahhab 102 235 İSMAİL KÖSE Muhtar Bey 77 45, 46, 47, 48, 49, 50, 52, 53, 54, Munlada el-Adabi (Edebiyat Kulübü) 61 55, 57, 58, 59, 60, 61, 63, 67, 68, Munşi İnsanullah 173 71, 74, 75, 79, 81, 87, 90, 91, 98, Mustafa Kemal Paşa 13, 72, 74, 75, 76, 101, 102, 103, 104, 105, 107, 108, 77, 81, 82, 84, 140, 141, 151, 152, 109, 110, 116, 124, 125, 131, 132, 156, 164, 179 133, 135, 138, 140, 157, 158, 164, Musul 68, 69, 75, 77, 146, 147 169, 170, 171, 177, 178, 182, 198, Müslüman Lig 129 201, 204, 208, 219, 220 N P Nablus 45 Panislamist 53 Naci el-Asil 77 Paris 61, 62, 72, 73, 74, 75, 77, 97, Napolyon 29, 67, 212 110, 123, 125, 179, 201, 209 Nasiruddin Ahmed 123 Paris Barış [Paylaşım] Konferansı 72, Necd 41, 61, 69, 70, 73, 88, 95, 102, 74, 75, 110, 123, 201 103, 105, 107, 108, 116, 132, 200 Paşa 13, 20, 21, 22, 23, 35, 36, 37, 50, Nuri Bey 77 52, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 66, 67, Nuri Esşahalan 68 70, 72, 74, 75, 76, 77, 81, 82, 84, 89, 102, 104, 109, 130, 140, 141, O 146, 150, 151, 152, 153, 156, 157, Orta Çağ 17, 34, 97, 117, 172 164, 172, 178, 179, 187, 195, 196, Orta Doğu 20, 31, 76, 107, 113, 138, 197, 208, 216 187, 203, 204 Percy Cox 140 Orta Doğu Geliştirme Kumpanyası Peygamber 27, 37, 39, 46, 51, 52, 98, 138 Osmanlı 7, 11, 12, 17, 19, 21, 24, 25, 109, 111, 145, 149, 164, 185, 194, 28, 29, 30, 31, 32, 35, 36, 37, 38, 195 39, 41, 42, 43, 45, 46, 47, 48, 49, Picot 23, 72, 73 50, 52, 53, 54, 55, 57, 58, 59, 60, Pirinç 96 61, 62, 63, 67, 68, 70, 71, 74, 75, Prof. Berakatullah 77 79, 81, 82, 87, 88, 90, 91, 94, 95, Propaganda 170 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, Protestan 67 104, 105, 107, 108, 109, 110, 113, 116, 124, 125, 131, 132, 133, 135, R 136, 138, 140, 144, 146, 147, 156, Rabiğ 96 157, 158, 164, 168, 169, 170, 171, Rauf Raif Denktaş 205 177, 178, 182, 184, 187, 194, 198, Reşit Paşa 23, 36, 150 201, 204, 205, 207, 208, 219, 220 Ridaniye 42 Osmanlı Bankası 94 Riyad 12, 37, 69, 102, 103, 112, 128, Osmanlı Devleti 7, 12, 17, 19, 25, 29, 171 30, 31, 32, 35, 37, 38, 41, 42, 43, Roma 149 236 ŞERİF HÜSEYİN Ronald Storrs 24, 204, 212 102, 103, 104, 105, 107, 108, 109, Rus Pilot 187 112, 113, 115, 123, 128, 132, 136, Rusya 29, 30, 187 156, 161, 166, 168, 171, 172, 175, 177, 180, 181, 184, 187, 191, 194, S 195, 198, 200, 202, 203, 209 Sadrazam Kamil Paşa 56, 70 Süleymaniye 146 Salname 90 Süveyş Kanalı 11, 29, 44, 87, 148 Sana 68 Sanayi Devrimi 27, 58 Ş San Remo 123 Şam 17, 39, 44, 45, 47, 61, 62, 66, 67, San Remo Konferansı 123 69, 70, 83, 88, 96, 153 Selanik 20, 107 Şamar Kabilesi 69 Sevakin Adası 46 Şefik Muayyad 62 Sevr 13, 81, 124, 125, 126, 127, 165 Şekip Arslan 67, 77 Seyid Talip 67, 70, 187 Şerif Ali 12, 35, 37, 50, 54, 178, 185 Seyit İdrisi 20 Şerif Ali Haydar 12, 37, 50, 178 Seyyid 38, 52 Şerif Ebu Kasım 40 Simla 70 Şerif Hüseyin 9, 11, 12, 13, 14, 15, 17, Sirkeci 44 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, Siyonistler 23, 30, 72, 73, 74, 79, 81, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 44, 160 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, Storrs 24, 107, 204, 212, 213, 214 55, 56, 57, 59, 60, 62, 63, 66, 68, Sudan 96, 107, 180 70, 71, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 79, Sultan Alparslan 40 81, 82, 83, 84, 85, 87, 88, 89, 91, Sultan Ben Hamideddin 176 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, Sultan Mehmet Reşat 105 Sultan Vahdettin 14, 142, 143, 144, 101, 103, 105, 107, 108, 109, 110, 145, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 111, 112, 113, 115, 116, 117, 119, 153, 156, 170, 193 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, Suriye 22, 23, 38, 41, 50, 53, 54, 59, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 62, 67, 68, 69, 73, 74, 75, 77, 78, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 82, 83, 84, 96, 99, 108, 115, 117, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 118, 119, 121, 123, 125, 126, 127, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 131, 135, 157, 196, 203, 206, 207, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 215, 216, 219 162, 163, 165, 166, 167, 168, 169, Suriyeli 62, 73, 83, 84, 132, 165, 187, 170, 171, 172, 174, 175, 176, 177, 189 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, Suriyeli Araplar 84 186, 188, 189, 190, 192, 193, 194, Suriye Reform Partisi 62 195, 198, 201, 202, 203, 204, 205, Suudlar 11, 12, 13, 14, 15, 21, 22, 38, 206, 207, 208, 209, 210, 212, 213, 71, 76, 82, 85, 87, 88, 95, 98, 101, 214, 215, 216, 217, 219, 220, 221 237 İSMAİL KÖSE Şerif Katade bin İdris 40 V Şerif Muhammed Şükr 39 Vahdettin 14, 142, 143, 144, 145, Şerif Musa bin Abdullah 39 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, Şeyhülislam Mustafa Sabri 152 156, 170, 193 Şiiler 69 Vahhabi 11, 12, 13, 14, 15, 22, 26, 38, Şövalye Nişanı 204 60, 61, 69, 85, 99, 101, 102, 107, 109, 111, 112, 113, 119, 121, 123, 125, 126, 131, 132, 133, 136, 146, T 155, 156, 158, 171, 172, 174, 176, Taarruz 140, 141 180, 181, 182, 184, 185, 187, 191, Tahsin Paşa 187 194, 198, 200, 201, 202, 203, 215, Taif 13, 14, 37, 41, 93, 95, 96, 100, 219 101, 115, 119, 129, 131, 132, 133, Vahhabi İbni Suud 13, 60 142, 143, 144, 145, 147, 161, 171, Vahhabiler 12, 108, 112, 161, 172, 172, 173, 174, 175, 176, 184, 196, 173, 178, 186, 207 198 Vahhabilik 67, 102, 128, 129 TBMM 14, 82, 84, 142, 145, 149, Vahhabi Suudlar 11, 12, 13, 14, 15, 151, 163, 164 38, 112, 113, 132, 136, 171, 180, Tebük 186 181, 191, 194, 198, 202, 203 Theodore Herzl Vech 87, 96 Tihame 37 Versay 124, 125, 126, 127, 135 Trablusgarp 29, 30 Viyana 49 Tuğgeneral Gilbert Clayton 187 Turaba 13, 111, 112, 129 Y Turancı 61 Yahudiler 27, 73, 78, 80, 159, 205, Türkçe 25, 35, 46, 73, 112, 207 219 Yavuz Sultan Selim 42, 43, 46 Türkler 28, 72, 84, 91, 121, 163, 164, Yemen 29, 38, 39, 41, 52, 68, 73, 83, 179, 194, 196, 209 95, 109, 110, 140, 171, 196 Yemenli 35 U-Ü Yenbo 37, 41, 44, 90, 173, 194, 195, Ulusal Yurt 74, 79, 80, 81, 159, 162 196 Urban 44, 48 Yezidiler 69 Ürdün 13, 14, 22, 23, 25, 31, 32, 79, Yıldırım Orduları 84 80, 85, 135, 139, 151, 153, 155, Yunanistan 75, 81, 124, 148 161, 162, 163, 182, 186, 188, 190, 191, 192, 202, 203, 204, 206, 207, Z 208, 211, 215, 216, 217 Zeyd 21, 23, 36, 139, 146, 162, 211, Üsküdar 44 212, 213, 215 238 Filistin Meselesi ve Arap - İsrail Savaşları 1948-1988 — PRO F. DR. FA H İR A RMAOĞ LU “Filistin Neresidir?” sorusuyla başlayan Filistin Meselesi ve Arap-İsrail Savaşları (1948-1988); Herzl ve Sultan II. Abdülhamid görüşmeleri, Osmanlı’nın son yılları, Balfour Deklarasyonu, İsrail’in kuruluşu, 1948-49 Arap-İsrail Savaşı, 1956 Süveyş Savaşı, 1967 Arap-İsrail Savaşı, 1973 Arap-İsrail Savaşı, Camp David, Yeni Barış Planları, Batı Şeria, Beyrut, Lübnan, Sabra ve Şatila Katliamı gibi, “meselenin” en kritik noktalarına temas eden bir başucu kitabı.