(PDF) Η επιτραπέζια κεραμική από την οικοδομική νησίδα του Υαλουργείου στην παλαιοχριστιανική πόλη των Φιλίππων / Fine Ware from

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Α΄ ΚΥΚΛΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ∆ΩΝ Η επιτραπέζια κεραµική από την οικοδοµική νησίδα του Υαλουργείου στην παλαιοχριστιανική πόλη των Φιλίππων Μεταπτυχιακός φοιτητής: Ζαχαριάδης Σταύρος Επιβλέπων καθηγητής: Γ. Γούναρης Ηµ/νία έγκρισης: 29/10/2008 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 Η έγκριση της Μεταπτυχιακής Εργασίας από το τµήµα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. δεν υποδηλώνει αναγκαστικά ότι αποδέχεται το Τµήµα τις γνώµες του συγγραφέα Περιεχόµενα Υπόµνηµα …...…….……………………………………… 2 Εισαγωγή…………………………………………………... 4 Η οικοδοµική νησίδα του Ιπποδρόµου ή του Υαλουργείου… 9 Κεραµική Çandarli………………………………………… 16 Κεραµική Φώκαιας………………………………………… 50 Κεραµική Βορείου Αφρικής……………………………….. 117 Συµπεράσµατα……………………………………………... 194 Βιβλιογραφία / Βραχυγραφίες……………………………... 197 Παραρτήµατα Ι. Γραφήµατα………………………………………… 210 ΙΙ. Ευρετήριο γεωγραφικών όρων……………………. 214 ΙΙΙ. Κάτοψη…………………………………………... 217 ΙV. Χάρτες…………………………………………… 218 V. Εικόνες……………………………………………. 220 Πίνακες Α) Φωτογραφίες οστράκων Β) Πίνακες φωτογραφικών λήψεων τοµών του πηλού µε χρήση στερεοσκοπίου Γ) Σχέδια 1 Υπόµνηµα Προκειµένου η ανάγνωση του κειµένου, και ιδιαίτερα του καταλόγου, να γίνει ευκολότερη κρίθηκε απαραίτητη η παράθεση µια σειράς από συντοµογραφίες, όρους και συµβάσεις που χρησιµοποιούνται στην παρούσα µελέτη. ∆ιαστάσεις Όλες οι διαστάσεις του καταλόγου αναφέρονται σε εκατοστά. µέγ. διάστ. µέγιστη διάσταση ύ. ύψος ύ. σζ. ύψος σωζόµενο δ. χ. διάµετρος χείλους δ. β. διάµετρος βάσης ≈ σύµβολο που δηλώνει την κατά προσέγγιση εκτίµηση της τιµής που ακολουθεί Σχήµα / ∆ιακόσµηση τύµπανο η επιφάνεια που περικλείεται από τη βάση του αγγείου βάση επίπεδη βάση η οποία δεν ξεχωρίζει από την κάτω επιφάνεια του αγγείου βάση επίπεδη, δισκοειδής βάση συµπαγής που διαµορφώνεται από την κάτω επιφάνεια του αγγείου µε την παρουσία όµως κυκλικού δίσκου που ξεχωρίζει ελαφρώς από το σώµα. βάση δακτυλιοειδής διαµορφώνεται από ένα χαµηλό κυκλικό δακτύλιο, ορθογώνιας συνήθως διατοµής αυλάκωση κάθε ίχνος που έχει διαµορφωθεί µε χάραξη ή από τη διαδικασία διαµόρφωσης του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό πριν την όπτηση του αγγείου Πηλός (U) σύµβολο που αναφέρεται στη µοναδικότητα. Ακολουθεί το την οµάδα του πηλού όταν τα χαρακτηριστικά του παραδείγµατος απαντούν σε ένα και µόνο όστρακο και παραλλάσσονται έντονα από τα γενικά χαρακτηριστικά της οµάδας. σώµα πηλού το καθαυτό αργιλικό υλικό που εµπεριέχει τις επί µέρους προσµίξεις Α) σκληρότητα µαλακός χαράσσεται εύκολα µε το νύχι του χεριού µέτριας σκληρότητας χαράσσεται δύσκολα µε το νύχι του χεριού αλλά εύκολα µε τη χρήση σιδερένιου µαχαιριού σκληρός δεν χαράσσεται παρά µόνο µε τη χρήση σιδερένιου µαχαιριού πολύ σκληρός δεν χαράσσεται από σιδερένιο µαχαίρι Β) θραυσµός σαφής διαµορφώνει σαφείς επιφάνειες στην τοµή και αιχµηρές ακµές 2 αρκετά σαφής διαµορφώνει επίπεδες ή σχεδόν επίπεδες επιφάνειες στην τοµή οι ακµές του όµως είναι συνήθως ελαφρώς αποστρογγυλευµένες ασαφής διαµορφώνει ακανόνιστες επιφάνειες στην τοµή αν και οι ακµές µπορεί ενίοτε να είναι αρκετά αιχµηρές. λείος η τοµή παρουσιάζεται στο σύνολό της αποστρογγυλευµένη Προσµίξεις Α) µέγεθος µικροσκοπικές δεν διακρίνονται µε γυµνό µάτι ή µε τη χρήση µεγεθυντικού φακού και επισηµαίνονται µόνο στο στερεοσκόπιο µικρές είναι ορατές µε γυµνό µάτια και ευδιάκριτες µε χρήση µεγεθυντικού φακού. µεσαίου µεγέθους ευδιάκριτες µε γυµνό µάτι, µε µέγεθος κάτω από 2 χιλιοστά µεγάλες όλες οι προσµίξεις µε µέγεθος πάνω από δύο χιλιοστά Β) συγκεντρώσεις (παρουσιάζονται σε σχηµατικό διάγραµµα που δηλώνει την πυκνότητα των προσµίξεων, όπως αυτή παρουσιάζεται κατά την παρατήρηση στο στερεοσκόπιο) σπάνιες ελάχιστες λίγες αρκετές πολλές άφθονες Σχέδια Στις τοµές των οστράκων που παρατίθενται στους σχετικούς καταλόγους έχουν υιοθετηθεί για λόγους οµοιοµορφίας µια σειρά συµβάσεων. Έτσι: Η τοµή των οστράκων αποδίδεται µε µαύρο χρώµα ενώ η αποκατάσταση της όψης µε γκρίζο. Το άνω πέρας των αγγείων, όταν αυτό διατηρείται επισηµαίνεται µε λεπτή µαύρη γραµµή που σταµατά λίγο πριν καλύψει τη διάµετρο του αγγείού. Οι διακεκοµµένες γραµµές στην άνω ή κάτω απόληξη της όψης υποδηλώνουν τη µια διατήρηση του τµήµατος που ακολουθούσε. Στα όστρακα που έχουν αποκατασταθεί γραφικά, διαγράµµιση υποδηλώνει το σηµείο της αποκατάστασης. Με λευκό φόντο και σκούρα διαγράµµιση δηλώνονται τα τµήµατα του αγγείου που δε διατηρούνται, ενώ µε σκούρο φόντο και λευκή διαγράµµιση δηλώνονται τα τµήµατα όπου δύο ή περισσότερα όστρακα επικαλύπτονται. 3 Εισαγωγή Αντικείµενο της παρούσας µελέτης θα αποτελέσει η επιτραπέζια κεραµική από τη Ν∆ οικοδοµική νησίδα της νέας πανεπιστηµιακής ανασκαφής των Φιλίππων. Πρόκειται για τη νησίδα που είναι γνωστή ως νησίδα του Ιπποδρόµου ή νησίδα του Υαλουργείου. Ξεκινώντας τη µελέτη του υλικού στόχος ήταν να καλυφθεί ολόκληρο το φάσµα της επιτραπέζιας κεραµικής, που εντοπίστηκε κατά την ανασκαφή του χώρου αυτού. Το εγχείρηµα αυτό, ωστόσο, δεν ήταν δυνατό να ενταχθεί στα πλαίσια και τους σκοπούς της συγκεκριµένης εργασίας, λόγω της εξαιρετικά µεγάλης έκτασης του υλικού. Πρόβαλε έτσι η ανάγκη µιας επιλογής. Προκειµένου να είναι δυνατή η πληρέστερη µελέτη και η περισσότερο αντικειµενική προσέγγιση της πραγµατικότητας, επιβαλλόταν η περικοπή του υπό εξέταση υλικού. Η επιλεκτική µελέτη τµήµατος του κτηρίου σε καµία περίπτωση δε θα µπορούσε να εφαρµοστεί, καθώς έτσι θα περιοριζόµαστε σε µία καταγραφή τύπων και αντικειµένων, που ουδεµία αξία θα είχε για την αρχαιολογική µελέτη και τεκµηρίωση της νησίδας και κατ’ επέκταση του ευρύτερου χώρού. Κρίθηκε, λοιπόν, σκόπιµο να επιλεγεί ένα σύνολο που θα λειτουργεί όσο το δυνατόν πιο αντιπροσωπευτικά και θα είναι καλύτερα τεκµηριωµένο από την έρευνα. Για το λόγο αυτό επελέγησαν τα πινάκια ως τα κατ’ εξοχήν επιτραπέζια αγγεία. Και πάλι όµως το προς εξέταση υλικό, που αριθµούσε αρκετές χιλιάδες όστρακα, ήταν απαγορευτικό για τα πλαίσια µιας µεταπτυχιακής εργασίας. Το δείγµα που προσέφερε τις καλύτερες προοπτικές δεν ήταν άλλο από αυτό που θα χαρακτήριζε κανείς ως λεπτή κεραµική· πιο συγκεκριµένα, τα πινάκια µε ερυθρό επίχρισµα των µεγάλων παραγωγών που αποτέλεσαν προϊόν εξαγωγής σε ολόκληρο τον χώρο της Μεσογείού. Πρόκειται για τα αγγεία που έχουν επικρατήσει στη γλώσσα των αρχαιολόγων πεδίου, ιδιαίτερα όσων δεν είναι εξοικειωµένοι µε το αντικείµενο της κεραµικής, ως ψευδαρεττινά. Η εκτεταµένη διάδοσή τους, η ύπαρξη καταρτισµένης τυπολογίας και η περισσότερο συστηµατική συλλογή τους, τόσο στην συγκεκριµένη ανασκαφή όσο και σε άλλες, καθώς και ο µεγάλος – σε σύγκριση µε την υπόλοιπη κεραµική – αριθµός δηµοσιεύσεων τέτοιων συνόλων καθιστούν την κεραµική αυτή ιδανική για την προσπάθειά µας. 4 Τα παραπάνω χαρακτηριστικά σε συνδυασµό µε την πρόθεση και την προοπτική για την εκπόνηση διδακτορικής διατριβής, µε θέµα το σύνολο της κεραµικής της νησίδας, καθόρισαν τα πλαίσια του δείγµατος που εξετάστηκε. Σε αυτό συµπεριελήφθησαν όστρακα τα γενικά χαρακτηριστικά των οποίων συµπίπτουν µε εκείνα των προϊόντων σηµαντικών εργαστηρίων λεπτής κεραµικής της ύστερης ρωµαϊκής περιόδου, δηλαδή της Περγάµου, της Φώκαιας και της Βορείου Αφρικής. Πρέπει πάντως να τονιστεί ότι στο σύνολο εντοπίζονται και άλλες παραγωγές, όπως τα γκρίζα αγγεία, τα οποία είναι γνωστά ως µακεδονικά, παραδείγµατα ανοιχτόχρωµης κεραµικής από τη Μ. Ασία, αγγεία από την Κύπρο, την Αίγυπτο και την Αθήνα. Όλα τα παραπάνω εντάσσονται στην κατηγορία της λεπτής κεραµικής και έχουν συστηµατικά καταγραφεί κατά την εκπόνηση της παρούσας µελέτης. Η πρόκριση, ωστόσο, των τριών παραγωγών που παραπάνω αναφέρθηκαν είχε ως βασικό κριτήριο την αφθονία των παραδειγµάτων στο σύνολό µας, την αδιάλειπτη παρουσία τους σε ολόκληρο σχεδόν το µεσογειακό χώρο για πολλούς αιώνες, αλλά και τη στενή συνάφεια που παρουσιάζουν µεταξύ τους. Στόχος της εργασίας αυτής δεν είναι να εντοπίσει νέους τύπους, να τροποποιήσει τις καθιερωµένες τυπολογικές σειρές, να ανατρέψει χρονολογήσεις, να καθιερώσει νέα ορολογία ή να αποτελέσει τοµή στο χώρο της µελέτης της κεραµικής· και πώς θα µπορούσε άλλωστε. Φιλοδοξεί, ωστόσο, να ιχνηλατήσει το κεραµικό σύνολο της νησίδας, να οριοθετήσει χωροχρονικά το υλικό, να επιχειρήσει τη σύνδεσή του µε το ανασκαφικό περιβάλλον και να θέσει τις βάσεις για µία περισσότερο ολοκληρωµένη και ενδελεχή έρευνα της κεραµικής – και όχι µόνο – του συγκεκριµένου χώρού. Η εργασία αυτή διαρθρώνεται σε τέσσερα κύρια κεφάλαια. Στο πρώτο γίνεται µια σύντοµη αναφορά στα ανασκαφικά δεδοµένα της οικοδοµικής νησίδας, το υλικό της οποίας εξετάζεται. Ακολουθούν τρία κεφάλαια, ένα για την κάθε κεραµική παραγωγή που θα µας απασχολήσει. Το κάθε κεφάλαιο απαρτίζεται από τρεις επί µέρους ενότητες. Η πρώτη πραγµατεύεται περιληπτικά την κάθε παραγωγή στο σύνολό της, µε σκοπό να ενηµερώσει τον αναγνώστη για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Στη δεύτερη ενότητα επιχειρείται η περιγραφή του πηλού που χρησιµοποιείται στην κάθε παραγωγή και η κατάρτιση οµάδων µε κοινά χαρακτηριστικά οι οποίες κωδικοποιούνται για να χρησιµοποιηθούν έτσι στη σύνταξη του καταλόγου των αντικειµένων. Στην τελευταία ενότητα του κάθε κεφαλαίου υπάρχουν λήµµατα που εξετάζουν ξεχωριστά τον κάθε τύπο, από όσους απαντούν στο υπό µελέτη σύνολο, και 5 κατάλογος των οστράκων που αντιστοιχούν σε αυτόν. Όσον αφορά τα κείµενα που αναφέρονται στους επί µέρους τύπους, αυτά συµπεριλαµβάνουν πληροφορίες για το σχήµα και την εξέλιξή τους, στοιχεία για την προέλευση, για τον πηλό και τη διακόσµηση, για τη διάδοσή τους, µε ιδιαίτερη έµφαση στον ελλαδικό χώρο, και για τη χρονολόγησή τους1. Τα αντικείµενα του καταλόγου φέρουν αύξοντα αριθµό που εκκινεί από το 1 και δεν ταυτίζεται µε κωδικό καταγραφής του αντικειµένου στο αρχείο της ανασκαφής. Η ταξινόµησή τους, στα πλαίσια του κάθε τύπου, γίνεται µε εξελικτικά κριτήρια. Από την ταξινόµηση αυτή εξαιρούνται τα παραδείγµατα που διαφοροποιούνται έντονα από το καθιερωµένο σχήµα και παρατίθενται στο τέλος του καταλόγου κάθε τύπου καθώς και εκείνα που δεν µπορούν να ενταχθούν σε µια εξελικτική συνέχεια. Σε κάθε ένα από τα αντικείµενα αυτά αντιστοιχεί µια αναγνωριστική φωτογραφία, µια φωτογραφία τοµής του πηλού σε µεγέθυνση κατά 170 φορές περίπου και ένα σχέδιο µε την τοµή του οστράκου, που παρατίθενται στα σχετικά παραρτήµατα. Κάθε ένα από τα λήµµατα συνοδεύεται από υποσηµείωση µε τα πλησιέστερα παράλληλα που εντοπίστηκαν στη βιβλιογραφία. Με δευτερεύουσα αρίθµηση (1.1, 1.2 …) αναφέρονται όστρακα τα οποία αντιστοιχούν καθ’ όλα (σχήµα και πηλός) µε το προαναφερθέν, φέρον τον κύριο αριθµό, αντικείµενο. Τα όστρακα αυτά συνοδεύονται µόνο από στοιχεία για τη θέση εύρεσής τους, βασικές διαστάσεις (µέγιστη διάσταση και διάµετρος, όπου αυτή µπορεί να υπολογιστεί) και µια αναγνωριστική φωτογραφία, ενώ περαιτέρω στοιχεία σηµειώνονται µόνον όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο. Tα όστρακα που µελετήθηκαν κατεγράφησαν, µε τη χρήση κατάλληλα σχεδιασµένων ψηφιακών φορµών, σε ηλεκτρονική βάση δεδοµένων, η οποία σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε µε τη χρήση της ελληνικής έκδοσης του προγράµµατος Microsoft Office Access 2003. Οι µετρήσεις του χρώµατος του πηλού πραγµατοποιήθηκαν µε το εγχειρίδιο Munshel Soil color chart 1971 σε συνθήκες τεχνητού φωτισµού µε λάµπες φθορισµού. Η παρατήρηση του πηλού πραγµατοποιήθηκε µε τη χρήση στερεοσκοπίου αντανακλαστικού φωτός και εξωτερική πηγή διαβαθµισµένου, ψυχρού φωτισµού της εταιρίας Leica. Μέσω της ίδιας συσκευής πραγµατοποιήθηκαν 1 Όλες οι χρονολογίες που συµπεριλαµβάνονται στη παρούσα µελέτη αναφέρονται στη εποχή µετά τη γέννηση του Χριστού. 6 και οι φωτογραφικές λήψεις, που παρατίθενται στους σχετικούς πίνακες, µε χρήση ψηφιακής φωτογραφικής µηχανής Cannon EOS350D. Για την περιγραφή των οστράκων έχουν χρησιµοποιηθεί οι κανόνες που περιγράφονται στο εγχειρίδιο της Αµερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής για την ανασκαφή της Κορίνθου2 µε µικρές τροποποιήσεις, όσον αφορά το χαρακτηρισµό του µεγέθους και της πυκνότητας των προσµίξεων, προκειµένου να ανταποκρίνονται καλύτερα στις ειδικές ανάγκες τις συγκεκριµένης κατηγορίας κεραµικής. Κάνοντας µια σύντοµη ανασκόπηση στην ιστορία της έρευνας γύρω από τις παραγωγές που θα µας απασχολήσουν, οφείλουµε να επισηµάνουµε ορισµένα βασικά σηµεία και κάποια έργα σταθµούς. Εξ αρχής, πρέπει να αναφερθεί ότι η µελέτη της ύστερης ρωµαϊκής εποχής υπήρξε, κατά τις προηγούµενες δεκαετίες, υποβαθµισµένη σε σύγκριση µε άλλες ιστορικές περιόδους, προγενέστερες και µεταγενέστερες. Η ανεπάρκεια είναι εντονότερη όσον αφορά τη µελέτη της κεραµικής. Μέχρι τη δεκαετία του 1970 δεν υπήρχε µία συστηµατική µελέτη, η οποία να εξετάζει το σύνολο των επί µέρους παραγωγών, ενώ ακόµη και στις δηµοσιεύσεις των εκάστοτε ανασκαφικών συνόλων προκρίνονταν σταθερά τα πολυτελέστερα και περισσότερο εντυπωσιακά ρωµαϊκά terra sigillata ή τα πλούσια διακοσµηµένα βυζαντινά εφυαλωµένα αγγεία. Τα δεδοµένα από τον ελληνικό χώρο ήταν – και σε µεγάλο βαθµό παραµένουν – ακόµη χειρότερα, µε περιορισµένες συστηµατικές δηµοσιεύσεις, εκ των οποίων ακόµη λιγότερες στην ελληνική γλώσσα. Μόνη εξαίρεση αποτέλεσε η ανασκαφή της Αγορά των Αθηνών, από όπου προέρχεται και η πρώτη συστηµατική προσπάθεια για την οργάνωση των παραγωγών λεπτής κεραµικής της ύστερη ρωµαϊκής περιόδού. Την τοµή στη µελέτη της κεραµικής που µας απασχολεί, όπως συχνά θα επισηµανθεί και παρακάτω, έφερε το έργο του J. W. Hayes, Late Roman Pottery, στο οποίο εξετάζονταν όλες σχεδόν οι παραγωγές λεπτής κεραµική που χρονολογούνταν από τον 1ο µέχρι τον 8ο αιώνα, µε ιδιαίτερη έµφαση στα εργαστήρια της βορείου Αφρικής και της Μικράς Ασίας. Το έργο αυτό ακόµη και σήµερα αποτελεί το µοναδικό εγχειρίδιο για την κεραµική αυτής της κατηγορίας και, παρά τα νέα δεδοµένα που έχουν προκύψει και τις όποιες ατέλειές του, παραµένει ανυπέρβλητο. Την τυπολογία του Hayes χρησιµοποιεί η συντριπτική πλειοψηφία των νεότερων δηµοσιεύσεων και αυτή θα υιοθετηθεί και στην προσπάθεια που ακολουθεί. 2 Sanders κ. α.: Corinth, manual, σελ. 43 – 48 7 Τις τελευταίες δεκαετίες το ενδιαφέρον για την υστερορωµαϊκή κεραµική έχει ενταθεί. Μια σειρά από συστηµατικές δηµοσιεύσεις και εξειδικευµένες µελέτες έχουν εµπλουτίσει τις γνώσεις µας πάνω στο αντικείµενο αυτό, το οποίο αποδεικνύεται ιδιαίτερα ενδιαφέρον και πολύτιµο για την ερµηνεία των ανασκαφικών δεδοµένων Στο τέλος της σύντοµης αυτής εισαγωγής οφείλω να ευχαριστήσω τον καθ. Γ. Γούναρη για την παραχώρηση του υλικού της πανεπιστηµιακής ανασκαφής και για την αµέριστη και ουσιαστική στήριξη που µου παρείχε κατά την πορεία της έρευνάς µου σε όλους του τοµείς, τον καθ. Γ. Βελένη για τις πολύωρες συζητήσεις πάνω σε θέµατα µεθοδολογίας, ορολογίας και ζητηµάτων γύρω από την τεχνική κατασκευής των κεραµικών αγγείων, την επίκ. καθ. Ν. Πούλου – Παπαδηµητρίου υπό την καθοδήγηση της οποίας ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή µε την συστηµατική µελέτη της κεραµικής, και την κ. Π. Αδάµ – Βελένη που µου επέτρεψε να αναφερθώ στα αδηµοσίευτα παραδείγµατα από τον υπό διαµόρφωση εκθεσιακό χώρο της Αρχαίας Αγοράς Θεσσαλονίκης. Τέλος οφείλω να αναφερθώ και στο φίλο γεωλόγο κ. Χ. Πέννο για τις χρήσιµες πληροφορίες και παρατηρήσεις τους σε θέµατα σχετικά µε την ορυκτολογική σύσταση του πηλού και ζητήµατα ορολογίας. 8 Η οικοδοµική νησίδα του Ιπποδρόµου ή του Υαλουργείου Ο χώρος, η κεραµική του οποίου θα µας απασχολήσει, αποτελεί το ανεσκαµµένο τµήµα µίας ολόκληρης οικοδοµικής νησίδας, που βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τµήµα της Νέας Πανεπιστηµιακής Ανασκαφής των Φιλίππων (εικ. 1). Ανασκάπτεται ήδη από το 1993, όταν εντοπίστηκε η βορειοανατολική γωνία της νησίδας, στη διασταύρωση της διαγώνιας οδού µε την πάροδο Γ΄3. Το 1996 είχε ήδη αποκαλυφθεί το βορειοανατολικό της τµήµα, όταν διατυπώθηκαν οι πρώτες υποθέσεις σχετικά µε το χώρο4. Την περίοδο 1997 – 1999 αποκαλύφθηκε ολόκληρο το βόρειο τµήµα της, παρέχοντας τις πρώτες τεκµηριωµένες ενδείξεις σχετικά µε τη χρονολόγηση και τη χρήση του οικοδοµήµατος που ανασκάπτονταν5. Την επόµενη τριετία οι εργασίες συνεχίστηκαν, µε την αποκάλυψη των νότιων και δυτικών χώρων του κτηρίου καθώς και των παρακείµενων προς νότια χώρων, ενός µικρού λουτρού και µιας, σχετικά µεγάλης, δεξαµενής. Η τελευταία δηµιουργήθηκε εν επαφή µε το κυρίως οικοδόµηµα, ενώ το πρώτο καταλαµβάνει και ελάχιστο µέρος από το νότιο τµήµα του κεντρικού κτηρίου6. Στα επόµενα χρόνια µικρότερης έκτασης ανασκαφικές τοµές συµπλήρωσαν την εικόνα που έχουµε για το οικοδοµικό αυτό σύνολο, κυρίως όσον αφορά τους χώρους που βρίσκονται στα νότια, άλλοτε απαντώντας σε ερωτήµατα και άλλοτε θέτοντας νέα ζητήµατα προς διερεύνηση. Ο υπό µελέτη χώρος βρίσκεται νότια από τη διαγώνια οδό, η οποία ξεκινώντας, πιθανότατα, από το δυτικό τείχος διασταυρώνεται µε την εµπορική οδό και εν συνεχεία µε την Εγνατία, για να καταλήξει ανατολικά στην πύλη της Νεαπόλεως7. Στα ανατολικά το πέρας της νησίδας ορίζει η πάροδος Γ΄, που δηµιουργεί ένα κόµβο σχήµατος Τ µε τη διαγώνια οδό8. Το κτήριο που εκτείνεται µεταξύ των δρόµων αυτών (εικ. 2), το δυτικό όριο του οποίου έχει ακόµη αποκαλυφθεί µόνο στη βόρεια και νότια γωνία του, είναι γνωστό για το ψηφιδωτό δάπεδο µε τη σπάνια παράσταση ιπποδροµιών στο βόρειο τµήµα του, καθώς και για το υαλουργείο που σε επόµενη φάση ιδρύεται στους χώρους τους9. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά τείνουν να προσφέρουν στο οικοδοµικό αυτό σύνολο την ονοµασία νησίδα του Ιπποδρόµου ή νησίδα του Υαλουργείού. Για λόγους µεθοδικότητας, αναφερόµενοι στον υπό µελέτη χώρο, θα επιλέξουµε την τελευταία από τις δύο, δεδοµένου ότι η ίδρυση του υαλουργείο αποτελεί ριζική τοµή στη χρήση 3 Γούναρης – Βελένης: Φίλιπποι 1993, σελ. 534 - 535 4 Γούναρης, Βελένης: Φίλιπποι 1988 – 1996, σελ. 730 – 731 5 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 323 – 356 6 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, σελ. 353 – 368 7 Γούναρης, Βελένης: Φίλιπποι 1988 – 1996, σελ. 731 8 Γούναρης – Βελένης: Φίλιπποι 1993, σελ. 535 9 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, σελ. 353. 9 του χώρού. Παράλληλα, µε τον τρόπο αυτό θα αποκλειστεί το ενδεχόµενο να δηµιουργηθεί στο µέλλον σύγχυση µε το κτήριο του Ιπποδρόµου, που από επιφανειακές έρευνες εντοπίζεται σε απόσταση 200 – 250µ. νοτιοανατολικά του αναφερόµενου χώρου10. Το καθαυτό κτήριο έχει κάτοψη ορθογωνίου σχήµατος µε διαστάσεις 29 µ. στον άξονα Α – ∆ και 35 µ. στον άξονα Β – Ν. Στα βόρεια, φέρει στοά για την πρόσβαση από την πάροδο στον κυρίως χώρο του κτηρίού. ∆ύο ανοίγµατα οδηγούν σε ορθογώνιο προθάλαµο, παράλληλο µε τον κατά µήκος άξονα του κτηρίου, στο µέσο του οποίου υπάρχει piscina natatio frigida11. Εκατέρωθεν του προθαλάµου αναπτύσσονται επί µέρους δωµάτια, διαφορετικού µεγέθους και σχήµατος. Από αυτά αξίζει να αναφερθεί το µεγάλο δωµάτιο δυτικά της πισίνας, που αποτελούσε ενδεχοµένως τον ανδρώνα και η πρόσβαση στο οποίο γινόταν µέσω τρίβηλου ανοίγµατος. Τέλος, στα νότια ένα δεύτερο τρίβηλο, που διαµορφώνεται στο επίπεδο του δαπέδου του προθαλάµου, οδηγεί σε έναν ορθογώνιο χώρο. Ανατολικά και δυτικά του χώρου αυτού διαµορφώνονται µακρόστενα δωµάτια, µε θύρες στο νοτιότερο άκρο των µακρών πλευρών τους, που µε τη σειρά τους οδηγούν σε άλλα, µεγαλύτερα, δωµάτια12. Στη νότια πλευρά θα πρέπει να διαρθρώνονταν οι βοηθητικοί χώροι του κτηρίου, το µαγειρείο τα αποχωρητήρια, οι στάβλοι κ.α.13. Η στάθµη παλαιότερου δαπέδου, που εντοπίστηκε στο χώρο νοτιοδυτικά της νότια θύρας του κτηρίου, ίσως αντιστοιχεί στους χώρους αυτούς14. Στη µεγαλύτερη έκτασή του το κτήριο καλύπτεται από ψηφιδωτά δάπεδα. Από αυτά το σηµαντικότερο είναι εκείνο που εντοπίζεται στον προθάλαµο της βόρειας πλευράς και φέρει πολυπρόσωπη παράσταση αρµατοδροµίας στον ιππόδροµο15 (εικ. 3). Η σπανιότατη αυτή παράσταση, σύγχρονη µε την κατασκευή του κτηρίου, απεικονίζει σκηνές από το Circus Maximus της Ρώµης ή από τον ιππόδροµο των Φιλίππων που πιθανότατα δεν βρίσκονταν πολύ µακριά16. Η τοιχοδοµία του κτηρίου µέχρι τη στάθµη του ενός µέτρου από το επίπεδο των αρχικών δαπέδων έχει γίνει µε αργολιθοδοµή. Στο ανώτερο σωζόµενο τµήµα του, από τη στάθµη της παρόδου και πάνω, η εξωτερική επιφάνεια του τοίχου ενισχύεται µε µία σειρά από µεγάλους εγγώνιους λίθους, η εξωτερική επιφάνεια των οποίων είναι 10 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 338 11 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 331 12 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 333 13 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 336 14 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, σελ. 359 15 Η παράσταση περιγράφεται λεπτοµερώς στο Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 337 – 345 16 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 338 10 κυρτή. Ψηλότερα φαίνεται ότι χρησιµοποιήθηκαν άψητοι πλίνθοι, ενώ υπάρχουν ενδείξεις και για την ύπαρξη ορόφου17. Για τη χρονολόγηση του κτηρίου στοιχεία µας δίνουν, πέρα από την γενικότερη αρχιτεκτονική του χώρου και την τοιχοδοµία, τα ψηφιδωτά δάπεδα, ιδιαίτερα µάλιστα εκείνο µε την παράσταση του ιπποδρόµου – το αρχαιότερο αντίστοιχο παράδειγµα τοποθετείται στα τέλη του 2ου µ. Χ. αιώνα – αλλά και τα υπόλοιπα, που δεν θα πρέπει να χρονολογηθούν µετά το β΄ µισό ή τα τέλη του 3ου µ.Χ. αιώνα. Μία τέτοια χρονολόγηση ενισχύουν τα γεωµετρικά θέµατα που υιοθετούνται, σε συνδυασµό µε την περιορισµένη χρωµατική κλίµακα. Τerminus post quem για τη χρονολόγηση των δαπέδων αποτελεί ένα το νόµισµα του Τραϊανού (98 – 117 µ.Χ.), το οποίο βρέθηκε στο υπόστρωµα του ψηφιδωτού, στο χώρο που αναφέραµε ως ανδρώνα18. Τέλος, αξίζει να αναφερθούν και δύο πολύ σηµαντικά γλυπτά, που εντοπίστηκαν κατά την ανασκαφή του κτηρίου αυτού, και µπορούν ενδεχοµένως να βοηθήσουν στη χρονολόγησή τού. Το πρώτο είναι µια µαρµάρινη κεφαλή, που χρονολογείται στα µέσα του 2ου µ.Χ. αιώνα και δεν αποκλείεται να σχετίζεται µε το χώρο. Ο συσχετισµός αυτός ενισχύεται ιδιαίτερα αν δεχτεί κανείς την υπόθεση, που όµως εµπεριέχει µεγάλο βαθµό πιθανότητας, ότι το υπό συζήτηση κτήριο έχει δηµόσιο χαρακτήρα και το πορτρέτο αυτό αφορά κάποιο αξιωµατούχο της πόλης19. Το δεύτερο γλυπτό, ένα κεφάλι από χάλκινο παιδικό πορτρέτο (εικ. 4) χρονολογείται επίσης στην ίδια περίοδο, περίπου στο 170 µ.Χ.20. Η συσχέτισή του, ωστόσο, µε το χώρο είναι µάλλον δύσκολη και φαίνεται ότι επρόκειτο για υλικό προς ανακύκλωση, κατά την περίοδο που ο χώρος χρησιµοποιήθηκε για εργαστηριακές δραστηριότητες21 για τις οποίες θα γίνει λόγος παρακάτω. Το αρχικό κτήριο, που µόλις περιγράψαµε, διατηρήθηκε µέχρι τα τέλη του 4ου αιώνα, οπότε και καταστράφηκε από πυρκαγιά. Αµέσως µετά, πιθανότατα στις αρχές του επόµενου αιώνα χρονολογείται η εγκατάσταση του υαλουργείου, που κατέλαβε κάποιους από του χώρους του22. Ένας µεγάλος κλίβανος (εικ. 5), που προορίζονταν για την πρωτογενή παραγωγή υαλόµαζας, από τη σύντηξη της άµµου, οικοδοµείται στο νοτιοανατολικό δωµάτιο του προγενέστερου κτηρίου, καταστρέφοντας το υποκείµενο ψηφιδωτό δάπεδο. ∆ύο µικρότεροι κλίβανοι, πιθανότατα για τη δευτερογενή επεξεργασία του γυαλιού και την κατασκευή γυάλινων αντικειµένων, κυρίως µικρών ποτηριών και κανδήλων, 17 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 336 18 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 351 19 Γούναρη: Κεφαλή ανδρός, σελ. 395 – 396 20 Γούναρη: Χάλκινο πορτρέτο, σελ. 156 21 Γούναρη: Χάλκινο πορτρέτο, σελ. 148 22 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 351 11 εντοπίστηκαν στα βόρεια, στο χώρο της στοάς προς την πάροδο. Τέλος µια σειρά δεξαµενών, για την πλύση τις άµµου και άλλες λειτουργίες του εργαστηρίου, εγκαθίστανται στους εσωτερικούς χώρους του κτηρίου θεµελιωµένες όµως πάνω στα ερείπια, χωρίς να καταστρέφουν τα προγενέστερα δάπεδα23. Τη χρονολόγηση του εργαστηρίου στα τέλη του 4ου – αρχές του 5ου αιώνα ενισχύουν και απόλυτες χρονολογήσεις από το αρχαιοµετρικό εργαστήριο του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστηµών "∆ΗΜΟΚΡΙΤΟΣ". Σύµφωνα µε αυτές ένα δείγµα άνθρακα, από το εσωτερικό του µεγάλου κλιβάνου, χρονολογήθηκε, µε µεγάλη πιθανότητα, µέχρι το 420 µ. Χ. Μετά το 400 µ. Χ. χρονολογείται και το µικρό λουτρό που οικοδοµείται στη νότια πλευρά του αρχικού κτηρίού. Το µικρό αυτό κτίσµα, παρά το µέγεθός του, περιλαµβάνει όλους τους καθιερωµένους για ένα λουτρό της εποχής χώρους και ακολουθεί τους βασικούς κανόνες προσανατολισµού που ίσχυαν24. Στα βόρεια, καταλαµβάνοντας µάλιστα µικρό τµήµα του παλαιότερου κτηρίου της νησίδας, βρίσκεται το αποδυτήριο – frigidarium, που ήταν πιθανότατα δυόροφο, στο νότιο τµήµα του οποίου διαµορφώνεται πισίνα µε κρύο νερό για τη λήψη ψυχρού λουτρού25. Οι θερµοί χώροι, βρίσκονται στα νότια. Ένα µακρόστενο δωµάτιο οδηγεί στο tepidarium, η νότια πλευρά του οποίου είναι ηµικυκλική. Στα δυτικά βρίσκεται ο ενδότερος οίκος – caldarium, στις στενές πλευρές του οποίου διαµορφώνονται κόγχες, ενώ στο δυτικότερο άκρο του κτηρίου εντοπίζεται η θέση του χάλκινου λέβητα, πάνω από το praefurnium. Σε όλους του θερµούς χώρους εντοπίστηκαν υπόκαυστα µε πλινθόκτιστους κυκλικούς πεσσίσκους. Εξαίρεση αποτελούν οι κόγχες του caldarium, που φιλοξενούσαν µικρές πυέλους, η τροφοδοσία των οποίων µε θερµό αέρα εξασφαλίζονταν µε δύο τοξωτά ανοίγµατα στην υποδοµή της κάθε πλευράς. Tegolae mammatae εξασφάλιζαν τη ροή του θερµού αέρα µέσα από τους τοίχους26 και παρείχαν οµοιόµορφη κατανοµή της θερµότητας στο χώρο. Ανατολικά του λουτρικού συγκροτήµατος εντοπίστηκε µία δεξαµενή ορθογωνίου σχήµατος, µε διπλούς, ισοπαχείς τοίχους στη βόρεια και νότια πλευρά της, το συνολικό πλάτος των οποίων υπερβαίνει το 1µ. Τα τοιχώµατα της δεξαµενής αυτής διατηρούνται σε ύψος το οποίο κάποτε ξεπερνά τα δύο µέτρα. Επιπλέον, ο νότιος τοίχος της ενισχύεται εσωτερικά και εξωτερικά µε παραστάδες. Το µέγεθός της 23 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999, σελ. 323 24 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, σελ. 364 25 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, σελ. 363 26 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, σελ. 362 12 δικαιολογεί την ιδιαίτερα ενισχυµένη κατασκευή, που κατά καιρούς φαίνεται να έχει υποστεί εκτεταµένες επισκευές27. Για τη χρονολόγησή της δεν µπορεί να είναι κανείς βέβαιος, καθώς δεν µπορεί να τεκµηριωθεί η οργανική σχέση της µε το παρακείµενο λουτρό, χωρίς ωστόσο να αποκλείεται. Πάντως το βέβαιο είναι πως η κατασκευή, η χρήση και οι όποιες επισκευές θα πρέπει να ενταχθούν στο χρονικό διάστηµα µεταξύ της καταστροφής του αρχικού κτηρίου της νησίδας και του 7ου αιώνα οπότε η πόλη καταστρέφεται από σεισµούς28. Μετά την ίδρυση του υαλουργείου, αλλά πριν τους σεισµούς, πρέπει να τοποθετηθεί η οικοδόµηση τριών δωµατίων στη νοτιοδυτική άκρη της νησίδας. Όπως προκύπτει από τον κοινό τρόπο δόµησης, οι κατασκευές αυτές εντάσσονται πιθανότατα σε ένα ευρύτερο οικοδοµικό πρόγραµµα, που σχετίζεται µε την ανακαίνιση του νότιου τµήµατος του χώρου που µας απασχολεί, και συνδέονται στενά µε τη νησίδα των εργαστηρίων στα ανατολικά της παρόδου, που ανασκάπτεται τα τελευταία χρόνια. Η οικοδοµική αυτή δραστηριότητα είναι ίσως σωστό να τοποθετηθεί στο πρώτο µισό του 6ου µ. Χ. αιώνα. ∆ύο ισοµεγέθη δωµάτια εντοπίζονται δυτικά του λουτρικού χώρου και οι τοίχοι τους διατηρούνται σε ύψος που φτάνει τα 2,5µ. Η πρόσβαση σε αυτά γίνεται από τα νότια και η επικοινωνία µεταξύ τους εξασφαλίζεται µε ένα άνοιγµα στη µεσοτοιχία, σε ύψος περίπου ενός µέτρου από τη στάθµη του δαπέδου29. Αντίστοιχο άνοιγµα εντοπίστηκε στο δυτικό τοίχο του δυτικού δωµατίου και οδηγεί σε ένα στενό χώρο, µε πρόσβαση επίσης από τα νότια, που µετά από πρόσφατες ανασκαφικές έρευνες χαρακτηρίστηκε ως κλιµακοστάσιο30. Οι χώροι αυτοί κατά καιρούς υπέστησαν διάφορες τροποποιήσεις και µετατροπές στην οργάνωση και τη χρήση. Κάποτε µάλιστα µετατρέπονται σε υπόγειο, ενώ έντονα εµφανής είναι ο αποθηκευτικός χαρακτήρας τους, ιδιαίτερα στο δυτικό δωµάτιο, και αξιοσηµείωτος αριθµός αρχιτεκτονικών γλυπτών έχει µεταφερθεί στο χώρο για να χρησιµοποιηθεί ως οικοδοµικό υλικό31. Ένα ακόµη δωµάτιο, βόρεια των δύο προηγούµενων, η πρόσβαση στο οποίο γίνεται από τα ανατολικά, φαίνεται να σχετίζεται µε το λουτρό του 5ου αιώνα ενώ η χρήση 27 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, 359 28 ∆ύο µεγάλοι σεισµοί αναφέρονται µε µικρή χρονική απόσταση µεταξύ τους. Ο ένας τοποθετείται στο 597 και ο άλλος στο 620 µ. χ. Το µέγεθός τους υπολογίζεται στους 6,7 και 6,8 βαθµούς της κλίµακας ρίχτερ και το επίκεντρό τους εντοπίζεται στην Αµφίπολη και τη Θεσσαλονίκη αντίστοιχα. (Παπαζάχος, – ου: Σεισµοί σελ. 185 - 186) 29 Γούναρης: Φίλιπποι 2003 – 2005, σελ. 271 - 273 30 Η ανασκαφή του χώρου που αναφέρεται ως κλιµακοστάσιο και της κατασκευής που άρχισε να αποκαλύπτεται δυτικότερα, για την οποία γίνεται λόγος παρακάτω, διενεργήθηκε κατά το Σεπτέµβρη του 2007. Τα συµπεράσµατα της ανασκαφής ανακοινώθηκαν από τον καθ. Γ. Γούναρη στο συνέδριο για το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και τη Θράκη του 2008 31 Γούναρης: Φίλιπποι 2003 – 2005, σελ. 271 - 273 13 του συνδέονταν προφανώς µε την εξυπηρέτηση των αναγκών όσων φρόντιζαν για τη λειτουργία του συγκροτήµατος32. Μετά τους σεισµούς και µέσα στον 7ο αιώνα, πρέπει να χρονολογηθούν, τόσο οι κατασκευές από πρόχειρους λασπότοιχους, που εντοπίστηκαν µέσα στη δεξαµενή και αποτελούν πιθανότατα τµήµα µιας πρόχειρης κατοικίας και κάποιου µικρού στάβλου33, όσο και οι τρεις τουλάχιστον κατοικίες, που ιδρύθηκαν στο βορειοδυτικό τµήµα της νησίδας, καταστρέφοντας µάλιστα σε πολλά σηµεία τα ψηφιδωτά δάπεδα34. Νεότερες ανασκαφικές έρευνες στο νοτιοδυτικό άκρο της νησίδας αποκάλυψαν µικρό τµήµα ενός κτηρίου, µε επιµεληµένη τοιχοδοµία, από µεγάλους εγγώνιους λίθους. Το κτήριο χρονολογείται πιθανότατα στην Ιουστινιάνεια περίοδο, άποψη που ενισχύεται και από τα νοµισµατικά ευρήµατα. Αν και η εικόνα που έχουµε για αυτό είναι αποσπασµατική, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο χώρος που αναπτύσσεται στα ανατολικά του, καθώς σε δεδοµένη στιγµή διαµορφώνεται σε αποθέτη µε ιδιαίτερα πλούσια ευρήµατα κεραµικής. Η στρωµατογραφία του υπό εξέταση χώρου, στη µεγαλύτερη έκτασή του, παρουσιάζεται σε γενικές γραµµές αδιατάρακτη. Το επιφανειακό στρώµα, είναι περιορισµένο, µε πάχος λίγες δεκάδες εκατοστά. Το στρώµα αυτό συµπεριλαµβάνει σε µεγάλο βαθµό και επιχώσεις που διαµορφώθηκαν από την όψιµη χρήση του χώρου, ενώ διατηρεί έντονα ίχνη από την καλλιέργεια των περασµένων δεκαετιών. Εξαίρεση αποτελεί ο χώρος της δεξαµενής στα νοτιοανατολικά, όπου το σωζόµενο ύψος των τοιχωµάτων της και οι ιδιαίτερες συνθήκες συντέλεσαν στην καλύτερη διατήρηση του στρώµατος αυτού, το οποίο διαµορφώνεται µετά τους σεισµούς, κατά την περίοδο των οψιµότερων εγκαταστάσεων . Λίγες δεκάδες εκατοστά κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, σε ολόκληρη την έκταση του κυρίως κτηρίου, εντοπίζεται ένα παχύ στρώµα επίχωσης από κοκκινωπό χώµα, το οποίο οφείλεται στη διάβρωση των ωµών πλίνθων που αποτέλεσαν οικοδοµικό υλικό του κτηρίού. Στα πλαίσια του στρώµατος αυτού εντοπίζονται και κατάλοιπα από την εργαστηριακή χρήση του χώρου. Αµέσως πάνω από τα πολυτελή δάπεδα, διαµορφώνεται από τα υπολείµµατα της καταστροφής του κτηρίου ένα παχύ στρώµα κεραµιδιών στέγης και ένα υποκείµενο στρώµα έντονη καύσης. 32 Γούναρης: Φίλιπποι 2003 – 2005, σελ. 276 33 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, 359 34 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002, 367 14 Η αλληλουχία αυτή διαταράσσεται, µόνο κατά τόπους, από µεταγενέστερες παρεµβάσεις, όπως για παράδειγµα ο µεγάλος υαλουργικός κλίβανος και οι οψιµότερες κατασκευές. Στο νότιο τµήµα του χώρου η οικοδόµηση του λουτρού και των υπολοίπων κατασκευών δεν επέτρεψε την διατήρηση µιας στρωµατογραφικής συνέχειας όσον αφορά τις πρωιµότερες χρήσεις της νησίδας. Η υψηλή στάθµη στην οποία διατηρούνται τα κτήρια αυτά είχε ως αποτέλεσµα το επιφανειακό στρώµα να είναι εξαιρετικά περιορισµένο, µε πάχος λίγα µόνο εκατοστά, ενώ µια ισχυρή επίχωση, προερχόµενη από την κατάρρευση των παρακείµενων τοίχων, γεµίζει το εσωτερικό τους και µόνο στα κατώτερα στρώµατα εντοπίζονται ίχνη από την καταστροφή τους µε άφθονη παρουσία κεραµιδιών. Από τα παραπάνω φαίνεται πως το υπό εξέταση υλικό προέρχεται από ένα χώρο µε ιδιαίτερα µεγάλη διάρκεια ζωής, που ξεκινά από τον 3ο µ. Χ. αιώνα ή ακόµη και λίγο νωρίτερα και φτάνει, µε τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τουλάχιστον µέχρι τον 7ο αιώνα, ενώ χαρακτηρίζεται από ποικιλία χρήσεων, που διαφοροποιούν τις λειτουργικές ανάγκες του χώρου ανά εποχή. Συνοψίζοντας τα βασικά στοιχεία που προκύπτουν από την εξέταση του χώρου θα µπορούσε κανείς να πει τα ακόλουθα. Το αρχικό κτήριο έχει δηµόσιο χαρακτήρα, διακρίνεται από ιδιαίτερη πολυτέλεια και συνέχισε να χρησιµοποιείται µέχρι το δεύτερο µισό του 4ου αιώνα. Στα τέλη του 4ου – αρχές του 5ου αιώνα ο χώρος αποκτά εργαστηριακό χαρακτήρα, µε την εγκατάσταση του υαλουργείου, ενώ στα νότια του αρχικού κτηρίου ιδρύεται ένα λουτρό, µε το οποίο συνδέεται το µικρό δωµάτιο στα δυτικά του ανεσκαµµένου χώρου και πιθανώς µία µεγάλη δεξαµενή στη νοτιοανατολική γωνία της νησίδας, σε επαφή µε την πάροδο. Στον 6ο αιώνα χρονολογούνται τα δωµάτια στο νοτιοδυτικό άκρο της νέας πανεπιστηµιακής ανασκαφής καθώς και ένα σύµπλεγµα τοίχων και δωµατίων που δεν έχουν ακόµη, εξ ολοκλήρου αποκαλυφθεί. Στον 7ο αιώνα, τέλος, και µετά τους σεισµούς που σηµειώνονται στα τέλη του 6ου – αρχές του 7ου αιώνα, έχουµε την τελευταία φάση χρήσης του χώρου, από την οποία διατηρούνται οικοδοµικά κατάλοιπα, που χαρακτηρίζεται από πρόχειρα κατασκευασµένες µικρές οικίες στο βορειοδυτικό τµήµα του αρχικού κτηρίου και στο εσωτερικό της µεγάλης δεξαµενής. 15 Κεραµική Çandarli Η πρωιµότερη από της κατηγορίες λεπτής κεραµικής που θα εξετάσουµε προέρχεται από την ανατολική Μεσόγειο και πιο συγκεκριµένα από τη Μ. Ασία. Έχει περάσει στη βιβλιογραφία µε τον όρο Çandarli Ware από το τοπωνύµιο της περιοχής όπου εντοπίστηκε το κέντρο παραγωγής της το 1911, στην περιοχή Çandarli, την αρχαία Πιτάνη, κοντά στην Πέργαµο35. Η κεραµική αυτή αποτελεί συνέχεια των µελαµβαφών και ερυθρών αγγείων της Περγάµου36. Εντοπίστηκε και µελετήθηκε για πρώτη φορά από τον S. Loeschcke, ο οποίος διακρίνει 42 επί µέρους τύπους και τους χωρίζει σε δύο βασικές οµάδες, µία πρώιµη, που χρονολογείται στην εποχή του Τιβέριου, στον 1ο αιώνα, και µία οψιµότερη, που ανάγεται στο 2ο αιώνα37. Η παραγωγή των αγγείων αυτών φαίνεται ότι δε σταµάτησε τον 2ο αιώνα αλλά συνεχίστηκε µέχρι τα τέλη του επόµενου και ίσως µέχρι και τον 4ο αιώνα. Για την οψιµότερη αυτή περίοδο προτάθηκε από τον Hayes µια τυπολογία, συµπληρωµατική αυτής του Loeschcke, που περιορίζεται σε πέντε µόλις τύπους38. Η έρευνα σχετικά µε την παραγωγή Çandarli παραµένει σήµερα περιορισµένη, ιδιαίτερα όσον αφορά την όψιµη φάσης της, κατά τρόπο αντιστρόφως ανάλογο µε την παρουσία της στο χώρο της ανατολικής Μεσογείού. Η κεραµική αυτή υπήρξε δηµοφιλής στο δεύτερο µισό του 2ου αιώνα και στο 1ο µισό του 3ου σε ολόκληρο τον αιγιακό χώρο και την Κυρηναϊκή. Παράλληλα απαντά στις βορειοανατολικές ακτές τις µεσογείου καθώς και στα παράλια του Εύξεινου Πόντου39, ενώ παραδείγµατά της έχουν εντοπιστεί και στις ιταλικές ακτές40, Σταδιακά τα βορειοαφρικάνικα προϊόντα περιόρισαν το µερίδιο που είχαν στην αγορά τα αγγεία Çandarli, η παρουσία των οποίων είχε αρχίσει να υποχωρεί µετά τα µέσα του 3ου αιώνα. Παρόλα αυτά η παραγωγή τους δε διεκόπη, αλλά έλαβε χαρακτήρα µάλλον τοπικό και εξακολούθησε να τροφοδοτεί την Πέργαµο και τις γύρω περιοχές41, όπως π.χ. τη Λέσβο, όπου ένα σύνολο τέτοιων αγγείων χρονολογήθηκε στο 1ο µισό του 4ου αιώνα42. Το βασικό χαρακτηριστικό της παραγωγής που µας απασχολεί είναι η παρουσία 35 Hayes: LRP, σελ. 316 36 Schäfer: Terra sigillata 37 Loeschcke: Tschandarli 38 Hayes: LRP, σελ. 316 – 322 39 Atlante, σελ. 231 40 Hayes: LRP, σελ. 318 41 Hayes: LRP, σελ. 317 42 Χαριτωνίδης: Μυτιλήνη, σελ. 209 – 210 16 µαρµαρυγία43 στον πηλό, που συχνά µάλιστα απαντά σε αρκετά µεγάλες φολίδες. Τα πρωιµότερα παραδείγµατα χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά λεπτόκοκκο, πορτοκαλόχρωµο πηλό και ισχυρό, στιλπνό επίχρισµα µε αντίστοιχη απόχρωση. Στο δεύτερο αιώνα τα βασικά χαρακτηριστικά του πηλού διαφοροποιούνται. Το χρώµα του είναι πλέον ερυθροκάστανο – καστανό και το επίχρισµα ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά αλλά λεπτότερο εξωτερικά. Χαρακτηριστική είναι, στα περισσότερα παραδείγµατα τέτοιων αγγείων, η διαφοροποίηση ανάµεσα στην εσωτερική και την εξωτερική επιφάνειά τους. Το εσωτερικό είναι επιµελώς λειασµένο και φέρει ισχυρό επίχρισµα, το οποίο συνήθως διατηρεί αναλλοίωτη τη λάµψη του και παρουσιάζει µόνο ελάχιστες απολεπίσεις. Αντίθετα η εξωτερική επιφάνεια των αγγείων χαρακτηρίζεται από αµέλεια και φέρει έντονα ίχνη από την επεξεργασία, ενώ το επίχρισµα είναι λεπτό και θαµπό44. Τα χαρακτηριστικά αυτά διατηρούνται και στην οψιµότερη εκδοχή της παραγωγής Çandarli όπου παρατηρείται περαιτέρω υποχώρηση της ποιότητας. Κατά την όπτηση χρησιµοποιούνταν µικρά, δισκοειδή, πήλινα στηρίγµατα (εικ. 6), διαµέτρου µερικών µόλις εκατοστών, τα οποία τοποθετούνταν µεταξύ των αγγείων, προκειµένου να ελαχιστοποιηθεί η πιθανότητα συγκόλλησης των κεραµικών µεταξύ τους και να εξασφαλιστεί η επαρκής και οµοιόµορφη κυκλοφορία του αέρα σε όλο το χώρο του κλιβάνού. Ίχνη από τέτοια στηρίγµατα είναι συχνά ορατά στον πυθµένα των αγγείων της παραγωγής και αποτελούν ένα ακόµη χαρακτηριστικό γνώρισµά τους45. Η χρήση, άλλωστε, τέτοιων στηριγµάτων επιβεβαιώνεται όχι µόνο από τα ίχνη που παραπάνω αναφέραµε, αλλά και από τους εργαστηριακούς αποθέτες που ερευνήθηκαν κατά τις ανασκαφές του Loeschcke46. Από τα µέσα του 2ου αιώνα τα εργαστήρια του Çandarli περιορίζουν σηµαντικά την ποικιλία των σχηµάτων και επιδίδονται στη µαζική παραγωγή λίγων µόνο τύπων, που δεν παρουσιάζουν σηµαντικές διαφοροποιήσεις κατά την εξέλιξή τους47. Όλα σχεδόν τα σχήµατα που αντιπροσωπεύουν την όψιµη περίοδο λειτουργίας αυτού του κέντρου παραγωγής, όπως τα κατηγοριοποιεί ο Hayes, απαντούν και στο υπό εξέταση σύνολο από την πόλη των Φιλίππων και µάλιστα µε αρκετά µεγάλη συχνότητα. 43 Πιθανότατα πρόκειται για φολίδες του ορυκτού βιοτίτης, (Sackett: Knossos, σελ. 158), δεδοµένου όµως ότι δεν στάθηκε δυνατό να εντοπιστούν στη διαθέσιµη βιβλιογραφία αποτελέσµατα πετρογραφικών παρατηρήσεων ή χηµικών αναλύσεων και καθώς στην οµάδα των µαρµαρυγιών συµπεριλαµβάνονται πολλά ακόµη ορυκτά, η ταύτιση αυτή µεταφέρεται µε κάθε επιφύλαξη. 44 Hayes: LRP, σελ. 316 – 317 45 Papadopoulos: Λάσανα, σελ. 215 – 216 46 Loeschcke: Tschandarli, σελ. 355, εικ. 4, αρ. 2, 4 – 6, 8 47 Hayes: LRP, σελ. 317 17 Αξίζει πάντως να σηµειωθεί ότι, παρά τον µεγάλο αριθµό παραδειγµάτων που εντοπίστηκαν και αποδόθηκαν, µε βάση το σχήµα τους, στην παραγωγή αυτή, αρκετά αγγεία διαφοροποιούνται, ορισµένες φορές σηµαντικά, ως προς τη µικροσκοπική αλλά και τη µακροσκοπική τους εικόνα, από τα τυπικά χαρακτηριστικά της παραγωγής, ενώ ιδιαίτερα στενές φαίνεται ότι είναι οι σχέσεις ορισµένων παραδειγµάτων µε τα προϊόντα των κεραµικών εργαστηρίων τη Φώκαιας. Οι πηλοί. Όπως ήδη αναφέρθηκε, ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα του πηλού των αγγείων της παραγωγής Çandarli είναι η παρουσία φολίδων µαρµαρυγία µε χρυσαφένια48 ή ασηµίζουσα49 λάµψη. Ωστόσο, παρά το βασικό αυτό στοιχείο, η µικροσκοπική παρατήρηση του πηλού αποκαλύπτει µεγάλη ποικιλία παραλλαγών σε όστρακα τα οποία, µε βάση το σχήµα και τη γενική, µακροσκοπική, εικόνα τους, µπορούν να συµπεριληφθούν στην παραγωγή Çandarli, χωρίς να αποκλείεται ορισµένα από αυτά να αποτελούν τοπικού ή ευρύτερου χαρακτήρα αποµιµήσεις50. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των παραλλαγών είναι η παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης και κοκκινωπών προσµίξεων, η σύσταση των οποίων δεν στάθηκε δυνατό να προσδιοριστεί. ∆ιαπιστώνουµε πέντε οµάδες πηλού, στο υπό εξέταση σύνολο, που παρουσιάζουν επί µέρους διαφοροποιήσεις. Οµάδα 1 (Çandarli 1): Ο πηλός είναι, ερυθρός – ερυθροκάστανος, λεπτόκοκκος. Χαρακτηρίζεται από την παρουσία µικροσκοπικών – και κάποτε µικρών – προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης, λευκού χρώµατος, καθώς και µικρών ή µικροσκοπικών προσµίξεων ερυθρού χρώµατος. Η παρουσία φολίδων µαρµαρυγία συµπληρώνει την εικόνα του πηλού, αν και οι συγκεντρώσεις τους σπάνια είναι αξιοσηµείωτες. Τέλος, αξίζει να σηµειωθεί η παρουσία µικροσκοπικών πυριτικών προσµίξεων, που όµως εντοπίζονται σε µικρές συγκεντρώσεις. Πέρα από τα βασικά αυτά στοιχεία, επί µέρους διαφορές ως προς το σώµα του πηλού, τις προσµίξεις και το χρώµα51 των φολίδων µαρµαρυγία διαµορφώνουν τις ακόλουθες παραλλαγές. Çandarli1_1. Χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά λεπτόκοκκο πηλό µε ιδιαίτερη οµοιογένεια και περιορισµένο αριθµό ασβεστιτικών και κοκκινωπών προσµίξεων καθώς και φολίδων µαρµαρυγία. Çandarli1_1_1. Με χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. 48 Hayes: LRP, σελ. 316 49 Hayes: LRP, σελ. 321 50 Η ύπαρξη αποµιµήσεων που ακολουθούν τα γενικά χαρακτηριστικά του πηλού των αγγείων της Περγάµου δεν είναι δυνατό να διαπιστωθεί αν δεν προηγηθούν πετρογραφικές ή χηµικές αναλύσεις. 51 Το χρώµα των φολλίδων αναφέρεται στο διακρινόµενο κατά τη παρατήρηση των δειγµάτων σε στερεοµικροσκόπειο αντανακλαστικού φωτός. 18 Çandarli1_1_2. Με ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία Çandarli1_2. Το σώµα του πηλού είναι επίσης λεπτόκοκκο αλλά οι ασβεστιτικές προσµίξεις είναι περισσότερες, ακανόνιστες ως προς το σχήµα και το µέγεθος, ενώ παρουσιάζονται συµπαγείς, δίνοντας την εικόνα κιµωλίας. Παράλληλα, στα παραδείγµατα της οµάδας αυτής, εντοπίζεται η παρουσία µικροσκοπικών πυριτικών προσµίξεων και λίγων, ακανόνιστου σχήµατος, µικρών και µικροσκοπικών οπών στο σώµα του πηλού. Çandarli1_2_1. Με χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Çandarli1_2_2. Με ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Οµάδα 2: Ο πηλός είναι περισσότερο χονδρόκοκκος συγκριτικά µε την προηγούµενη οµάδα. Η σύστασή του δε φαίνεται να διαφοροποιείται ποιοτικά αλλά ποσοτικά, καθώς γίνεται σαφώς εντονότερη η παρουσία των λευκών ασβεστιτικών προσµίξεων, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι συµπαγείς αλλά διατηρούνται σαν οπές περιβαλλόµενες από ένα δακτύλιο λευκού χρώµατος. Ανάλογα µε το πλήθος των ασβεστιτικών προσµίξεων διακρίνονται δύο επί µέρους παραλλαγές. Çandarli2_1. Με πολλές µικρές – µικροσκοπικές ασβεστιτικές προσµίξεις, παρουσία κοκκινωπών και πυριτικών προσµίξεων, φολίδων µαρµαρυγία, και λίγων, µικροσκοπικών οπών στο σώµα του πηλού. Çandarli2_1_1. Με χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Çandarli2_1_2. Με ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Çandarli2_2. Όπως στη 2_1 µε άφθονες µικρές – µικροσκοπικές ασβεστιτικές προσµίξεις. Η παραλλαγή αυτή παραπέµπει στον πηλό της παραγωγής της Φώκαιας και η διαφοροποιείται από αυτόν κυρίως λόγο της παρουσίας µαρµαρυγία. Ο πηλός αυτής της οµάδας ταυτίζεται σχεδόν µε τον πηλό PHRSW4_1, που περιγράφεται παρακάτω και αποδίδεται από πολλούς µελετητές στα εργαστήρια του Γρύνιου.52 Çandarli2_2_1. Με χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Çandarli2_2_2. Με ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Οµάδα 3: αποτελεί µια οµάδα µε περιορισµένα παραδείγµατα και ενδεχοµένως να αφορά κάποια αποµίµηση της κύριας παραγωγής. Ως προς το πλήθος και τη σύσταση των προσµίξεων τείνει περισσότερο προς την οµάδα Çandarli2_2, µε τη διαφορά ότι το σώµα του πηλού είναι ιδιαίτερα ανοιχτόχρωµο και σε ορισµένες περιπτώσεις υπόλευκο. Η παρουσία µαρµαρυγία στα παραδείγµατα της οµάδας αυτής δεν 52 Η απόδοση των οστράκων στη µία ή την άλλη παραγωγή σχετίζεται κυρίως µε την εικόνα του επιχρίσµατος και επί µέρους χαρακτηριστικών, που αποτελούν γνωρίσµατα του ενός ή του άλλου εργαστηρίού. 19 αποτελεί τον κανόνα, µάλιστα στις περισσότερες περιπτώσεις δεν εντοπίζεται ή είναι εξαιρετικά περιορισµένη. Στα όστρακα της οµάδας αυτής συχνά παρατηρείται η χρήση θαµπού, καστανέρυθρου – σκούρου καστανού, λεπτού επιχρίσµατος που δεν καλύπτει την επιφάνεια οµοιογενώς, ενώ, σε ορισµένες περιπτώσεις, παρουσιάζει ιριδίζουσα λάµψη. Οµάδα 4: Ο πηλός οµοιάζει, ως προς τη σύσταση, µε εκείνον της οµάδας 1_2, είναι εξαιρετικά λεπτόκοκκος µε ελάχιστες µικροσκοπικές λευκές, συµπαγείς προσµίξεις ασβεστιτικής σύστασης καθώς και ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές. Ωστόσο, διαφοροποιείται από την δεύτερη παραλλαγής της οµάδας 1 ριζικά, καθώς δεν εντοπίζονται φολίδες µαρµαρυγία ενώ και το επίχρισµα είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, λεπτό και θαµπό. Απαντά αποκλειστικά σε αγγεία του τύπου Hayes 4. ∆εν µπορεί µε ασφάλεια να αποδοθεί στα εργαστήρια της Περγάµου ή κάποιας άλλης περιοχής, ωστόσο ενδέχεται να αποτελεί αποµίµηση της παραγωγής Çandarli. Οµάδα 5: Η τελευταία οµάδα που εντοπίζεται στο σύνολο των Φιλίππων βρίσκεται πολύ κοντά στην οµάδα 2_2 αλλά διαφοροποιείται από αυτή ως προς το εξής, δεν εντοπίζονται φολίδες µαρµαρυγία. Θα µπορούσε ίσως να αποτελέσει µια Τρίτη παραλλαγή της οµάδας 2. ∆εδοµένου, όµως, ότι η παρουσία µαρµαρυγία αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του πηλού της παραγωγής Çandarli, κρίθηκε σκόπιµο η οµάδα αυτή να αποµονωθεί από το συγκεκριµένο σύνολο. Θα µπορούσαµε να πούµε ότι τα παραδείγµατα αυτά, µολονότι ελάχιστα, βρίσκονται µεταξύ της παραγωγής Çandarli και αυτής της Φώκαιας. Το επίχρισµα είναι λεπτό και θαµπό χωρίς όµως να εντοπίζεται η χαρακτηριστική διαφοροποίηση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους, όπως στα αγγεία της Φώκαιας53. Τύπος Hayes 1 (αρ. 1 – 13) Ο πρώτος από τους τύπους, που συµπεριλαµβάνει στην τυπολογία του ο Hayes, αφορά λεκανίδες αρκετά µεγάλου µεγέθους, µε τοιχώµατα επικλινή προς το εσωτερικό και τροπίδωση στη µετάβαση προς το κάτω µέρος του σώµατος, η οποία εσωτερικά προβάλλεται µε έντονη, αµβλεία γωνία, που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα (βλ. αρ. 10). Ο πυθµένας είναι συνήθως επίπεδος ή ελαφρώς κοίλος. Το χείλος είναι οριζόντιο µε πλατύ δακτύλιο εξωτερικά, συχνά επικλινή προς τα κάτω (βλ. αρ. 2 – 5). Η βάση αποτελεί το χαρακτηριστικότερο ίσως τµήµα του αγγείου και είναι κυκλική, διαµορφωµένη από χαµηλό, πλατύ, πόδιο 53 Βλ σελ. 52 20 ορθογώνιας διατοµής (βλ. αρ. 10 – 13). Το τύµπανο είναι κυρτό σε έντονη υποχώρηση54. Ο τύπος 1 αποτελεί ουσιαστικά εξέλιξη του τύπου Loeschcke 29, από τον οποίο όµως διαφοροποιείται σηµαντικά, τόσο ως προς το µέγεθος, όσο και προς το σχήµα της βάσης, καθώς στον τύπο 29 αυτή διαµορφώνεται µεν από πλατύ πόδιο αλλά είναι έξω νεύουσα, µε αναλογίες περισσότερο ραδινές55. Με την πάροδο του χρόνου ο τύπος 1 εξελίσσεται. Στα πρωιµότερα παραδείγµατα το χείλος διαµορφώνεται από ένα πλατύ δακτύλιο, µε πάχος αντίστοιχο εκείνου της άνω απόληξης του σώµατος (αρ. 1 – 7). Στην οψιµότερη εκδοχή του το χείλος αποτελείται από ένα παχύ, τριγωνικής διατοµής, δακτύλιο, που διαµορφώνεται αµέσως κάτω από την άνω απόληξη του σώµατος, εξωτερικά (αρ. 72). Αντίστοιχα περιορίζεται το µέγεθος των αγγείων, τα τοιχώµατα γίνονται χαµηλότερα και παρατηρείται αύξηση της γωνίας που διαµορφώνεται µεταξύ του σώµατος και του πυθµένα56. Τέλος στα πλαίσια του τύπου 1 απαντά και µια παραλλαγή µε κοίλα τοιχώµατα και σώµα που συχνά είναι σχεδόν ηµισφαιρικό57 (αρ. 9). Το µοντέλο διάδοσης του τύπου δεν φαίνεται να διαφοροποιείται από αυτό που χαρακτηρίζει την παραγωγή στο σύνολό της, καθώς παραδείγµατα εντοπίζονται από τη Ν. Ρωσία58 µέχρι τον Ελλαδικό χώρο. Από τον τελευταίο όστρακα του τύπου 1 έχουν εντοπιστεί στη Γόρτυνα59, στην Κνωσό60, στην Κόρινθο61 και στις Κεγχρεές62, στο Άργος63, στη Σπάρτη64, στην Αθήνα65, στη Μυτιλήνη66 στην Τορώνη67, και στη Θάσο68. Όσον αφορά τη χρονολόγηση του τύπου, τα πρώιµα παραδείγµατα ανάγονται στο 2ο µισό του δεύτερου αιώνα, ενώ τα οψιµότερα αποδίδονται στο πρώτο µισό του 54 Hayes: LRP, σελ. 318 55 Loeschcke: Tschandarli, σελ. 378 – 379 56 Hayes: LRP, σελ. 318. 57 Atlante II, σελ. 77 58 Hayes: LRP, σελ. 319, αρ. 2 59 Lippolis: Sigillata Orientale, σελ. 34 60 Sackett: Knossos, σελ. 232, πιν. 174, αρ. 4a, σελ. 250, πίν. 191, αρ. 18a, 18b, 19. Hayes: Knossos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 1 – 5, εικ. 3, αρ. 14 – 19. Coldstream: Knossos, σελ. 47, εικ. 17, αρ. 12 61 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 54, εικ. 8, αρ. 106 – 107 62 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 93, πίν. 22, αρ. LRB 17 63 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 304 – 305, πίν. 40, εικ. 50 – 53, αρ. 64 – 68, σελ. 314, πίν. 44, εικ. 98, αρ 139. 64 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 564, εικ. 6, αρ. 31 65 Hayes: LRP, σελ. 319, εικ. 64, αρ. 1. Thompson: Athenian Agora 1948, σελ. 217, πίν. 41, εικ. 2. Waagé: Roman Pottery, σελ. 289, εικ. 1, πίν. 9, αρ. 93 66 Atlante II, σελ. 77 67 Papadopoulos: Torone, σελ. 577 – 578, εικ. 111, αρ. 14.1 – 14.6 68 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 14 – 15, εικ. 1, αρ. CF13 – 18. Maffre: Thassos, σελ. 784, εικ. 12, αρ. 70Ν79 21 επόµενου αιώνα69. Στην ίδια περίοδο µε την κύρια σειρά του τύπου χρονολογείται και η παραλλαγή µε τα κοίλα τοιχώµατα70. Τύπος Hayes 1 171 (φωτ. 1, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5, ύ. σζ. 3,2, δ. χ. ≈28. Πηλός Çandarli2_2_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 1.1 (φωτ. 1) ∆ιάχωρο E15, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,1, δ. χ. 32 1.2 (φωτ. 1)∆ιάχωρο j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,75. Τρεις πλατιές αυλακώσεις στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. 1.3 (φωτ. 1) ∆ιάχωρο c8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 5,4 1.4 (φωτ. 1) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 5,05 272 (φωτ. 1, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο C9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,9, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 28. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, ανοµοιογενές στην άνω επιφάνεια του χείλος, θαµπό εξωτερικά. 2.1 (φωτ. 1) ∆ιάχωρο D10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, δ. χ.27. 373 (φωτ. 1, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδου. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. 26. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά και στην άνω επιφάνεια του χείλους. 3.1 (φωτ. 1) ∆ιάχωρο C10 – D10 – E10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,9, δ. χ. 27 3.2 (φωτ. 1) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,1 474 (φωτ. 2, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο C15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,45, ύ. σζ. 2,4, δ. χ. ≈32. Πηλός Çandarli1_2_1 (U), ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες καστανές προσµίξεις και λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές λαµπυρίζουσες φολίδες. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 69 Hayes: LRP, σελ. 319 70 Atlante II, σελ. 77 71 Maffre: Thassos, σελ. 784, εικ. 12, αρ. 70Ν79 72 Kenrick: Sidi Khrebish , σελ. 263, εικ. 47, αρ. 369.1 73 Papadopoulos: Torone, σελ. 577, εικ. 111, αρ. 14.1. Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 14, εικ. 1, αρ. CF14. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 304, πίν. 40, εικ. 51, αρ. 65 74 Papadopoulos: Torone, σελ. 579, εικ. 111, αρ. 14.14. 22 4.1 (φωτ. 2) ∆ιάχωρο a11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 6,45, δ. χ. 26 4.2 (φωτ. 2) ∆ιάχωρο c11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,5, δ. χ. 28 575 (φωτ. 2, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 3,1, δ. χ. ≈34. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά και στο χείλος, εντονότερες στο σώµα εξωτερικά. 5.1 (φωτ. 2) ∆ιάχωρο g16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 6,1, δ. χ. ≈37 676 (φωτ. 2, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους. µέγ. διάστ. 7,4, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. 28. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικροσκοπικές κιτρινωπές και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, θαµπό εξωτερικά. Αβαθής πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους και χαµηλή ανάγλυφη ταινία στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά Πλατιές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 6.1 (φωτ. 2) ∆ιάχωρο g8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους. µέγ. διάστ. 4,55 6.2 (φωτ. 2) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους. µέγ. διάστ. 5,75, δ. χ. 33. Το επίχρισµα απολεπισµένο κατά τόπους. 777 (φωτ. 2, πίν. 1, σχ. 1). ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,1, ύ. σζ. 4,8, δ. χ. 35. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), µαλακός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. ∆ύο ζεύγη αβαθών αυλακώσεων στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους, αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά, αβαθείς, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα, εσωτερικά και εξωτερικά, πυκνότερες στο άνω τµήµα. 878 (φωτ. 2, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο E7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,6, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 30. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6) λεπτό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. 75 Hayes: Knossos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 1 76 Sackett: Knossos, σελ. 232, πίν. 174, αρ. 4a 77 Papadopoulos: Torone, σελ. 578, εικ. 111, αρ. 14.5 78 Hayes: Knossos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 14. Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 564, εικ. 6, αρ. 31. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 314, πίν. 44, εικ. 98, αρ. 139 23 Πλατιές παράλληλες ταινίες στο χείλος. Αυλάκωση και ανάγλυφη ταινία κάτω από το χείλος εξωτερικά. 979 (φωτ. 3, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,65, ύ. σζ. 4,2, δ. β. 11. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος, (5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6) ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. 1080 (φωτ. 3, πίν. 1, σχ. 1) ∆ιάχωρο c13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 13,3, ύ. σζ. 2,95, δ. β. 12. Πηλός Çandarli2_2_2 / Çandarli 3, ερυθροκίτρινος (7,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Αυλάκωση στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης και στην εσωτερική περιφέρεια της βάσης. Στον πυθµένα ίχνος από ωοειδές στήριγµα όπτησης. 1181 (φωτ. 3, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο a8, από καθαίρεση οψιµότερων κατασκευών. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,5, ύ. σζ. 2,85, δ. β. 10. Πηλός Çandarli2_1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα σκούρο ερυθρό (2,5 YR 3/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. Αυλάκωση στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα και στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις και έντονα ίχνη επεξεργασία στην επιφάνεια έδρασης. 1282 (φωτ. 3, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,4, ύ. σζ. 2,7, δ. β. 13. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (7,5 YR 7/4), µε ελάχιστες µικρές χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτό, ανοµοιογενές, θαµπό εξωτερικά. Τέσσερις αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Στην επιφάνεια έδρασης διακρίνονται ίχνη από δισκοειδή στηρίγµατα όπτησης. 12.1 (φωτ. 3) ∆ιάχωρο c11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,7, δ. β. 9. 12.2 (φωτ. 3) ∆ιάχωρο f16, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,2, δ. β. 9,5. 12.3 (φωτ. 3)∆ιάχωρο Α7 – Α8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4. 79 Hayes: Knossos 118, σελ. εικ. 2, αρ. 2 80 Waagé: Roman Pottery, σελ. 289, εικ. 1, πίν. 9, αρ. 93. Hayes: Knossos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 3. Hayes: LRP, σελ. 319, εικ. 64 αρ 3 81 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 18a 82 Sackett: Knossos, σελ. 250, πίν. 191, αρ. 18a 24 Τύπος Hayes 2, Loeschcke 2683 (αρ. 13 – 26) Ο τύπος 2 της όψιµη σειρά των αγγείων Çandarli, όπως αυτή διαµορφώθηκε από τον Hayes, αφορά λεκανίδες, µεγάλου µεγέθους, µε τοιχώµατα επικλινή προς το εσωτερικό. Μοιάζει αρκετά µε τον τύπο 1 αλλά το σώµα του είναι περισσότερο ανοιχτό και το πόδιο της βάσης χαµηλότερο. Το χείλος δεν είναι οριζόντιο, αλλά κάθετο και διαµορφώνεται συνήθως από την άνω απόληξη του σώµατος, η οποία διαµορφώνει εξωτερικά µικρή ή µεγαλύτερη ένταση (βλ. αρ. 15 – 19) και ενίοτε (στα πρωιµότερα παραδείγµατα) µικρό δακτύλιο τριγωνικής διατοµής (βλ. αρ. 14). Ο πυθµένας είναι συνήθως επίπεδος, ενώ το τύµπανο είναι στις περισσότερες περιπτώσεις κυρτό και σε έντονη υποχώρηση. Στο κάτω µέρος του σώµατος, εξωτερικά, διαµορφώνεται τροπίδωση, (βλ. αρ. 21 – 26) η οποία όµως είναι ηπιότερη σε σχέση µε αυτή που παρατηρείται στον τύπο 1, ενώ και εσωτερικά η γωνία που διαµορφώνεται στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα είναι περισσότερο αµβλεία. Το σχήµα αυτό αποτελεί ουσιαστικά την όψιµη εκδοχή του τύπου 26 στη σειρά του Loeschcke84 ο οποίος διαφοροποιείται κυρίως ως προς το χείλος, που διαµορφώνεται από την έξω νεύουσα άνω απόληξη του σώµατος85. Συχνά η στροφή του χείλους προς τα έξω παραλείπεται και αυτό υποδηλώνεται µόνο από µια βαθιά αυλάκωση αµέσως κάτω από το χείλος εξωτερικά (26Β) (βλ. αρ.13). Στα αγγεία αυτά συχνό διακοσµητικό θέµα αποτελεί η παρουσία µίας ή δύο οµόκεντρων αυλακώσεων στον πυθµένα, ενώ στα πρωιµότερα παραδείγµατα απαντά, σε ορισµένες περιπτώσεις, και εµπίεστο θέµα πέλµατος (planta pedis) στο κέντρο86. Με την πάροδο του χρόνου το µέγεθος των αγγείων του τύπου 2 συρρικνώνεται. Το σχήµα τείνει σε ολοένα πιο ανοιχτά τοιχώµατα, ενώ το χείλος προβάλλεται λιγότερο εξωτερικά. Παράλληλα, παρατηρείται υποβάθµιση της ποιότητας των αγγείων, ώστε τα οψιµότερα παραδείγµατα να χαρακτηρίζονται, στις περισσότερες περιπτώσεις, από αµελή κατασκευή, µε έντονη διαφοροποίηση στο πάχος του σώµατος και εµφανή, στην εξωτερική επιφάνεια, τα ίχνη από τη διαδικασία διαµόρφωσης του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό87. Ο τύπος 2 του Hayes απαντά, εκτός από την περιοχή της Περγάµου, µε αρκετά παραδείγµατα σε ολόκληρο τον αιγιακό χώρο, στην Κυρηναϊκή88 καθώς και στη 83 Καθώς ο τύπος 2 της σειράς του Hayes παρουσιάζεται άρρηκτα συνδεδεµενος µε τον τύπος 26 της πρωιµότερης τυπολογίας του Loeschcke οι δύο τύποι θα εξεταστούν από κοινού. 84 Hayes: LRP, σελ. 319 85 Loeschcke: Tschandarli, σελ. 373 – 374 86 Atlante II, σελ. 77 87 Hayes: LRP, σελ. 319 88 Atlante II, σελ. 78. Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 262 – 263, εικ. 48, αρ. 368 25 Βαλκανική89, ενώ ο τύπος 26 του Loeschcke επεκτείνεται και στις βόρειες ακτές της κεντρικής Μεσογείου90. Όσον αφορά τον ελλαδικό χώρο παραδείγµατα εντοπίζονται στη Γόρτυνα91 στην Κνωσό92, στο Άργος93, στη Σπάρτη94, στην Κόρινθο95 και στο λιµάνι των Κεγχρεών96, στην Αθήνα97, στη Σάµο98, στη Μυτιλήνη99 στην Τορώνη100 και στη Θάσο101. Αν εξετάσουµε τους δύο τύπους ενιαία, διαπιστώνουµε µια ισχυρή παρουσία του σχήµατος αυτού στο χρόνο. Συγκεκριµένα ο τύπος Loeschcke 26 εµφανίζεται στα µέσα του 1ου αιώνα και επιβιώνει µέχρι τα µέσα του επόµενου, πριν υποκατασταθεί από τον τύπο 2 της τυπολογίας του Hayes. Τα πρωιµότερα παραδείγµατα του τύπου 2 χρονολογούνται στα µέσα του 2ου, ενώ η παραγωγή του φαίνεται να συνεχίζεται µέχρι τον 3ο αιώνα102. Τύπος Loeschcke 26 13103 (φωτ. 3, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο e14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 4, δ. χ. ≈20. Πηλός Çandarli1_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Βαθιά αυλάκωση κάτω από το χείλος εξωτερικά. 13.1 (φωτ. 3) ∆ιάχωρο E7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 6,9, δ. χ. ≈24. 13.2 (φωτ. 3) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,4, δ. χ. 18. 13.3 (φωτ. 4) ∆ιάχωρο g17 – h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,65. 14104 (φωτ. 4, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο E7, στρώµα καταστροφής. 89 Hayes: LRP, σελ. 319. Anderson: Stobi, σελ. 54, πιν. 40. αρ. 342 90 Atlante II, σελ. 77 91 Lippolis: Sigillata Orientale, σελ. 34 92 Sackett: Knossos, σελ. 233, πίν. 174, αρ. 9,, σελ. 221, πίν. 167, αρ. 22,, σελ. 244, πίν. 185, αρ. 6, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 20 – 22. Coldstream: Knossos,, σελ. 47, εικ. 17, αρ. J14. Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 6 – 13 93 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 305, πίν. 40, εικ. 53 – 54, αρ. 69 – 70,, σελ. 314, αρ. 141,, σελ. 314, πίν. 45, εικ. 103 – 104, αρ. 145 – 146, σελ. 315 – 317, πίν. 44 – 47, εικ. 108 – 113, 116 – 118, 126, 129 94 Hayes: LRP εικ. 63c 95 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 55, εικ. 8, αρ. 107 96 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 93, πίν. 38, αρ. LRB 18 97 Hayes: LRP, σελ. 319, εικ. 64, αρ. 1, εικ. 64, αρ. 3. Waagé: Roman Pottery, σελ. 289, πίν. ΙΧ, αρ. 90, 93 98 Unterkircher: Samos, σελ. 209, εικ. 8, αρ. Η1, Η4 99 Atlante II, σελ. 78 100 Papadopoulos: Torone, σελ. 578 – 579, εικ. 111 – 112, αρ. 14.9 – 14.12 101 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 15, εικ. 2, αρ. CF19 – 24 102 Atlante II, σελ. 77 103 Hayes: LRP fig. 63c 104 Waagé: Roman Pottery, σελ. 289, πίν. ΙΧ, αρ. 93 26 Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 12,1, ύ. σζ. 5,9, δ. β. 11. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και αρκετά στιλπνό εξωτερικά. Αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Χαµηλή ακµή στο κάτω µέρος του σώµατος εσωτερικά. Βαθιά αυλάκωση στη βάση εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης. Τύπος Hayes 2 15105 (φωτ. 4, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο c11, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. ≈26. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. Πλατιές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 16106 (φωτ. 4, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,15, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. ≈26. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτό, θαµπό εξωτερικά. ∆ύο λεπτές αυλακώσεις κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 17107 (φωτ. 4, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,45, ύ. σζ. 4,25, δ. χ. 24. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 7/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό στιλπνό εσωτερικά, αρκετά στιλπνό εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο κατώτερο τµήµα του σώµατος εσωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. Πλατιές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 17.1 (φωτ. 4) ∆ιάχωρο e14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,8. 17.2 (φωτ. 4) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους. µέγ. διάστ. 4,5. 18108 (φωτ. 4, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο C6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, ύ. σζ. 2,8, δ. χ. 19. Πηλός Çandarli 1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες σκούρες και κιτρινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, ανοµοιογενές, θαµπό εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Παράλληλες αυλακώσεις στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 18.1 (φωτ. 4) ∆ιάχωρο c11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,45, δ. χ. 24. 105 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 22. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 315, πίν. 45, εικ. 110, αρ. 153 106 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 6. Anderson: Stobi, σελ. 54, πίν. 40, αρ. 342 107 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 8 108 Sackett: Knossos, σελ. 233, πίν. 174, αρ. 9. Kenrick: Sidi Khrebish , σελ. 261, εικ. 48, αρ. 368.5 27 18.2 (φωτ. 4) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,45. 18.3 (φωτ. 5) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,7, δ. χ. 16. 19109 (φωτ. 5, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο f18, στρώµα επιφανειακό Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,55, ύ. σζ. 1,65, δ. χ. ≈22. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. Έντονη ακµή στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 20110 (φωτ. 5, πίν. 2, σχ. 2) ∆ιάχωρο B5, κάτω από εργαστηριακές κατασκευές. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,7, ύ. σζ. 2,4, δ. χ. 11. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος, (5 YR 6/6), µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές σκούρες και κιτρινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) λεπτό, αρκετά στιλπνό, έντονα απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά και στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 21111 (φωτ. 5, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο c13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,65, ύ. σζ. 2,55, δ. β. 11. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 7/6), σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Ανάγλυφη ταινία στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης και στο τύµπανο. Στον πυθµένα ωοειδή ίχνη, πιθανότατα από στηρίγµατα όπτησης. 22112 (φωτ. 5, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο e11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,65, ύ. σζ. 3, δ. β. 9. Πηλός Çandarli1_2_1 (U), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και λίγες µικροσκοπικές συσσωρεύσεις τεφρού χρώµατος. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση στον πυθµένα. Πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά, στη βάση και στο τύµπανο. 22.1 (φωτ. 5) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος. µέγ. διάστ. 8, δ. β. 9. 23113 (φωτ. 5, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο c11 – d11, υπόστρωµα δαπέδου. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,45, ύ. σζ. 1,7, δ. β. 11. Πηλός Çandarli1_1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5.8) ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτό ανοµοιογενές, θαµπό εξωτερικά. 109 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 317, πίν. 47, εικ. 126, αρ. 170 110 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 15, εικ. 2, αρ CF19 111 Atlante, σελ. 77, πίν. 18, αρ. 2 112 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 2, αρ. 9 113 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 20 28 Τρεις οµόκεντρες αυλακώσεις στον πυθµένα. Πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης και στο τύµπανο. Άφθονα ιζήµατα καλύπτουν την εξωτερική επιφάνεια του οστράκού. 23.1 (φωτ. 5) ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,2, δ. β. 9. Στον πυθµένα ίχνη από ωοειδή στηρίγµατα όπτησης 24114 (φωτ. 5, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,7, ύ. σζ. 1,9, δ. β. 8. Πηλός Çandarli1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης και στο τύµπανο. 24.1 (φωτ. 5) ∆ιάχωρο D16, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,5. 25115 (φωτ. 6, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο B5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,8, ύ. σζ. 2,5, δ. β. 10,1 Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στη βάση και στο τύµπανο. 25.1 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,1, δ. β. 9. Στον πυθµένα και στην επιφάνεια έδρασης ίχνη από ωοειδή στηρίγµατα όπτησης. 25.2 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο e14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διαστ. 9,45, δ. β. 10. 25.3 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο E10, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9, δ. β. 10. 25.4 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο E12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,45, δ. β. 13. 25.5 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο a3 – 4, b3 – 4, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,15. 26116 (φωτ. 6, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο B6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,3, ύ. σζ. 1,6, δ. β. 9. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε πολλές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Αβαθής λεπτή αυλάκωση στον πυθµένα. 26.1 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο C7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,8, δ. β. 10. 26.2 (φωτ. 6) ∆ιάχωρο A13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,05, δ. β. 9. 114 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 315, πίν. 46, εικ. 117, αρ. 160 115 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 305, πίν. 40, εικ. 53, αρ. 69 116 Coldstream: Knossos, σελ. 47, εικ. 17, αρ. J14. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 317, πίν. 47, εικ. 129, αρ. 173. Papadopoulos: Torone, σελ. 579, εικ. 112, αρ. 14.13 29 Τύπος 3, Loeschcke 19117 (αρ. 27 – 61) Από τα πιο χαρακτηριστικά σχήµατα της παραγωγής Çandarli είναι τα βαθιά πινάκια – κύπελλα του τύπου Hayes 3. Οι διαστάσεις τους είναι συνήθως περιορισµένες. Το σώµα είναι κοίλο, συχνά σχεδόν ηµισφαιρικό, ενώ το χείλος είναι κάθετο, διαµορφωµένο από την άνω απόληξη του σώµατος, µε ένα τριγωνικής διατοµής δακτύλιο εξωτερικά. Η βάση είναι κυκλική και διαµορφώνεται µε πόδιο, συχνά νεύον προς το εξωτερικό, ενώ χαρακτηριστικό είναι και το τύµπανο, που διαµορφώνει οξύληκτη, µαστοειδή απόφυση118 (βλ. αρ. 53 – 59). Ο δακτύλιος εξωτερικά δεν διαχωρίζεται ουσιαστικά από το χείλος του αγγείου, καθώς ξεκινά να διαµορφώνεται απευθείας από την άνω απόληξή τού. Η εξωτερική του επιφάνεια είναι συνήθως κοίλη, ενώ µία αυλάκωση (βλ. αρ. 32, 34, 36 κ. α.) ή µια σκοτία (βλ. αρ. 48 – 49 κ. α.) ορίζει συχνά τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος. Η επιφάνεια του αγγείου εξωτερικά φέρει συχνά έντονα ίχνη επεξεργασίας, ιδιαιτέρως ευδιάκριτα στο τύµπανο της βάσης και στην κάτω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους. Το σχήµα του τύπου 3 αποτελεί την εξέλιξη του τύπου 19 στη σειρά του Loeschcke (αρ. 27), που διαφοροποιείται κατά κύριο λόγο ως προς τη θέση και το σχήµα του δακτυλίου του χείλους, ο οποίος, στον τύπο 19 είναι ευδιάκριτος και σαφώς χωρισµένος από το χείλος, ενώ σε πολλές περιπτώσεις η βάση και οι γενικότερες αναλογίες του αγγείου είναι περισσότερο ραδινές, συγκριτικά µε εκείνες των αγγείων της όψιµης σειράς119. Από τη στιγµή που αποκρυσταλλώθηκε το σχήµα του τύπου 3, καµία ουσιαστική µεταβολή δεν παρατηρείται στη µορφή του καθόλη τη διάρκεια της παραγωγής του120, χωρίς αυτό να αποκλείει µικρές παραλλαγές µεταξύ των γνωστών παραδειγµάτων. Τέλος αξίζει να αναφερθεί ότι ο τύπος αυτός αποτέλεσε πρότυπο για πολλές τοπικού χαρακτήρα αποµιµήσεις σε αρκετές περιοχές του αιγιακού χώρου121. Ο πηλός των αγγείων που τυπολογικά ταυτίζονται µε τον τύπο 3 του Hayes παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία και µεταξύ τους εντοπίζονται αρκετά παραδείγµατα µε πηλό εµφανώς πιο ανοιχτόχρωµο (Çandarli3) και θαµπό επίχρισµα, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις ίσως θα έπρεπε να αναζητηθεί και µια στενότερη σχέση µε αγγεία από την παραγωγή της Φώκαιας (βλ. αρ. 32 – 33, 42 κ.α.). 117 Καθώς οι δύο τύποι διαδέχονται ο ένας τον άλλον χωρίς διακοπή θα εξεταστούν από κοινού. 118 Hayes: LRP, σελ. 321 119 Atlante II, σελ. 77. Loeschcke: Tschandarli, σελ. 370 – 371 120 Hayes: LRP, σελ. 321 121 Atlante II, σελ. 73 30 Ως προς τη διάδοσή του ο τύπος καλύπτει ουσιαστικά ολόκληρο το χώρο της ανατολικής Μεσογείου122, ενώ εντοπίζεται ακόµη στη Βαλκανική123 και την Κυρηναϊκή124. Στον Ελλαδικό χώρο τα γνωστά παραδείγµατα είναι αρκετά και προέρχονται από την Γόρτυνα125, την Ελεύθερνα126, την Κνωσό127, το Άργος128, τη Σπάρτη129, την Πύλο130, την Κόρινθο131 και τις Κεγχρεές132, την Αθήνα133, την Ολυµπία134, την Κέο135, τη ∆ηµητριάδα136, την Κέρκυρα137, τη Χίο138, τη Σάµο139, τη Σίφνο140, τη Θεσσαλονίκη141, την Αµφίπολη142, την Τορώνη143, τη Θάσο144 και τη Σαµοθράκη145. Όσον αφορά τη χρονολόγησή του, ο τύπος Loeschcke 19 διακρίνεται σε δύο επί µέρους παραγωγές µία πρώιµη, που χρονολογείται στο πρώτο µισό του 1ου αιώνα και µια οψιµότερη (βλ. αρ. 27), που ανάγεται στο 2ο αιώνα146. Η οψιµότερη αυτή παραγωγή είναι που εξελίσσεται διαµορφώνοντας τον τύπο 3 του Hayes, ο οποίος γνώρισε µεγάλη ακµή από τα µέσα του 2ου µέχρι τα µέσα του 3ου αιώνα147. Τύπος Loeschcke 19 27148 (φωτ. 6, πίν. 3, σχ. 3) 122 Atlante II, σελ. 76, 78 123 Anderson: Stobi, σελ. 54, πίν. 40, αρ. 341, 343 124 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 260 – 261 125 Lippolis: Sigillata Orientale, σελ. 34 126 Yangaki: Eleutherna, σελ. 103, πίν. 12, εικ. 4a & b, αρ. 144 – 145 127 Sackett: Knossos, σελ. 221, πίν. 167, αρ. 21, σελ. 224, πίν. 169, αρ. 7, σελ. 231, πίν. 173, αρ. 2, σελ. 233, πίν. 174, αρ. 8, σελ. 236, πίν. 175, αρ. 7, σελ. 244, πίν. 185, αρ. 7, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 23 – 24. Coldstream: Knossos, σελ. 47, εικ. 17, αρ. J11. Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 26 - 31 128 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 305, πίν. 40, εικ. 55 – 57, αρ. 71 – 73, σελ. 314, πίν. 44, εικ. 99, αρ. 140., σελ. 315, πίν. 46, εικ. 114 – 116, αρ157 – 159, σελ. 317, πίν. 47, εικ. 127 – 128, αρ. 171 - 172 129 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 564, εικ. 6, αρ. 30 130 Coleman – Abramovitz: Pylos, σελ. 135, πίν. 19, αρ. Ε30 131 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 54, εικ. 8, αρ. 108 – 109 132 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 93 – 94, πίν. 17, 36, αρ. LRB 20 133 Hayes: LRP, σελ. 321, εικ. 64, αρ. 1 – 2. Waagé: Roman Pottery, σελ. 290, πιν. ΙΧ, αρ. 95 – 97 134 Walter: Kladeos, σελ. 67, εικ. 55 135 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 121, εικ. 5.13, αρ 62-10 136 Eiwanger: Demetrias, τόµ.. 2, σελ. 44 – 46, πίν. 35, 37, αρ. ΙΙΙa.25 – ΙΙIa.30. Hayes: LRP, σελ. 321 (αδηµοσίευτο παράδειγµα στο µουσείο του Βόλου προερχόµενο από τη θέση Γκορίτσα). 137 Atlante II, σελ. 78 138 Boardman: Emporio, σελ. 88, εικ. 26, αρ. 1, 5, 6 139 Technau: Heraion, σελ. 51, εικ. 43.3. Unterkircher: Samos184 – 186, 205, εικ. 4, αρ. 14 140 Brock: Siphnos, σελ. 70, εικ. 13.5, πιν. 30.2, αρ. 7 141 Πέτσας: Οικ. Σ. Γεωργιάδου, σελ. 393, πίν. 300α. Αγγεία του τύπου συµπεριλαµβάνονται στο υλικό της υπό διαµόρφωσης έκθεσης στο χώρο της Αρχαίας Αγοράς Θεσσαλονίκης. 142 Atlante II, σελ. 76 143 Papadopoulos: Torone, σελ. 579 – 580, εικ. 112, αρ. 14.15 – 14.23 144 Maffre: Thasos, σελ. 785, εικ. 11, αρ. 70Ν100, εικ. 12, αρ. 70Ν99. Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 13 – 14, εικ. 1, αρ. CF2 – 12 145 Love: Samothrace, σελ. 194, αρ. 48.183 Β, σελ. 196 – 197, αρ. 62.SN.326-1 146 Atlante II, σελ. 78 147 Hayes: LRP, σελ. 321. 148 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 29. Coldstream: Knossos, σελ. 47, εικ. 17, αρ. J11. 31 ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,6, ύ. σζ. 4,3, δ. χ. 14. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο στο σώµα εξωτερικά. Αβαθής πλατιά αυλάκωση στο χείλος εξωτερικά. 27.1 (φωτ. 7) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,5. 27.2 (φωτ. 7) ∆ιάχωρο a7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,1, δ. χ. 22. Τύπος Hayes 3 28149 (φωτ. 7, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,3, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. 16. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. 28.1 ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 3,3. 29150 (φωτ. 7, πίν. 3, σχ. 3) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,15, ύ. σζ. 3,75, δ. χ. 13 Πηλός Çandarli1_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες υποκίτρινες και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, θαµπό εξωτερικά. Πλατιά αβαθής σκοτία στη µετάβαση από το σώµα στο δακτύλιο του χείλους. Αυλάκωση στην κάτω επιφάνεια του δακτυλίου και στο σώµα εσωτερικά. 29.1 (φωτ. 7) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 3,9, δ. χ. 9. Αυλάκωση κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 30151 (φωτ. 7, πίν. 4, σχ. 3) ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,95, ύ. σζ. 4,25, δ. χ. 11,4. Πηλός Çandarli2_2_1, ρόδινος (5 YR 7/4), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, θαµπό εξωτερικά, στο σώµα. Ζεύγος αυλακώσεων λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά, πυκνότερες στο κάτω µέρος. Στην κάτω επιφάνεια του χείλους το επίχρισµα είναι απολεπισµένο υποδηλώνοντας συγκόλληση του αγγείου µε το υποκείµενό του κατά την όπτηση. 30.1 (φωτ. 7) ∆ιάχωρο E12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11, δ. χ. 18,5. 30.2 (φωτ. 7) ∆ιάχωρο B7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,4, δ. χ. 11,5. 30.3 (φωτ. 7)∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,6, δ. χ. 7. Ζεύγος αυλακώσεων κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 31152 (φωτ. 8, πίν. 4, σχ. 3) ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. 149 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14.18. Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 28 150 Sackett: Knossos, σελ. 236, πίν. 175, αρ. 7. Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 45, πιν. 36, αρ. ΙΙΙ.107 151 Anderson: Stobi, σελ. 54, πίν. 40, αρ. 343. Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 46, πίν. 36, αρ. ΙΙΙ.115. Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 260, εικ. 47, αρ. 366.4 152 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 46, πίν. 36, αρ. ΙΙΙa.26 32 Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,7, ύ. σζ. 3,9, δ. χ. 12. Πηλός Çandarli2_2_2 / Çandarli3, ρόδινος (7,5 YR 7/4), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, θαµπό εξωτερικά. Στο χείλος το επίχρισµα κατά τόπους σκουρότερο ή αποχρωµατισµένο. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 32153 (φωτ. 8, πίν. 4, σχ. 3) ∆ιάχωρο A15, στρώµα, καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 4,8, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. ≈18. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (5 YR 7/3), µαλακός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στο χείλος εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα. 32.2 (φωτ. 8) ∆ιάχωρο C20, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,25, δ. χ. 11. Το χείλος εξωτερικά έντονα αποχρωµατισµένο. 32.3 (φωτ. 8) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 4,3, δ. χ. ≈12. 33154 (φωτ. 8, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο g7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,55, ύ. σζ. 4,45, δ. χ. 13. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, κατά τόπους απολεπισµένο στο χείλος, θαµπό εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κατώτερο µέρος του σώµατος εσωτερικά και εξωτερικά. 34155 (φωτ. 8, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδού. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 6,8, ύ. σζ. 3,95, δ. χ. 22. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα και το χείλος εσωτερικά καθώς και στο σώµα εξωτερικά. 34.1 (φωτ. 8) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδού. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,55, δ. χ. 16. Αυλάκωση στο χείλος εσωτερικά. 34.2 (φωτ. 8) ∆ιάχωρο g17 – h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,55. Αυλάκωση κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 34.3 (φωτ. 8) ∆ιάχωρο i17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους, µέγ. διαστ. 4,35. 35156 (φωτ. 8, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο e13 – e14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,3, ύ. σζ. 3,55, δ. χ. 18. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, ανοµοιογενές, κατά τόπους απολεπισµένο εξωτερικά. 36157 (φωτ. 9, πίν. 4, σχ. 4) 153 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 30 154 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 26. Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 54, εικ. 8, αρ. 109 155 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 46, πίν. 36, αρ. ΙΙΙ.113 156 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14,8 33 ∆ιάχωρο f8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,15, ύ. σζ. 3,2, δ. χ. 13. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές, σφαιρικού σχήµατος, καστανές και λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό στο σώµα εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το δακτύλιο του χείλους στο σώµα. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 36.1 (φωτ. 9) ∆ιάχωρο f8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 4,4. Πλατιά αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της κάτω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους. 36.2 (φωτ. 9) ∆ιάχωρο i17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,95, δ. χ. 14, Αυλάκωση στο χείλος εσωτερικά. 37158 (φωτ. 9, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο g7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,25, ύ. σζ. 4,05, δ. χ. 13. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές, αβαθείς, αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κατώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Ίχνη από προσπάθεια επιδιόρθωσης του αγγείου µε προσθήκη πηλού πριν την όπτηση. 38159 (φωτ. 9, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο e11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8, ύ. σζ. 3,75, δ. χ. 18. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Ζεύγος λεπτών αυλακώσεων κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Πλατιές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά και λιγότερο έντονες εσωτερικά. 39160 (φωτ. 9, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο g7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 6,6, ύ. σζ. 4, δ. χ. 12. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθροκάστανος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, στιλπνό, αρκετά απολεπισµένο, εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. ∆ύο αυλακώσεις κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 40161 (φωτ. 9, πίν. 4, σχ. 4) ∆ιάχωρο E9, τοµή µέχρι το φυσικό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,6, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. 14. 157 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 564, εικ. 6, αρ. 30 158 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 159 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 46, πιν. 36, αρ. ΙΙΙ.113 160 Hayes: LRP, σελ. 321, εικ. 64, αρ. 1. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 305, πίν. 40, εικ. 57, αρ. 73 161 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14,24. Hayes: LRP, σελ. 321, εικ. 64, αρ. 2 34 Πηλός Çandarli3, ρόδινος (7,7 YR 7/4), µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους ιριδίζον στο χείλος. Λεπτή αυλάκωση στην άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά και στη µετάβαση από το δακτύλιο του χείλους στο σώµα. 40.1 (φωτ. 9) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,85, δ. χ. 10. 40.2 (φωτ. 9) ∆ιάχωρο f18, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5, δ. χ. 10. Η επιφάνεια εσωτερικά έντονα απολεπισµένη. 41162 (φωτ. 9, πίν. 5, σχ. 4) ∆ιάχωρο B15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,35, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. 13. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, θαµπό εξωτερικά. Αυλάκωση στην κάτω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους και στο σώµα εξωτερικά. 41.1 (φωτ. 10) ∆ιάχωρο C14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους. µέγ. διάστ. 6, δ. χ. 13 42163 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 4) ∆ιάχωρο B6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,2, ύ. σζ. 4, δ. χ. 17. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό, (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στο σώµα εσωτερικά, στο ύψος του δακτυλίου του χείλους. 43164 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 5) ∆ιάχωρο E5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,5, ύ. 4,2, δ. χ. 7, δ. β. 3,7. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), µαλακός, λείος στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές ερυθροκάστανες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό έντονα απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Έξι παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά. 43.1 (φωτ. 10) ∆ιάχωρο E5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,6, δ. χ. 16. 44165 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 5) ∆ιάχωρο E7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,5, ύ. σζ. 2,15, δ. χ. 11,5. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 6/5), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές καστανές και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο εξαιρετικά λεπτές, παράλληλες αυλακώσεις στο χείλος εξωτερικά και δύο χαµηλές ανάγλυφες ταινίες κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το δακτύλιο του χείλους στο σώµα. 45166 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 5) 162 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 45, πίν. 36, αρ. ΙΙΙ.110. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 305, πίν. 40, εικ. 55, αρ. 71 163 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 45, πίν. 36, αρ. ΙΙΙ.109. Papadopoulos: Torone, σελ. 580, εικ. 112, αρ. 14.20 164 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ., σελ. 315, πίν. 46, εικ. 115, αρ. 158 165 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ., σελ. 317, πίν. 47, εικ. 128, αρ. 172 35 ∆ιάχωρο g16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,7, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 11. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και ελάχιστες µικροσκοπικές συσσωρεύσεις ανοιχτού καστανού χρώµατος. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, θαµπό εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 45.1 (φωτ. 10) ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,3, δ. χ. 10. 46167 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 5) ∆ιάχωρο b8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. 15. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6) ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο αυλακώσεις στην άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά και µία εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το δακτύλιο του χείλους στο σώµα. 47168 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 5) ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,7, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 13. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές καστανές συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το δακτύλιο του χείλους στο σώµα. 48169 (φωτ. 10, πίν. 5, σχ. 5) ∆ιάχωρο E13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 5,8, ύ. σζ. 3,15, δ. χ. 10. Πηλός Çandarli2_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός – µέτριας σκληρότητας, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές υποκίτρινες και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην κάτω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 48.1 (φωτ. 11) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,3. Η εσωτερική επιφάνεια του οστράκου διαµορφωµένη στις ακµές ώστε να είναι οµοεπίπεδες, πιθανότατα για κάποια δεύτερη χρήση ως στήριγµα. 49170 (φωτ. 11, πίν. 5, σχ. 5) ∆ιάχωρο E7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 2,9, δ. χ. 8,5. Πηλός Çandarli3, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές, χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Αυλάκωση στην κάτω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους εξωτερικά. 50171 (φωτ. 11, πίν. 5, σχ. 5) 166 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 44, πίν. 35, αρ. ΙΙΙ.100. Papadopoulos: Torone, σελ. 579, εικ. 112, αρ. 14.15 167 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 314, πίν. 44, εικ. 99, αρ. 140 168 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14,11 169 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14,21 170 Yangaki: Eleutherna, σελ. 103, πίν. 12, εικ. 4a, αρ. 144 36 ∆ιάχωρο C15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,35, ύ. σζ. 2,8, δ. χ. 11. Πηλός Çandarli2_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό, έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. 51172 (φωτ. 11, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο f19, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,45, ύ. σζ. 3,6, δ. β. 7,8. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές και λίγες µικροσκοπικές καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, ανοµοιογενές, θαµπό εξωτερικά. 52173 (φωτ. 11, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο d14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,4, ύ. σζ. 2, δ. β. 7. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (7,5YR 8/4), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικρές χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο, ανοµοιογενές εξωτερικά. 53174 (φωτ. 11, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο A3 – Α5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7, ύ. σζ. 3,2, δ. β. 5. Πηλός Çandarli1_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, ανοµοιογενές, κατά τόπους θαµπό εξωτερικά. 53.1 (φωτ. 11) ∆ιάχωρο f19, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,7, δ. β. 4,6. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 54175 (φωτ. 11, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο B12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 2,3, δ. β. 5,1. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Πλατιά σπειροειδής αυλάκωση, από τη διαµόρφωση του αγγείο σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. Αυλάκωση στην µετάβαση από το σώµα στη βάση. Στην επιφάνεια έδρασης επίµηκες ίχνος από την έδραση του αγγείου πριν ή κατά την όπτηση. 54.1 (φωτ. 11) ∆ιάχωρο d12, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 6,2, δ. β. 4,7. 55176 (φωτ. 11, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 5,4, ύ. σζ. 1,5, δ. β. 5,3. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (7,5 YR 7/4), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. 171 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 14, εικ. 1, αρ. CF10 172 Sackett: Knossos, σελ. 233, πίν. 174, αρ. 8 173 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 54, εικ. 8, αρ. 108 174 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 175 Sackett: Knossos, σελ. 231, πίν. 173, αρ. 2 176 Hayes: LRP, σελ. 321, εικ. 64, αρ. 1 37 Πλατιά σπειροειδής αυλάκωση µε κοµβίο, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. Αυλάκωση στην εσωτερική και την εξωτερική επιφάνεια της βάσης. 55.1 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο a11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,5, δ. β. 7. 55.2 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο A13, στρώµα επίχωσης. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 4, δ. β. 3,75. 56177 (φωτ. 12, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο d13, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 7,4, ύ. σζ. 2, δ. β. 7. Πηλός Çandarli2_2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, λεπτός, ασαφής στο σπάσιµο µε ελάχιστες µικροσκοπικές, σφαιρικού σχήµατος, σκούρου καστανού χρώµατος προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, αρκετά στιλπνό εξωτερικά. Σπειροειδής λεπτή αυλάκωση στον πυθµένα. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης. Στην άνω επιφάνεια του οστράκου διαµορφώνονται, στις ακµές του, τρεις οµοεπίπεδες επιφάνειες. Πιθανότατα έχει µετατραπεί και χρησιµοποιηθεί σε κάποιο είδους στήριγµα. 56.1 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο d14, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 6,45, δ. β. 5. Πλατιά σπειροειδής αυλάκωση, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. 56.2 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο b13, στρώµα επιφανειακό. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 7,3, δ. β. 4,7. Πλατιά σπειροειδής αυλάκωση, από τη διαµόρφωση του αγγείο σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. 56.3 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο a11, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 5,8, δ. β. 5,2. 56.4 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο b6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 6,1, δ. β. 11. 57178 (φωτ. 12, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο C10 – D10, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,5, ύ. σζ. 2,3, δ. β. 6,6. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Σπειροειδής, πλατιά αυλάκωση, από τη διαδικασία διαµόρφωσης του αγγείο σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. 57.1 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο b6, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 5,75, δ. β. 5,45. Το επίχρισµα εσωτερικά στιλπνότερο. 57.2 (φωτ. 12) ∆ιάχωρο B15, στρώµα 2ο , καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,1, δ. β. 7. 57.3 (φωτ. 13) ∆ιάχωρο g19, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,4, δ. β. 6,4. 58179 (φωτ. 13, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο C12, στρώµα καταστροφής Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,6, ύ. σζ. 1,75, δ. β. 5. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (5 YR 7/3), µέτριας σκληρότητας, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό, έντονα απολεπισµένο εσωτερικά, θαµπό, ανοµοιογενές εξωτερικά. 177 Atlante II, σελ. 76 , πίν. 18, αρ. 6 178 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 260, είκ. 47, αρ. 366.2 179 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 118, εικ. 3, αρ. 27. Maffre: Thasos, σελ. 785, εικ. 12, αρ. 70Ν99 38 Σπειροειδής πλατιά αυλάκωση, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης. 58.1 (φωτ. 13) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,55, δ. β. 5. 58.2 (φωτ. 13) ∆ιάχωρο f7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διαστ. 5,4, δ. β. 4,8. 59180(φωτ. 13, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο a10, στρώµα επιφανειακό. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 6,5, ύ. σζ. 1,7, δ. β. 5. Πηλός Çandarli2_1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές υποκίτρινες και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, έντονα απολεπισµένο στην επιφάνεια έδρασης. 59.1 (φωτ. 13) ∆ιάχωρο a10, στρώµα επιφανειακό. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 4,2, δ. β. 3,5. Πλατιές αυλακώσεις και ανάγλυφο κοµβίο, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα. Αυλάκωση στην εσωτερική επιφάνεια της βάσης και Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια έδρασης. 59.2 (φωτ. 13) ∆ιάχωρο a19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,05, δ. β. 4,85. 60181 (φωτ. 13, πίν. 6, σχ. 5) ∆ιάχωρο C10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,7, ύ. σζ. 2, δ. β. 5. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (7,5 YR 7/4), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτό ανοµοιογενές, θαµπό εξωτερικά, αφήνει ακάλυπτο τµήµα του κάτω µέρους του σώµατος και της επιφάνειας έδρασης. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στον πυθµένα. Αυλάκωση στην επιφάνεια έδρασης. 61182 (φωτ. 13, πίν. 7, σχ. 5) ∆ιάχωρο b9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,7, ύ. σζ. 2,5, δ. β. 5,4. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά και στην επιφάνεια έδρασης. 61.1 (φωτ. 13) ∆ιάχωρο a7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,1, δ. β. 8 61.2 (φωτ. 14) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,2, δ. β. 6 61.3 (φωτ. 14) ∆ιάχωρο E15, στρώµα καταστροφής. Βάση και τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 5,6, δ. β. 4,9. Το επίχρισµα έντονα απολεπισµένο στον πυθµένα. 61.4 (φωτ. 14) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,1, δ. β. 4,4 Τύπος Hayes 4 (αρ. 62 – 99) Ένα από τα πλέον προβληµατικά σχήµατα της όψιµης παραγωγής Çandarli αποτελεί ο τύπος 4. Το πρόβληµα έγκειται στη µεγάλη οµοιότητα του σχήµατος του 180 όπως αρ. 58 181 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14,5 182 Unterkircher: Samos, σελ. 205, εικ. 4, αρ. 14,4 39 µε τον τύπο 1 της παραγωγής της Φώκαιας, αν και η µεταξύ τους σχέση θα πρέπει να θεωρείται δεδοµένη183. Ο τύπος 4 αφορά ανοιχτά πινάκια, µε µικρό σχετικά βάθος. Το µέγεθός τους παρουσιάζει έντονες διακυµάνσεις, φαίνεται όµως να απουσιάζουν πλήρως τα αγγεία µικρής διαµέτρού. Το σώµα και ο πυθµένας είναι κοίλα, ενώ το χείλος, κάθετο και ελαφρώς έσω νεύον, διαµορφώνεται ουσιαστικά από την άνω απόληξη του σώµατος. Χαρακτηριστικό του τύπου είναι η µεταβολή της καµπυλότητας του σώµατος που παρουσιάζεται λίγο πάνω από το µέσο του ύψους του και, σε πολλές περιπτώσεις σηµατοδοτείται από µικρή τροπίδωση εξωτερικά (65 – 68, 70 – 72), η οποία όµως δεν προβάλλεται στο εσωτερικό του αγγείού. Η βάση είναι κυκλική, µε χαµηλό πόδιο τριγωνικής συνήθως διατοµής. Συχνά η εσωτερική της επιφάνεια είναι κάθετη, ενώ η εξωτερική επικλινής προς το εσωτερικό (αρ. 79, 81, 84 κ. α.). Το τύµπανο είναι κυρτό ή επίπεδο και σε αρκετές περιπτώσεις φέρει πυκνές οµόκεντρες αυλακώσεις. Η διακόσµηση του αγγείου είναι, όπως και στους άλλους τύπους της παραγωγής Çandarli, εξαιρετικά λιτή και περιορίζεται σε λεπτές αυλακώσεις στον πυθµένα ή στην εξωτερική επιφάνεια του αγγείου, που όµως δεν αποτελούν απαραίτητο στοιχείο. Άλλα χαρακτηριστικά του τύπου αυτού είναι τα έντονα ίχνη επεξεργασίας που διακρίνονται στην εσωτερική επιφάνεια της βάσης και στην εξωτερική περιφέρεια του τυµπάνου καθώς και η, λιγότερο ή περισσότερο, έντονη αυλάκωση, που διαµορφώνεται στο σηµείο µετάβασης από τη βάση στο σώµα. Συχνά η αυλάκωση αυτή µπορεί να συνοδεύεται ή να αντικαθίσταται από µια χαµηλή ακµή (βλ. αρ. 73). Ως προς τον πηλό αυτός φαίνεται ότι διαφοροποιείται ελαφρώς από τα υπόλοιπα προϊόντα της παραγωγής. Οι φολίδες µαρµαρυγία που εµπεριέχονται στο σώµα του πηλού έχουν συχνά ασηµίζουσα λάµψη, σε αντίθεση µε τις τυπικές χρυσίζουσες που απαντούν στους υπόλοιπους τύπους, ενώ και το επίχρισµα µπορεί, σε πολλές περιπτώσεις να είναι περισσότερο θαµπό συγκριτικά µε τα υπόλοιπα σχήµατα184. Επιπλέον σε παραδείγµατα του τύπου 4, από το υπό εξέταση σύνολο185, απαντούν παραδείγµατα µε πηλό που ανήκει στην οµάδα 5, µε θαµπό επίχρισµα, εσωτερικά και εξωτερικά, και πηλό από τον οποίο απουσιάζουν πλήρως οι φολίδες µαρµαρυγία. Ο τύπος 4 έχει επηρεαστεί από τον τύπο Loeschcke 6186 του 1ου αιώνα. Ωστόσο, η σχέση µεταξύ των δύο τύπων δεν αποτελεί εξελικτική συνέχεια και µάλλον η πρώιµη 183 Hayes: LRP, σελ. 317 184 Hayes: LRP, σελ. 321 185 Τα παραδείγµατα αυτά παρατίθενται στο τέλος του καταλόγου 186 Loeschcke: Tschandarli, σελ. 363 – 364 40 σειρά λειτούργησε απλώς ως πρότυπο για την οψιµότερη παραγωγή187. Με τη σειρά του ο τύπος 4 αποτέλεσε πρότυπο για πολλές επί µέρους παραγωγές, που µιµούνται το σχήµα του188. Η διάδοση του τύπου δεν ξεφεύγει από τα γεωγραφικά πλαίσια που χαρακτηρίζει το σύνολο της παραγωγής, και εκτείνεται σε ολόκληρη την ακτή της Ανατολικής Μεσογείου189, συµπεριλαµβανοµένης της βαλκανικής190, µέχρι και την Κυρηναϊκή191. Στον ελλαδικό χώρο τα γνωστά παραδείγµατα είναι αρκετά και προέρχονται από την Ελεύθερνα192, την Κνωσό193, το Άργος194, την Κόρινθο195 και τις Κεγχρεές196, την Αθήνα197, τη ∆ηµητριάδα198, το Κιλκίς199 τη Σίφνο200 τη Χίο201, τη Μυτιλήνη, τη Λήµνο202, την Τορώνη203 και τη Θάσο204. Ο τύπος 4 είναι ο µόνος που προστίθεται στα παραγόµενα από τα εργαστήρια της Περγάµου σχήµατα, κατά την όψιµη περίοδο λειτουργίας τους. Αποτελεί κατ' εξοχήν προϊόν του 3ου αιώνα. Εµφανίζεται στις αρχές του αιώνα ή στα τέλη του προηγούµενου και απαντά ακόµη και σε σύνολα των αρχών του 4ου αιώνα205. Τύπος Hayes 4 62206 (φωτ. 14, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο g5, στρώµα καταστροφής Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,7, ύ. σζ. 4,3, δ. χ. 23, δ. β. 14,5. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά και αυλάκωση στη µετάβαση από τη βάση στο τύµπανο. ∆ύο οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 187 Atlante II, σελ. 75 188 Atlante II, σελ. 73 189 Hayes: LRP, σελ. 321 – 322 190 Anderson: Stobi, σελ. 54, πίν. 40, αρ. 344 – 345 191 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 264 – 265 192 Yangaki: Eleutherna, σελ. 103 – 104, εικ. 4a – f 193 Sackett: Knossos, σελ. 46, πίν. 186, αρ. 2, σελ. 247, πίν. 187, αρ. 1 – 2, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 25 – 26. Hayes: Villa Dionysos, σελ. 119, αρ. 20 – 23 194 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 311, πίν. 43, εικ. 87 – 89, αρ. 120 – 122. Abadie – Reynal: Argos, σελ. 120 – 121, πίν. 28, αρ. 187, σελ. 127, πίν. 30, αρ. 199 195 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 54, εικ. 8, αρ. 105. Hayes: LRP, σελ. 322, εικ. 64, αρ. 3. Hayes: LRP, σελ. 322, εικ. 64, αρ. 3 196 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 93, αρ. LRB19 197 Robinson: Chronology, σελ. 63, πίν. 69 αρ. Κ35 198 Eiwanger: Demetrias τόµ. 1, 51 – 52, τόµ. 2, σελ. 42 – 44, πίν. 34 – 35, αρ. ΙΙΙ69 – ΙΙΙa. 20 199 Πέτσας: Παλατιανό, σελ. 181, σχ. 17, αρ. 5 200 Brock: Siphnos, σελ. 70, εικ. 13.11 201 Boardman: Emporio, σελ. 88, εικ. 26, αρ. 7, 9 202 Hayes: LRP, σελ. 322 203 Papadopoulos: Torone, σελ. 580 – 583, εικ. 113 – 114, αρ. 14.24 – 14.43 204 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 15 – 18, εικ. 2, αρ. CF25 – CF52 205 Hayes: LRP, σελ. 322. Atlante II, σελ. 78 206 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 44, πίν. 35, αρ. ΙΙΙa.17 41 62.1 (φωτ. 14) ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11, δ. χ. 18. 62.2 (φωτ. 14) ∆ιάχωρο C10 – D10 – E10, εκ περισυλλογής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,3, δ. β. 25. 63207 (φωτ. 14, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο g5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µε έντονη καύση εξωτερικά, µέγ. διάστ. 10, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 25. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. 64208 (φωτ. 14, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο g8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,85, ύ. σζ. 4,15 δ. χ. 23. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. 65209 (φωτ. 14, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε τέσσερα συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,8, ύ. σζ. 6,7, δ. χ. 32, δ. β. 18,2. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες, σφαιρικού σχήµατος προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Παράλληλες αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. 65.1 (φωτ. 14) ∆ιάχωρο D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,2, δ. χ. 30 66210 (φωτ. 15, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο E15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,65, ύ. σζ. 4,85, δ. χ. 21, δ. β. 10,7. Πηλός Çandarli2_2_1, ερυθρός (2,5 YR 4/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 4/4), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. 66.1 (φωτ. 15) ∆ιάχωρο c7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,65, δ. χ. 25. 67211 (φωτ. 15, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο D12, a11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε τέσσερα συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 22,5, ύ. σζ. 6,3, δ. χ. 23, δ. β. 12. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, κατά τόπους απολεπισµένο εξωτερικά. 207 Papadopoulos: Torone, σελ. 582, εικ. 114, αρ. 14.41. (ο συγγραφέας τοποθετεί το παράδειγµα από την Τορώνη στην µεταξύ της παραγωγής Çandarli και Φώκαιας) 208 Sackett: Knossos, σελ. 247, πίν. 187, αρ. 1. Hayes: Villa Dionysos, σελ. 119, αρ. 23 209 ∆εν βρέθηκε ακριβές παράλληλο 210 όπως αρ. 65 211 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 44, πίν. 35, αρ. ΙΙΙa.15 42 ∆ύο παράλληλες, λεπτές ανάγλυφες ταινίες στο χείλος εσωτερικά. Παράλληλες αυλακώσεις σε ολόκληρο σώµα εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. 67.1 (φωτ. 15) ∆ιάχωρο a10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διαστ. 8,9, δ. β. 16. 68212 (φωτ. 15, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο C8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13,6, ύ. σζ. 5,05, δ. χ. 24. Πηλός Çandarli3, ρόδινος (7,5 YR 7/4), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές σκούρες προσµίξεις και αρκετές χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο ανώτερο τµήµα το σώµατος εξωτερικά, λεπτότερο, θαµπό, ανοµοιογενές, εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές ανάγλυφες ταινίες κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εξωτερικά. 69213 (φωτ. 15, πίν. 7, σχ. 6) ∆ιάχωρο C8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. ≈24. Πηλός Çandarli1_2_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και λίγες µικροσκοπικές ερυθροκάστανες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εσωτερικά και εξωτερικά. 70214 (φωτ. 15, πίν. 7, σχ. 7) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 3,35, δ. χ. 21. Πηλός Çandarli1_1_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και, κατά τόπους απολεπισµένο εξωτερικά. Τρεις αυλακώσεις στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά και ζεύγος αυλακώσεων κάτω από την τροπίδωση. Τρεις παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά. 71215 (φωτ. 15, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο B7 – B8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,9, ύ. σζ. 4,8, δ. χ. ≈35. Πηλός Çandarli2_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές σκούρες προσµίξεις και καστανέρυθρες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση κάτω από το χείλος εσωτερικά. Παράλληλες αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος και στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 72216 (φωτ. 15, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,6, ύ. σζ. 4,7, δ. χ. ≈34. 212 όπως αρ. 67 213 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 119, αρ. 21 214 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 15, εικ. 2, αρ. CF28 215 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 43, πιν. 34, αρ. ΙΙΙ.80 216 Anderson: Stobi, σελ. 54, πίν. 40, αρ. 344. Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 42, πίν. 34, αρ. ΙΙΙ.70. Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 16, εικ. 2, αρ. CF26 43 Πηλός, Çandarli2_1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Ανάγλυφη ταινία κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Αυλάκωση λίγο πάνω από την τροπίδωση στο σώµα εξωτερικά. 73217 (φωτ. 15, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, υ, σζ, 3,7, δ. χ. 17. Πηλός Çandarli2_2_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Λεπτές, πυκνές, παράλληλες αυλακώσεις και µία χαµηλή ανάγλυφη ταινία στο χείλος, εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο κάτω µέρος του σώµατος, εξωτερικά. 74218 (φωτ. 16, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. ≈29. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Ανάγλυφη ταινία και τρεις παράλληλες αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εξωτερικά. 74.1 (φωτ. 16) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδού. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,35 75219 (φωτ. 16, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,5, ύ. σζ. 4,7, δ. χ. 29. Πηλός Çandarli2_2_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και µικροσκοπικές καστανές συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο χείλος εσωτερικά. 75.1 (φωτ. 16) ∆ιάχωρο D11, E10 – E11, στρώµα επίχωσης, εσωτερικά του κλιβάνού. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12, δ. χ. 28. 76220 (φωτ. 16, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,3, ύ. σζ. 3,75, δ. χ. ≈22. Πηλός Çandarli2_1_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθροκάστανο, ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις κάτω από το χείλος εσωτερικά. 76.1 ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδού. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 5,55, δ. χ. 16. 77221 (φωτ. 16, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο D9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,6, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. ≈30. 217 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 43, πίν. 34, αρ. ΙΙΙ.87. Papadopoulos: Torone, σελ. 580, εικ. 113, αρ. 14.25 218 όπως αρ. 73 219 Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 43, πίν. 34, αρ. ΙΙΙ.85 220 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 119, αρ. 22 221 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 25. Eiwanger: Demetrias τόµ. 2, σελ. 43, πίν. 34, αρ. ΙΙΙ.91. Papadopoulos: Torone, σελ. 581, εικ. 113, αρ. 14.28 44 Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. 78222 (φωτ. 16, πίν. 8, σχ. 7) ∆ιάχωρο e5 – e6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,6, ύ. σζ. 5,6, δ. χ. 28. Πηλός Çandarli2_1_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), µέτριας σκληρότητας, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 79223 (φωτ. 16, πίν. 8, σχ. 8) ∆ιάχωρο c13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 11,3, ύ. σζ. 2,8, δ. β. 10,4. Πηλός Çandarli1_2_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. Λεπτές, πυκνές οµόκεντρες αυλακώσεις στο τύµπανο. 79.1 (φωτ. 16) ∆ιάχωρο c14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,65, δ. β. 16. Πλατιές, αβαθείς αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά. 79.2 (φωτ. 17) ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,75, δ. β. 10. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά, την επιφάνεια έδρασης και το τύµπανο. 79.3 (φωτ. 17) ∆ιάχωρο e9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,9, δ. β. 11. Οµόκεντρες αυλακώσεις στο τύµπανο. 80224 (φωτ. 17, πίν. 8, σχ. 8) ∆ιάχωρο b9, στρώµα επιφανειακό Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,2, ύ. σζ. 2,8, δ. β. 24. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθρό (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, αρκετά στιλπνό εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. 80.1 (φωτ. 17) ∆ιάχωρο b13, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,7, δ. β. 21. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 81225 (φωτ. 17, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο b8, στρώµα επιφανειακό Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθροκάστανος (2,5 YR 4/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον εσωτερικά, θαµπό, ανοµοιογενές, εξωτερικά. Πυκνές, παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα και τη βάση εξωτερικά και στο τύµπανο. 82226 (φωτ. 17, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο f8, στρώµα καταστροφής. 222 Papadopoulos: Torone, σελ. 581 – 582, εικ. 113, αρ. 14.26 223 Papadopoulos: Torone, σελ. 582, εικ. 114, αρ. 14.38 224 Hayes: LRP, σελ. 322, εικ. 64, αρ. 3 225 όπως αρ. 80 226 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 191, αρ. 25 45 Τµήµα βάσης και σώµατος, µεγ. διάστ. 11,75, ύ. σζ. 2,45, δ. β. 11. Πηλός Çandarli1_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες καστανές, σφαιρικού σχήµατος, προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στο σώµα και στη µετάβαση προς τη βάση εξωτερικά. 82.1 (φωτ. 17) ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,2, δ. β. 14. Πλαστικά διαµορφωµένες ανάγλυφες νευρώσεις στο σώµα εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. 83227 (φωτ. 17, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο A18 – B18, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 13,2, ύ. σζ. 2,1, δ. β. 16. Πηλός Çandarli3, ανοιχτός καστανός (7,5 YR 6/4), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. 83.1 (φωτ. 17) ∆ιάχωρο A10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 11,9, δ. β. 15. 84228 (φωτ. 17, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,6, ύ. σζ. 1,7, δ. β. 13,5. Πηλός Çandarli2_2_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές και µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. Αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. 85229 (φωτ. 18, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο D3, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 1,9, δ. β. 10,2. Πηλός Çandarli2_2_1, ανοιχτός καστανός, (7,5 YR 6.4), πολύ σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Χαµηλή ακµή και αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα, εξωτερικά και στο τύµπανο. 85.2 (φωτ. 18) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,1, δ. β. 11. 86230 (φωτ. 18, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο A5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,7, ύ. σζ. 2,1, δ. β. 10. Πηλός Çandarli1_2_1, ανοιχτός, ερυθροκάστανος (5 YR 6/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, θαµπό, ανοµοιογενές εξωτερικά. ∆ύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια της βάσης. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. Πυκνές, παράλληλες αυλακώσεις στο τύµπανο. 227 Hayes: Knossos, σελ. 440, εικ. 5 228 Papadopoulos: Torone, σελ. 582, εικ. 114, αρ. 14.39 229 Πέτσας: Παλατιανό, σελ. 181, σχ. 17, αρ. 5 230 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 17, εικ. 2, αρ. CF50 46 87231 (φωτ. 18, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο C9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,1, ύ. σζ. 2,3, δ. β. 13. Πηλός Çandarli2_1_1, ανοιχτός καστανός (7,5 YR 6/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Πυκνές παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στην εσωτερική επιφάνεια της βάσης. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. 87.1 (φωτ. 18) ∆ιάχωρο A18 – B18, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,9, δ. β. 10 88232 (φωτ. 18, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,9, ύ. σζ. 2,4, δ. β. 14. Πηλός Çandarli1_2_2 (U), ερυθροκάστανος (5 YR 4/3), σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και κιτρινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εσωτερικά. Ζεύγος αυλακώσεων στη µετάβαση από το σώµα στη βάση. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια της βάσης. 89233 (φωτ. 18, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο b9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,4, ύ. σζ. 2,05, δ. β. 20. Πηλός Çandarli3, ωχρός καστανός (10 YR 6/3), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 4/4), ισχυρό, στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον, εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά και στη µετάβαση προς τη βάση. 90234 (φωτ. 18, πίν. 9, σχ. 8) ∆ιάχωρο D20, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,45, ύ. σζ. 2,55, δ. β. ≈25. Πηλός Çandarli2_1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. 91235 (φωτ. 18, πίν. 10, σχ. 8) ∆ιάχωρο, f5, κλείσιµο παρόδού. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,7, ύ. σζ. 1,75, δ. β. 12. Πηλός Çandarli2_1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός – µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Τρεις οµόκεντρες αυλακώσεις στον πυθµένα. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. 92236 (φωτ. 18, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο B15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,05, ύ. σζ. 2,55, δ. β. 11,5. 231 όπως αρ. 86 232 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 18, εικ. 2, αρ. CF48. Papadopoulos: Torone, σελ. 581 – 581, εικ. 114, αρ. 14.36 233 Yangaki: Eleutherna, σελ. 104, εικ. 4c 234 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 127, πίν. 30, αρ. 199.1 235 Boardman: Emporio σελ. 88, εικ. 26, αρ. 9 236 Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 39, αρ. 24 47 Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Πλαστικά διαµορφωµένες, ανάγλυφες νευρώσεις στο σώµα, εξωτερικά,. 93237 (φωτ. 19, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο D6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,2, ύ. σζ. 1,2, δ. β. 4,2. Πηλός Çandarli1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικρές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5YR 4/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά, θαµπό, έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. 94238 (φωτ. 19, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο a8, a10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 19, ύ. σζ. 3,4, δ. β. 15. Πηλός Çandarli2_1_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 94.1 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο a12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,1, δ. β. 16. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και έντονη αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στη βάση. 94.2 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο g8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,35, δ. β. 12. ∆ύο έντονες αυλακώσεις στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. Αποµιµήσεις τύπου Hayes 4 95239 (φωτ. 19, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο B13, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τέσσερα συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 20,2, ύ. σζ. 4,5, δ. χ. 23. Πηλός Çandarli4, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό, ανοµοιογενές, κατά τόπους απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά ανάγλυφη ταινία στο χείλος εσωτερικά. Λεπτή ανάγλυφη ταινία στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 95.1 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,7. 95.2 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδού. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,75. 95.3 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο A14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,05. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος, εξωτερικά. 95.4 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο E13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,3, δ. χ. ≈30. 95.5 (φωτ. 19) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,6, δ. χ. 14. 95.6 (φωτ. 20) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,95, δ. χ. 20. 95.7 (φωτ. 20) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,45, δ. χ. 22. 237 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 264, εικ. 48, αρ. 372.2 238 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 18, εικ. 2, αρ. CF51 239 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 121, πίν. 28, αρ. 187.2. Πέτσας: Παλατιανό, σελ. 181, σχ. 17, αρ. 5 48 96240 (φωτ. 20, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο a7, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,9, ύ. σζ. 1,95, δ. β. 13. Πηλός Çandarli5, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Αυλάκωση στον πυθµένα. Παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. 97241 (φωτ. 20, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο C10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,5, ύ. σζ. 2,9, δ. β. 13. Πηλός Çandarli4, κιτρινέρυθρο (7,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. ∆ύο οµόκεντρα ζεύγη αυλακώσεων εσωτερικά. Πλατιά αβαθής αυλάκωση και χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στη βάση εξωτερικά. Πυκνές, οµόκεντρες αυλακώσεις στο τύµπανο. 97.1 (φωτ. 20) ∆ιάχωρο D11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 11,9, δ. β. 12. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 97.2 (φωτ. 20) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10, δ. β. 11. 98242 (φωτ. 20, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο a10, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. σζ. 3,15, δ. χ. 15. Πηλός Çandarli5, ερυθρός (2,5YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και λίγες µικρές και µικροσκοπικές ερυθροκάστανες, σφαιρικού σχήµατος, προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8) ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 98.1 (φωτ. 20) ∆ιάχωρο B8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,8, δ. χ. 22. 99243 (φωτ. 20, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διαστ. 8,3, ύ. σζ. 3, δ. β. 14. Πηλός Çandarli5 κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Παράλληλες, πυκνές, παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά, στην εσωτερική επιφάνεια της βάσης και στο τύµπανο. 99.1 (φωτ. 20) ∆ιάχωρο a14, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,45. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 99.2 (φωτ. 21) ∆ιάχωρο b6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,1, δ. β. 11 240 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 17, εικ. 2, αρ. CF47 241 Papadopoulos: Torone, σελ. 581, εικ. 114, αρ. 14.35 242 Anderson: Stobi, σελ. 54, πίν. 40, αρ. 345 243 ∆εν βρέθηκε ακριβές παράλληλο. 49 Κεραµική Φώκαιας Η δεύτερη από τις παραγωγές που θα µας απασχολήσουν προέρχεται, όπως και η Çandarli, από το χώρο της Μικράς Ασίας. Τα προϊόντα της έχουν από πολύ νωρίς αναγνωριστεί και έχουν πλέον καθιερωθεί στη διεθνή βιβλιογραφία ως Phocaean Red Slip Ware, σύµφωνα µε την πρόταση του Hayes, καθώς το κέντρο παραγωγής τους εντοπίζεται στην περιοχή της Φώκαιας, στη Μικρά Ασία244. Στην ελληνική βιβλιογραφία απαντά συχνά ο όρος Φωκικά αγγεία ή κεραµική της Φώκαιας. Στην Ιταλική χρησιµοποιείται συχνά ο όρος Sigillata focese245 ενώ στα Γαλλικά ο όρος Sigillée phocéenne φαίνεται ότι έχει επικρατήσει από νωρίς246. Η παραγωγή είχε εντοπιστεί από νωρίς, όταν ο Waagé συµπεριέλαβε τα προϊόντα της στην τρίτη από τις κατηγορίες που διαµόρφωσε για την υστερορωµαϊκή λεπτή κεραµική247. Έκτοτε αυτή καθιερώθηκε ως Late Roman C Ware µέχρι την εποχή που ταυτίστηκε η προέλευσή της. Ο ίδιος επανέρχεται λίγα χρόνια αργότερα περιγράφοντας λεπτοµερέστερα το υλικό των αγγείων της κατηγορίας και επιχειρώντας να διατυπώσει ένα µοντέλο για τη διάδοσή τους. Παράλληλα εκφράζει και τις πρώτες εκτιµήσεις για την προέλευση της παραγωγής, χωρίς να την αποδίδει σε συγκεκριµένη περιοχή, αλλά εν γένει κάπου στα παράλια της ανατολικής Μεσογείου248. Η πληρέστερη περιγραφή της παραγωγής των αγγείων της Φώκαιας και η πρώτη προσπάθεια για τη διαµόρφωση συγκεκριµένης τυπολογίας έρχεται από τον Hayes το 1972249. Αυτός αποδίδει για πρώτη φορά µε σαφήνεια την παραγωγή στο γεωγραφικό χώρο της Μικράς Ασίας250 και πιο συγκεκριµένα στην περιοχή γύρω από την Πέργαµο251. Με βάση το σχήµα, διαµορφώνονται δέκα τύποι µε επί µέρους παραλλαγές. Παράλληλα καταρτίζεται κατάλογος για τα διακοσµητικά θέµατα που χρησιµοποιούνται και επιχειρείται η ένταξη των σχηµάτων και της διακόσµησης σε συγκεκριµένα χρονικά πλαίσια. Λίγα χρόνια µετά την έκδοση του Late Roman Pottery, το 1980, ο ίδιος ο Hayes ταυτίζει το κέντρο παραγωγής των αγγείων αυτών252 µε έναν εργαστηριακό χώρο, ο οποίος είχε εντοπιστεί νωρίτερα, στη Φώκαια της Μικράς Ασίας, όπου, µεταξύ 244 Hayes: LRP supp., σελ. 525 245 Archer: La sigillata focese 246 Mayet, Picon: Sigillée phocéenne 247 Waagé: Roman Pottery, σελ. 298 – 304 248 Waagé: Antioch, σελ. 51 – 52 249 Hayes: LRP, σελ. 323 – 370 250 Hayes: LRP, σελ. 323 251 Hayes: LRP, σελ. 369 252 Hayes: LRP supp., σελ. 525 50 άλλων, είχαν ανασκαφεί αποθέτες µε εργαστηριακά υπολείµµατα από την παραγωγή κεραµικής που µέχρι τότε ήταν γνωστή ως Late Roman C 253. Το µεγαλύτερο µέρος των αγγείων της παραγωγής αυτής προέρχεται βέβαια από τη Φώκαια, όπως αποδεικνύουν νεότερες έρευνες254, ωστόσο, ένα ακόµη κέντρο παραγωγής εντοπίζεται στη θέση Γρύνιον, στα βορειοδυτικά της Φώκαιας255. Παράλληλα εικάζεται ότι µπορεί να λειτουργούσαν και άλλα εργαστήρια που επιδίδονταν στην παραγωγή αντίστοιχων αγγείων, υπόθεση που ωστόσο ακόµη δεν έχει επιβεβαιωθεί256. Μετά το έργο του Hayes πάντως, η έρευνα έχει παραµείνει ουσιαστικά στάσιµη. Πληθώρα παραδειγµάτων έχουν έκτοτε δηµοσιευθεί, αλλά δεν υπήρξε µια συγκεντρωτική προσπάθεια που να τροποποιήσει ή να αναθεωρήσει την τυπολογία και τα συµπεράσµατα του Hayes. O Caradini το 1981 αρκείται σε µια συνοπτική παράθεση αποσπασµάτων από το Late Roman Pottery257, ενώ η νεότερη έρευνα χρησιµοποιεί, στο σύνολό της σχεδόν, το έργο του Hayes σαν σηµείο αναφοράς για τη λεπτή κεραµική δι ερυθρού επιχρίσµατος από τη Φώκαια258. Η παραγωγή αυτή ξεκινά ήδη από τον 4o αιώνα και στην περίοδο ακµής της, από τον 5ο µέχρι τον 7ο αιώνα, υπήρξε ένα από τα κυρίαρχα κεραµικά προϊόντα στις αγορές της ανατολικής Μεσογείου και βασικός ανταγωνιστής, για τα ακµαία τότε, εργαστήρια της βορείου Αφρικής259. Η διάδοσή της είναι ιδιαίτερα εκτεταµένη και καλύπτει ουσιαστικά ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη – µε εξαίρεση την περιοχή της Τυνησίας, όπου εντοπίζονται ελάχιστα µόνο παραδείγµατα – αλλά και τµήµατα της ηπειρωτικής ευρωπαϊκής χώρας (παραδείγµατα εντοπίζονται µέχρι τη βόρειο Ιταλία), τη Βρετανία260 καθώς και τα νότια παράλια του Ευξείνου Πόντου261. Η κεραµική της Φώκαιας χαρακτηρίζεται από λεπτόκοκκο, κοκκινωπό ή καστανέρυθρο πηλό µε µεγάλο αριθµό ασβεστιτικών προσµίξεων. Η εσωτερική και εξωτερική επιφάνεια των αγγείων καλύπτεται συνήθως από λεπτό, θαµπό επίχρισµα, σε αποχρώσεις αντίστοιχες µε αυτές του σώµατος του πηλού. Σε ορισµένες περιπτώσεις, ωστόσο, το επίχρισµα αυτό µπορεί να είναι αρκετά ισχυρό και ενίοτε να διακρίνεται από µεταλλική λάµψη262. 253 Langlotz: Phokaia 254 Mayet, Picon: Sigillée phocéenne, σελ. 133. 255 Empereur, Picon: un nouvel atelier, σελ. 143 – 145 256 Archer: La sigillata focese, σελ. 109 257 Atlante, σελ. 231 – 232 258 Archer: La sigillata focese, σελ. 109 259 Hayes: LRP, σελ. 323 260 Hayes: LRP supp., σελ. 525 – 526 261 Atlante, σελ. 232 262 Hayes: LRP, σελ. 323 51 Στο σηµείο αυτό αξίζει να σηµειωθεί µια παραλλαγή της παραγωγής, που απαντά σε πρώιµα αλλά και οψιµότερα παραδείγµατα. Τα χαρακτηριστικά της είναι ανάλογα µε εκείνα της παραγωγής Çandarli και ενισχύουν τη σχέση µεταξύ των δύο προϊόντων, που από πολύ νωρίς είχε επισηµάνει ο Hayes263 Συχνά µπορεί κανείς να διακρίνει στην εσωτερική επιφάνεια των αγγείων πλατιές, παράλληλες ταινίες, που διαµορφώνονταν κατά την προσπάθεια εξοµάλυνσής της µε τη χρήση κάποιου είδους σπάτουλας. Σε πολλές περιπτώσεις ωστόσο, η τελική επεξεργασία της επιφάνειας, τουλάχιστον εσωτερικά, γίνονταν µε τη χρήση βούρτσας, της οποίας τα λεπτά πυκνά ίχνη είναι ευδιάκριτα. Εντονότερα ίχνη, που διακρίνονται συνήθως στην εξωτερική επιφάνεια, µε τη µορφή ακανόνιστα διατεταγµένων αυλακώσεων, φαίνεται να έχουν διαφορετική προέλευση. Προέκυψαν πιθανότατα κατά την διαδικασία διαµόρφωσης των αγγείων σε περιστρεφόµενο τροχό, καθώς προσµίξεις µεγαλύτερου µεγέθους χάραξαν την επιφάνεια του νωπού πηλού παρασυρόµενες από τα χέρια του κεραµέα. Το χαρακτηριστικότερο όµως γνώρισµα των κεραµικών της Φώκαιας είναι η διαφοροποίηση του χρώµατος, που παρατηρείται συνήθως στο χείλος των αγγείων. Συχνά η εξωτερική επιφάνεια είναι αποχρωµατισµένη ή περισσότερο σκούρα. Το φαινόµενο αυτό εξηγείται καθώς η όπτηση των αγγείων γινόταν σε στοίβες (εικ. 7), χωρίς τη χρήση στηριγµάτων ή δοχείων όπτησης. Το αποτέλεσµα της διαδικασίας αυτής ήταν να µένει η εξωτερική επιφάνεια του χείλους εκτεθειµένη στα καυσαέρια του κλιβάνου και σε διαφορετικές συνθήκες όπτησης σε σχέση µε το υπόλοιπο αγγείο264. Η υπόθεση αυτή, που διατυπώθηκε από τον Hayes µε βάση την παρατήρηση των αγγείων, επιβεβαιώθηκε, όταν επισηµάνθηκε το κέντρο παραγωγής των αγγείων αυτών, όπου, µεταξύ άλλων, εντοπίστηκαν στοίβες πινακίων τα χείλη των οποίων είχαν κολλήσει µεταξύ (εικ. 8) τους κατά τρόπο αντίστοιχο µε αυτόν που είχε υποτεθεί265. Αντίθετα µε τα αγγεία της Περγάµου η παραγωγή της Φώκαιας χαρακτηρίζεται από ποικιλία διακοσµητικών τεχνικών και θεµάτων, που όµως απουσιάζουν από τα προϊµότερα και τα οψιµότερα παραδείγµατα της. Η χρήση σφραγιδοκύλινδρου µε πολλαπλές ακίδες, η διαµόρφωση παράλληλων και σπειροειδών αυλακώσεων, αλλά και τα εµπίεστα θέµατα, διαµορφώνουν ένα πλούσιο διακοσµητικό σύστηµα. 263 Hayes: LRP, σελ. 369 264 Hayes: LRP, σελ. 323 – 324 265 Langlotz: Phokaia, σελ. 380, εικ. 4 – 5. Hayes: LRP supp., σελ. 525 52 Κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα και στις αρχές του 6ου η χρήση του σφραγιδοκύλινδρου είναι γενικευµένη266. Από νωρίς υιοθετείται και ο εµπίεστος διάκοσµος, αρχικά µε φυτικά θέµατα, ενώ από τα µέσα περίπου του 5ου αιώνα εµπλουτίζεται µε µορφές ζώων και σταυρούς. Η τάση για διακόσµηση των αγγείων είναι έντονη µέχρι τα µέσα του 6ου αιώνα, όταν αρχίζει η σταδιακή υποχώρησή της. Στα τέλη του αιώνα και περίπου στο 600 η εµπίεστη τεχνική εκλείπει και τα αγγεία παραµένουν, στις περισσότερες περιπτώσεις, εντελώς ακόσµητα267, όπως ακριβώς συµβαίνει και µε τα προϊόντα των βορειοαφρικανικών εργαστηρίων δύο δεκαετίες νωρίτερα268. Ο Hayes, προχωρά στην κατηγοριοποίηση των αγγείων µε βάση τον εµπίεστο διάκοσµό, τα θέµατα και την διάταξή τους στην επιφάνεια του αγγείου, επιχειρώντας να εντάξει τις κατηγορίες αυτές σε συγκεκριµένα χρονολογικά πλαίσια269. Ενδεικτικό για τη σηµασία της προσπάθειας αυτής είναι ότι µέχρι σήµερα, παρά τις όποιες αδυναµίες, η κατηγοριοποίηση αυτή εξακολουθεί να χρησιµοποιείται κατά κόρον270. Στο σύνολο που µελετήθηκε, από τη νησίδα του υαλουργείου, απαντούν αρκετοί από τους τύπους που διακρίνει ο Hayes για την παραγωγή της Φώκαιας. Πιο συγκεκριµένα, εντοπίζεται ικανός αριθµός παραδειγµάτων που αποδίδονται στους τύπους 1, 2, 3, 5, και 10 και καλύπτουν ολόκληρο σχεδόν το χρονικό φάσµα της παραγωγής. Όπως θα φανεί και παρακάτω, η κεραµική της Φώκαιας αποτελεί την πολυπληθέστερη οµάδα λεπτής κεραµικής, στα πλαίσια του υπό εξέτασιν υλικού. Οι Πηλοί Η έντονη παρουσία ασβεστιτικών προσµίξεων στον πηλό των αγγείων της Φώκαιας αποτελεί το χαρακτηριστικότερο γνώρισµά τους, τουλάχιστον όσον αφορά τη σύσταση του πηλού271. Συχνά αυτές µπορεί να συνοδεύονται από µικρή ποσότητα άλλων προσµίξεων, κυρίως πυριτικών, οι οποίες όµως σχεδόν ποτέ δεν απαντούν σε µεγάλες συγκεντρώσεις. Παρά το γεγονός ότι η παραγωγή αυτή παρουσιάζει σχετική σταθερότητα ως προς τα γενικά χαρακτηριστικά των προϊόντων της272, εντοπίζονται επί µέρους παραλλαγές. Αυτές αφορούν συνήθως στο µέγεθος, στο σχήµα, στην πυκνότητα ή και στην υφή των ασβεστιτικών στοιχείων που εντοπίζονται αλλά και 266 Hayes: LRP, σελ. 324 267 Hayes: LRP, σελ. 346 268 Mackensen: Centres of production, σελ. 31 269 Hayes: LRP, σελ. 346 – 368 270 Archer: La sigillata focese, σελ. 109 271 Aloupi κ.α., σελ. 212 272 Hayes: LRP, σελ. 323 53 στην ενδεχόµενη παρουσία άλλων προσµίξεων, όπως για παράδειγµα φολίδων µαρµαρυγία. Με βάση τα παραπάνω λοιπόν διακρίνονται τρεις κύριες οµάδες, που παρουσιάζουν επί µέρους παραλλαγές. Οµάδα 1: Ο πηλός είναι συνήθως πολύ σκληρός, κοκκινωπός ή ερυθροκάστανος, αρκετά λεπτόκοκκος, όχι όµως όσο των αγγείων της παραγωγής Çandarli. Οι ασβεστιτικής σύστασης προσµίξεις αφθονούν αλλά είναι ορατές µακροσκοπικά σε µικρό µόνο ποσοστό και συχνά συνοδεύονται από µικροσκοπικές πυριτικές προσµίξεις καθώς και µερικές µικρού µεγέθους σκούρες, απροσδιόριστης σύστασης. Τέλος, βασικό γνώρισµα της µικροσκοπικής εικόνας του πηλού της οµάδας αυτής είναι και οι άφθονες µικρές ή µικροσκοπικές οπές, κυκλικές ή επιµήκεις. Τα χαρακτηριστικά που παραπάνω αναφέραµε οµοιάζουν µε εκείνα που εντοπίζονται σε ένα σύνολο αγγείων, τα οποία τυπολογικά ανήκουν στην παραγωγή της Φώκαιας, από την Ελεύθερνα της Κρήτης273. Τα αγγεία του συγκεκριµένου συνόλου, όπως αποδεικνύεται µε εργαστηριακές τεχνικές, αποτελούν κατά πάσα πιθανότητα προϊόντα των εργαστηρίων της Φώκαιας και έχουν φτάσει στην Κρήτη µέσω εισαγωγών274. Η ταύτιση της οµάδας που παραπάνω περιγράψαµε µε αυτή της Ελεύθερνας ούτε βέβαιη, ούτε ασφαλής µπορεί να είναι, δεδοµένου ότι στο σύνολο των Φιλίππων δεν πραγµατοποιήθηκε κανένα είδος εργαστηριακών αναλύσεων. Πάντως, λαµβανοµένης υπόψη της ποιότητας που συνήθως χαρακτηρίζει τα αγγεία αυτής της οµάδας, φαίνεται πιθανό να πρόκειται όντως για αντικείµενα εισαγόµενα από το µικρασιατικό κέντρο παραγωγής. Με βασικό κριτήριο το σώµα του πηλού διακρίνουµε τις ακόλουθες υποοµάδες: PHRSW1_1. Πηλός οµοιογενής, κοκκινωπός, µε λίγες µικρές και πολλές – άφθονες µικροσκοπικές, ασβεστιτικής σύστασης προσµίξεις, που έχουν συνήθως κυκλικό ή σχεδόν κυκλικό σχήµα. Συχνά δεν είναι συµπαγείς, αλλά διακρίνονται µόνο από ένα λευκό δακτύλιο. PHRSW1_2. Ο πηλός έχει σύσταση και αναλογίες αντίστοιχες µε την προηγούµενη παραλλαγή, αλλά είναι σαφώς σκουρότερο και οι προσµίξεις προβάλλονται πολύ εντονότερα στο σώµα του πηλού275. PHRSW1_3. Ο πηλός δεν διαφοροποιείται ως προς τη σύσταση από τις προηγούµενες παραλλαγές, είναι ωστόσο εξαιρετικά σκληρός, και σχεδόν 273 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 55 274 Aloupi κ.α., σελ. 211 275 Η παραλλαγή αυτή αντιστοιχεί στην περίπτωση που περιγράφει ο Hayes (Hayes: LRP, σελ. 323) 54 υαλοποιηµένος. Τα παραδείγµατα της οµάδας αυτής είναι χαρακτηριστικά καθώς διατηρούνται χωρίς αλλοιώσεις στην επιφάνειά τους, ενώ το χρώµα τους, τόσο του πηλού όσο και του επιχρίσµατος, είναι αρκετά σκούρο. Οµάδα 2: Ο πηλός δεν διαφοροποιείται ριζικά από την οµάδα 1. Είναι εξίσου λεπτόκοκκος αλλά το χρώµα του είναι συνήθως πιο ανοιχτό. Οι ασβεστιτικές προσµίξεις στην οµάδα αυτή είναι περιορισµένες ως προς τον αριθµό τους αλλά συχνά έχουν εµφανώς µεγαλύτερο µέγεθος, σε σύγκριση µε τα παραδείγµατα της προηγούµενης. Οι πυριτικής σύστασης προσµίξεις δεν απουσιάζουν, κάποτε µάλιστα εντοπίζονται σε αξιοσηµείωτες συγκεντρώσεις. Επιπλέον, σε ορισµένες περιπτώσεις, µπορεί κανείς να διακρίνει µικροσκοπικές, σκούρου χρώµατος προσµίξεις. Ανάλογα µε το πλήθος των πυριτικών προσµίξεων που συµπεριλαµβάνονται στον πηλό διακρίνουµε δύο υποοµάδες. PHRSW2_1: Κύριες προσµίξεις είναι οι ασβεστιτικές, ενώ τα πυριτικά στοιχεία που εντοπίζονται είναι περιορισµένα ή απουσιάζουν εντελώς. PHRSW2_2: Οι ασβεστιτικές προσµίξεις εξακολουθούν να αποτελούν το πλέον ευδιάκριτο στοιχείο του πηλού, η παρουσία τους όµως περιορίζεται περαιτέρω. Αντίθετα, οι µικροσκοπικού µεγέθους, διάφανες, πυριτικής σύστασης προσµίξεις απαντούν σε αξιοσηµείωτες συγκεντρώσεις. Τα παραδείγµατα της συγκεκριµένης οµάδας φέρουν συνήθως αρκετά πιο στιλπνό επίχρισµα, το οποίο σε ορισµένες περιπτώσεις οµοιάζει µε εκείνο των βορειοαφρικάνικων αγγείων. Οµάδα 3: Ο πηλός είναι εξαιρετικά λεπτόκοκκος, ανοιχτόχρωµος, πλούσιος σε ασβεστιτικές προσµίξεις, µε παρουσία κοκκινωπών προσµίξεων και φολίδων µαρµαρυγία, σε αρκετές περιπτώσεις. Πρόκειται για την παραλλαγή που περιγράφει ο Hayes276 και συνδέει την παραγωγή της Φώκαιας µε αυτή των αγγείων Çandarli. Η ίδια παραλλαγή φαίνεται να εντοπίζεται σε µικρό ποσοστό και στην Ελεύθερνα από τη Voght η οποία διατυπώνει και την υπόθεση ότι µπορεί να πρόκειται για προϊόντα από το εργαστήριο του Γρύνιου277. Στο σύνολο των Φιλίππων διακρίνονται δύο επί µέρους παραλλαγές µε βασική διαφορά την παρουσία ή απουσία φολίδων µαρµαρυγία. PHRSW3_1. Με παρουσία µικροσκοπικών φολίδων µαρµαρυγία. PHRSW3_2. Χωρίς να εντοπίζονται φολίδες µαρµαρυγία. 276 Hayes: LPR, σελ. 336 277 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 56 55 Τύπος Hayes 1 (αρ. 100 – 126) Ο τύπος 1 αποτελεί τον πιο στενό συνδετικό κρίκο µεταξύ της παραγωγής Çandarli και αυτής της Φώκαιας. Το σχήµα του ουσιαστικά ταυτίζεται µε αυτό του τύπου 4, που παραπάνω αναφέραµε για την κεραµική της Περγάµου278. Πρόκειται δηλαδή για ανοιχτά πινάκια µε κοίλο σώµα, η καµπυλότητα του οποίου µεταβάλλεται έντονα στο άνω τµήµα του, και χείλος κάθετο, συχνά νεύον προς το εσωτερικό, διαµορφωµένο από την άνω απόληξη του σώµατος. Η βάση, στις περισσότερες περιπτώσεις διαµορφώνεται από χαµηλό πόδιο, το ύψος του οποίου µπορεί να διαφοροποιείται σηµαντικά. Ο Hayes διακρίνει τέσσερις βασικές παραλλαγές του τύπού. Η πρώτη από αυτές (1A)(αρ. 100 – 112) αποτελεί ουσιαστικά τη συνέχεια του τύπου Çandarli 4. Το χείλος είναι συνήθως ελαφρώς νεύον προς το εσωτερικό και η βάση διαµορφώνεται από χαµηλό πόδιο τριγωνικής διατοµής. Η χαρακτηριστική τροπίδωση, που παρατηρείται στα αγγεία της Περγάµου, εντοπίζεται και στο παράλληλο της Φώκαιας, που ωστόσο διαφοροποιείται από το προγενέστερο σχήµα σε κάποια σηµεία τού. Η βασικότερη διαφορά µεταξύ των δύο είναι η ένταση στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα (βλ. αρ. 111), παράλληλα σχεδόν µε την περίµετρο της βάσης, που παρατηρείται σε αρκετά παραδείγµατα του τύπου 1Α. Στα µορφολογικά πλαίσια του τύπου 1Α πρέπει να ενταχθεί και µία παραλλαγή µε χείλος που στρέφεται έντονα προς το εσωτερικό και παρουσιάζει ιδιαίτερα µεγάλο πάχος. Η παραλλαγή αυτή δεν αναφέρεται από τον Hayes αλλά αρκετά αργότερα απαντά στο σύνολο της Γόρτυνας και επισηµαίνεται ως τύπος 1E (αρ. 107 – 110)279 Ακολούθως, η εξέλιξη του τύπου τείνει σε χείλος ολοένα και περισσότερο κάθετο, σώµα µε ενιαία καµπυλότητα, χωρίς την τροπίδωση που παραπάνω περιγράψαµε, και χαµηλότερη βάση. Η δεύτερη (1Β)(αρ. 113) και τρίτη (1C)(αρ. 114 - 116) παραλλαγή αφορούν αγγεία µε λιγότερο έντονη τη µεταβολή της καµπυλότητα στο άνω µέρος του αγγείου, βάση χαµηλότερη, µε βαρύτερες αναλογίες, και τύµπανο σε µικρή υποχώρηση. Η παραλλαγή C διαφοροποιείται από την προηγούµενη ελαφρώς, ως προς τη διαµόρφωση του χείλους, το οποίο παρουσιάζει µικρή ένταση εσωτερικά και εξωτερικά στην άνω απόληξη τού. Στη τελευταία παραλλαγή (1D)(αρ. 117 – 128) το σώµα παρουσιάζει ενιαία καµπυλότητα και µικρή ένταση στην άνω εξωτερική του απόληξη, προκειµένου να διαµορφωθεί το χείλος. Παράλληλα περιορίζεται περαιτέρω το ύψος της βάσης, που τώρα διαµορφώνεται από ένα πλατύ ανάγλυφο δακτύλιο ενώ το τύµπανο βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση (βλ. αρ. 116). 278 Βλ., σελ. 38 – 48 279 Rizzo: LRC, σελ. 55 56 Από τα αγγεία του τύπου 1 απουσιάζει η ενσφράγιστη διακόσµηση, ενώ τα υπόλοιπα διακοσµητικά µέσα περιορίζονται σε παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην επιφάνεια των αγγείων. Εξαίρεση αποτελούν ορισµένα παραδείγµατα του τύπου 1C που ενίοτε φέρουν στο χείλος, εξωτερικά, διακόσµηση µε σφραγιδοκύλινδρο280. Ο πηλός ταυτίζεται στις περισσότερες περιπτώσεις µε τον τυπικό πηλό της παραγωγής της Φώκαιας. Σε ορισµένα παραδείγµατα ωστόσο τα χαρακτηριστικά του είναι αντίστοιχα µε αυτά των αγγείων της Περγάµου (αρ. 104, 111 – 113) ενισχύοντας περαιτέρω τη σχέση µεταξύ των δύο παραγωγών281. Οι οµοιότητες, τόσο οι τυπολογικές, όσο και αυτές που αφορούν τον πηλό και το επίχρισµα, καθιστούν σε ορισµένες περιπτώσεις δύσκολο το διαχωρισµό ανάµεσα σε παραδείγµατα των δύο παραγωγών. Η δυσκολία αυτή ώθησε κάποιους µελετητές, µεταξύ των οποίων και τον ίδιο το Hayes282, στη χρήση µιας ενδιάµεσης κατηγορίας, που ενσωµατώνει τα χαρακτηριστικά και των δύο παραγωγών283. Ο τύπος 1 είναι διαδεδοµένος σε ολόκληρη σχεδόν την ανατολική Μεσόγειο. Εντοπίζεται, όπως είναι φυσικό στην στα µικρασιατικά παράλια284, στη βόρεια ακτή της Αφρικής, από την Αίγυπτο285 µέχρι την Κυρηναϊκή286, στην Ιταλική χερσόνησο287, σε περιορισµένη όµως ποσότητα, καθώς και στη Βαλκανική288. Από τον ελλαδικό χώρο γνωρίζουµε παραδείγµατα στη Γόρτυνα289, στο Καστέλι Κισσάµου290, στην Κνωσό291, στη Χίο292, στο Άργος293, στην Κόρινθο294, στην Αθήνα295, στους ∆ελφούς296, στη Θεσσαλονίκη297, στην Τορώνη298 και στη Θάσο299, 280 Hayes: LRP, σελ. 324 – 325 281 Hayes: LRP, σελ. 326 282 Hayes: Knossos, σελ. 440. Papadopoulos: Torone, σελ. 582 – 583 283 Τα παραδείγµατα που εντάσσονται στην µεταβατική αυτή κατηγορία έχουν συµπεριληφθεί στον τύπο 1Α και Çandarli 4 και διαφοροποιούνται από τα υπόλοιπα καθώς ο πηλός τους ανήκει στην οµάδα PHRSW_3, και Çandarli2_2 αντίστοιχα. 284 Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΧΙ, αρ. 967. Williams: Anemurium, σελ. 47, εικ. 22, αρ. 262 – 263. Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 55 – 56, αρ. 1 – 8 285 Hayes: LRP, σελ. 326, εικ. 65, αρ. 4 286 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381, εικ. 71, αρ. 686. Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 386 Appendix D. 37, 287 Archer: La sigillata focese, σελ. 115 – 116. Hayes: LRP, σελ. 326, αρ. 8. 288 Anderson: Stobi, σελ. 59 – 60, πίν. 46, αρ. 394 – 396 289 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 180, πίν. 1, σελ. 181, πίν. 2. Rizzo: LRC, σελ. 57 – 58, πίν. VIIIa – l. 290 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 184, πίν. 5 291 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 190, αρ. 16. Hayes: Knossos, σελ. 438, εικ. 4, αρ. Α19, σελ. 440, εικ. 5, αρ. Α40 292 Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 127 – 129, σελ. 239, εικ. 18, αρ. 160 - 161 293 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 176 – 177, πίν. 43, αρ. 287.1, σελ. 178, πιν. 43, αρ. 291.1 294 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 58, εικ. 10, αρ. 120. Sanders: Panayia field, σελ. 458. Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 254, 262. 295 Waagé: Roman Pottery, σελ. 297, πίν. ΙΧ, αρ. 160, σελ. 300, πίν. ΙΧ, αρ. 216 – 217. Hayes: LRP, σελ. 326, εικ. 65, αρ. 3. Robinson: Chronology, σελ. 113, πίν. 71, αρ. Μ310 57 ενώ παραδείγµατα έχουν εντοπιστεί και σε άλλα οικοδοµικά σύνολα της πόλης των Φιλίππων300. Ο τύπος 1 είναι το πρωιµότερο σχήµα στην παραγωγή της Φώκαιας. Φαίνεται ότι εµφανίζεται στα τέλη του 4ου αιώνα και συνεχίζεται µέχρι το τρίτο τέταρτο του 5ού. Η πρώτη από της παραλλαγές του χρονολογείται, σύµφωνα µε τον Hayes, από τα τέλη του 4ου αιώνα µέχρι τις αρχές του επόµενού. Οι υπόλοιπες παραλλαγές είναι οψιµότερες και ανάγονται εξ ολοκλήρου στον 5ο αιώνα. Πιο συγκεκριµένα, οι τύποι 1Β και 1D χρονολογούνται από τις αρχές του αιώνα µέχρι το 475 περίπου, ενώ η παραλλαγή 1C φαίνεται ότι καλύπτει το πρώτο µισό του 5ου αιώνα301. Νεότερες µελέτες αποδέχονται τις παραπάνω προτάσεις για τη χρονολόγηση των αγγείων αυτών. Προβληµατικό παραµένει, ωστόσο, το κενό µισού και πλέον αιώνα που χωρίζει τη λειτουργία του εργαστηρίου του Çandarli, αν υποθέσουµε ότι αυτό συνέχισε να λειτουργεί µέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 4ου αιώνα, και της προτεινόµενης αφετηρίας των εργαστηρίων της Φώκαιας. Τύπος Hayes 1A 100302 (φωτ. 21, πίν. 10, σχ. 9) ∆ιάχωρο a14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7, ύ. σζ. 4,1, δ. χ. ≈37. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 101303 (φωτ. 21, πίν. 11, σχ. 9) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15, ύ. σζ. 3,9, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές οπές, πιο ανοιχτόχρωµος στον πυρήνα. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον εσωτερικά, λεπτότερο, έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. Λεπτές πυκνές, παράλληλες αυλακώσεις στο χείλος εσωτερικά. ∆ύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 101.1 (φωτ. 21) ∆ιάχωρο D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 8,7, δ. χ. 27. 296 Petridis: Delphes, σελ. 220 – 221, εικ. 72 – 73, πίν. 132 – 133, αρ. CF48 – CF50 297 Hayes: LRP, σελ. 326, εικ. 65, αρ. 1 – 4, 5, & 7 298 Papadopoulos: Torone, σελ. 583 – 585, εικ. 115 – 117, αρ. 14.45 – 14.64 299 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 18, εικ. 3, αρ. CF53 - 57 300 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 161, αρ. Ε73, Ε74 301 Hayes: LRP, σελ. 326 – 327 302 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381, εικ. 71, αρ. 686.1 303 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 42, πίν. 34, αρ. ΙΙΙ.71 58 101.2 (φωτ. 21) ∆ιάχωρο A13, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,7, δ. χ. 34. 100.3 (φωτ. 21) ∆ιάχωρο E12, καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,7. 102304 (φωτ. 21, πίν. 11, σχ. 9) ∆ιάχωρο b9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,3, ύ. σζ. 3,1, δ. χ. 32. Πηλός PHRSW1_1, ερυθροκάστανος (5 YR 5/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο και κατά τόπους σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο λεπτές ανάγλυφες ταινίες στο χείλος εσωτερικά. 103305 (φωτ. 21, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο a14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13,85, ύ. σζ. 4,2, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους εξωτερικά. 104306 (φωτ. 21, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,5, ύ. σζ. ≈5,4, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW3_2, ερυθροκίτρινος (7,5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στο µεγαλύτερο µέρος των οστράκων εξωτερικά. Τρεις λεπτές ανάγλυφες ταινίες στο χείλος εσωτερικά. Αυλάκωση και λεπτή ανάγλυφη ταινία στο σηµείο µεταβολής του σώµατος εσωτερικά. 105307 (φωτ. 21, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο A9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,5, ύ. σζ. 4,75, δ. χ. 30 Πηλός PHRSW1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. 106308 (φωτ. 22, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο d4, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13,3, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 29. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκούρο και αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αβαθείς, λεπτές, παράλληλες αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εξωτερικά. 304 Anderson: Stobi, σελ. 59, πίν. 46, αρ. 394 305 Papadopoulos: Torone, σελ. 584, εικ. 116, αρ. 14.55 306 Papadopoulos: Torone, σελ. 583, εικ. 115, αρ. 14.47 307 Papadopoulos: Torone, σελ. 584, εικ. 115, αρ. 14.51. Hayes: LRP, σελ. 326, εικ. 65, αρ. 3 308 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 176 – 177, πίν. 43, αρ. 287.1 59 107309 (φωτ. 22, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο b9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16, ύ. σζ. 5,05, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆υο λεπτές, παράλληλες αυλακώσεις στο σηµείο µεταβολής της καµπυλότητας του σώµατος εξωτερικά. 107.1 (φωτ. 22) ∆ιάχωρο A10 – A12, B11 – B12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,3, δ. χ. 21. 108310 (φωτ. 22, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο D10, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12,8, ύ. σζ. 3,85, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Λεπτή ανάγλυφη ταινία στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 109311 (φωτ. 22, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,5, ύ. σζ. 3,55, δ. χ. ≈28. Πηλός PHRSW1_1 / 2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες και καστανές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, και αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. 109.1 ∆ιάχωρο E15, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,45, δ. χ. ≈27 110312 (φωτ. 22, πίν. 11, σχ. 10) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Πλατιές, αβαθείς αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 110.1∆ιάχωρο g8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,8, δ. χ. ≈22. 111313 (φωτ. 22, πίν. 12, σχ. 10) ∆ιάχωρο a13, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,55, ύ. σζ. 3,9, δ. β. 11,4. 309 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 18, εικ. 3, αρ. CF56. Robinson: Chronology, σελ. 113, πίν. 71, αρ. Μ310. Rizzo: LRC, σελ. 58, πίν. 8l 310 Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΧΙ, αρ. 967 311 όπως αρ. 108 312 όπως αρ. 108 313 Hayes: LRP, σελ. 326, εικ. 65, αρ. 2 60 Πηλός PHRSW3_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά, οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 111.1 (φωτ. 22) ∆ιάχωρο b13, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 11,2, δ. β. 11. 111.2 (φωτ. 23) ∆ιάχωρο e5, e6, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,1, δ. β. 10. 112314 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο b10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διαστ. 12,6, ύ. σζ. 2,4, δ. β. 20. Πηλός PHRSW3_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικρές χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6) ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. Τύπος Hayes 1B 113315 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,1, ύ. σζ. 3,8, δ. χ. ≈11. Πηλός PHRSW3_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. Ανάγλυφη ταινία κάτω από το χείλος εσωτερικά. Τύπος Hayes 1C 114316 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο C9, D9, E9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9, ύ. σζ. 3,75, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά αυλάκωση κάτω από το χείλος εξωτερικά. 115317 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο Β14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,8, ύ. σζ. 3,25, δ. χ. 34. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, έντονα αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους 116318 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 2,9, δ. χ. 18. 314 Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 239, εικ. 18, αρ. 161 315 Papadopoulos: Torone, σελ. 583, εικ. 115, αρ. 14.48. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 127. Papadopoulos: Torone, σελ. 583, εικ. 115, αρ. 14.48 316 Hayes: LRP, σελ. 326, εικ. 65, αρ. 6 317 Rizzo: LRC σελ. 57, πίν. 8e 318 Papadopoulos: Torone, σελ. 584, εικ. 115, αρ. 14.53. Hayes: Saraçhane, σελ. 92, εικ. 31, αρ. 10.1. Rizzo: LRC, σελ. 57, πίν. 8f 61 Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στο χείλος εξωτερικά. Τύπος Hayes 1D 117319 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο B7 – B8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13, ύ. σζ. 4,45, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο και κατά τόπους σκούρο στο χείλος εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 117.1 (φωτ. 23) ∆ιάχωρο e14, στρώµα καταστροφής, µέγ. διάστ. 4,8. 118320 (φωτ. 23, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο d4, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7, ύ. σζ. 2,8, δ. χ. 13.8. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς αποχρωµατισµένο στην άνω απόληξη του χείλους. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 118.1 (φωτ. 23) ∆ιάχωρο D11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, δ. χ. 20. 119321 (φωτ. 24, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,15, ύ. σζ. 2,65 δ. χ. 15. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στο χείλος εξωτερικά. 119.1 ∆ιάχωρο A9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, δ. χ. 15,5. 120322 (φωτ. 24, πίν. 12, σχ. 11) ∆ιάχωρο A10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 14. Έντονη καύση σε µεγάλο τµήµα του οστράκού. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες – αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Μία λεπτή ανάγλυφη ταινία κάτω από το χείλος εξωτερικά. 121323 (φωτ. 24, πίν. 13, σχ. 11) ∆ιάχωρο B15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,1, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. 18. 319 Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 46, αρ. 395 320 όπως αρ. 117 321 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 58, εικ. 10, αρ. 120. Papadopoulos: Torone, σελ. 585, εικ. 116, αρ. 14.63 322 Waagé: Roman Pottery, σελ. 297, πίν. ΙΧ, αρ. 160. Papadopoulos: Torone, σελ. 585, εικ. 116, αρ. 14.61 323 Papadopoulos: Torone, σελ. 584, εικ. 116, αρ. 14.59 62 Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 122324 (φωτ. 24, πίν. 13, σχ. 11) ∆ιάχωρο A5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 4,6, δ. χ. ≈24. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό, εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ταινία σε µικρή υποχώρηση κάτω από το χείλος εσωτερικά. Πλατιές, αβαθείς αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 123325 (φωτ. 24, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο A5, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,1, ύ. σζ. 3,8, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο λεπτές ανάγλυφες ταινίες στο χείλος εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο χείλος εξωτερικά. 124326 (φωτ. 24, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,2, ύ. σζ. 2,1 δ. χ. 14 Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και κατά τόπους αποχρωµατισµένο εξωτερικά. 125327 (φωτ. 24, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, ύ. σζ. 2, δ. χ. 16. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο εξωτερικά. Πλατιά αβαθής αυλάκωση κάτω από το χείλος εξωτερικά. 125.1 (φωτ. 24) ∆ιάχωρο b11, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, δ. χ. 17. 126328 (φωτ. 24, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 2,85, δ. χ. 20. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Λεπτή αβαθής αυλάκωση στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 324 Rizzo: LRC, σελ. 58, πίν. 8h 325 Papadopoulos: Torone, σελ. 585, εικ. 116, αρ. 14.62 326 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381, εικ. 71, αρ. 686.3 327 όπως αρ. 124 328 Papadopoulos: Torone, σελ. 584 – 585, εικ. 116, αρ. 14.60 63 127329 (φωτ. 25, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,05, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 15. Πηλός PHRSW1_2 / 1_1, ανοιχτός ερυθροκίτρινος (5 YR 6/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες καστανές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 5/4), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερικά επιφάνεια του χείλους. Τύπος Hayes 2 (αρ. 128 – 176) Πρόκειται για τύπο εύκολα αναγνωρίσιµο, µε πινάκια, το µέγεθος των οποίων παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία. Το σώµα είναι κοίλο και ανοιχτό. Ο πυθµένας, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι ελαφρώς κοίλος, ενώ άλλοτε µπορεί να είναι κυρτός στο κεντρικό του τµήµα. Το χείλος χαρακτηρίζεται από πλατύ δακτύλιο, επικλινή προς το εσωτερικό. Εξωτερικά, στη µετάβαση προς το σώµα, διαµορφώνεται, συχνά, πλατιά αβαθής σκοτία. Η βάση είναι κυκλική και διαµορφώνεται από την κάτω απόληξη του σώµατος, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως επίπεδο, σε µικρή υποχώρηση. ∆ιακρίνονται τρεις κύριες παραλλαγές. Η πρώτη από αυτές (2Α)(αρ. 128 – 147) αφορά αγγεία µεγάλους µεγέθους, µε τον δακτύλιο του χείλους να είναι ιδιαίτερα πλατύς και έντονα επικλινής προς το εσωτερικό. Στα αγγεία του τύπου αυτού η µετάβαση από το χείλος στο σώµα εσωτερικά γίνεται µε έντονη γωνία (βλ. αρ. 133 – 136 κ. α.) ή µε µια πλατιά, επικλινή προς το εσωτερικό επιφάνεια (βλ. αρ. 137, 14 κ. α.), ενώ εξωτερικά διαµορφώνεται συνήθως σκοτία, σε ορισµένες περιπτώσεις αρκετά πλατιά(βλ. αρ. 135 -138). Τα αγγεία της δεύτερης παραλλαγής (τύπος 2Β) (αρ. 148 – 163) είναι µικρότερα σε µέγεθος, το χείλος τείνει περισσότερο προς τον οριζόντιο άξονα και η µετάβαση προς το σώµα γίνεται περισσότερο οµαλά, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά. Στην τελευταία και λιγότερα διαδεδοµένη παραλλαγή (2C) (αρ. 164 – 166) το χείλος, νεύον προς το εξωτερικό, διαµορφώνεται ουσιαστικά από την άνω απόληξη του σώµατος και διαφοροποιείται από αυτό µόνο χάρη σε µια πλατιά ανάγλυφη ταινία στην εσωτερική επιφάνεια του( βλ. αρ. 164 – 165) ή µια λεπτή αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος (βλ. αρ. 166) Στον τύπο 2 εντοπίζεται, για πρώτη φορά, η συστηµατική χρήση εµπίεστου διακόσµου σε αγγεία της Φώκαιας, ιδιαίτερα στα µεγάλου µεγέθους αγγεία της παραλλαγής 2Α. Αντίθετα, στις υπόλοιπες εκδοχές του τύπου, ο πυθµένας των αγγείων παραµένει συνήθως ακόσµητος330. 329 Papadopoulos: Torone, σελ. 584, εικ. 116, αρ. 14.57 330 Hayes: LRP, σελ. 327 64 Το πιο συνηθισµένο διακοσµητικό θέµα απαρτίζεται από σύνολο φύλλων φοίνικα, ακτινωτά διατεταγµένων στο κέντρο του πυθµένα, που συµπληρώνονται από µία ή δύο ζώνες, οριζόµενες από αυλακώσεις, µε επαναλαµβανόµενα εµπίεστα θέµατα331, όπως οµόκεντρους κύκλους και ρόδακες. Τόσο η διάταξη, όσο και τα θέµατα του εµπίεστου διακόσµου στα αγγεία του τύπου 2 αντανακλούν άµεσες επιρροές ή ακόµη και προσπάθεια µίµησης των βορειοαφρικανικών αγγείων, του κυριότερου ανταγωνιστή στην αγορά λεπτής κεραµικής της ανατολικής Μεσογείου. Ο πηλός των αγγείων του τύπου 2 δε διαφοροποιείται από τα τυπικά χαρακτηριστικά της παραγωγής. Πάντως, αξίζει να σηµειωθεί, ότι πολλά από τα παραδείγµατα δεν είναι επαρκώς ψηµένα, γεγονός στο οποίο οφείλεται η πορτοκαλί απόχρωση που συχνά χαρακτηρίζει την επιφάνειά τους332, Ο τύπος είναι αρκετά διαδεδοµένος σε όλη τη ζώνη επιρροής των εργαστηρίων της Φώκαιας. Εντοπίζεται στις µικρασιατικές ακτές333, στην Κυρηναϊκή334, στην Ιταλική χερσόνησο335, αν και η παρουσία του εκεί είναι εξαιρετικά περιορισµένη, και στη Βαλκανική336. Τέλος µεµονωµένα παραδείγµατα εντοπίζονται ακόµη και στη Βρετανία337. Στον ελλαδικό χώρο πινάκια του τύπου 2 βρέθηκαν στη Γόρτυνα338, στα Μάταλλα339, την Κνωσό340, στο Άργος341, στην Κόρινθο342, στην Αθήνα343, στη Σίφνο344, στην Κέρκυρα345, στις Λουλουδιές Πιερίας346, στη Θεσσαλονίκη347, στην Τορώνη348 και στη Θάσο349 καθώς και σε άλλες θέσεις της πόλης των Φιλίππων350. Σύµφωνα µε τον Hayes, ο τύπος 2 κάνει την εµφάνισή του κάποια στιγµή στο 2ο µισό του τέταρτου αιώνα. Το πρωιµότερο γνωστό παράδειγµα, υποστηρίζει ο Hayes, 331 Hayes: LRP, σελ. 346 - 347 332 Hayes: LRP, σελ. 327 333 Waagé: Antioch, σελ. 53 – 54, πίν. Χ, αρ. 910 & 922. Williams: Anemurium, σελ. 47 – 48, εικ. 22, αρ. 265 – 268. Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 56, αρ. 8 – 9 334 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381, εικ. 71, αρ. 687 335 Archer: La sigillata focese, σελ. 115 – 116 336 Hayes: LRP, σελ. 327, αρ, 3. Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 46, αρ. 397 – 400. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, αρ. 4 337 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 273, Appendix D.3 338 Rizzo: LRC, σελ. 58, πιν. ΙΧa – g. Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 180 – 181, πίν. 1 – 2, 339 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 184, πίν. 5 340 Sackett: Knossos, σελ. 251, πίν. 190, αρ. 17 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 184 – 185, πίν. 5 – 6. Hayes: Villa Dionysos, σελ. 182, εικ. 4, αρ. 53 341 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 177 – 178, πίν. 43, αρ. 288 – 290 & 292 342 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, εικ. 3, αρ. 1-9, 1-10 343 Hayes: LRP, σελ. 327 – 328, εικ. 66, αρ. 1 – 2 & 7 344 Brock: Siphnos, σελ. 71, εικ. 15, αρ. 2 345 Hayes: LRP, σελ. 327 346 Poulter: Louloudies, σελ. 504 347 Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ. 4 – 6 348 Papadopoulos: Torone, σελ. 585 – 588, εικ. 117 – 118, αρ. 14.65 – 14.84 349 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 18, εικ. 3, αρ. CF58 – 59 350 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 161 – 162, αρ. Ε75 65 προέρχεται από ένα σύνολο του 370, στην Αγορά των Αθηνών, ενώ τα µέσα του επόµενου αιώνα προτείνoνται για το τέλος του τύπου 2. Όσον αφορά τις επί µέρους παραλλαγές δεν τίθενται ξεκάθαρα χρονολογικά όρια. Σε γενικές γραµµές πάντως, ο τύπος 2Α θεωρείται πρωιµότερος, όσον αφορά την εµφάνισή του, αλλά πιθανότατα συνυπήρξε µε τον τύπο 2B µέχρι τα µέσα του 5ου αιώνα. Τέλος η τρίτη παραλλαγή του τύπου φαίνεται ότι αποτελεί επίσης πρώιµη εκδοχή καθώς παραδείγµατά της απαντούν σε σύνολα που χρονολογούνται στο δεύτερο µισό του 4ου αιώνα351. Τύπος 2Α 128352 (φωτ. 25, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 11,5, ύ. σζ. 3,65, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη και την κάτω επιφάνεια του χείλους. Χαµηλή ανάγλυφη ταινία στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 128.1 (φωτ. 25) ∆ιάχωρο Α8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,2, δ. χ. 30. 129353 (φωτ. 25, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο a12, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,55, ύ. σζ. 3,8, δ. χ. ≈32. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, έντονα απολεπισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους και αποχρωµατισµένο στην κάτω επιφάνειά τού. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 130354 (φωτ. 25, πίν. 13, σχ. 12) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,6, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. ≈26. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην κάτω επιφάνεια και την εξωτερική περιφέρεια του χείλους. ∆ύο λεπτές ανάγλυφες ταινίες στην κάτω επιφάνεια του χείλους. 131355 (φωτ. 25, πίν. 14, σχ. 12) ∆ιάχωρο a12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,8, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους απολεπισµένο εσωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια και στην κάτω επιφάνεια του χείλους. 351 Hayes: LRP, σελ. 328 – 329 352 Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 32, αρ. 11.4. Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ. 1 353 Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ. 1 354 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381, εικ. 71, αρ. 687 355 Papadopoulos: Torone, σελ. 586, εικ. 117, αρ. 14.69 66 132356 (φωτ. 25, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο b8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα µε ίχνη καύσης σε ολόκληρη την επιφάνεια τους, µέγ. διάστ. 10,2, ύ. σζ. 3,35, δ. χ. 27. Πηλός PHRSW2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 4/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, έντονα απολεπισµένο στην άνω επιφάνεια του χείλους και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην κάτω. Αυλάκωση στην άνω, εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 133357 (φωτ. 25, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο E11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα. µέγ. διάστ. 13,7, ύ. ≈5,8, δ. χ. 32, δ. β. 14. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια και την κάτω επιφάνεια του χείλους. 134358 (φωτ. 25, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο d10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,5, ύ. ≈5,8, δ. χ. 32, δ. β. 9,5. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρό (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά, αποχρωµατισµένο σε µεγάλη έκταση στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος, εξωτερικά, πυκνότερες προς τη βάση. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. 134.1 (φωτ. 25) ∆ιάχωρο h16, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,85, δ. χ. 32. 134.2 (φωτ. 26) ∆ιάχωρο a5, από καθαίρεση κλεισίµατος θυραίου. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 10,5, δ. β. 10. Παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 135359 (φωτ. 26, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο C10, D10, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13,1, ύ. σζ. 4,2, δ. χ. 34. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Αυλάκωση κάτω από το χείλος εσωτερικά και στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. 136360 (φωτ. 26, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο B8, στρώµα καταστροφής. 356 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 18, εικ. 3, CF59 357 Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, αρ. 4 358 Waagé: Antioch, σελ. 54, πίν. Χ, αρ. 922 359 Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ. 2 360 όπως αρ. 135 67 Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 17,5, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 34. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 137361 (φωτ. 26, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16, ύ. σζ. 2,95, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. 137.1 (φωτ. 26) ∆ιάχωρο D10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διαστ. 7,2, δ. χ. 25. 138362 (φωτ. 26, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,4, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. ≈22. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Τρεις παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις κάτω από το χείλος εσωτερικά. Ανάγλυφη ταινία στην κάτω επιφάνεια του χείλους και παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 139363 (φωτ. 26, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο D11, E11, στρώµα καύσης από το εσωτερικό του κλιβάνού. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9, ύ. σζ. 3,9, δ. χ. ≈25. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (10 R 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές και µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, έντονα απολεπισµένο στην εσωτερική και την εξωτερική απόληξη του χείλους, αποχρωµατισµένο και κατά τόπους σκούρο στην εξωτερική του περιφέρεια. 140364 (φωτ. 26, πίν. 14, σχ. 13) ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,25, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. 34. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη και την κάτω επιφάνεια του χείλους. Χαµηλή ακµή στην κάτω επιφάνεια του χείλους. 141365 (φωτ. 26, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο d10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 2,35, δ. χ. 31. 361 Papadopoulos: Torone, σελ. 585 – 586, εικ. 117, αρ. 14.66 362 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 122, εικ. 4, αρ. 53. Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. Χ, αρ. 910 363 Papadopoulos: Torone, σελ. 586, εικ. 117, αρ. 14.68 364 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 365 όπως αρ. 140 68 Πηλός PHRSW3, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, ανοµοιογενές, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆υο παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 142366 (φωτ. 26, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,3, ύ. σζ. 4,05, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και λίγες µεσαίου µεγέθους – µεγάλες οπές οι οποίες πληρώνονται από ασβεστιτικό υλικό. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 142.1 (φωτ. 27) ∆ιάχωρο A10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,8, δ. χ. 30. 143367 (φωτ. 27, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο f15, στρώµα βάθους επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους. µέγ. διαστ. 7,3, υ, σζ, 2,35, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια και την κάτω επιφάνεια του χείλους. 144368 (φωτ. 27, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο A8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 13,6, ύ. 5, δ. χ. 21, δ. β. 8,2. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο, σε µεγάλη έκταση, στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. Αυλάκωση στην επιφάνεια έδρασης της βάσης. 145369 (φωτ. 27, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο C9, D9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,3, ύ. σζ. 4,6, δ. χ. 20. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους, κατά τόπους απολεπισµένο στο χείλος και το άνω µέρος του σώµατος εσωτερικά και στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 146370 (φωτ. 27, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο a12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µεγ. διάστ. 7,35, ύ. σζ. 3,65, δ. χ. 23. 366 Papadopoulos: Torone, σελ. 587, εικ. 118, αρ. 14.77 367 όπως 142 368 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 177, πίν. 43, αρ. 289.1 369 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 370 Hayes: Introduction, εικ. 2, αρ. 12 69 Πηλός PHRSW2_1 / PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους ιριδίζον στο χείλος, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη και την κάτω επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 146.1 (φωτ. 27) ∆ιάχωρο B8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,1, δ. χ. 20. 146.2 (φωτ. 27) ∆ιάχωρο A10 – 12, B11 – 12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 7, δ. χ. 21. 147371 (φωτ. 27, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο a10, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 2,1, δ. χ. 17. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Ανάγλυφη ταινία στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους, Λεπτή αυλάκωση στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Τύπος 2Β 148372 (φωτ. 27, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 2,25, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. 148.1 (φωτ. 27) ∆ιάχωρο A11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,8, δ. χ. ≈26. 148.2 (φωτ. 28) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 5,75, δ. χ. 17. Αυλάκωση στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. 149373 (φωτ. 28, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο A5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,6, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 22,5. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό, κατά τόπους απολεπισµένο εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες, εξαιρετικά λεπτές ανάγλυφες ταινίες κάτω από το χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 149.1 (φωτ. 28) ∆ιάχωρο A8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,6, δ. χ. 22. Η επιφάνεια έντονα απολεπισµένη εσωτερικά. 150374 (φωτ. 28, πίν. 15, σχ. 14) ∆ιάχωρο a14, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,5, ύ. σζ. 4,7 δ. χ. 22. 371 όπως αρ. 146 372 Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 55, αρ. 9 373 Rizzo: LRC, σελ. 58, πίν. 9d 374 Hayes: Introduction, εικ. 2, αρ. 13 70 Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. 151375 (φωτ. 28, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,85, ύ. σζ. 2,45 δ. χ. 23 Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, έντονα απολεπισµένο, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη και την κάτω επιφάνεια του χείλους. ∆υο Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά και στο σώµα εξωτερικά. 152376 (φωτ. 28, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους µε έντονα ίχνη καύσης εσωτερικά, µέγ. διάστ. 11,1, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW2_1(U), καστανός – σκούρος καστανός (7,5 YR 4/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετά πιο σκούρο πηλό και περιορισµένο αριθµό ασβεστιτικών προσµίξεων στο σώµα του πηλού. Επίχρισµα κιτρινέρυθρο (5 YR 4/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στον πυθµένα και το κάτω µέρος του σώµατος. 153377 (φωτ. 28, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο A10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,2, ύ. σζ. 2,1, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και σε τµήµα του χείλους, έντονα σκούρο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους και ολόκληρη την επιφάνεια εξωτερικά. Λεπτή ανάγλυφη ταινία στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. 153.1 (φωτ. 28) ∆ιάχωρο b10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,2, δ. χ. 22. 154378 (φωτ. 28, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο A10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,3, ύ. ≈4,15, δ. χ. 17, δ. β. 7,4. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (10 R 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Ανάγλυφη ταινία στην εσωτερική απόληξη του χείλους, αυλάκωση στην εξωτερική του περιφέρεια. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά και Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος. Έντονα ίχνη από την επεξεργασία του αγγείου στο τύµπανο. 375 Papadopoulos: Torone, σελ. 587, εικ. 118, αρ. 14.76 376 Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ. 4 377 Papadopoulos: Torone, σελ. 586 – 587, εικ. 118, αρ. 14.75 378 Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ, 4 71 155379 (φωτ. 28, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο A9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διαστ. 7,6, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 11. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούροτερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στο χείλος. Αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. 156380 (φωτ. 29, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο d10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,55, ύ. σζ. 2,2, δ. χ. 12. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό, κατά τόπους ιριδίζον εσωτερικά, λεπτό, θαµπό εξωτερικά, σκούρο σε τµήµα του χείλους και το άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά, αποχρωµατισµένο σε µεγάλη έκταση στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Τρεις παράλληλες αυλακώσεις στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Πλατιά ταινία σε µικρή υποχώρηση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 156.1 ∆ιάχωρο b10 – b11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,75, δ. χ. 22. 157381 (φωτ. 29, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο c14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 5,85, ύ. σζ. 1,85, δ. χ. 12. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, σπάνιες µικρές, σκούρες καστανές συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά ζώνη σε υποχώρηση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 158382 (φωτ. 29, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο b10 – b11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, ύ. σζ, 2,45, δ. χ. 10, δ. β. 5. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο και ελαφρώς αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και στο τύµπανο. 158.1 (φωτ. 29) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,3, δ. β. 5,5. 159383 (φωτ. 29, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο a8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, σε τέσσερα συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,55, ύ. 2,4, δ. χ. 11,5, δ. β. 5,3. 379 Papadopoulos: Torone, σελ. 586, εικ. 117, αρ. 14.71 380 Papadopoulos: Torone, σελ. 586, εικ. 118, αρ. 14.74 381 Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 46, αρ. 400 382 Papadopoulos: Torone, σελ. 587, εικ. 118, αρ. 14.79 383 όπως αρ. 158 72 Πηλός PHRSW1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εξωτερικά και σε µεγάλο τµήµα του εσωτερικού, απουσιάζει ή έχει ολοσχερώς αφοµοιωθεί από τον πηλό στον πυθµένα και το κάτω µέρος του σώµατος. Πλατιά ανάγλυφη ταινία στην µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. 160384 (φωτ. 29, πίν. 16, σχ. 15) ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. 2,9, δ. χ. 11,5, δ. β. 5. Πηλός PHRSW1_1 / PHRSW2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, ανοµοιογενές εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο ή σκούρο στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Λεπτή αυλάκωση περιµετρικά του πυθµένα και λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά. 160.1 (φωτ. 29) ∆ιάχωρο e13, επιφανειακό στρώµα. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, δ. χ. 14. 161385 (φωτ. 29, πίν. 17, σχ. 15) ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος µε έντονη καύση σε µεγάλο µέρος του οστράκου εσωτερικά και εξωτερικά, µέγ. διάστ. 6,15, ύ. σζ. 2,2, δ. β. 8. Πηλός PHRSW1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο οµόκεντρες ζώνες µε εµπίεστο διάκοσµο, διαµορφωµένο µε σφραγιδοκύλινδρο στον πυθµένα, εκ των οποίων η εξωτερική εντονότερη. Έντονη αυλάκωση στο τύµπανο. 162386 (φωτ. 29, πίν. 17, σχ. 15) ∆ιάχωρο A9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,3, ύ. 3,1, δ. χ. 11, δ. β. 5,1. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά και εξωτερικά. Κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια και την κάτω επιφάνειά του χείλους και σκουρότερο στην άνω επιφάνεια τού. Λεπτή ανάγλυφη ταινία στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά, πυκνότερες στο κάτω µέρος. 162.1 (φωτ. 30) ∆ιάχωρο b15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,05, δ. χ. 18. 163387 (φωτ. 30, πίν. 17, σχ. 16) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 3,05, δ. χ. 12. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο χείλος και το σώµα εξωτερικά, πυκνότερες στο κατώτερο τµήµα του σώµατος. Τύπος 2C 164388 (φωτ. 30, πίν. 17, σχ. 16) ∆ιάχωρο a11, στρώµα επιφανειακό. 384 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, εικ. 3, αρ. 1-9 385 όπως αρ. 160 386 Papadopoulos: Torone, σελ. 587, εικ. 118, αρ. 14.81 387 όπως αρ. 162 388 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 177, πίν. 43, αρ. 290.1 73 Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 14,35, ύ. ≈6,85, δ. χ. ≈35, δ. β. 15. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες – λίγες µικρές και µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Στον πυθµένα ακτινωτά διατεταγµένοι εµπίεστοι δίσκοι µε σχηµατοποιηµένο φυτικό θέµα389(βλ. αρ. 170). ∆ύο παράλληλες, λεπτές, αυλακώσεις, πάνω από τη βάση, εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 165390 (φωτ. 30, πίν. 17, σχ. 16) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,1, ύ. σζ. 2,85, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_2 ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς αποχρωµατισµένο στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. ∆ύο πλατιές αυλακώσεις κάτω από το χείλος εξωτερικά. 166391 (φωτ. 30, πίν. 17, σχ. 16) ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,9, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 30 . Πηλός PHRSW2_2(U), ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. 166.1 ∆ιάχωρο d7, επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,35, δ. χ. ≈28. Τύπος 2, παραλλαγή 167392 (φωτ. 30, πίν. 17, σχ. 16) ∆ιάχωρο C10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 2,2, δ. χ. 10. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς πιο σκούρο κατά τόπου στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. 167.1 (φωτ. 30) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, δ. χ. 12. Τύπος 2 168393 (φωτ. 30, πίν. 17, σχ. 16) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διαστ. 14,65, ύ. σζ. 2,15, δ. β. 14. Πηλός PHRSW1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές, σφαιρικού σχήµατος, καστανές και λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση που δεν έχει ολοκληρωθεί περιµετρικά του πυθµένα και ακτινωτά διατεταγµένους κλάδους φοίνικα394 εκ των οποίων διατηρούνται δύο απολήξεις. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά και στο κεντρικό τµήµα του τύµπανου. 389 Hayes: LRP, σελ. 351, εικ. 72, αρ. 4f. 390 Papadopoulos: Torone, σελ. 587 – 588, εικ. 118, αρ. 14.84 391 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 392 Volpe κ.α.: Villa di Agnuli, εικ. 4, αρ. 17 393 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 25, εικ. 8, αρ. CF120 74 168.1 (φωτ. 30) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,7, δ. β. 12 169395 (φωτ. 31, πίν. 17, σχ. 16, 42) ∆ιάχωρο D10 – D11, E11, στρώµα επίχωσης, από το εσωτερικό του κλιβάνού. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 13,7, ύ. σζ. 2,2, δ. β. 14,5. Πηλός PHRSW4, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και ελάχιστες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. Ζώνη από επάλληλους ενσφράγιστους, σχηµατοποιηµένους ρόδακες στον πυθµένα. Πέντε παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις πάνω από τη βάση εξωτερικά. 169.1 (φωτ. 31) ∆ιάχωρο D9, επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,6, ύ. σζ. 2,6, δ. β. 12,5. Λεπτές πυκνές παράλληλες αυλακώσεις στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά και στο τύµπανο. 170396 (φωτ. 31, πίν. 17, σχ. 16, 42) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,3, ύ. σζ. 1,6, δ. β. 11,5. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, ανοµοιογενές, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Ζώνη από ενσφράγιστους δίσκους µε σχηµατοποιηµένο φυτικό θέµα397 στον πυθµένα και εξαιρετικά αβαθής αυλάκωση περιµετρικά. 171398 (φωτ. 31, πίν. 18, σχ. 16, 42) ∆ιάχωρο D10 – D11, στρώµα επίχωσης, από το εσωτερικό του κλιβάνού. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,6, υ, σζ, 2,1, δ. β. 15. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Ζεύγος αυλακώσεων ορίζουν τον πυθµένα που φέρει άτακτα διατεταγµένα ζεύγη οµόκεντρων εµπίεστων κύκλων399. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στην εξωτερική περιφέρεια του τυµπάνού. 172400 (φωτ. 31, πίν. 18, σχ. 16) ∆ιάχωρο Α14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 11,1, ύ. σζ. 2,15, δ. β. 15. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά 172.1 (φωτ. 31) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 172.2 (φωτ. 31) ∆ιάχωρο g7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,75, δ. β. 10. 173401 (φωτ. 31, πίν. 18, σχ. 16) 394 Hayes: LRP, σελ. 350, εικ. 72, αρ. 1d 395 Abadie – Reynal: Argos, σελ. 178, πίν. 43, αρ. 292.1 396 Williams: Anemurium, σελ. 47, εικ. 22, αρ. 265 397 Hayes: LRP, σελ. 351, εικ. 72e 398 όπως αρ. 170 399 Hayes: LRP, σελ. 351, εικ. 72, αρ. 2a 400 Hayes: LRP, σελ. 327, εικ. 66, αρ. 2 401 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 28, εικ. 8, αρ. CF116 75 ∆ιάχωρο A5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 3,6, ύ. σζ. 0,9, δ. β. 11,5. Πηλός PHRSW1_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. Αβαθής αυλάκωση και δυσδιάγνωστο εµπίεστο θέµα στον πυθµένα. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 174402 (φωτ. 31, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο C8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,6, ύ. σζ. ≈1,6,δ. β. 7,5. Πηλός PHRSW1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 175403 (φωτ. 31, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο e11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7, ύ. σζ. 1,15, δ. β. 7. Πηλός PHRSW1_1(U), ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα κιτρινέρυθρο (5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, ανοµοιογενές εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά, εντονότερες, οµόκεντρες στο τύµπανο. Στην επιφάνεια έδρασης διακρίνονται εγκάρσια ίχνη από τη στήριξη του αγγείου πριν ή κατά τη διάρκεια της όπτησης. 176404 (φωτ. 32, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο B6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,1,ύ. σζ. 1, δ. β. 3,5. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Τρεις παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και εντονότερες, οµόκεντρες στο τύµπανο. Τύπος Hayes 3 (αρ. 176 – 286) Ο τύπος 3 είναι το πλέον διαδεδοµένο σχήµα της παραγωγής της Φώκαιας. Πρόκειται για αρκετά βαθιά πινάκια, µε µεγάλη ποικιλία ως προς το µέγεθος και εύκολα αναγνωρίσιµο χείλος. Το σώµα είναι κοίλο και ο πυθµένας στις περισσότερες περιπτώσεις κυρτός στο κεντρικό του τµήµα. Το χείλος είναι κάθετο, εξέχον σε σχέση µε την εξωτερική επιφάνεια του σώµατος του αγγείου, ενώ το πιο χαρακτηριστικό του στοιχείο είναι η διαµόρφωση της κάτω εξωτερικής απόληξης του. Κυρτή ή γωνιώδης, η απόληξη αυτή κατέρχεται συνήθως χαµηλότερα από το ύψος της γένεσης του χείλους και καλύπτει τµήµα του σώµατος χωρίς να εφάπτεται σε αυτό (βλ. αρ. 200, 203 – 205 κ. α.) Η βάση στα αγγεία του τύπου 3 είναι κυκλική, χαµηλή και παρουσιάζει µεγάλη ποικιλία ως προς τη µορφή της. Μπορεί να διαµορφώνεται από χαµηλό 402 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 25, εικ. 8, αρ. CF119 403 Williams: Anemurium, σελ. 48, εικ. 22, αρ. 268 404 όπως αρ. 175 76 τραπεζοειδούς διατοµής πόδιο, ή χαµηλό δακτύλιο (βλ. αρ. 226, 243 κ. α.) και το τύµπανο είναι συνήθως επίπεδο ή κοίλο, χωρίς όµως να λείπουν και παραδείγµατα όπου το τύµπανο είναι κυρτό. Σε ορισµένες περιπτώσεις η βάση µπορεί να διαµορφώνεται από την κάτω απόληξη του σώµατος (βλ. αρ. 254. 256, 262), όπως ακριβώς στον τύπο 2, που παραπάνω αναφέραµε, οπότε το τύµπανο βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση. Βασικό στοιχείο της εξέλιξης του τύπου είναι η προοδευτική µείωση του ύψους του χείλους, οι ολοένα και βαρύτερες αναλογίες του καθώς και η αυξανόµενη έµφαση που δίνεται στην κάτω εξωτερική του απόληξη. Ο Hayes διακρίνει επτά παραλλαγές του τύπου 3 χωρίς όµως να αποκλείονται και µεταβατικά παραδείγµατα. Η πρώτη από τις παραλλαγές αυτές, (3A) (αρ. 195 – 197) χαρακτηρίζεται από ένα µάλλον απλό χείλος, επικλινές προς το εξωτερικό, το οποίο διακρίνεται από την έντονη τροπίδωση που σχηµατίζει στη µετάβαση προς το σώµα, ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις µπορεί να εξέχει ελαφρώς από αυτό. Η δεύτερη παραλλαγή (3Β) (αρ. 198 – 202) συµπεριλαµβάνει κυρίως αγγεία µεγάλου µεγέθους. Το χείλος εδώ είναι αρκετά ψηλό, έντονα εξέχον του σώµατος. Η κάτω εξωτερική του απόληξη κατέρχεται χαµηλότερα από τη γένεσή του, ενώ η εξωτερική του επιφάνεια παραµένει όπως και στον τύπο 3Α επίπεδη, επικλινής προς το εξωτερικό ή είναι ελαφρώς κοίλη. Στην τρίτη από τις παραλλαγές του τύπου (3C) (αρ. 203 – 210) το σχήµα διαφοροποιείται αρκετά σε σχέση µε τις προηγούµενες εκδοχές τού. Το µέγεθός των αγγείων ποικίλει και το χείλος τώρα περιορίζεται σε ύψος, ενώ η κάτω εξωτερική του απόληξη, στρέφεται έντονα προς το εξωτερικό. Το στοιχείο αυτό, θα αποτελέσει το βασικό χαρακτηριστικό του τύπου 3 στη συνέχεια της εξέλιξής τού. Η άνω επιφάνεια του χείλους είναι τώρα κυρτή ή επικλινής προς το εσωτερικό ενώ η εξωτερική του επιφάνεια είναι επίπεδη, επικλινής προς το εξωτερικό ή ελαφρώς κοίλη. Στην επόµενη εκδοχή του (3D) (αρ. 211 – 213), η κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους γίνεται περισσότερο κυρτή και αποµακρύνεται ολοένα περισσότερο από τα τοιχώµατα του αγγείού. Η άνω επιφάνεια του είναι επικλινής προς το εσωτερικό ενώ η εξωτερική είναι κοίλη. Συνεχίζοντας την εξέλιξη του τύπου 3C, η παραλλαγή 3Ε (αρ. 214 – 223) χαρακτηρίζεται από χείλος εξίσου υψηλό, µε έντονη τάση της κάτω εξωτερικής του απόληξης προς το εξωτερικό. Στην παραλλαγή αυτή απαντά για πρώτη φορά η χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα, που στο εξής εντοπίζεται σε πολλά παραδείγµατα του τύπου 3. 77 Καθώς ο τύπος εξελίσσεται (3F) (αρ. 224 – 263) το χείλος γίνεται περισσότερο συµπαγές, περιορίζεται σε ύψος και διατηρεί τη µορφολογία των τύπων 3D και 3Ε, ως προς τη διαµόρφωση της άνω και της εξωτερική τους επιφάνειας. Η διαφοροποίηση από τις προηγούµενες παραλλαγές έγκειται στη διαµόρφωση της κάτω επιφάνειας του χείλους, που τώρα είναι επίπεδη µε µια ακµή να σηµατοδοτεί τη µετάβαση προς το σώµα, εξαλείφοντας τον κενό χώρο που µεσολαβούσε µεταξύ της κάτω εξωτερικής απόληξης του χείλους και του σώµατος. Στην προτελευταία από τις παραλλαγές του τύπου (3G) (αρ. 264 -282), απλοποιείται ακόµη περισσότερο η µορφή του χείλους, που αποκτά ορθογώνια σχεδόν διατοµή, καθώς η εξωτερική του επιφάνεια γίνεται κάθετη ή σχεδόν κάθετη, ενώ διατηρείται η χαρακτηριστική ακµή στη µετάβαση προς το σώµα. Τα αγγεία της τελευταίας εκδοχής του τύπου 3 (3Η) (αρ. 283 – 286), χαρακτηρίζονται από αυξηµένο πάχος των τοιχωµάτων τους και χείλος µε βαριές αναλογίες, συµπαγές, ως επί το πλείστον, τριγωνικής διατοµής, µε χαµηλή ακµή στη µετάβαση προς το σώµα. Στην ίδια παραλλαγή, ωστόσο, συµπεριλαµβάνει ο Hayes και αγγεία το χείλος των οποίων στρέφεται έντονα προς το εξωτερικό στην κάτω απόληξη του θυµίζοντας παραδείγµατα του τύπου 3D και 3E, ενώ η χαρακτηριστική ακµή, στη µετάβαση προς το σώµα, συχνά απουσιάζει. Πάντως, σε όλα τα παραδείγµατα του τύπου 3H οι απολήξεις του χείλους είναι κυρτές και έχουν εξαλειφθεί όλες οι εκείνες οι απότοµες γωνίες και ακµές που χαρακτήριζαν, λιγότερο ή περισσότερο, τις προηγούµενες παραλλαγές405. Πολύ κοντά στον τύπο 3 βρίσκεται και ο τύπος 4, που θεωρείται πρωιµότερη εκδοχή του406. Μεταξύ των δύο τύπων βρίσκεται ένα σύνολο αγγείων (αρ. 177 – 194) µε χείλος το οποίο διαµορφώνεται από την άνω απόληξη του σώµατος, είναι ωστόσο κάθετο, κοίλο εξωτερικά και διαµορφώνει συνήθως έντονη γωνία στη µετάβαση προς το σώµα, ενώ κάποτε φέρει στην κάτω εξωτερική του απόληξη ένα µικρό δακτύλιο, ο οποίος δεν ξεχωρίζει εύκολα από το σώµα. Καθώς τα παραδείγµατα αυτά δεν εντάσσονται µε σαφήνεια ούτε σε κάποια από τις παραλλαγές που περιγράφει ο Hayes, ούτε όµως και στον τύπο 4, φαίνεται ότι αποτελούν µια µεταβατική φόρµα και στο εξής θα περιγράφονται ως τύπος 3/4. Αντίστοιχα παραδείγµατα απαντούν και σε άλλα σύνολα, όπου παρατίθενται ως εκδοχές του τύπου 3407 ή αποµιµήσεις του408. Τα αγγεία του τύπου 3 είναι συνήθως πλούσια διακοσµηµένα. Το χείλος φέρει συχνά εµπίεστο διάκοσµο, που διαµορφώνεται µε τη χρήση σφραγιδοκύλινδρου, ή 405 Hayes: LRP, σελ. 329 – 331 406 Hayes: LRP, σελ. 338 407 Papadopoulos: Torone, σελ. 596, εικ. 125, αρ. 14.148 – 14.149 408 Yangaki: Eleutherna, σελ. 125, εικ. 10d 78 αυλακώσεις409, ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις (τύπος 3Β) απαντά ακόµη και χτενωτή διακόσµηση µε πλήθος από παράλληλες κυµατοειδείς αυλακώσεις410. Το κύριο διακοσµητικό µέσο, ωστόσο, είναι τα ενσφράγιστα θέµατα που απαντούν στον πυθµένα και συµπληρώνονται από αυλακώσεις ή ζώνες διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο. Φυτικά θέµατα, παραστάσεις ζώων και απλοί ή διακοσµηµένοι σταυροί σε διαφορετικά συνθέσεις κοσµούν τον πυθµένα των αγγείων του τύπου 3. Στις πρωιµότερες παραλλαγές του τύπου (A – C) τα ενσφράγιστα θέµατα είναι µικρότερα. Μπορούν είτε να επαναλαµβάνονται, σχηµατίζοντας ζώνες ανάµεσα σε ταινίες διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο (κατηγορία Hayes IIA) ή αυλακώσεις (κατηγορία Hayes IIB), είτε να βρίσκονται ελεύθερα στο κέντρο του πυθµένα. Στις οψιµότερες εκδοχές (τύποι 3C – 3H) οι σφραγίδες είναι µεγαλύτερες και απαντούν συνήθως ελεύθερες στο κέντρο του πυθµένα (κατηγορία Hayes III). Παράλληλα εµπλουτίζεται το εικονογραφικό ρεπερτόριο µε χριστογράµµατα και πλουσιότερα διακοσµηµένους σταυρούς καθώς και πιο περίπλοκες παραστάσεις που συµπεριλαµβάνουν και ανθρώπινες µορφές411. Ο πηλός που χρησιµοποιείται στον τύπο που εξετάζουµε δεν διαφοροποιείται από αυτόν που χαρακτηρίζει το σύνολο της παραγωγής της Φώκαιας. Εξαίρεση αποτελούν ορισµένα παραδείγµατα που αποδίδονται στις οψιµότερες παραλλαγές τού, µε χαρακτηριστικά αντίστοιχα µε εκείνα των αγγείων της παραγωγής Çandarli, στιλπνό επίχρισµα και χρυσίζουσες φολίδες µαρµαρυγία, όπως περιγράψαµε παραπάνω. Ο Hayes εντοπίζει τα παραπάνω χαρακτηριστικά µόνο σε αγγεία της παραλλαγής 3H412. Ωστόσο, η εξέταση του συνόλου από τους Φιλίππους έδειξε ότι ο συγκεκριµένος πηλός χρησιµοποιείται και σε παραδείγµατα τα οποία τυπολογικά εντάσσονται στην παραλλαγή 3F (αρ. 251). Τα αγγεία του τύπου 3 είναι το περισσότερο διαδεδοµένο προϊόν των εργαστηρίων της Φώκαιας και αντιστοιχούν περίπου στο ½ της συνολικής παραγωγής413. Η εξάπλωσή τους καλύπτει το σύνολο σχεδόν της λεκάνης της Μεσογείού. Εντοπίζονται σε αφθονία από τη Βαλκανική414 και τη Μικρά Ασία415 µέχρι τη 409 Hayes: LRP, σελ. 329 – 330 410 Hayes: LRP, σελ. 329 411 Hayes: LRP, σελ. 346 – 347 412 Hayes: LRP, σελ. 336 413 Hayes: LRP, σελ. 329 414 Hayes: LRP supp., σελ. 552, αρ. 44 – 45. Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 46 – 47, αρ. 401 – 408. Shkodra: Durës, σελ. 453, εικ. 5, αρ. 20 – 28. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, αρ. 8, 11, σελ. 224, εικ. 22, αρ. 16 – 17. Για τη διάδοση στη Βαλκανική βλ. και Archer: La sigillata focese, σελ. 116 και υποσηµ. 21 415 Hayes: Saraçhane, σελ. 5 – 8 (µεγάλος αριθµός παραδειγµάτων). Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΙΧ, αρ. 940 – 947. Williams: Anemurium, σελ. 48 – 50, εικ. 22 – 23, αρ. 269 – 278, 285. Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 56 – 58, αρ. 10 – 18. LRP, σελ. 333, αρ, 11 κ.α. 79 Συρία416 και την Κυρηναϊκή417, αλλά και στις µεσογειακές ακτές της δυτικής Ευρώπης, µε µικρότερη όµως συχνότητα, από την Ιταλική418 χερσόνησο µέχρι την Ιβηρική. Μεµονωµένα παραδείγµατα απαντούν ακόµη και στην ίδια την περιοχή της Τυνησίας, παρά την ισχυρή παρουσία των εγχώριων εργαστηρίων, ενώ εκτός του µεσογειακού χώρου ο τύπος 3 εντοπίζεται, σποραδικά, στις βρετανικές ακτές419 και στα παράλια του Ευξείνου Πόντου420. Στον Ελλαδικό χώρο τα γνωστά παραδείγµατα του τύπου 3 είναι άφθονα και εντοπίζονται στη Γόρτυνα421, στην Κνωσό422, στην Ίτανο423, στην Ελεύθερνα424, στα Μάταλα, στο Καστέλι Κισσάµου, στη θέση Πατσιανός, Άγιος Σάββας, Παναγία και σε αρκετές ακόµη θέσεις της Κρήτης425, στη Ρόδο426 και στην Αστυπάλαια427, στην Κέο428, στη Σίφνο429, στη Σάµο430, στη Χίο431, στην Κω432, στη ∆ήλο433, στη Λέρο434, στη Σπάρτη435, στο Άργος436, στην Κόρινθο437 και στο λιµάνι της, τις Κεγχρεές438, 416 Mackensen: Resafa µε µεγάλο αριθµό παραδειγµάτων. Lund: Hama, σελ. 141 – 142, πιν. 6 – 7, αρ. 66 – 77 417 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381 – 383, εικ. 71, αρ. 688. LRP, σελ. 336, εικ. 69, αρ. 40. Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 387, Appendix D.37 418 Archer: La sigillata focese, σελ. 115 – 116 419 Για τη διάδοση του τύπου 3 της Φώκαιας στο χώρο της δυτικής Μεσογείου και στη Βρετανία βλ. Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 162, Appendix B.2 420 LRP, σελ. 333, αρ. 8, σελ. 336 αρ. 36,38 421 Rizzo: LRC, σελ. 58 – 60, πίν. X – XIIh. Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 180 – 182, πίν. 1 – 3 422 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 122, εικ. 4, αρ. 54. Hayes: Knossos, σελ. 435, εικ. 3, αρ Α6, σελ.440, εικ. 2, αρ. Α42, σελ. 438, εικ. 4, αρ. Α16 – 18. Dello Preite: Ceramica fine, σελ.184, πίν. 5, σελ. 186, πίν. 7 423 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1016, πιν. 4, αρ. 1 – 9 424 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 57 – 60, εικ. 4 – 9. Yangaki: Eleutherna, σελ. 116 – 118, εικ. 9d – g, 10a – g, 11a – d, 12a,d 425 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 185 – 186, πίν. 6 – 7. Για διάδοση του τύπου 3 στο νησί της Κρήτης βλ. Yangaki: Eleutherna, σελ. 116, υποσηµ. 360 426 Simpson, Lazenby: Dodecanese, σελ. 146, πίν. 39 c, εικ. 10, αρ. 1 – 3, 8 427 Simpson, Lazenby: Dodecanese, σελ. 166, εικ. 10, αρ. 4, σελ. 162, εικ. 10, αρ. 5 – 6 428 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 90, αρ. 24-5, 24-6, σελ. 98, αρ. 33-2, σελ. 103, αρ. 42.7, σελ. 105, αρ. 45-6, σελ. 111, αρ. 51.12, εικ. 5.13 429 Brock: Siphnos, σελ. 71, εικ. 15, αρ, 4 – 5 430 Unterkircher: Samos, σελ. 192 – 193, πίν. 42,9, εικ. 6, αρ. 24. Isler: Heraïon σελ. 221 – 224, εικ. 43 – 56. Hautumm: Samos, σελ. 252 – 254, πίν. 60 – 61, αρ. 1544, 1548, 1549, 1552, 1553, 1555. Schneider: Samos, σελ. 127 – 128, εικ. 19, αρ. 5. Poulou – Papadimitriou: Samos, σελ. 265 – 270, πίν. 128, αρ. 1 - 9 431 Boardman: Emporio, σελ. 90 – 92, εικ. 27, αρ 21 – 64. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 130 – 147 432 Αλευρά κ. α.: Καρδάµαινα, σελ. 350 – 351, σελ. 353, πίν. 216β 433 LRP, σελ. 333, εικ. 68, αρ. 14 434 Benson: Leros, σελ. 56 – 57, πίν. 16, εικ. 2c, 2f. 435 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 589, εικ. 20, αρ. 149 436 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155, εικ. 14. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 317, εικ. 130, αρ. 174, σελ. 318 – 319, εικ. 141 – 142, 144, αρ. 186 – 187, 189. Bommelaer – Grandjean: Argos εικ. 94 – 95. Aupert: Vie quotidienne, σελ. 418 – 419, εικ. 36, αρ. 127 – 133. LRP, σελ. 333, αρ. 6 437 Williams: Corinth 1981, σελ. 136 – 137, εικ. 2, πίν. 44, αρ. 62 – 65. Sanders: Panayia field, σελ. 465, εικ. 7, αρ. 1 – 2. Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, εικ. 3, αρ. 1-11, σελ. 259, εικ. 5, αρ. 2-8 – 2-11. Hayes: LRP, σελ. 331, σελ. 333 – 335, εικ. 68 – 69, αρ. 15, 24 80 στα Κύθηρα439, στην Κέρκυρα440, στη Σάµη της Κεφαλονιάς441, στην Αθήνα442, στους ∆ελφούς443, στη Νέα Αγχίαλο444, στη ∆ηµητριάδα445, στις Λουλουδιές Πιερίας446, στη Θεσσαλονίκη447, στην Τορώνη448, στην Αµφίπολη449, στη Θάσο450 και στην πόλη των Φιλίππων, στην οικοδοµική νησίδα 4451. Για ένα περίπου αιώνα, από τα µέσα του 5ου µέχρι το τέλος του 6ου, ο τύπος 3 θα αποτελέσει το 80 – 90% της συνολικής παραγωγής λεπτής κεραµικής στα εργαστήρια της Φώκαιας. Ο τύπος 3Α κάνει, σύµφωνα µε τον Hayes, την εµφάνισή του πριν το 450452, ίσως ακόµη και στις αρχές του αιώνα, γύρω στο 400453. Οι δύο επόµενες παραλλαγές φαίνεται πως ξεκινούν στα µέσα του 5ου αιώνα ή λίγα χρόνια νωρίτερα. Στα τέλη του αιώνα θα πρέπει να χρονολογηθεί ο τύπος 3D ενώ µέσα στον 6ο αιώνα καθιερώνεται και ο τύπος 3E, µε τη χαρακτηριστική ακµή στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος. Στο πρώτο τέταρτο του 6ου αιώνα, άλλωστε, είναι ήδη αρκετά διαδεδοµένες και οι επόµενες παραλλαγές του τύπου, η 3F και η 3G. Τέλος, µέχρι τα µέσα του 6ου αιώνα έχει ήδη κάνει την εµφάνισή του και η τελευταία εκδοχή του τύπου, η 3H454. Τα διαχωριστικά όρια µεταξύ των επί µέρους παραλλαγών του τύπου είναι δύσκολο να καθοριστούν µε σαφήνεια. Ο Hayes ωστόσο αφήνει να εννοηθεί ότι κάποιες από αυτές θα µπορούσαν να συνυπάρχουν για ικανά διαστήµατα, άποψη που ενισχύεται και από Νεότερες µελέτες. Ενδεικτικά θα µπορούσε να πει κανείς ότι οι τύποι 3Α – 3Ε αποτελούν προϊόντα του 5ου αιώνα ενώ οι τύποι 3F – 3H πρέπει να αποδοθούν στο πρώτο µισό του 6ου αιώνα455. Γεγονός πάντως είναι ότι προβληµατισµός επικρατεί στην έρευνα γύρω από την εποχή που πρωτοεµφανίζεται ο τύπος 3. Το πιθανότερο πάντως είναι ότι ο τύπος 438 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 98, εικ. 10, αρ. LRB33 439 Coldstream: Kastri, σελ. 167, πίν. 47, εικ. 50, αρ. 1 – 3, σελ. 170 – 171, πίν. 48, εικ. 17, 23, 27 440 LPR, σελ. 331 441 Hayes: LRP, σελ. 336, αρ. 39 442 Waagé: Roman Pottery, σελ. 299 – 300, πίν. 9, εικ. 4, αρ. 203 – 212, 214, 215, 285 – 287. Hayes: LRP, σελ. 331 – 336, εικ. 67 – 69, αρ. 1, 2, 4, 5, 7, 9, 10, 13, 16 – 19, 23, 25, 28, 29, 32, 37 443 Petridis: Delphes, σελ. 222 – 224, εικ. 73, πίν. 134 – 135, αρ. CF52 - 54 444 Λαζαρίδης: Νέα Αγχίαλος πίν. 5β 445 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 2 – 8, πίν. 3 – 7, αρ. ΙΙ.21 – 94 446 Poulter: Louloudies, σελ. 509 – 511, εικ. 25, αρ. 1 – 2, 8, 10 447 Πέτσας: Οικ. Σ. Γεωργιάδου, σελ. 395, πίν. 300ε. Πέτσας: Σύµπλεγµα Γαλερίου σελ. 334, πίν. 343ε. Καλάβρια, Μπόλη: Αρχαία Αγορά εικ. 43. Μπόλη, Σκιαδαρέσης: Αρχαία Αγορά σελ. 102, εικ. 34α. Μακροπούλου: Καθηµερινή Ζωή σελ. 313. LPR, σελ. 331, 335, εικ. 69, αρ. 31 – 34 448 Papadopoulos: Torone, σελ. 588 – 597, εικ. 118 – 126, αρ. 14.86 – 14.162 449 Μπακιρτζής: Αµφίπολη, σελ. 139, εικ. 3, αρ. 1 – 2 450 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 19 – 23, εικ. 3 – 7, αρ. CF60 – 106 451 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 162 – 169, αρ. Ε76 – Ε107 452 Hayes: LRP, σελ. 336 - 337 453 Hayes: LRP supp., σελ. 526 454 Hayes: LRP, σελ. 336 – 338 455 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 147, Appendix A.1 81 εµφανίζεται πριν από τα µέσα του 5ου αιώνα, πιθανότατα στη δεύτερη ή τρίτη δεκαετία του, χωρίς να λείπουν και απόψεις που χρονολογούν το τύπο πολύ νωρίτερα, ήδη από το τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα456. Τύπος 3/4 177457 (φωτ. 32, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,2, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο και αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος. 178458 (φωτ. 32, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,55, ύ. σζ. 4, δ. χ. 17. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 179459 (φωτ. 32, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο C8, D8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 8,8, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. ≈33. Πηλός PHRSW1_1, πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις κάτω από το χείλος εξωτερικά. 180460 (φωτ. 32, πίν. 18, σχ. 17) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 3,2, δ. χ. ≈24. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός ( 2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες καστανές συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 181461 (φωτ. 32, πίν. 19, σχ. 17) ∆ιάχωρο E11, D10 – D11, στρώµα καταστροφής, εξωτερικά του κλιβάνου. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,05, υ, σζ, 2,85, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 182462 (φωτ. 32, πίν. 19, σχ. 17) 456 Archer: La sigillata focese, σελ. 114 – 115 457 Papadopoulos: Torone, σελ. 588, εικ. 119, αρ. 14.85 458 Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 31, αρ. 11.7 459 όπως αρ. 178 460 όπως αρ. 178 461 όπως αρ. 180 82 ∆ιάχωρο B8 – B9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9, υ, σζ, 2,85, δ. χ. 15. Πηλός PHRSW2_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό, έντονα απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση κάτω από το χείλος εξωτερικά. 183463 (φωτ. 32, πίν. 19, σχ. 17) ∆ιάχωρο A5, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,5, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 19. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 184464 (φωτ. 32, πίν. 19, σχ. 17) ∆ιάχωρο c12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τέσσερα συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,5, ύ. σζ. 4,75, δ. χ. 20. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, απολεπισµένο σε µεγάλη έκταση εσωτερικά και στο χείλος. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 184.1 (φωτ. 32) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,15, δ. χ. ≈25. Έντονα απολεπισµένο εσωτερικά. 185465 (φωτ. 33, πίν. 19, σχ. 18) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,45, ύ. σζ. 3,95, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές, αβαθείς, αυλακώσεις από την διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό στο σώµα, εξωτερικά. 186466 (φωτ. 33, πίν. 19, σχ. 18) ∆ιάχωρο a15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός ( 2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείο σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 186.1 (φωτ. 33) ∆ιάχωρο d12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9, δ. χ. 30 187467 (φωτ. 33, πίν. 19, σχ. 18) 462 Papadopoulos: Torone, σελ. 596, εικ. 126, αρ. 14.153. Rizzo: LRC, σελ. 59, πίν. 10a 463 Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 47, αρ. 408 464 Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 32, αρ. 13.5. Simpson, Lazenby: Dodecanese, σελ. 146, πίν. 39 c, εικ. 10, αρ. 8 465 όπως 184 466 Papadopoulos: Torone, σελ. 596, εικ. 125, αρ. 14.148. Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 169, Ε107 83 ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,15, ύ. σζ. 3,15, δ. χ. 24 Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, κατά τόπους σκούρο και αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη σε µικρή υποχώρηση, λίγο κάτω από το χείλος εξωτερικά. 188468 (φωτ. 33, πίν. 19, σχ. 18) ∆ιάχωρο g6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος κα χείλους σε τέσσερα συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 20,5, ύ. σζ. 4,3, δ. χ. 23 Πηλός PHRSW1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. Αυλάκωση στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. 188.1 ∆ιάχωρο C10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,6 189469 (φωτ. 33, πίν. 19, σχ. 18) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδου. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,05, υ, σζ, 3,2, δ. χ. 25 Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, έντονα απολεπισµένο στο ανώτερο τµήµα, εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές, αβαθείς, αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 189.1 (φωτ. 33) ∆ιάχωρο d11, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,3, δ. χ. 18 190470 (φωτ. 33, πίν. 19, σχ. 18) ∆ιάχωρο a10, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. σζ, 2,7, δ. χ. 16 Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο, ανοµοιογενές, αρκετά απολεπισµένο εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους και το ανώτερο τµήµα του σώµατος. Λεπτή αυλάκωση κάτω από το χείλος εσωτερικά. 191471 (φωτ. 33, πίν. 20, σχ. 18) ∆ιάχωρο D11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,3, ύ. σζ. 3,05, δ. χ. 28 Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 192472 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 18) 467 Rizzo: LRC, σελ. 59, πίν. 10b 468 Williams: Anemurium, σελ. 49, εικ. 22, αρ. 276 469 όπως αρ. 188 470 Hautumm: Samos, σελ. 254, πίν. 61, αρ. 1553 471 Papadopoulos: Torone, σελ. 596, εικ. 125, αρ. 14.151. Hayes: Knossos, σελ. 435, εικ. 3, αρ Α6. Hautumm: Samos, σελ. 254, πίν. 61, αρ. 1552 84 ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,45, υ, σζ, 3,1, δ. χ. 25. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 4/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και αρκετές µικροσκοπικές καστανές συσσωρεύσεις, σφαιρικού σχήµατος. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές, αβαθείς αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 193473 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 18) ∆ιάχωρο f5, κλείσιµο παρόδου. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,4, υ, σζ, 3,3, δ. χ. 31. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές, αβαθείς αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 194474 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 18) ∆ιάχωρο c14, d14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,9, ύ. σζ. 1,45, δ. χ. 11. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τύπος Hayes 3A 195475 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 18) ∆ιάχωρο E13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 14,8, ύ. σζ, 4,5, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκούρο και σε αρκετή έκταση αποχρωµατισµένο. ∆ύο σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην άνω και κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 196476 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 19) ∆ιάχωρο e14, επιφανειακό στρώµα. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ, 12,4, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 197477 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 19) ∆ιάχωρο D6, στρώµα επίχωσης. 472 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 7, πίν. 7, αρ. ΙΙ.79 473 Μπακιρτζής: Αµφίπολη, σελ. 139, εικ. 3, αρ. 2. Yangaki: Eleutherna εικ. 10d 474 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 5, αρ. 8 475 Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 32, αρ. 11.6 476 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 381, εικ. 71, αρ. 688.11. 477 Hayes: Villa Dionysos, σελ. 122, εικ. 4, αρ. 54, αναφέρεται ως τύπος 1/3. Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 105, αρ. 45-6 εικ. 5.13 85 Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,1, ύ. σζ. 3, δ. χ. 8,1. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρου χρώµατος προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, έντονα απολεπισµένο, εξωτερικά, έντονα αποχρωµατισµένο στην εξωτερική και σκουρότερο στην κάτω επιφάνεια του χείλους. Πλατιά, αβαθής αυλάκωση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τύπος Hayes 3B 198478 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 19) ∆ιάχωρο A11, B11 – B12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,6, ύ. σζ. 3,25, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο και ιριδίζον στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Λεπτή αυλάκωση κάτω από το χείλος εσωτερικά. Έντονη αυλάκωση ζώνη µε εµπίεστη διακόσµηση διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο 199479 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 19) ∆ιάχωρο b10 – b11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,1, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό, αρκετά απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στην άνω επιφάνεια του χείλους. Ζεύγος αυλακώσεων και πλατιά ζώνη µε εµπίεστο διάκοσµο, διαµορφωµένο µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές, αβαθείς αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα, εξωτερικά. 200480 (φωτ. 34, πίν. 20, σχ. 19) ∆ιάχωρο a14, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,75, ύ. σζ. 3,95, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Εµπίεστη διακόσµηση διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο στην περιφέρεια του πυθµένα. Πλατιά αυλάκωση στην άνω επιφάνεια του χείλους, δύο παράλληλες αυλακώσεις και ζώνη εµπίεστης διακόσµησης διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο στην εξωτερική. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό στο σώµα εξωτερικά. 201481 (φωτ. 34, πίν. 21, σχ. 19) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12,9, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. 31. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός, (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση και πλατιά ζώνη εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 478 Ξανθοπούλου: Ίτανος πιν. 4, αρ 4. 479 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 19, εικ. 3, αρ. CF64. Waagé: Roman Pottery, σελ. 300, πίν. 9, αρ. 214 480 Papadopoulos: Torone, σελ. 589, εικ. 119, αρ. 14.94. Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 3, πίν. 3, αρ. ΙΙ.21 481 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 23, εικ. 7, αρ. CF106. Vogt: Byzantine Pottery εικ. 9, αρ. 2 86 202482 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 19) ∆ιάχωρο e16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,3, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. ≈33. Πηλός PHRSW3_2, ερυθροκάστανος (5 YR 5/4), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθροκίτρινο (5 YR 6/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Τέσσερις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους και µία στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Τύπος Hayes 3C 203483 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 19) ∆ιάχωρο f15, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,55, ύ. σζ. 2,95, δ. χ. 25. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους και αποχρωµατισµένο στην κάτω εξωτερική του απόληξη. Ζεύγος αυλακώσεων στην εσωτερική επιφάνεια του χείλους. Ζώνη µε εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 204484 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 19) ∆ιάχωρο b7, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5, ύ. σζ. 2,6, δ. χ. ≈28. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα λεπτό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον, εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 204.1 (φωτ. 35) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,45, δ. χ. 16. 205485 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 19) ∆ιάχωρο D6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 6,4, ύ. σζ. 2,9, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), µε ελάχιστες µικρές και µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στη κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιά ανάγλυφη ταινία στο χείλος εσωτερικά. ∆ύο ζώνες εµπίεστης διακόσµησης διαµορφωµένες µε σφραγιδικύλινδρο, χωρισµένες µεταξύ τους από αυλάκωση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 206486 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 20) ∆ιάχωρο A11, B11 – B12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,5, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. ≈17. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. 482 Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, αρ. 8. Το χείλος στο παράδειγµα των Φιλίππων χαµηλότερο. 483 Papadopoulos: Torone, σελ. 589, εικ. 120, αρ. 14.95 484 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 7, αρ. 1. Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΙΧ, αρ. 941k 485 Mackensen: Resafa, σελ. 79, πίν. 21, αρ. 8. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos σελ. 319, εικ. 144, αρ. 189 486 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 7, πίν. 6, αρ. ΙΙ.75 87 207487 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 20) ∆ιάχωρο a7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9, ύ. σζ. 3,45, δ. χ. 16 Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 208488 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 20) ∆ιάχωρο B7 – B8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους µε ίχνη καύσης σε µεγάλη έκταση του οστράκου., µέγ. διάστ. 5,2, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 16. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. 209489 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 20) ∆ιάχωρο E13, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,65, ύ. σζ. 4,05, δ. χ. 15 . Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Χαµηλή ανάγλυφη ταινία κάτω από την άνω εσωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 210490 (φωτ. 35, πίν. 21, σχ. 20) ∆ιάχωρο b19, c19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,15, ύ. σζ. 2,1, δ. χ. ≈32. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τέσσερις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τύπος Hayes 3D 211491 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 20) ∆ιάχωρο D12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9, ύ. σζ. 3,8, δ. χ. 33. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Ζώνη µε εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 212492 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 20) ∆ιάχωρο Α17, στρώµα καταστροφής. 487 Hayes: LRP, σελ. 333, εικ. 67, αρ. 7 488 Papadopoulos: Torone, σελ. 590, εικ. 120, αρ. 14.103 489 Boardman: Emporio, σελ. 88, εικ. 26 αρ. 6. (Το όστρακο εντάσσεται από το συγγραφέα στην οµάδα των Σαµιακών το σχήµα ωστόσο ταυτίζεται απόλυτα.) 490 Hayes: LRP, σελ. 333, εικ. 67, αρ. 9 491 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 21, εικ. 5, αρ. CF81. 492 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 6, πίν. 6, αρ. ΙΙ.64. Papadopoulos: Torone, σελ. 591 – 592, εικ. 122, αρ. 14.114 88 Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε επτά συνανήκοντα, τέσσερα, ανά δύο, συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 14,7, ύ. ≈5,8, δ. χ. 23, δ. β. 11. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Τρεις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά, ζεύγος ανάγλυφων ταινιών και αυλάκωση πάνω από τη βάση εξωτερικά. 213493 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 20) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα µε ίχνη καύσης στο ένα εξωτερικά, µέγ. διάστ. 8,25, ύ. σζ. 3,9, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τρεις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. Τύπος Hayes 3E 214494 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 20) ∆ιάχωρο E9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,1, ύ. σζ. 3,75, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, αρκετά απολεπισµένο εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. Εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 215495 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 20) ∆ιάχωρο i18, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,45, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. 29. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπος αποχρωµατισµένο στην εξωτερικά επιφάνεια του χείλους. 216496 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 21) ∆ιάχωρο i17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,8, ύ. σζ. 3,75, δ. χ. 20. Πηλός PHRSW1_3, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 5/4), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκούρο και αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο πλατιές αυλακώσεις και ζώνη εµπίεστου διακόσµου, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 217497 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 21) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής. 493 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 5, αρ.10 494 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 589, εικ. 20, αρ. 149. Boardman: Emporio, σελ. 90, εικ. 27, αρ 25 495 Boardman: Emporio, σελ. 91, εικ. 27, αρ. 39 496 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 4, αρ. 6. Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΙΧ, αρ. 944f 497 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 6, αρ. 11 89 Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 7,8, ύ. σζ. 3,35, δ. χ. 25. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 217.1 (φωτ. 36) ∆ιάχωρο h16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,7, δ. χ. ≈24. 218498 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 21) ∆ιάχωρο f19, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,65, ύ. σζ. 3,1, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 219499 (φωτ. 36, πίν. 22, σχ. 21) ∆ιάχωρο C20 στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,65, ύ. σζ. 3, δ. χ. 20. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Χαµηλή ανάγλυφη ταινία στην άνω εσωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 220500 (φωτ. 37, πίν. 22, σχ. 21) ∆ιάχωρο E2 – E3, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 2,2, δ. χ. ≈24. Πηλός PHRSW2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, ασαφής – λείος στο σπάσιµο, µε σπάνιες µεγάλου µεγέθους λευκές ασβεστιτικής σύστασης προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο κατά τόπους στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. 221501 (φωτ. 37, πίν. 23, σχ. 21) ∆ιάχωρο e7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,55, ύ. σζ,. 2,3, δ. χ. ≈36. Πηλός PHRSW2_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά αυλάκωση στην άνω επιφάνεια του χείλους και δύο παράλληλες σειρές στιγµών στο κάτω µέρος της εξωτερικής επιφάνειάς τού. 222502 (φωτ. 37, πίν. 23, σχ. 21) ∆ιάχωρο D6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12,6, ύ. σζ. 3, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά 498 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 8, αρ. 9 499 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 5, πίν. 5, αρ. ΙΙ.49 500 Papadopoulos: Torone, σελ. 592, εικ. 122, αρ. 14.117 501 Mackensen: Resafa, σελ. 79, πίν. 21, αρ. 9. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 141 502 Isler: Heraïon, σελ. 222, εικ. 47. Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 57, αρ. 15. Vogt: Byzantine Pottery εικ. 8, αρ. 1 90 και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Ίχνη από εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στο χείλος εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση κάτω από το χείλος, στο σώµα εξωτερικά, 222.1 (φωτ. 37) ∆ιάχωρο h17, απόθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9, δ. χ. 14. 223503 (φωτ. 37, πίν. 23, σχ. 21) ∆ιάχωρο a3 – a4, b3 – b4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,8, ύ. σζ. 4,55, δ. χ. 29. Πηλός PHRSW1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 5/4), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 223.1 (φωτ. 37) ∆ιάχωρο i17, j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,5, δ. χ. 27. Τύπος Hayes 3F 224504 (φωτ. 37, πίν. 23, σχ. 21) ∆ιάχωρο E3 – E4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,6, ύ. σζ. 4,2, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, έντονα αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. ∆ύο παράλληλες, διπλές ζώνες εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδικύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 225505 (φωτ. 37, πίν. 23, σχ. 21) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 5,05, ύ. ≈4,4, δ. χ. ≈22, δ. β. 11. Πηλός PHRSW1_3, ανοιχτός ερυθροκάστανος (5 YR 6/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/6), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον, εσωτερικά, θαµπό εξωτερικά. Τρεις σειρές εµπίεστου διακόσµου, διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις πάνω από τη βάση εξωτερικά. Πλατιά αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του τυµπάνού. 226506 (φωτ. 37, πίν. 23, σχ. 22) ∆ιάχωρο A17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,2, υ, σζ, 2,1, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW3_2, ανοιχτός καστανός (7,5 YR 6/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (5 YR 5/4), λεπτό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους ιριδίζον, εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Λεπτή ανάγλυφη ταινία και αυλάκωση κάτω από την άνω εσωτερική απόληξη του χείλους. Τρεις σειρές εµπίεστου διακόσµου, διαµορφωµένου µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 503 Papadopoulos: Torone, σελ. 597, εικ. 126, αρ. 14.162 504 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 505 Brock: Siphnos, σελ. 71, εικ. 15, αρ, 4 506 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 9, αρ. 4. Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 3, πίν. 4, αρ. ΙΙ.29 91 226.1 (φωτ. 37) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,75, δ. χ. 16. 227507 (φωτ. 38, πίν. 23, σχ. 22) ∆ιάχωρο i17, j17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε επτά συνανήκοντα, τέσσερα συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,2, ύ. σζ. 3,1, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τρεις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 228508 (φωτ. 38, πίν. 23, σχ. 22) ∆ιάχωρο i17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 13,15, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τρεις σειρές εµπίεστου διακόσµου, διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 229509 (φωτ. 38, πίν. 23, σχ. 22) ∆ιάχωρο D6, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 8, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. ∆ύο σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 230510 (φωτ. 38, πίν. 23, σχ. 22) ∆ιάχωρο E19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 3,65, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα, εσωτερικά και εξωτερικά. 231511 (φωτ. 38, πίν. 24, σχ. 22) ∆ιάχωρο E17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,25, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. ≈28. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 4/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 507 Papadopoulos: Torone, σελ. 594, εικ. 124, αρ. 14.133 508 Mackensen: Resafa, σελ. 84, πίν. 25, αρ. 4. Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 33, αρ. 14.6 509 Hayes: LRP, σελ. 335, εικ. 69, αρ. 25 ( το παράδειγµα του Hayes διαφοροποιείται ελαφρώς στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους) 510 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 511 Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 57, αρ, 16 92 232512 (φωτ. 38, πίν. 24, σχ. 22) ∆ιάχωρο b9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,3, ύ. σζ. 1,9, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο σε ολόκληρη την εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆υσδιάκριτη εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο στο κάτω µέρος της εξωτερικής επιφάνειας του χείλους. 233513 (φωτ. 38, πίν. 24, σχ. 22) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,05, ύ. σζ. 3, δ. χ. 27. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο και κατά τόπους απολεπισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. 234514 (φωτ. 38, πίν. 24, σχ. 22) ∆ιάχωρο e15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,7, ύ. σζ, 1,9, δ. χ. 27. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 234.1 (φωτ. 38) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,15, δ. χ. 16. 235515 (φωτ. 38, πίν. 24, σχ. 22) ∆ιάχωρο e15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,2, ύ. σζ. 2,3, δ. χ. 27. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 235. 1 (φωτ. 38) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,75, δ. χ. 26. 236516 (φωτ. 39, πίν. 24, σχ. 22) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,75, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. ≈33. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκάστανος (5 YR 5/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές, σφαιρικού σχήµατος, σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 5/4), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, περισσότερο στιλπνό και σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 237517 (φωτ. 39, πίν. 24, σχ. 23) ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής. 512 Hayes: LRP, σελ. 333, εικ. 68, αρ. 13 513 Mackensen: Resafa, σελ. 64, πίν. 11, αρ. 3 514 Hayes: LRP, σελ. 336, εικ. 69, αρ. 37. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 145 515 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 23, εικ. 7, αρ. CF101 516 Ξανθοπούλου: Ίτανος πίν. 4, αρ. 6 517 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 5, πίν. 5, αρ. ΙΙ.58 93 Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. σζ. 5, δ. χ. 32. Πηλός PHRSW1_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση κάτω από την άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 237.1 (φωτ. 39) ∆ιάχωρο e14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,35, δ. χ. 30. 238518 (φωτ. 39, πίν. 24, σχ. 23) ∆ιάχωρο i18, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. 23 Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. Αυλάκωση στην άνω εσωτερική απόληξη του χείλους. Τρεις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 239519 (φωτ. 39, πίν. 24, σχ. 23) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,4, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρό (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, στιλπνότερο και ελαφρώς πιο σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στην άνω απόληξη του χείλους. ∆ύο σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλα ζεύγη λεπτών αυλακώσεων στο σώµα εξωτερικά. 240520 (φωτ. 39, πίν. 24, σχ. 23) ∆ιάχωρο E19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. σζ. 3, δ. χ. 31. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκούρο και αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 240.1 (φωτ. 39) ∆ιάχωρο A8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,6, δ. χ. 27. 240.2 (φωτ. 39) ∆ιάχωρο e16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,5, δ. χ. 24. 241521 (φωτ. 39, πίν. 25, σχ. 23) ∆ιάχωρο i17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9, ύ. σζ. 2,45, δ. χ. ≈26. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 242522 (φωτ. 39, πίν. 25, σχ. 23) 518 Rizzo: LRC, σελ. 60, πίν. 11h 519 Poulter: Louloudies, σελ. 509, εικ. 25, αρ. 1 520 Mackensen: Resafa, σελ. 87, πίν. 30, αρ. 8. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 143 521 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 4, αρ. 9 94 ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ, διάστ. 8,35, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 25. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκάστανος (2,5YR 5/4), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη µε δυσδιάκριτη εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 243523 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 23) ∆ιάχωρο i17, j17, αποθέτης. Τµήµα βάσης και σώµατος σε επτά συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,8, ύ. ≈6,65, δ. χ. 25, δ. β. 12. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 244524 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 23) ∆ιάχωρο h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,7, ύ. σζ. 3,2, δ. χ. ≈26. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, έντονα αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 244.1 (φωτ. 40) ∆ιάχωρο h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,05, δ. χ. 28. Πλατιά αυλάκωση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 245525 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 23) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ, 5. 55, ύ. σζ. 2,3, δ. χ. ≈27. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 4/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές ερυθροκάστανες συσσωρεύσεις και ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 5/4), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εσωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 246526 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 24) ∆ιάχωρο h16, αποθέτης. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7, ύ. ≈7,5, δ. χ. 21, δ. β. 9. Πηλός PHRSW1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 247527 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 24) ∆ιάχωρο b7, στρώµα επιφανειακό. 522 Shkodra: Durës σελ. 453, εικ. 5, αρ. 24 523 Boardman: Emporio, σελ. 92, εικ. 27, αρ. 62. Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 23, εικ. 7, αρ. CF104. Coldstream: Kastri, σελ. 170, πίν. 48, εικ. 51, αρ. 27 524 όπως 243 525 Μπακιρτζής: Αµφίπολη, σελ. 139, εικ. 3, αρ. 1 526 Hayes: Knossos, σελ.440, εικ. 2, αρ. Α42. Vogt: Byzantine Pottery εικ. 8, αρ. 11. Schneider: Samos σελ. 127 – 128, εικ. 19, αρ. 5 527 Beaumont, Archontidou: Kato Phana 236, εικ. 17, αρ. 135. Mackensen: Resafa, σελ. 79, πίν. 21, αρ. 14. Hayes: Saraçhane, σελ. 96, εικ. 34, αρ. 16.4 95 Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,45, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. ≈22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Χαµηλή ανάγλυφη ταινία και ζώνη εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 247.1 (φωτ. 40) ∆ιάχωρο i17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,7, δ. χ. 25. 247.2 (φωτ. 40) ∆ιάχωρο d11, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,6, δ. χ. 24. 248528 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 24) ∆ιάχωρο e19, f19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,25, ύ. σζ. 4,2, δ. χ. 25. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 249529 (φωτ. 40, πίν. 25, σχ. 24) ∆ιάχωρο f14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,8, ύ. σζ. 2,95, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τρεις σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 250530 (φωτ. 41, πίν. 25, σχ. 24) ∆ιάχωρο e16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,6, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. 17. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 250.1 (φωτ. 41) ∆ιάχωρο b10 – b11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,4, δ. χ. 13. 251531 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 24) ∆ιάχωρο A3 – A5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,6, ύ. σζ. 2,95, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW3_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και αρκετά πιο στιλπνό στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο έντονες παράλληλες αυλακώσεις στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. 252532 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 24) ∆ιάχωρο e15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 4,85, ύ. σζ. 2,25, δ. χ. 17. 528 Mackensen: Resafa, σελ. 76, πίν. 19, αρ. 1 529 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 382, εικ. 71, αρ. 688.14 530 Williams: Anemurium, σελ. 49, εικ. 23, αρ. 278. Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 32, αρ. 12.4 531 Mackensen: Resafa, σελ. 89, πίν. 32, αρ. 4 532 Boardman: Emporio, σελ. 92, εικ. 27, αρ. 64 96 Πηλός PHRSW2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 253533 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 24) ∆ιάχωρο e16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,05, ύ. σζ. 1,85, δ. χ. 9. Πηλός PHRSW3_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 254534 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 24) ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11, ύ. 4,2, δ. χ. 14, δ. β. 5,5. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τρεις παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά και δύο λεπτές ανάγλυφες ταινίες κάτω από το χείλος. 254.1 (φωτ. 41)∆ιάχωρο h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, δ. χ. 18. Ιδιαίτερα έντονη η ακµή στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 255535 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 24) ∆ιάχωρο E9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής το σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Χαµηλή ανάγλυφη ταινία στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. ∆υσδιάκριτη εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο στο κάτω µέρος της εξωτερικής επιφάνειας του χείλους. 256536 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 25) ∆ιάχωρο e14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,15, ύ. σζ. 3, δ. χ. 10, δ. β. 4,5. Πηλός PHRSW3_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στο χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 257537 (φωτ. 41, πίν. 26, σχ. 25) ∆ιάχωρο h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,65, ύ. σζ. 2,1, δ. χ. 14. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές καστανές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (2,5 YR 5/4), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 533 Williams: Anemurium, σελ. 48 – 49, εικ. 22, αρ. 275 534 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 23, εικ. 7, αρ. CF102 535 Mackensen: Resafa, σελ. 82, πίν. 23, αρ. 24 536 Boardman: Emporio, σελ. 91, εικ. 27, αρ. 43 537 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 4, πίν. 4, αρ. ΙΙ.38 97 258538 (φωτ. 42, πίν. 26, σχ. 25) ∆ιάχωρο h16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,9, ύ. σζ. 1,9, δ. χ. 14. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 259539 (φωτ. 42, πίν. 26, σχ. 25) ∆ιάχωρο h16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 9,4, ύ. σζ. 1,5, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και κατά τόπους αποχρωµατισµένο εξωτερικά. 260540 (φωτ. 42, πίν. 26, σχ. 25) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,75, ύ. σζ. 2,75, δ. χ. 14. Πηλός PHRSW1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 261541 (φωτ. 42, πίν. 27, σχ. 25) ∆ιάχωρο d15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 5,95, ύ. ≈4,25, δ. χ. 14 δ. β. 5,2. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, ελαφρώς πιο σκούρο εξωτερικά. Ζεύγος αυλακώσεων στην εσωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 262542 (φωτ. 42, πίν. 27, σχ. 25) ∆ιάχωρο e13 – e14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,2, ύ. σζ. 2,85, δ. χ. 11, δ. β. 6,2. Πηλός PHRSW2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική και σκούρο στην κάτω επιφάνεια του χείλους. 263543 (φωτ. 42, πίν. 27, σχ. 25) ∆ιάχωρο f14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 3, δ. χ. 16. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (5 YR 4/4), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην άνω και κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. 538 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 418, εικ. 36, αρ. 127. Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 7, πίν. 7, αρ. ΙΙ.82 539 Papadopoulos: Torone, σελ. 593, εικ. 123, αρ. 14.130 540 Eiwanger: Demetrias, τοµ 2, σελ. 6, πίν. 6, αρ. ΙΙ.66 541 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 383, εικ. 71, αρ. 688.18 542 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 4, πίν. 4, αρ. ΙΙ.34 543 Boardman: Emporio, σελ. 90, εικ. 27, αρ. 24 98 Λεπτή αυλάκωση στο κάτω µέρος του σώµατος, εσωτερικά. Τύπος Hayes 3G 264544 (φωτ. 42, πίν. 27, σχ. 25) ∆ιάχωρο f16 – f17, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε έξι συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 16,4, ύ. σζ. ≈6,2, δ. χ. 27, δ. β. 11,5. Πηλός PHRSW3_2, ερυθροκίτρινος (5 YR 7/6), µέτριας σκληρότητας – σκληρός, ασαφής – λείος στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό έντονα απολεπισµένο εσωτερικά, αποχρωµατισµένο σε ολόκληρη την επιφάνεια εξωτερικά. 264.1 (φωτ. 42) ∆ιάχωρο c10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,1, δ. β. 7. 265545 (φωτ. 42, πίν. 27, σχ. 25) ∆ιάχωρο a3 – a4, b3 – b4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,6, ύ. σζ. 4,9, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση και χαµηλή ανάγλυφη ταινία κάτω από την άνω εσωτερική απόληξη του χείλους. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 266546 (φωτ. 42, πίν. 27, σχ. 25) ∆ιάχωρο C20, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,3, ύ. σζ. 3,7, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_3, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες – λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (5 YR 5/4), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 267547 (φωτ. 43, πίν. 27, σχ. 26) ∆ιάχωρο E5, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,7, ύ. σζ. 3,9, δ. χ. 21,5. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην κάτω, εξωτερική απόληξη του χείλους. 267.1 (φωτ. 43) ∆ιάχωρο c7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9, δ. χ. 21. 268548 (φωτ. 43, πίν. 27, σχ. 26) ∆ιάχωρο E3 – E4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 3,9, δ. χ. ≈23. Πηλός PHRSW1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 544 Mackensen: Resafa, σελ. 84, πίν. 25, αρ. 8 545 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 4, πίν. 4, αρ. ΙΙ.43. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 140 546 Aupert: Vie quotidienne, σελ.419, εικ. 36, αρ. 129. Papadopoulos: Torone, σελ. 591, εικ. 121, αρ. 14.110 547 Hautumm: Samos, σελ. 253, πίν. 60, αρ. 1548. Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 7, πίν. 7, αρ. ΙΙ.80. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 236, εικ. 17, αρ. 146 548 Boardman: Emporio, σελ. 91, εικ. 27, αρ 41 99 Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. Εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια και δύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην κάτω επιφάνεια του χείλους. 269549 (φωτ. 43, πίν. 27, σχ. 26) ∆ιάχωρο e17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 14,85, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 29. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός – µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αρκετά απολεπισµένο στο χείλος. Τρεις παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 270550 (φωτ. 43, πίν. 27, σχ. 26) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,1, ύ. σζ. 4,35, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο και αποχρωµατισµένο. Τέσσερις παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 270.1 (φωτ. 43) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,25, δ. χ. 28. 271551 (φωτ. 43, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο i17,αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11,65, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 272552 (φωτ. 43, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο e15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,25, ύ. σζ. 1,8, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες, πλατιές, αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 272.1 (φωτ. 42) ∆ιάχωρο g16, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,4, δ. χ. 15. 273553 (φωτ. 43, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,15, ύ. σζ. 3,05 δ. χ. 27. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκάστανος (5 YR 5/4), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές καστανές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 549 Boardman: Emporio, σελ. 91, εικ. 27, αρ. 57 550 Ξανθοπούλου: Ίτανος πίν. 4, αρ. 8 551 Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΙΧ, αρ. 946k 552 Poulter: Louloudies 509, εικ. 25, αρ. 3 553 Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 57 – 58, αρ. 17 100 273.1 (φωτ. 44) ∆ιάχωρο c16, d16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,25, δ. χ. 16. 274554 (φωτ. 44, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο f17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,95, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στο χείλος. 274.1 (φωτ. 44)∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, δ. χ. 24. 274.2 (φωτ. 44)∆ιάχωρο h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,4, δ. χ. 29 275555 (φωτ. 44, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο A2, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,05, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Αβαθής, λεπτή αυλάκωση λίγο κάτω από το χείλος εξωτερικά. 276556 (φωτ. 44, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο D3, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,9, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς πιο σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στο χείλος. ∆ύο παράλληλες αβαθείς αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους και δύο εντονότερες στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. 277557 (φωτ. 44, πίν. 28, σχ. 26) ∆ιάχωρο f19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,1, ύ. σζ. 3,95, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην άνω και κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 278558 (φωτ. 44, πίν. 28, σχ. 27) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,2, ύ. σζ, 1,6, δ. χ. ≈26. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο σειρές εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 279559 (φωτ. 44, πίν. 28, σχ. 27) 554 Hayes: Knossos, σελ. 438, εικ. 4, αρ. Α16 555 Ξανθοπούλου: Ίτανος πιν. 4, αρ. 7. 556 όπως αρ. 275 557 ∆εν βρέθηκε ακριβές παράλληλο 558 Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 47, αρ. 406. Hayes: Saraçhane, σελ. 96, εικ. 43, αρ. 17.3 101 ∆ιάχωρο c16, d16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,7, ύ. σζ. 1,95, δ. χ. 15. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς αποχρωµατισµένο κατά τόπους στο χείλος. 279.1 (φωτ. 44) ∆ιάχωρο f17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 5,5, δ. χ. 15. 279.2 (φωτ. 45) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,65, δ. χ. 14. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. 280560 (φωτ. 45, πίν. 28, σχ. 27) ∆ιάχωρο i17,αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,95, ύ. σζ. 1,95, δ. χ. 12. Πηλός PHRSW3_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στην άνω επιφάνεια του χείλους. 281561 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο e15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,25, ύ. σζ. 2,1, δ. χ. 16. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς πιο σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην άνω και την εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στο άνω µέρος του σώµατος εσωτερικά. 282562 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο B6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,9, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 14. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και ελάχιστες µικροσκοπικές καστανέρυθρες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη σε υποχώρηση, κάτω από το χείλος εσωτερικά. Πλατιά, αβαθής, αυλάκωση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους και ζεύγος λεπτών αυλακώσεων στο σώµα εξωτερικά. 282.1 (φωτ. 45) ∆ιάχωρο B5, στην υποδοµή οψιµότερων κατασκευών. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9, δ. χ. 28 Τύπος Hayes 3H 283563 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο C5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκάστανος (2,5 YR 5/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς αποχρωµατισµένο στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. 559 Isler: Heraïon, σελ. 221, εικ. 44. Vogt: Byzantine Pottery εικ. 8, αρ. 10 560 Hayes: LRP, σελ. 335, εικ. 69, αρ. 19 561 Hayes: Saraçhane, σελ. 94, εικ. 32, αρ. 11.8 562 Mackensen: Resafa, σελ. 80, πίν. 22, αρ. 12 563 Papadopoulos: Torone, σελ. 596, εικ. 125, αρ. 14.150. Hayes: Saraçhane, σελ. 96, εικ. 34, αρ. 16.5 102 Πλατιά ζώνη σε µικρή υποχώρηση στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. Ζεύγος λεπτών ανάγλυφων ταινιών στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 284564 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,3, ύ. σζ. 2,95, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 285565 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο i17, στρώµα επιφανειακό Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,7, ύ. σζ. 3,35, δ. χ. 21. Πηλός PHRSW2_2, ερυθροκίτρινος (5YR 6/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα κιτρινέρυθρο (5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, έντονα απολεπισµένο εξωτερικά. Παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 286566 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο b4, τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 1,7, δ. χ. 22. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό, έντονα απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Τύπος Hayes 5 (αρ. 287 – 291) Όπως και ο τύπος 3, ο τύπος 5 αφορά πινάκια µε κοίλο σώµα και χαµηλή δακτυλιόσχηµη, κυκλική βάση. Το χείλος τους ωστόσο διαφοροποιείται έντονα από όλα τα υπόλοιπα σχήµατα της παραγωγής της Φώκαιας. Χαρακτηρίζεται από πλατύ και αρκετά µεγάλου πάχους δακτύλιο, µε κοίλη την άνω επιφάνειά τού. Τα τοιχώµατα του αγγείου, ιδιαίτερα στα πιο πρώιµα παραδείγµατα, παρουσιάζουν µεγάλη διαφοροποίηση στο πάχος τους, λίγο πριν τη γένεση του χείλους (βλ. αρ. 287 - 288). Ο τύπος 5 είναι εύκολα αναγνωρίσιµος, εφόσον διατηρείται το χείλος του, καθώς η βάση δύσκολα ξεχωρίζει από εκείνη που φέρουν πολλά παραδείγµατα του τύπου 3, όπως άλλωστε συµβαίνει και µε άλλους τύπους (π. χ. 6 & 10). Ο Hayes διακρίνει δύο επί µέρους παραλλαγές. Στην πρώτη (5A) ο δακτύλιος του χείλους έχει περιορισµένο πλάτος και ελαφρώς κυρτή την κάτω επιφάνεια και την εξωτερική τού απόληξη. Αντίθετα στην δεύτερη παραλλαγή του τύπου 5 (5Β) (288 - 291)567 ο δακτύλιος είναι πλατύτερος, κοίλος τόσο στην άνω όσο και στην κάτω επιφάνεια, ενώ η εξωτερική του απόληξη διαµορφώνει σκοτία, λιγότερο ή 564 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 383, εικ. 71, αρ. 688.16 565 Papadopoulos: Torone, σελ. 594, εικ. 124, αρ. 14.137 566 όπως αρ. 285 567 στο σύνολο που εξετάστηκε απαντούν παραδείγµατα µόνο από τη δεύτερη παραλλαγή ενώ µεταβατικό παράδειγµα µπορεί να χαρακτηριστεί ο αρ. 287. 103 περισσότερο έντονη. Τέλος, στη δεύτερη, και οψιµότερη, εκδοχή του τύπου 5 εντοπίζεται συνήθως χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά (βλ. 289 – 291)568, αντίστοιχη µε εκείνη που χαρακτηρίζει τις παραλλαγές του τύπου 3 που χρονολογούνται στον 6ο αιώνα569. Στον πυθµένα των αγγείων συχνά απαντά διάκοσµος µε ενσφράγιστα θέµατα. Ιδιαίτερα στη δεύτερη παραλλαγή του τύπου (5Β) τη διακόσµηση των αγγείων µπορεί να συµπληρώνει πυκνός διάκοσµος διαµορφωµένος µε σφραγιδοκύλινδρο στην άνω επιφάνεια του χείλους (βλ. αρ. 289 – 291). Ο πηλός που χρησιµοποιείται, όπως προκύπτει και από τα παραδείγµατα των Φιλίππων, δεν διαφοροποιείται από το σύνολο της παραγωγής αν και πρόκειται για παραδείγµατα µάλλον υψηλής ποιότητας κατασκευής. Παρά το γεγονός ότι ο τύπος 5 είναι σχεδόν σύγχρονος µε τον δηµοφιλή τύπο 3, δεν γνωρίζει εξίσου µεγάλη διάδοση. Τα παραδείγµατά του είναι µάλλον περιορισµένα και χαρακτηρίζονται ως αρκετά σπάνια570. Απαντούν µε µικρή συχνότητα στο ανατολικό τµήµα της Μεσογείου, κατά µήκος της Μικρασιατικής ακτής571 και µέχρι την Κυρηναϊκή572. Παράλληλα, παραδείγµατα εντοπίζονται στη Βαλκανική573 αλλά και στην Ιταλική χερσόνησο574 ενώ µεµονωµένα όστρακα βρέθηκαν ακόµη και στην ανατολική ακτή του Ατλαντικού, στην Πορτογαλία575. Όσον αφορά τον ελλαδικό χώρο, γνωρίζουµε παραδείγµατα από τη Γόρτυνα576, την Κνωσό577, την Ίτανο578, την Ελεύθερνα579, τη Σίφνο580, το Λέχαιο της Κορίνθου581, την Αθήνα582, την Τορώνη583 και από την πόλη των Φιλίππων584. Ο τύπος 5, όπως ήδη αναφέρθηκε, συνυπάρχει µε τον τύπο 3. Η πρώτη παραλλαγή του χρονολογείται στο δεύτερο µισό του 5ου αιώνα ενώ η δεύτερη αποδίδεται από τον Hayes στο πρώτο µισό του 6ου585. Τύπος Hayes 5Β 568 Hayes: LRP, σελ. 339 569 Hayes: LRP, σελ. 331 570 Hayes: LRP, σελ. 339 571 Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. Χ, αρ. 913. Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 58, αρ. 19 572 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 383 – 385, εικ. 72, αρ. 689 573 Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 47, αρ. 410 – 411 574 Archer: La sigillata focese, σελ. 115 – 116 575 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 272, Appendix D.2 576 Rizzo: LRC, σελ. 61, πίν. ΧΙΙΙi. Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 181 – 182, πίν. 2 – 3 577 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 185, πίν. 6 578 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1016, πίν. 5, αρ. 1 579 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 60 – 61, εικ. 10, αρ. 1 580 Brock: Siphnos, σελ. 71, εικ. 15, αρ. 3 581 Hayes: LRP, σελ. 339, εικ. 70, αρ. 3 582 Hayes: LRP, σελ. 339, εικ. 70, αρ. 1 – 2 583 Papadopoulos: Torone, σελ. 598, εικ. 127, αρ. 14.164 – 14.166 584 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 169 – 170, αρ. Ε108 585 Hayes: LRP, σελ. 339 104 287586 (φωτ. 45, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο g7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,65, ύ. σζ. 1,8, δ. χ. ≈28. Πηλός PHRSW2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 287.1 (φωτ. 46) ∆ιάχωρο h16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,6, δ. χ. 24. 288587 (φωτ. 46, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο g16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12,35, ύ. σζ. 2,9, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, αρκετά απολεπισµένο εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά, κατά τόπους σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά ζώνη εµπίεστης διακόσµησης, διαµορφωµένης µε σφραγιδοκύλινδρο, στην άνω επιφάνεια του χείλους. 289588 (φωτ. 46, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο f15, f16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 29. Πηλός PHRSW1_1 / 2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. 289.1 (φωτ. 46) ∆ιάχωρο f15, f16, Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 8,2, δ. χ. 24. 290589 (φωτ. 46, πίν. 29, σχ. 27) ∆ιάχωρο f16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,25, ύ. σζ. 2,35, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW1_1 / 2_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, ελαφρώς σκουρότερο στο χείλος. Αυλάκωση στην κάτω εξωτερική απόληξη του δακτυλίου του χείλους. Ζεύγος αυλακώσεων στο σώµα εξωτερικά. 291590 (φωτ. 46, πίν. 30, σχ. 27) ∆ιάχωρο f19, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,95, ύ. σζ. 1,75, δ. χ. ≈27. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τρεις σειρές εµπίεστου διακόσµου, διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο, στην άνω επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. 291.1 (φωτ. 46) ∆ιάχωρο E3 – 4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,7, δ. χ. 29. Τρεις πλατιές ταινίες µε εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στην άνω επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στην εξωτερική απόληξη του χείλους. 586 ∆εν εντοπίστηκε ακριβές παράλληλο 587 Hayes: LRP, σελ. 339, εικ. 70, αρ. 3 588 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 169 – 170, αρ. Ε108 589 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 385, εικ. 72, αρ. 689.2 590 Papadopoulos: Torone, σελ. 598, εικ. 127, αρ. 14.164 105 Τύπος Hayes 10 (αρ. 292 – 318) Ο τύπος 10 αποτελεί τον τελευταίο από τη σειρά που διατύπωσε ο Hayes, κατατάσσοντας τα προϊόντα λεπτής, ερυθροβαφούς κεραµικής από τα εργαστήρια της Φώκαιας. Πρόκειται για την εξέλιξη του τύπου 3, µε τον οποίο διατηρεί κοινά χαρακτηριστικά591. Η σχέση µεταξύ των δύο τύπων είναι τόσο στενή, ώστε αρχικά είχε διατυπωθεί η άποψη ότι πρόκειται για µια ενιαία και αδιάσπαστη συνέχεια592, άποψη που δεν φαίνεται να απέχει πολύ από την πραγµατικότητα. Τα αγγεία του τύπου 10 είναι πινάκια, µε µεγάλο σχετικά βάθος, κοίλα τοιχώµατα, χαµηλή δακτυλιόσχηµη βάση, αντίστοιχη µε αυτή του τύπου 3 και τύµπανο επίπεδο ή ελαφρώς κοίλο. Το χείλος παρουσιάζει ποικιλία ως προς τη µορφή τού. Είναι κάθετο και µπορεί να έχει ορθογώνια ή κυκλική διατοµή ή απλώς να διαµορφώνεται από την προέκταση του σώµατος, νεύον, ορισµένες φορές, προς τα κάτω. Στις περισσότερες περιπτώσεις, στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος, εξωτερικά, εντοπίζεται η χαµηλή ακµή, που χαρακτηρίζει τα προϊόντα του 6ου αιώνα στην παραγωγή της Φώκαιας593 και συναντήσαµε τόσο στον τύπο 3 όσο και στον τύπο 5. Ο Hayes διακρίνει τρεις κύριες παραλλαγές, µε βασικό κριτήριο το σχήµα του χείλους, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται επί µέρους διαφοροποιήσεις και µεταβατικά σχήµατα. Η εξέλιξη του τύπου χαρακτηρίζεται από τον περιορισµό του πάχους µε παράλληλη αύξηση του µήκους και απλοποίηση του χείλους, περιορισµό της καµπυλότητας του σώµατος και σταδιακή εξάλειψη του εµπίεστου διακόσµου594. Η πρώτη από τις παραλλαγές (10Α) (αρ. 292 – 306) βρίσκεται πολύ κοντά στο σχήµα του τύπου 3G. Το χείλος είναι κάθετο, µε µεγάλο πάχος και ορθογώνια ή ωοειδή διατοµή, έντονα προβεβληµένο, συνήθως, εξωτερικά. Στη δεύτερη παραλλαγή (10Β) (αρ 307 – 308) το χείλος επιµηκύνεται, το πάχος του περιορίζεται και η εξωτερική του απόληξη µπορεί να στρέφεται προς τα κάτω. Στην τρίτη – και τελευταία – παραλλαγή (αρ. 309 – 316) η µορφή του χείλους έχει αποµακρυνθεί πολύ από το σχήµα του προγονικού τύπου 3. Τώρα διαµορφώνεται ως συνέχεια της άνω απόληξης του σώµατος, µε ένταση εσωτερικά και εξωτερικά. Σε ορισµένες περιπτώσεις το χείλος είναι κοίλο στην εσωτερική επιφάνεια του, καθώς η άνω απόληξή του στρέφεται προς το εσωτερικό, ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις η διάκριση των δύο τµηµάτων του αγγείου, εσωτερικά, δεν είναι σαφής (βλ. αρ. 315)595. 591 Hayes: LRP, σελ. 343 592 Waagé: Antioch, σελ. 53 593 Hayes: LRP, σελ. 343 594 Hayes: LRP, σελ. 345 595 Hayes: LRP, σελ. 343 106 Ο εµπίεστος διάκοσµος δεν απουσιάζει πλήρως από τον τύπο 10, ωστόσο απαντά µόνο στα πρωιµότερα παραδείγµατα596. ∆ιαµορφώνεται από µεγάλα ενσφράγιστα θέµατα, τοποθετηµένα ελεύθερα στο κέντρο του πυθµένα, αµελώς εκτελεσµένα, µε αχνές σφραγίδες, σε επιφάνειες που δεν έχουν λειανθεί επαρκώς597. Ο πηλός των αγγείων του τύπου δεν διαφοροποιείται από τον τυπικό πηλό της παραγωγής της Φώκαιας, όµως η επεξεργασία των αγγείων είναι υποδεέστερη. Η λείανση φαίνεται ότι γίνεται τώρα, κατά κύριο λόγο, µε τη χρήση βούρτσας που αφήνει εξαιρετικά λεπτές και πυκνές αυλακώσεις598. Το αποτέλεσµα είναι µια αδρή, στην υφή, και θαµπή στην όψη επιφάνεια. Η διάδοση του τύπου 10 ακολουθεί αυτή του τύπου 3 και εξαπλώνεται στο µεγαλύτερο µέρος της µεσογειακής λεκάνης. Οι σηµαντικότερες συγκεντρώσεις του εντοπίζονται στο ανατολικό τµήµα599, µέχρι και την Κυρηναϊκή600. Παραδείγµατα του τύπου 10 απαντούν επίσης στη Βαλκανική601 και την Ιταλική χερσόνησο602 ενώ δεν λείπουν από τις ακτές τις δυτικής Ευρώπης, µέχρι και τη Βρετανία603, καθώς και τα παράλια του Ευξείνου Πόντου604. Ο τύπος αυτός είναι αρκετά διαδεδοµένος και στον ελλαδικό χώρο. Παραδείγµατα εντοπίζονται στη Γόρτυνα605, στην Κνωσό606 στην Ίτανο607, στην Ελεύθερνα608, στα Μάταλα, στο Καστέλι Κισσάµου και σε πολλές ακόµη θέσεις της Κρήτης609, στη νησίδα της Ψείρας610, στην Κέο611, στη Σάµο612, στη Χίο613, στο Άργος614, στην 596 Hayes: LRP, σελ. 345 597 Hayes: LRP, σελ. 347 598 Hayes: LRP, σελ. 324 599 Waagé: Antioch, σελ. 53, πίν. ΧΙ, αρ. 949. Williams: Anemurium, σελ. 49, εικ. 23, αρ. 279 – 280. Heath, Tekkök: Ilion, σελ. 59, αρ. 23 – 25. Hayes: LRP supp., σελ. 527, αρ. 17 – 22. Mackensen: Resafa µε µεγάλο αριθµό παραδειγµάτων. Lund: Hama, σελ. 141 – 142, πιν. 7 – 8, αρ. 78 – 86 600 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 385, εικ. 71, αρ. 691. Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 1, 13 601 Anderson: Stobi, σελ. 60, πίν. 47, αρ. 412. Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 8 602 Archer: La sigillata focese, σελ. 115 – 116 603 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 162, Appendix B.2 604 Hayes: LRP, σελ. 343, αρ. 9 605 Rizzo: LRC, σελ. 61 – 62, πίν. XIV – XVI. Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 182 – 183, πίν. 3 – 4. 606 Hayes: Knossos, σελ. 442, εικ. 2, αρ. Α50, σελ. 443, εικ. 6, αρ. Β1 607 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1016, πίν. 5, αρ. 6 – 11, πίν. 6, αρ. 2 608 Yangaki: Eleutherna, σελ. 118 – 119, εικ. 11a – f, εικ. 12b, c, e. Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 61 – 64, εικ. 10, αρ. 3 – 13, εικ. 11, αρ. 1 – 13 609 . Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 186, πίν. 7, σελ. 189, πίν. 8. Hood: South – West Crete, σελ. 54 – 55, εικ. 5, αρ. 41, 49 610 Πούλου: Βυζαντινή κεραµική, σελ. 235, εικ. 2 611 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 105, αρ. 45-7, 45-8, σελ. 115, αρ. 55-9, σελ. 123,αρ. 64-6, εικ. 5.13 612 Hautumm: Samos, σελ. 247 – 249, πίν. 58, αρ. 1515 – 1528 613 Boardman: Emporio, σελ. 92 – 96, εικ. 28 – 29, αρ. 65 – 111. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 238 – 239, εικ. 17 – 18, αρ. 148 – 159 614 Bommelaer – Grandjean: Argos εικ. 96 – 99. Aupert: Vie quotidienne, σελ. 419, εικ. 36, αρ. 144 – 146 107 Κόρινθο615, στις Κεγχραιές616, στο Πόρτο Ράφτι617, στην Αθήνα618, στα Κύθηρα619, στις Λουλουδιές Πιερίας620, στη Θεσσαλονίκη621, στην Τορώνη622 και στη Θάσο623. Ο τύπος 10 φαίνεται ότι αποτελεί προϊόν του 6ου αιώνα. ∆ιαδέχεται τον τύπο 3 στο δεύτερο µισό του 6ου και συνεχίζει να έχει ισχυρή παρουσία µέχρι και τα µέσα του 7ου αιώνα, χωρίς να απουσιάζει από σύνολα που ανάγονται στο δεύτερο µισό τού. Όσον αφορά τις επί µέρους παραλλαγές, ο Hayes χρονολογεί τις δύο πρώτες από τις τελευταίες δεκαετίες του 6ου αιώνα µέχρι τις πρώτες του 7ου, ενώ ο τύπος 10C φαίνεται ότι εµφανίζεται στις αρχές του 7ου αιώνα και συνεχίζει να υφίσταται µέχρι τη διακοπή της λειτουργίας των εργαστηρίων της Φώκαιας κάποια στιγµή στο δεύτερο µισό του αιώνα624. Τύπος Hayes 10A 292625 (φωτ. 46, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο g17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13,55, ύ. σζ. 4,45, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκάστανος (2,5 YR 5/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο (5 YR 5/4), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. 293626 (φωτ. 46, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο b16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,85, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 31. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο λεπτές ανάγλυφες ταινίες στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 294627 (φωτ. 46, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο E2 – E3, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τέσσερα συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 35, ύ. σζ. 5,8, δ. χ. 28. 615 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 270, εικ. 8, αρ. 3-13 – 3-15, σελ. 273. Sanders: Panayia field, σελ. 465, εικ. 7, αρ. 3 – 4. Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 4 – 6 616 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 98, πίν. 24, αρ. LRB 34 617 Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 12 618 Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 2, 7 619 Coldstream: Kastri, σελ. 169 – 170, πίν. 48, εικ. 51, αρ. 13 – 16, 18, 19, σελ. 174, πίν. 49, εικ. 53, αρ. 6 – 9 620 Poulter: Louloudies, σελ. 509 – 511, εικ. 25, αρ. 3 – 5, 9 621 Συµπεριλαµβάνεται στα εκθέµατα του υπό διαµόρφωση εκθεσιακού χώρου στην Αρχαία Αγορά Θεσσαλονίκης 622 Papadopoulos: Torone, σελ. 600 – 601, εικ. 128, αρ. 14. 181 – 14. 184 623 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 24 – 25, εικ. 7 – 8, αρ. CF109 – CF115 624 Hayes: LRP, σελ. 346 625 Lund: Hama, σελ. 142, πίν. 7, αρ. 80 626 όπως αρ. 292 627 όπως αρ. 292 108 Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερικά επιφάνεια του χείλους. ∆ύο λεπτές ανάγλυφες ταινίες στην κάτω επιφάνεια του χείλους. Πλατιές αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά και πλατιές ταινίες εξωτερικά, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό. 294.1 (φωτ. 47) ∆ιάχωρο e18, τοµή µέχρι το φυσικό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,15, δ. χ. 28. 294.2 (φωτ. 47) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,75, δ. χ. 22. 294.3 (φωτ. 47) ∆ιάχωρο C6, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,4, δ. χ. 27. 295628 (φωτ. 47, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο d6, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,9, ύ. σζ. 3,45, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), µέτριας σκληρότητας, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, έντονα απολεπισµένο εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 296629 (φωτ. 47, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο f15 – f16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,95, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 297630 (φωτ. 47, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο Ε2 – Ε3, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,6, ύ. σζ. 4,65 δ. χ. 29,5. Πηλός PHRSW1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και πολλές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, έντονα αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 297.1 (φωτ. 47) ∆ιάχωρο e7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7, δ. χ. 36. 298631 (φωτ. 47, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12, ύ. σζ. 3,65, δ. χ. 29. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο σε µεγάλη έκταση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 299632 (φωτ. 47, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,85, ύ. σζ. 2,1, δ. χ. 28. 628 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 11, αρ. 4. Poulter: Louloudies, σελ. 511, εικ. 25, αρ. 9 629 Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 4 630 Mackensen: Resafa, σελ. 83, πίν. 24, αρ. 17 631 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 385, εικ. 71, αρ. 691.2 632 Waagé: Antioch, σελ. 53 πίν. ΧΙ, αρ. 949a. Hayes: Saraçhane, σελ. 98, εικ. 35, αρ. 22.2 109 Πηλός PHRSW1_2, ερυθροκάστανος (2,5 YR 5/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο πλατιές παράλληλες αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 299.1 (φωτ. 47) ∆ιάχωρο e17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,5, δ. χ. 24. 300633 (φωτ. 48, πίν. 30, σχ. 28) ∆ιάχωρο f17, αποθέτης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δεκατέσσερα συνανήκοντα, δεκατρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 27,4, ύ. 7, δ. χ. 27,4, δ. β. 12,1. Πηλός PHRSW2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Στο σώµα εξωτερικά εγχάρακτη επιγραφή “Η ” 301634 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο a19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,45, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), µέτριας σκληρότητας – σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο κατά τόπους στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τρεις αυλακώσεις στο χείλος εσωτερικά. 302635 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο B19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,6, ύ. σζ. 3, δ. χ. 25. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στο χείλος εσωτερικά και στο σώµα εξωτερικά. 303636 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο f17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,65, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. 28 Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 304637 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο f17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,25, ύ. σζ. 3, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και λίγες µικροσκοπικές ερυθροκάστανες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 305638 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) 633 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 11, αρ. 3 634 Hayes: Saraçhane, σελ. 99, εικ. 36, αρ. 25.1 635 Mackensen: Resafa, σελ. 73, πίν. 16, αρ. 11 636 Hayes: Saraçhane, σελ. 98, εικ. 35, αρ. 22.4 637 Mackensen: Resafa, σελ. 64, πίν. 11, αρ. 7 110 ∆ιάχωρο g16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε πέντε συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,9, ύ. σζ. 3,55, δ. χ. 24. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 306639 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο e18, τοµή µέχρι το φυσικό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,2, ύ. σζ. 2,2, δ. χ. ≈26. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες και καστανές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. Τύπος Hayes 10B 307640 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο g17, h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8, ύ. σζ. 2,75, δ. χ. 28. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές καστανέρυθρες, σφαιρικού σχήµατος προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και κατά τόπους απολεπισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Ζεύγος αυλακώσεων στο σώµα εξωτερικά. 308641 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο j18, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,25, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. 18. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές, σφαιρικού σχήµατος καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο και κατά τόπους σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιά, αβαθής αυλάκωση στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τύπος Hayes 10C 309642 (φωτ. 48, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο A17, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 10,65, ύ. σζ. 4,45, δ. χ. 30. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες – ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά, αρκετά απολεπισµένο εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 309.1 (φωτ. 49) ∆ιάχωρο E3 – E4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,6, δ. χ. 22. 638 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 11, αρ. 6. Hayes: Knossos, σελ. 442, εικ. 2, αρ. Α50. Hayes: LRP, σελ. 343, εικ. 71, αρ. 1 639 . Waagé: Antioch, σελ. 53 πίν. ΧΙ, αρ. 949k 640 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 11, αρ. 7. Ξανθοπούλου: Ίτανος πιν. 6, αρ. 2 641 Mackensen: Resafa, σελ. 73, πίν. 16, αρ. 2 642 Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 385, εικ. 71, αρ. 691.4 111 310643 (φωτ. 49, πίν. 31, σχ. 29) ∆ιάχωρο A8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,45, ύ. σζ. 2,25, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο και κατά τόπους σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. 311644 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 29) ∆ιάχωρο b19, c19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,25, ύ. σζ. 2,6, δ. χ. ≈27. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο και κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. 311.1 (φωτ. 49) ∆ιάχωρο j18, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,25, δ. χ. 25. 312645 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο g17 – j17, στρώµα επίχωσης ∆. του τοίχού. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,7, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 27. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Αυλάκωση στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. 313646 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο E8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,6, ύ. σζ. 5,45, δ. χ. σζ. 22,5. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, και λεπτή αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. 314647 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο f18, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 2,55, δ. χ. 20. Πηλός PHRSW2_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό, αρκετά απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους και στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 315648 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο f17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12,65, ύ. σζ. 4,9, δ. χ. 23. Πηλός PHRSW1_1, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές, σφαιρικού σχήµατος, σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα 643 Ξανθοπούλου: Ίτανος πιν. 5, αρ. 7. Beaumont, Archontidou: Kato Phana, σελ. 238, εικ. 18, αρ. 153 644 Waagé: Antioch, σελ. 53 πίν. ΧΙ, αρ. 949u 645 Boardman: Emporio, σελ. 93, εικ. 28, αρ. 94. Coldstream: Kastri, σελ. 174, πιν. 49, εικ. 53, αρ. 7 646 Mackensen: Resafa, σελ. 87, πίν. 30, αρ. 7 647 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 10, αρ. 11. Hayes: Saraçhane, σελ. 99, εικ. 36, αρ. 25.1 648 Waagé: Antioch, σελ. 53 πίν. ΧΙ, αρ. 949y. Coldstream: Kastri, σελ. 174, πιν. 49, εικ. 53, αρ. 6 112 ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, σκούρο και σε µεγάλη έκταση αποχρωµατισµένο στην εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιές, αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 316649 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 3,05, δ. χ. 26. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερικά απόληξη του χείλους. Αυλάκωση στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Τύπος Hayes 10, παραλλαγές. 317650 (φωτ. 49, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο B5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,2, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 14. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Τύπος Hayes 10, αποµιµήσεις (;) 318651 (φωτ. 50, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο E7, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 4,2, ύ. σζ. 1,45, δ. χ. ≈24. Πηλός PHRSW2_1 (U), σκούρος γριζοκάστανος (10 YR 4/2), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα σκούρο ερυθροκάστανο (5 YR 3/4), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά, κατά τόπους αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ιαφοροποιείται έντονα από τα τυπικά παραδείγµατα του τύπου και της παραγωγής εν γένει. Ίσως πρόκειται για αποµίµηση. Βάσεις (αρ. 319 – 332) Κλείνοντας το κεφάλαιο που αφορά στην παραγωγή της Φώκαιας αξίζει να αναφερθούµε σε ένα σύνολο από βάσεις αγγείων που τυπολογικά και µε βάση τα γενικά χαρακτηριστικά τους εντάσσονται σε αυτή. Οι περισσότερες φαίνεται να ανήκουν σε αγγεία του τύπου 3. ∆εδοµένου, ωστόσο, ότι πολλοί τύποι µοιράζονται βάσεις διαµορφωµένες µε τρόπο ανάλογο (τύπος 3, 5, 10) κρίθηκε σκόπιµο τα όστρακα αυτά να παρατεθούν ξεχωριστά, χωρίς να επιχειρηθεί η απόδοσή τους στο ένα ή τον άλλο τύπο. Μαζί παρατίθενται και ορισµένα όστρακα πυθµένα (αρ. 331 – 332) που δεν είναι δυνατό να αποδοθούν σε κάποιο τύπο αλλά παρουσιάζουν ενδιαφέρον καθώς φέρουν ενσφράγιστο διάκοσµο. 319652 (φωτ. 50, πίν. 32, σχ. 30) ∆ιάχωρο e15, στρώµα καταστροφής. 649 Mackensen: Resafa, σελ. 89, πίν. 32, αρ. 11 650 Mackensen: Resafa, σελ. 77, πίν. 19, αρ. 19 651 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 25, εικ. 8, αρ. CF115 652 Hayes: LRP, σελ. 333, εικ. 68, αρ. 13 113 Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,3, ύ. σζ. 2,05, δ. β. 13. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα (U) ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. Το επίχρισµα παραλείπεται στην εξωτερική επιφάνεια του οστράκου. Πλατιά αβαθής αυλάκωση στη βάση εξωτερικά. 320653 (φωτ. 50, πίν. 32, σχ. 30, 42) ∆ιάχωρο g16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 14,3, ύ. σζ. 2,9, δ. β. 16. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Στο κέντρο του πυθµένα εµπίεστος σταυρός, µε κύκλους που φέρουν κουκκίδα το κέντρο τους, κάτω από τις οριζόντιες κεραίες του και ελισσόµενο βλαστό στην άνω δεξιά απόληξη του κάθετου σκέλους654. Τέσσερις παράλληλες αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. 321655 (φωτ. 50, πίν. 33, σχ. 30, 42) ∆ιάχωρο d11, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,4, ύ. σζ. 1,55, δ. β. 12. Πηλός PHRSW2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Στον πυθµένα κυκλικό µετάλλιο οριζόµενο από αυλάκωση µε εµπίεστα θέµατα στην εξωτερική του περιφέρεια, πιθανότατα σταυρούς µε διχαλωτές τις απολήξεις των κεραιών τους656. 322657 (φωτ. 50, πίν. 33, σχ. 30) ∆ιάχωρο C8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,5, ύ. σζ. 1,85, δ. β. 8. Πηλός PHRSW1_1, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, θαµπό, αρκετά απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από τη βάση στο σώµα. 323658 (φωτ. 50, πίν. 33, σχ. 30) ∆ιάχωρο C8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,5, ύ. σζ, 1,15, δ. β. 6. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τρεις παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά. Πυκνές, οµόκεντρες αυλακώσεις στο τύµπανο. 323.1 (φωτ. 50) ∆ιάχωρο Β9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 4,2 δ. β. 5,8. 324659 (φωτ. 50, πίν. 33, σχ. 30) ∆ιάχωρο E2 – E3, στρώµα επίχωσης. 653 Hayes: LRP, σελ. 333, εικ. 67, αρ. 9 654 Hayes: LRP, σελ. 365, εικ. 78, αρ. 67k. 655 Rizzo: LRC, σελ. 64, πίν. 17i 656 Hayes: LRP, σελ. 365, εικ. 78ο 657 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 4, αρ. 1 658 Hayes: LRP, σελ. 335, εικ. 69, αρ. 32 659 Yangaki: Eleutherna εικ. 9e 114 Τµήµα βάσης και σώµατος σε τέσσερα συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,85, υ σζ, 1,3, δ. β. 13. Πηλός PHRSW1_3, ερυθρός (2,5 YR 4/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στην εξωτερική περιφέρεια του τυµπάνού. 324.1 (φωτ, 50) ∆ιάχωρο a6, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,9, δ. β. 17. 325660 (φωτ. 50, πίν. 33, σχ. 31) ∆ιάχωρο c16, d16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,45, ύ. σζ. 1,85, δ. β. 11 Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός ( 2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. ∆ύο λεπτές αυλακώσεις στο σώµα εξωτερικά και οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 326661 (φωτ. 51, πίν. 33, σχ. 31, 42) ∆ιάχωρο i18, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,9, ύ. σζ. 1,75, δ. β. 11. Πηλός PHRSW1_3, ισχυρά καστανός (7,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθροκάστανο, ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Εµπίεστο θέµα στον πυθµένα, πιθανότατα από παράσταση ζώου. 327662 (φωτ. 51, πίν. 33, σχ. 31, 42) ∆ιάχωρο d13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9, υ, σζ, 1,4, δ. β. 9,8. Πηλός PHRSW2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Στον πυθµένα µεγάλο εµπίεστο θέµα φυλλοφόρου σταυρού. Περιµετρικά στον πυθµένα πλατιές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό. Στο τύµπανο οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις. 328663 (φωτ. 51, πίν. 33, σχ. 31, 42) ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ, διάστ. 5,6, ύ. σζ. 0,8, δ. β. ≈12. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Στον πυθµένα τµήµα εµπίεστου θέµατος ιχθύος. Περιµετρικά πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό. 329664 (φωτ. 51, πίν. 33, σχ. 31, 43) ∆ιάχωρο g16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 1,1, δ. β. 12. Πηλός PHRSW1_3, ερυθροκάστανος (2,5 YR 5/4), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. Στο κέντρο του πυθµένα εµπίεστο θέµα µε τµήµα απεικόνισης λαγού. 660 Hayes: LRP, σελ. 335, εικ. 69, αρ. 25 661 Hayes: LRP, σελ. 335, εικ. 68, αρ. 29 662 Vogt: Byzantine Pottery εικ. 4, αρ. 1 663 Hayes: LRP, σελ. 335, εικ. 69, αρ. 25. Adamsheck: Kenchreai σελ. 99, πίν. 24, αρ. 35h 664 Eiwanger: Demetrias, τοµ.. 2, σελ. 7, πίν. 7, αρ. ΙΙ.85. Hayes: LRP σελ. 357, εικ. 74, αρ. 35w 115 330665 (φωτ. 51, πίν. 33, σχ. 31) ∆ιάχωρο d10, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,15, ύ. σζ. 1,65, δ. β. 6. Πηλός PHRSW1_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. 331666 (φωτ. 51, πίν. 34 σχ. 31, 43) ∆ιάχωρο a16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 11,75. Πηλός PHRSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Εµπίεστος ελεύθερος σταυρός, µεγάλου µεγέθους, µε διχαλωτές τις απολήξεις των κεραιών του667, στον πυθµένα. 332668 (φωτ. 51, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο g17. στρώµα καταστροφής. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 6,65 Πηλός PHRSW1_1, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Εµπίεστο θέµα µε παράσταση παγωνιού669 στον πυθµένα. Οµόκεντρες, λεπτές αυλακώσεις στο τύµπανο. 665 Hautumm: Samos, σελ. 254, πίν. 61, αρ.1552 666 Το διατηρούµενο τµήµα δεν επιτρέπει ταύτιση του σχήµατος. 667 Rizzo: LRC, σελ. 64, εικ. 10Β. Hayes: LRP σελ. 365, εικ. 78q 668 Το διατηρούµενο τµήµα δεν επιτρέπει ταύτιση του σχήµατος. 669 Unterkircher: Samos, σελ. 192 – 193, πίν. 42,9, εικ. 6, αρ. 24.5 116 Κεραµική Βορείου Αφρικής Η τελευταία από τις κατηγορίες λεπτής κεραµικής που θα µας απασχολήσει δεν προέρχεται από το ανατολικό τµήµα της Μεσογείου αλλά από τα εργαστήρια της Βορείου Αφρικής. Έχει καθιερωθεί στη διεθνή βιβλιογραφία µε τον όρο African Red Slip Ware τον οποίο πρότεινε το 1972 ο J. W. Hayes670. Αν προσπαθούσε κανείς να αποδώσει τον όρο αυτό στα ελληνικά η φράση Αφρικανική κεραµική δι’ ερυθρού επιχρίσµατος θα έπρεπε να υποκαταστήσει το διεθνώς καθιερωµένο χαρακτηρισµό. Αντ’ αυτού έχει επικρατήσει ο όρος Βορειοαφρικανική Κεραµική παρά το γεγονός ότι µαζί µε την λεπτή κεραµική, που αποτελεί το αντικείµενο της παρούσας µελέτης, υπό τον ίδιο τίτλο θα έπρεπε κανείς να εντάξει και άλλα σχήµατα, όπως αµφορείς και µαγειρικά αγγεία. Αντίστοιχα στα Γαλλικά έχουν επικρατήσει ο όρος sigillées Africaines671, στα Ιταλικά όρος Ceramica Africana672 ενώ στα γερµανικά η κεραµική αυτή είναι γνωστή ως Xordafricaniscen Sigillata673. Μία από τις πρώτες προσπάθειες συστηµατοποίησης και οργάνωσης της συγκεκριµένης παραγωγής επιχειρήθηκε το 1933 από τον F. Waage, ο οποίος κατατάσσει το υλικό σε δύο οµάδες, υπό τον τίτλο Late Roman A και B674. Λίγα χρόνια αργότερα την αποδίδει σε εργαστήρια της Βορείου Αφρικής675 αν και είχε εξ αρχής επισηµάνει τη σχέση της µε λυχνάρια βορειοαφρικάνικου τύπου676. Το 1958677 και το 1963678 ο Nino Lamboglia καθιερώνει µια νέα, τριµερή, αυτή τη φορά ταξινόµηση υπό τον τίτλο Terra sigillata chiara A, C, και D µε βασικό κριτήριο την ποιότητα του πηλού των αγγείων. Λίγο αργότερα, ο A. Caradini, δηµοσιεύοντας τα πρώτα αποτελέσµατα των ανασκαφών στην Όστια, στη σειρά Studi Mischelanei, κάνει χρήση του τρόπου ταξινόµησης του Lamboglia, εµπλουτίζοντας παράλληλα τις κατηγορίες του679. Τοµή στη µελέτη της Βορειοαφρικανικής κεραµικής αποτελεί, για µία ακόµη φορά, το έργο του Hayes, ο οποίος οργανώνει το υλικό αυτό σε εκτεταµένη σειρά τύπων µε βασικό κριτήριο το σχήµα και παράλληλα επιχειρεί και την ταξινόµηση των διακοσµητικών θεµάτων680. Οκτώ χρόνια µετά, το 1980, το Late Roman Pottery 670 Hayes: LRP, σελ. 13 671 Bonifay: Ceramique d’ Afrique 672 Atlante 673 Mackensen: El Mahrine 674 Waagé: Roman Pottery, σελ. 294 - 298 675 Waagé: Antioch, σελ. 45 676 Waagé: Roman Pottery, σελ. 298 677 Lamboglia: terra sigillata chiara 678 Lamboglia: Nuove osservationi 679 Caradini: Ostia I 680 Hayes: LRP, σελ. 13 - 299 117 Supplement681 έρχεται να συµπληρώσει τα κενά και να ενηµερώσει την προηγούµενη προσπάθειά του. Τον επόµενο χρόνο δηµοσιεύεται, από τον A.Caradini και τους συνεργάτες του, το έργο µε τίτλο Atlante delle forme Ceramiche682, όπου επιχειρείται η οργάνωση του υλικού διατηρώντας όλες τις µέχρι τότε γνωστές τυπολογίες και συµπληρώνοντας τες, όπου αυτό κρίνονταν απαραίτητο. Στο εξής τα έργα που αφορούν την κεραµική της Β. Αφρικής αυξάνονται µε γεωµετρική πρόοδο. Ενδεικτικά µόνο αναφέρουµε ως έργα σταθµούς αυτά των Fulford και Peackock683, του Μ. Mackensen684, και πιο πρόσφατα του Μ. Bonifay685. Τα εργαστήρια από τα οποία προέρχεται η κεραµική αυτή εντοπίζονται στον ευρύτερο χώρο της Β. Αφρικής, από την Αλγερία µέχρι τη Λιβύη µε επίκεντρο την Τυνησία. Ενταγµένα στο πλαίσιο της ίδιας, ουσιαστικά, καλλιτεχνικής παράδοσης, επιβίωσαν από τον 1ο µέχρι τον 7ο αιώνα686. Η µεγάλη εξάπλωσή των βορειοαφρικανικων αγγείων αρχίζει από τον 4ο αιώνα, µε την αναδιοργάνωση εργαστηρίων που προϋπήρχαν και την ίδρυση νέων. Η περίοδος αυτή συνοδεύεται από γενικότερη οικονοµική άνθηση των βορειοαφρικανικών πόλεων687. Στα τέλη του 4ου – 1ο µισό του 5ου αιώνα τα κεραµικά αυτά προϊόντα είχαν κατακλύσει ολόκληρη τη µεσογειακή ακτή, φτάνοντας συχνά στην Ευρωπαϊκή ενδοχώρα, σε πόλεις κατά µήκος των ακτών του Ρήνου αλλά και µέχρι τη Βρετανία688. Τον έκτο αιώνα η διάδοση αυτή έχει περιοριστεί αρκετά και εντοπίζεται κυρίως στις ανατολικές χώρες τις µεσογείου689. Η αυξανόµενη δράση των εργαστηρίων της Φώκαιας, που είχε ήδη αρχίσει να νέµεται µεγάλο µερίδιο της αγοράς από τα τέλη του 4ου αιώνα690, αποτέλεσε ακόµη έναν ανασταλτικό παράγοντα για τη διάδοση των βορειοαφρικανικών προϊόντων, οι εξαγωγές των οποίων θα µειωθούν σηµαντικά τον 7ο αιώνα, µέχρι να πάψουν εντελώς691. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στην περιοχή της Καρχηδόνας µετά το 690 έχουν ως αποτέλεσµα τη σοβαρή αναστάτωση στην αγροτική οικονοµία της περιοχής και τη 681 Hayes: LRP, σελ. supp. 682 Atlante 683 Fulford, Peackock: Carthage 684 Mackensen: El Mahrine 685 Bonifay: Ceramique d’ Afrique 686 Atlante, σελ.11 687 Tortorella: Ceramica Fine 211 688 Tortorella: Ceramica Fine 213 689 Tortorella: Ceramica Fine 219 690 Hayes: LRP, σελ. sel. 323 691 Tortorella: Ceramica Fine 221 118 σταδιακή εγκατάλειψη της παραγωγικής διαδικασίας692. Η κατάληψη της πόλης από τους Άραβες το 698 αποτέλεσε ορόσηµο που σήµανε το τέλος της βορειοαφρικανικής κεραµικής, τουλάχιστον όσον αφορά τις διεθνείς σειρές, τα προϊόντα δηλαδή που αποτελούσαν αντικείµενο εξαγωγών693. Τα κέντρα παραγωγής της κεραµική αυτής χωρίζονται από τους ερευνητές σε εκείνα της βόρειας, της κεντρικής και της νότιας Τυνησίας694. Κάθε µία από τις περιοχές αυτές παράγει προϊόντα µε κοινά χαρακτηριστικά ως προς τη σύσταση του πηλού και την επεξεργασία. Με βάση αυτά διακρίνονται τρεις κύριες παραγωγές, που συνοψίζονται, και είναι γνωστές στη διεθνή βιβλιογραφία, υπό τον τίτλο terra sigillata chiara C, D και Ε. Η παραγωγή η οποία προηγείται χρονικά είναι η C και χωρίζεται σε πέντε υποοµάδες. Η προέλευσή της ανάγεται στα εργαστήρια της κεντρικής Τυνησίας, τα κυριότερα από τα οποία είναι αυτά του Sidi Marzouk Tounsi, δυτικά της πόλης El Ala, και του Henchir el Guellal, ανατολικά της πόλης Djilma ενώ έχει επισηµανθεί και σηµαντικός αριθµός από µικρότερα εργαστήρια695. Η παραγωγή C1 είναι η πρωιµότερη, εµφανίζεται το 200 ή λίγο µετά και ανήκει µάλλον στην καλλιτεχνική παράδοση των ρωµαϊκών terra sigillata. O πηλός της είναι ιδιαίτερα λεπτόκοκκος και το επίχρισµα ισχυρό και στιλπνό, ενώ η διακόσµηση των αγγείων της διαµορφώνεται κατά κύριο λόγο µε επίθετα θέµατα, κατασκευασµένα µε µήτρες.696. Η παραγωγή C2 ξεκινά στα µέσα του 3ου αιώνα. Ο πηλός που χρησιµοποιείται παραµένει λεπτόκοκκος, διακρίνεται όµως σε επάλληλες στρώσεις, ενώ ασβεστιτικές προσµίξεις και φολίδες µαρµαρυγία απαντούν περιστασιακά µόνο. Οι επιφάνειες των αγγείων είναι αρκετά λείες το επίχρισµα όµως είναι λεπτό και θαµπό ή ελαφρώς στιλπνό, ενώ εφαρµόζεται συνήθως µόνο στην εσωτερική επιφάνεια και στο ανώτερο τµήµα του αγγείου εξωτερικά697. Τα αγγεία της παραγωγής C3 χρονολογούνται στον 4ο και τις αρχές του 5ου αιώνα. Ο πηλός τους είναι περισσότερο χονδρόκοκκος, διατηρεί ωστόσο την µεγάλη συνοχή του και είναι σαφής στο σπάσιµο. Το επίχρισµα είναι πιο ισχυρό, συγκριτικά µε την C2 αλλά παραµένει θαµπό698. Λίγο οψιµότερη είναι η κατηγορία C4 τα προϊόντα της οποίας καλύπτουν το 692 Mackensen: Centres of production, σελ. 39 693 Hayes: LRP, σελ. supp., σελ. 517 694 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 6 695 Peackock κ. α.: Central Tunisia 696 Atlante, σελ.58. Hayes: LRP, σελ. 289 697 Atlante, σελ.58. Hayes: LRP, σελ. 290 698 Atlante, σελ.59. Hayes: LRP, σελ. 290 - 291 119 διάστηµα από τα τέλη του 4ου µέχρι τις αρχές του 5ου αιώνα. Χαρακτηρίζεται από πηλό χαµηλότερης ποιότητας, αρκετά πιο χονδρόκοκκο, µε αρκετά έντονη παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης και ισχυρό, στιλπνό επίχρισµα, ενώ τα τοιχώµατα των αγγείων έχουν σαφώς µεγαλύτερο πάχος από αυτά των πρωιµότερων παραγωγών699. Η C5, τέλος χαρακτηρίζεται από σχετικά λεπτόκοκκο πηλό και λεπτό, θαµπό επίχρισµα. Χρονολογείται από τα µέσα του 5ου ως τις αρχές του 6ου αιώνα και αποτελεί την οψιµότερη εκδοχή της παραγωγής των εργαστηρίων της κεντρικής Τυνησίας700. Από τα εργαστήρια της βόρειας Τυνησίας προέρχονται οι δύο κατηγορίες που χαρακτηρίζουν την παραγωγή D. Η D1 αποτελεί προϊόν των εργαστηρίων του El Mahrine, του Henchir el Biar και του Bord el Jerbi, τα οποία βρίσκονταν εγκατεστηµένα στην κοιλάδα του ποταµού Medjerda, στο δυτικό τµήµα της βόρειας Τυνησίας701. Η συγκεκριµένη παραγωγή διακρίνεται σε δύο επί µέρους φάσεις, εµφανίζεται περίπου το 400 και χαρακτηρίζεται από πηλό η ποιότητα του οποίου φθίνει προοδευτικά και είναι σαφώς πιο χονδρόκοκκος από αυτόν που χρησιµοποιούν τα εργαστήρια της κεντρικής Τυνησίας. Το επίχρισµα παρουσιάζει ποικιλία ως προς τα πάχος του αλλά είναι αρκετά στιλπνό και περιορίζεται συνήθως στην εσωτερική επιφάνεια του αγγείου. Από τα µέσα του 5ου αιώνα, στη δεύτερη φάση της παραγωγής, η ποιότητα του πηλού υποβαθµίζεται περαιτέρω και το επίχρισµα είναι πλέον λεπτό και θαµπό702. Η παραγωγή D2, αντίστοιχα, προέρχεται από µια οµάδα εργαστηρίων συγκεντρωµένων στο βορειοδυτικό τµήµα της χώρας. Σε αυτή συµπεριλαµβάνονται τα εργαστήρια του Sidi Khalifa, κοντά στην πόλη Pheradi Maius703, της Oudhna704, καθώς και ένα ή περισσότερα εργαστήρια, η θέση των οποίων δεν έχει επισηµανθεί αλλά θα πρέπει να αναζητηθεί µεταξύ των περιοχών El Fahs, Zaghouan και Oudhna705. Και στην περίπτωση της D2 διακρίνουµε δύο περιόδους. Η πρώτη χρονολογείται στο διάστηµα από τον 5ο µέχρι τις αρχές του 6ου αιώνα και χαρακτηρίζεται από πηλό αρκετά χονδρόκοκκο, που µοιάζει αρκετά µε το σώµα του πηλού της D1. Το επίχρισµα είναι, ωστόσο, πολύ διαφορετικό, ισχυρό, καλής 699 Atlante, σελ.59. Hayes: LRP, σελ. 291 700 Atlante, σελ.59. Hayes: LRP, σελ. 292 701 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 49. Για τα εργαστήρια και τα προϊόντα της παραγωγής αυτής βλ. Mackensen: El Mahrine 702 Atlante, σελ.78. Hayes: LRP, σελ. 291 703 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 704 Barraud κ. α.: Oudhna 705 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 120 ποιότητας και λαµπερό σαν να έχει στιλβωθεί, αν και συχνά απολεπίζεται706. Στη δεύτερη και τελευταία φάση της παραγωγής, που ξεκινά στα τέλη του 5ου αιώνα, το επίχρισµα παραµένει ισχυρό, αλλά δεν είναι εξίσου στιλπνό, ενώ ο πηλός είναι πλέον αρκετά χονδρόκοκκος, µε αρκετές ασβεστιτικές προσµίξεις. Τα χαρακτηριστικά των αγγείων της παραγωγής αυτής βρίσκονται πολύ κοντά σε αυτά της C4 και γι αυτό η σύγχυση µεταξύ των δύο δεν είναι σπάνια707. Η τελευταία από τις µεγάλες παραγωγές, η E, χρονολογείται από τα µέσα του 4ου µέχρι τα µέσα του 5ου αιώνα. Προέρχεται από τα εργαστήρια της Νότιας Τυνησίας όπως αυτό του Sidi Aich, αλλά και από εργαστήρια που συµπεριλαµβάνονται στην ενότητα της κεντρικής Τυνησίας και επιδίδονται κατά κύριο λόγο στην παραγωγή προϊόντων της κατηγορίας C, όπως αυτά στις θέσεις Henchir es-Srira και Henchil el Guellal, Djilma. Ο πηλός της είναι λεπτόκοκκος, αρκετά πιο καστανός από αυτόν που χαρακτηρίζει τις υπόλοιπες παραγωγές, και ξεχωρίζει από την παρουσία αρκετών µικροαπολιθωµάτων, τα οποία εύκολα επισηµαίνονται στο σκούρο βάθος του πηλού. Το επίχρισµα είναι συνήθως ερυθροκάστανο, ισχυρό και στιλπνό. Καλύπτει την εσωτερική επιφάνεια και το άνω µέρος των αγγείων εξωτερικά, χωρίς να λείπουν και οι περιπτώσεις που επεκτείνεται µέχρι τη βάση. Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της παραγωγής Ε είναι τα ίχνη που συχνά απαντούν στην κάτω επιφάνεια των αγγείων και θεωρείται ότι διαµορφώνονταν κατά την απόθεση των κεραµικών πάνω σε φυτικό υλικό, ενδεχοµένως φύλλα φοίνικα, προκειµένου να στεγνώσουν πριν την όπτηση708. Παράλληλα µε τις παραγωγές που αναφέραµε παραπάνω, διακρίνονται πολλές επί µέρους παραλλαγές και παραγωγές τοπικού χαρακτήρα. Ενδεικτικά αναφέρουµε ότι Νεότερες µελέτες διακρίνουν 5 υποοµάδες στη παραγωγή D709 καθώς και ενδιάµεσες κατηγορίες, τα χαρακτηριστικά των οποίων βρίσκονται µεταξύ δύο από τις κύριες παραγωγές όπως η C/D710 και η C/E711 τις οποίες δεν θα εξετάσουµε αναλυτικά καθώς αφορούν µεµονωµένους τύπους αγγείων. Όλες οι παραπάνω παραγωγές έχουν ως αποτέλεσµα µια µεγάλη ποικιλία σχηµάτων, µε µικρά και µεγάλα πινάκια, βαθιά ή ρηχά, που φέρουν συνήθως πλούσια διακόσµηση. Η χαρακτηριστικότερη διακόσµηση της βορειοαφρικανικής κεραµικής συνίσταται σε ενσφράγιστα θέµατα, τα οποία παρουσιάζουν εξίσου µεγάλη ποικιλία. ∆εν λείπουν ωστόσο τα πλαστικά, διαµορφωµένα µε µήτρα, επίθετα στοιχεία712, τα 706 Atlante, σελ.78. Hayes: LRP, σελ. 291 707 Atlante, σελ.78 – 79. Hayes: LRP, σελ. 292 708 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51. Atlante, σελ.117. Hayes: LRP, σελ. 291 – 292 709 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 48 710 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 49 711 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51 712 Hayes: LRP, σελ. 14 121 οποία απαντούν κυρίως στους πιο πρώιµους τύπους, αλλά και ένα είδος διακόσµου που επιτυγχάνονταν µε τη χρήση στίλβωσης στην εσωτερική, επιχρισµένη επιφάνεια713. Τα θέµατα των σφραγίδων που χρησιµοποιούνται αποτέλεσαν ένα από τα σηµαντικότερα στοιχεία για τη χρονολόγηση των διάφορων τύπων και έχουν οµαδοποιηθεί από τον Hayes, την κατάταξη του οποίου θα χρησιµοποιήσουµε και στην παρούσα µελέτη. Στο σύνολο που εξετάστηκε ταυτίστηκαν παραδείγµατα που µε βάση το σχήµα και τα χαρακτηριστικά του πηλού τους πρέπει να ενταχθούν στους τύπους 50, 53, 58 – 62, 64, 67 – 70, 72, 73, 75, 76, 88, 91, 93, 97, 99, 104, 105 και 109. Κάποιοι από αυτούς αντιπροσωπεύονται από αρκετά παραδείγµατα ενώ άλλοι από µεµονωµένα όστρακα. Παρακάτω θα εξετάσουµε τους επί µέρους τύπους και θα παρουσιάσουµε τα παραδείγµατά τους αναλυτικά. Πηλοί Το υλικό κατασκευής των οστράκων από το σύνολο που εξετάστηκε, τα γενικά χαρακτηριστικά και το σχήµα των οποίων αντιστοιχεί µε τύπους που αποδίδονται στα εργαστήρια της Βορείου Αφρικής, παρουσιάζει αρκετή ποικιλία. Είναι ωστόσο δυνατό να διακρίνει κανείς κάποιες γενικές κατηγορίες µε βάση το χρώµα, την υφή και τις ιδιότητες του πηλού, το είδος, το µέγεθος, και την πυκνότητα των προσµίξεων. Ως προς την ορυκτολογική σύσταση του πηλού, το κυρίαρχο στοιχείο είναι οι πυκνές, οµοιογενείς ως προς το µέγεθος, προσµίξεις χαλαζία, µικρού ή µικροσκοπικού µεγέθους, σχήµατος που τείνει προς το σφαιρικό, υποδεικνύοντας την επίδραση της αιολικής διάβρωσης (aeolic quartz). Άλλες προσµίξεις, όπως τουρµαλίνης, µικροκλινή και επίδοτο είναι σχετικά περιορισµένες, ενώ η παρουσία συσσωρεύσεων ασβεστιτικών ιλυόλιθων φαίνεται να αποτελούν στοιχεία του αρχικού κοιτάσµατος και δεν αποτελούν ενδείξεις ανάµειξης πηλών714. Σε γενικές γραµµές παρατηρούνται τρεις κύριες οµάδες στα πλαίσια των οποίων µπορεί να παρουσιάζονται πολλές παραλλαγές µε µικρές ή µεγαλύτερες αποκλίσεις από τα γενικά χαρακτηριστικά, όπως αυτά περιγράφονται για την κάθε µία. Οµάδα 1 (ARSW1): Ο πηλός είναι κοκκινωπός, λεπτός, σκληρός – πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές οπές. Χαρακτηρίζεται από την παρουσία άφθονων, µικροσκοπικών, διάφανων, πυριτικών προσµίξεων σφαιρικού σχήµατος, οι οποίες ευκρινώς διακρίνονται µέσα στο σώµα του πηλού. Συχνά εµπεριέχει λίγες – ελάχιστες λευκές, ασβεστιτικής σύστασης, προσµίξεις µικρού και συνηθέστερα 713 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 193 714 Aloupi κ. α., σελ. 212 122 µικροσκοπικού µεγέθους, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις εντοπίζονται και λίγες – αρκετές µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές. Σε ορισµένες περιπτώσεις παρατηρείται, κάποτε µε ιδιαίτερη πυκνότητα, η παρουσία µικρών και µικροσκοπικών συσσωρεύσεων ερυθροκάστανου χρώµατος, η δοµή των οποίων δεν είναι κρυσταλλική ενώ και η σκληρότητά τους είναι σχετικά µικρή. Το γεγονός ότι δεν πραγµατοποιήθηκαν πετρογραφικές αναλύσεις δεν επιτρέπει την ορυκτολογική ταύτισή τους αλλά η µικροσκοπική τους εικόνα παραπέµπει µάλλον σε µάζες πηλού που δεν έχουν επαρκώς οµογενοποιηθεί. Η παρουσία τους δεν ξενίζει καθώς στη παράγωγη της βορειοαφρικανικής κεραµικής δεν υπάρχουν ενδείξεις για προσπάθεια καθαρισµού του πηλού από ξένα στοιχεία, παρά σε ελάχιστες µόνο περιπτώσεις. Αντίθετα φαίνεται ότι ικανή ποσότητα οργανικών στοιχείων, τα οποία εξαφανίζονται κατά την όπτηση, προστίθεντο στον πηλό από τους κεραµείς, ενώ η παρουσία αδιάλυτων συσσωρεύσεων πηλού υποδεικνύουν βιαστική και πρόχειρη προετοιµασία του715. Με βάση τη σχέση των πυριτικών προσµίξεων µεταξύ τους και την παρουσία ή µη ασβεστιτικών προσµίξεων διακρίνουµε τις ακόλουθες οµάδες: ARSW1_1716. Αποτελεί τη βασική οµάδα και τα χαρακτηριστικά του αντιστοιχούν σε όσα παραπάνω αναφέρθηκαν ως γενικά χαρακτηριστικά της οµάδας 1. ARSW1_1_1. Με πολλές – άφθονες µικροσκοπικές, πυριτικές, σφαιρικού σχήµατος προσµίξεις, το µέγεθος ή το σχήµα των οποίων παρουσιάζει διαφοροποιήσεις. ARSW1_1_2. Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης. ARSW1_1_3. Όπως παραπάνω, µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης και συσσωρεύσεων καστανέρυθρου χρώµατος. ARSW1_2717. Ο πηλός στην κατηγορία αυτή είναι περισσότερο χονδρόκοκκος από αυτόν της οµάδας 1_1. Τα βασικά χαρακτηριστικά του, ωστόσο, όπως η σύσταση, το χρώµα του, και οι αναλογίες των προσµίξεων, δεν διαφοροποιούνται ουσιαστικά. Χαρακτηρίζεται από την αφθονία των πυριτικών προσµίξεων σφαιρικού σχήµατος, οι οποίες όµως είναι συνήθως περισσότερο οµοιόµορφες ως προς το µέγεθος. Οι ασβεστιτικές προσµίξεις στην οµάδα αυτή είναι περισσότερες, ενώ αρκετά έντονη είναι και η παρουσία µικρών, και κυρίως µικροσκοπικών, οπών στο σώµα του πηλού., ARSW1_2_1. Με πολλές – άφθονες µικροσκοπικές πυριτικές, σφαιρικού σχήµατος προσµίξεις, το µέγεθος ή το σχήµα των οποίων δεν παρουσιάζει διαφοροποιήσεις. ARSW1_2_2. Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης. 715 Schuring: San Sisto Vechio, σελ. 39 716 Όσον αφορά τα γενικά χαρακτηριστικά παραπέµπει στον πηλό που χαρακτηρίζει της παραγωγή terra sigillata chiara D1 717 Αντιστοιχεί στην παραγωγή terra sigillata chiara D2 123 ARSW1_2_3. Όπως παραπάνω µε προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης συσσωρεύσεων καστανέρυθρου χρώµατος. Οµάδα 2 (ARSW2)718: Ο πηλός είναι λεπτόκοκκος, κοκκινωπός, πολύ σκληρός, σαφής – αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε συµπαγή υφή και λίγες µικροσκοπικές οπές. Οι προσµίξεις που απαντούν είναι αντίστοιχες µε αυτές της προηγούµενης οµάδας αλλά το µέγεθος και οι συγκεντρώσεις τους είναι σαφώς περιορισµένα. Η µικροσκοπική εικόνα του πηλού είναι οµοιογενής και οι προσµίξεις ξεχωρίζουν µέσα στο σώµα του πηλού µε σχετική δυσκολία. Η οµάδα αυτή απαντά σε µικρότερο αριθµό οστράκων στο σύνολο των Φιλίππων. ∆ε φαίνεται να διαφοροποιείται ριζικά ως προς τη σύσταση αλλά, όπως είναι προφανές, αποτελεί µια καλύτερης ποιότητας ή επεξεργασίας εκδοχή του πηλού της ARSW1. Παραλλαγές: Οµάδα ARSW2_1: Ο πηλός είναι ιδιαίτερα λεπτόκοκκος και συµπαγής, απαλλαγµένος από µικρές προσµίξεις, ενώ οι µικροσκοπικές, σφαιρικού σχήµατος, πυριτικές προσµίξεις είναι περιορισµένες. Συχνά αυτές συνυπάρχουν µε λευκές ασβεστιτικής σύστασης και άλλες µικροσκοπικές, κοκκινωπού ή σκούρου χρώµατος. ARSW2_1_1: µε ελάχιστες – λίγες µικροσκοπικές διάφανες, σφαιρικού σχήµατος, πυριτικές προσµίξεις. ARSW2_1_2: Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης. Οµάδα ARSW2_2719: O πηλός είναι περισσότερο χονδρόκοκκος. Οι µικρές προσµίξεις είναι σπάνιες, ωστόσο υπάρχουν, ενώ οι µικροσκοπικές είναι αρκετές – πολλές και ευδιάκριτες κατά την παρατήρηση στο στερεοσκόπιο. Εκτός από της πυριτικές προσµίξεις εντοπίζεται περιορισµένος αριθµός ασβεστιτικών στοιχείων, ενώ αρκετά συχνή είναι και η παρουσία µικροσκοπικών οπών στο σώµα του πηλού., ARSW2_2_1: µε πολλές µικροσκοπικές διάφανες, πυριτικές σφαιρικού σχήµατος προσµίξεις. ARSW2_2_2: Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης. ARSW2_2_3: Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης και συσσωρεύσεων καστανέρυθρου χρώµατος. ARSW2_3720: Ο πηλός είναι ακόµη πιο χονδρόκοκκος, παραµένει ωστόσο ιδιαίτερα συµπαγής. Χαρακτηρίζεται από µεγάλο αριθµό ποικιλόχρωµων προσµίξεων, µε κυρίαρχες τις σφαιρικές πυριτικές, ενώ συνήθως εντοπίζεται και περιορισµένη 718 Τα γενικά χαρακτηριστικά της οµάδας 2 συµπίπτουν µε αυτά της παραγωγής Terra sigillata chiara C 719 Παραπέµπει στην παραγωγή C3 720 Βρίσκεται κοντά στην περιγραφή της παραγωγής C4 124 παρουσία ασβεστιτικών στοιχείων. Οι µικροσκοπικές οπές είναι αρκετές – πολλές, ενώ υπάρχουν και µεγαλύτερες που εντοπίζονται ακόµη και µακροσκοπικά. ARSW2_3_1: µε πολλές µικροσκοπικές διάφανες, πυριτικές σφαιρικού σχήµατος προσµίξεις. ARSW2_3_2: Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης. ARSW2_3_3: Όπως παραπάνω µε παρουσία προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης και συσσωρεύσεων καστανέρυθρου χρώµατος. Οµάδα 3: Αντιστοιχεί στην παραγωγή Terra sigillata chiara E721. O πηλός είναι ιδιαίτερα λεπτόκοκκος, σαφής στο σπάσιµο αλλά κάπως πιο σκούρος από τον πηλό που χαρακτηρίζει την υπόλοιπη βορειοαφρικάνικη κεραµική. Σε αυτή την οµάδα η παρουσία των µικροσκοπικών, σφαιρικού σχήµατος, πυριτικών προσµίξεων εξακολουθεί να αποτελεί των κανόνα, αλλά στο σώµα του πηλού συµπεριλαµβάνονται πολλές µικρές και µικροσκοπικές, ασβεστιτικής σύστασης προσµίξεις, µε οργανική προέλευση.722 Τύπος Hayes 50 (αρ. 333 – 346) Πρόκειται για πινάκια µε λεπτά, υψηλά συνήθως τοιχώµατα, επικλινή προς το εσωτερικό και επίπεδο ή σχεδόν επίπεδο πυθµένα. Σε κάποιες περιπτώσεις µικρή ένταση διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. Το χείλος είναι απλό και διαµορφώνεται από την άνω απόληξη του σώµατος. Η βάση είναι ατροφική, µε χαµηλό, ανάγλυφο δακτύλιο (βλ. αρ. 333, 335, 337 κ. α.) ή µε αυλακώσεις, ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις µπορεί να είναι επίπεδη, διαµορφωµένη από το κάτω µέρος του σώµατος (βλ. αρ. 336). Το τύµπανο είναι συνήθως κοίλο και σε ορισµένες περιπτώσεις βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση723 (βλ. αρ. 334, 340). Απαντούν δύο βασικές παραλλαγές, η πρώτη χαρακτηρίζεται από έντονη, αµβλεία γωνία στη µετάβαση από το σώµα προς τον πυθµένα (50A) (αρ. 333 – 336). Στα πιο πρώιµα παραδείγµατα το χείλος διαµορφώνεται µε µικρή επικλινή επιφάνεια εξωτερικά, ενώ προοδευτικά η απόληξη του γίνεται πιο οµαλή και τα τοιχώµατα αποκλίνουν ολοένα και περισσότερο από τον κάθετο άξονα (50 A/B) (αρ. 337 – 340). Στη δεύτερη παραλλαγή (50B) (αρ. 341 – 345) το σώµα είναι κοίλο και ο διαχωρισµός µεταξύ τοιχωµάτων και πυθµένα ασαφής. Η διάµετρος της βάσης περιορίζεται και το τύµπανο υποχωρεί ελαφρώς. Τα οψιµότερα παραδείγµατα χαρακτηρίζονται από περαιτέρω υποβάθµιση της ποιότητας του πηλού και µείωση 721 Atlante, σελ.119 722 LRP 291. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51 723 Atlante, σελ.65. 125 του µεγέθους724. Σε µία οψιµότερη εκδοχή το χείλος διαµορφώνει εξωτερικά µικρή κάθετη επιφάνεια αποκτώντας ουσιαστικά τριγωνική διατοµή (αρ. 346), ο πηλός είναι περισσότερο χονδρόκοκκος και η επεξεργασία, ιδιαίτερα στο κάτω µέρος του αγγείου, αµελής725. Η διακόσµηση των αγγείων του τύπου 50 περιορίζεται σε αυλακώσεις ή ζώνες πυκνών, λεπτών αυλακώσεων και η εσωτερική επιφάνεια συχνά φέρει εξαιρετικά λεπτές, πυκνές ακανόνιστες αυλακώσεις, που διαµορφώνονται κατά την εφαρµογή του επιχρίσµατος726. Τα πινάκια του τύπου αυτού εντάσσονται στα πλαίσια της παραγωγής C και προέρχονται από εργαστήρια της περιοχής της κεντρικής Τυνησίας. Παραδείγµατά τους εντοπίζονται στα εργαστήρια Sidi Marzouk Tounsi727, και Henchir el Guellal, στη Djilma728 ενώ τα όψιµα παραδείγµατα του τύπου 50Β, µε το τριγωνικής διατοµής χείλος σε εκείνο Sidi Zahruni, στα βορειοανατολικά παράλια της Τυνησίας, και εργαστήρια της γύρω περιοχής729. Πρόκειται για ένα από τα πλέον διαδεδοµένα προϊόντα λεπτής κεραµικής των αφρικανικών εργαστηρίων και απαντά σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη730, στις παρεύξοινιες περιοχές, αλλά και σε ολόκληρη τη δυτική µεσόγειο, στις ευρωπαϊκές ακτές του Ατλαντικού731 και στη βαλκανική732. Ο τύπος 50 µε τις παραλλαγές του αποδεικνύεται εξαιρετικά δηµοφιλής στον ελλαδικό χώρο. Παραδείγµατα εντοπίζονται στην Ελεύθερνα733, στη Γόρτυνα734, στο Καστέλι Κισσάµου, στα Χανιά735, στην Κνωσό736, στην Ίτανο737, στους ∆ελφούς738, στη Σπάρτη739, στο Άργος740, στην Κόρινθο741, στη Ρόδο742, στη Σάµο743, στη 724 Hayes: LRP, σελ. sel 72 725 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 197 726 Hayes: LRP, σελ. 72 727 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 3 sel. 70, εικ. 7, no19. Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 138 728 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 139. Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 79, fig 13 αρ. 3 729 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 57 730 Atlante, σελ.65 – 66 731 Για τη διάδοση του τύπου στη ∆. Μεσόγειο και τις ακτές του ατλαντικού βλέπε Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 13 732 Anderson: Stobi, σελ. 55 αρ. 353 – 354. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221 733 Yangaki 106, εικ. 5a, 5b. Γιαγκάκη: Ένα σύνολο κεραµικής 919, εικ. 12α. 734 Gortyna IV p. 43 όπου και παραποµπές για ευρήµατα παλαιότερων ανασκαφών στη Γόρτυνα. Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 210, αρ. 149 - 150 735 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 188 736 Sackett: Knossos, σελ. 161, 250 αρ. U.7-9 πίν. 190, 219. Hayes: Villa Dionysos 118, πίν. 121, αρ. 46 - 47 737 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πίν. 1, αρ. 1 – 2 738 Petridis: Delphes, σελ. 173 – 175, εικ. 61 – 63, πίν. 107 – 111, αρ. CF05 – 11 739 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 144 – 145. 740 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 319, εικ. 143. Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 144 – 145 126 Σίφνο744, στην Αθήνα745,στην Ολυµπία746, στη Θεσσαλονίκη747, στη ∆ηµητριάδα748, στη Θάσο749 και στην Τορώνη750. Η πρώτη παραλλαγή του τύπου (50Α) θεωρείται ότι κάνει την εµφάνισή της ανάµεσα στην τέταρτη και πέµπτη δεκαετία του τρίτου αιώνα (230/240), ενώ επιβίωσε µέχρι το 360. Ο Hayes χωρίζει την κατηγορία αυτή σε δύο επιµέρους χρονολογικές οµάδες. Στην πρώτη συµπεριλαµβάνονται τα πρώιµα παραδείγµατα που επιβιώνουν µέχρι το 325 ενώ τα όψιµα καλύπτουν το διάστηµα 300 – 360. Σύµφωνα µε τον ίδιο ο τύπος 50Β ξεκινά στα µέσα του 4ου αιώνα και φτάνει µέχρι την αρχή του επόµενου751. Νεότερες µελέτες ανάγουν τα οψιµότερα παραδείγµατα του τύπου στο πρώτο µισό του 5ου αιώνα752. Τύπος Hayes 50Α 333753 (φωτ. 51, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο Β12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε 16 συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,8, ύ. 5,4, δ. χ. 36, δ. β. 26. Πηλός ARSW2_3_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές – πολλές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις και λίγες εξαιρετικά λεπτές ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, στιλπνό, εσωτερικά και σε µεγάλο µέρος του εξωτερικού. 333.1 (φωτ. 51.) ∆ιάχωρο a11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,5, δ. β. 30. 333.2 (φωτ. 51) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,3, δ. β. 20. 333.3 (φωτ. 52) ∆ιάχωρο f18,στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,5. 334754 (φωτ. 52, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ, 9,15, ύ. σζ. 1,55, δ. β. 12. Πηλός ARSW2_3_2, ερυθρός (10 R 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες 741 Hayes: LRP, σελ. 71, αρ. 59. Williams: Corinth 1982 15 εικ. 4, αρ. 25. Williams: Corinth 1984 62, εικ. 3. αρ. 15 – 16. Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 55, αρ. 110 – 113, εικ. 9. Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, C1984-222, εικ. 3. Sanders: Panayia field , 458, 460 742 Εθνικό Αρχαιολογικό µουσείο αρ. κατ. 13021 βλ. Technau: Heraion, σελ. 50, πίν. XXVI 2. 743 Technau: Heraion, σελ. 50 αρ. 41. Unterkircher: Samos, σελ. 192, αρ. 26 744 Brock: Siphnos, σελ. 71 εικ. 15 αρ. 1, 18 745 Hayes: LRP, σελ. 69 - 71, no7, αρ. 11-12, αρ. 46, αρ. 56, εικ. 12. Robinson 60, K1-2, pls. 12 & 64, 97, M137, πίν. 64. Waage 294 αρ. 116 – 117, 296 αρ. 137-139,πίν. IX 746 Walter: Kladeos, σελ. 60, εικ. 47e, Hayes: LRP, σελ. 70-71 αρ. 16 & 60 747 Πέτσας: Πανεπιστηµιούπολη 336, πιν. 350β. 748 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 57, πίν. 41 αρ. 41 – 43 749 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 144 – 145 750 Toroni sel. 606 αρ. 14.220- 14.223, εικ. 131 751 Hayes: LRP, σελ. 73 752 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 197 753 Williams: Corinth 1982 15 εικ. 4, αρ. 25. Walter: Kladeos, σελ. 60, εικ. 47e. Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 55, αρ. 111, εικ. 9. Hayes: LRP, σελ. 71, αρ. 59, εικ. 12 754 όπως αρ. 333 127 µικροσκοπικές υποκίτρινες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. Εξωτερικά στο σώµα ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, πυκνότερες κοντά στη βάση. 335755 (φωτ. 52, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο e11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,3, ύ. σζ. 4,1, δ. β. ≈28. Πηλός ARSW2_3_3, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε πολλές µικροσκοπικές σκούρες, ελάχιστες µικρές και λίγες µικροσκοπικές καστανέρυθρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, αρκετά στιλπνό, ανοµοιογενές εξωτερικά. 336756 (φωτ. 52, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,3, ύ. 6,1, δ. χ. ≈34. Πηλός ARSW2_1_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε σπάνιες, ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά και τρεις ζώνες µε πυκνές, λεπτές αυλακώσεις εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. Τύπος Hayes 50 A/B 337757 (φωτ. 52, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο D8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους. µέγ. διάστ. 10,7, ύ. 5, δ. χ. 33, δ. β. 22,5. Πηλός ARSW2_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά, λεπτότερο χαµηλότερα. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στο σώµα και τον πυθµένα εσωτερικά και ζώνη αυλακώσεων εξωτερικά στο µέσο περίπου του ύψους του σώµατος. 337.1 (φωτ. 52) ∆ιάχωρο D10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9. 337.2 (φωτ. 52) ∆ιάχωρο D10, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,15. 337.3 (φωτ. 52) ∆ιάχωρο D16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,6. 337.4 (φωτ. 52) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µέγ. διάστ. 5,15. 337.5 (φωτ. 52) ∆ιάχωρο C20, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,4. 338758 (φωτ. 53, πίν. 34 σχ. 31) ∆ιάχωρο C12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 20,2, ύ. σζ. 4,8, δ. χ. 38. 755 Hayes: LRP, σελ. 70, αρ. 7, εικ. 12, Sackett: Knossos, σελ. 161 αρ. U.7, πίν. 190 756 Ardizozone: Agrigento 103, αρ. 86/682, εικ. 18. Lund: Hama, σελ. 140, αρ. 20 – 21, πίν. 2. Schuring: San Sisto Vechio σελ. 57 αρ. 104 εικ. 41. Brock: Siphnos, σελ. 71 εικ. 15. Eiwander: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 41, πίν. 41, αρ. IIIa41 757 Πέτσας: Πανεπιστηµιούπολη, σελ. 336, πιν. 350β. Schuring: San Sisto Vechio, σελ. 57 αρ. 101 εικ. 40. Technau: Heraion, σελ. 50 αρ. 41. Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 356, εικ. 66, αρ. 632.2 758 όπως αρ. 337 128 Πηλός ARSW2_2_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, λεπτότερο κατά τόπους εξωτερικά. Λεπτή αυλάκωση και πλατιά ζώνη σε µικρή υποχώρηση στο σώµα εξωτερικά. 338.1 (φωτ. 53) ∆ιάχωρο A11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, δ. χ. 21. Ζώνη µε λεπτές αυλακώσεις κάτω από το χείλος και ζεύγος αυλακώσεων στο σώµα εσωτερικά. 338.2 (φωτ. 53) ∆ιάχωρο D11, E10 – E11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,4, δ. χ. 37. 338.3 (φωτ. 53) ∆ιάχωρο e12 – e13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,55. Αυλάκωση κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 339759 (φωτ. 53, πίν. 34 σχ. 32) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,6, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. 34. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) λεπτό, θαµπό εσωτερικά και κατά τόπους εξωτερικά. Ζώνη µε πυκνές, λεπτές αυλακώσεις λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 340760 (φωτ. 53, πίν. 34 σχ. 32) ∆ιάχωρο D11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,1, ύ. σζ. 1,45 δ. β. 19. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (10 R5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στο τύµπανο. Τύπος 50B 341761 (φωτ. 53, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο Ε11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,65, ύ. σζ. 3,65, δ. β. 14. Πηλός ARSW 2_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά. Αυλάκωση λίγο πριν τη µετάβαση στο τύµπανο. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά και κοντά στον πυθµένα εσωτερικά. 341.1 (φωτ. 53) ∆ιάχωρο E13, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,3. 342762 (φωτ. 53, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο c14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,75, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. 33. Πηλός ARSW2_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό, εσωτερικά και στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά, λεπτότερο στο κάτω µέρος. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα 759 όπως αρ. 337 760 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πίν. 1, αρ. 1. Williams: Corinth 1984, σελ. 62, εικ. 3, αρ. 15 – 16 761 Hayes: LRP, σελ. 71, εικ. 12, αρ. 56 762 Lund: Hama, σελ. 140 αρ. 23, πίν. 2. Papadopoulos: Torone, σελ. αρ. 14-220, εικ. 131. 129 εξωτερικά και πυκνές, λεπτές αυλακώσεις εσωτερικά. Έντονα ίχνη επεξεργασίας και ανωµαλίες στο σχήµα του χείλους. 342.1 (φωτ. 53) ∆ιάχωρο e5 – e6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,9. 342.2 (φωτ. 54) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,6, δ. χ. 29. Ζώνη µε πυκνές, λεπτές αυλακώσεις, κάτω από το χείλος και αυλάκωση στο σώµα εσωτερικά. 342.3 (φωτ. 54) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,5. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις εσωτερικά, ζώνη µε πυκνές, λεπτές αυλακώσεις εξωτερικά. 343763 (φωτ. 54, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,3, ύ. σζ. 4,9, δ. χ. 25. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος εξωτερικά. Παράλληλες ζώνες από πυκνές, λεπτές αυλακώσεις εσωτερικά και µία ακόµη εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά, πυκνότερες στο κάτω µέρος του σώµατος. 343.1 (φωτ. 54) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,95 δ. χ. 30. Ζώνες µε πυκνές, λεπτές αυλακώσεις εξωτερικά. 344764 (φωτ. 54, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο, D11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε επτά συνανήκοντα όστρακα συναρµόζοντα σε δύο οµάδες των πέντε και δύο οστράκων αντίστοιχα, µέγ. διάστ. 16, ύ. σζ. 6,2, δ. χ. 32. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές – πολλές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. 345765 (φωτ. 54, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο C11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,62, ύ. 4,15, δ. χ. 20. Πηλός ARSW2_3_2, ερυθρός (10 R 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε πολλές µικροσκοπικές οπές. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στο χείλος εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, και ζώνη σε µικρή υποχώρηση στο κάτω µέρος του σώµατος εξωτερικά. 346766 (φωτ. 54, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο A5, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8, ύ. σζ. 4,2, δ. χ. 19,5. Πηλός ARSW2_3_1, ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. 763 Ardizzone: Agrigento, σελ. 103 αρ. 86/768, εικ. 18. Waage: Antioch 49, αρ. 856, πίν. IX 764 όπως αρ. 343 765 Waagé: Roman Pottery, σελ. 296, πίν. IX, αρ. 136. Hayes: LRP, σελ. 70, αρ. 60, fig 12. Lund: Hama, σελ. 140, πίν. 3, αρ. 24. Yangaki 106, αρ. 212, αρ. 598 εικ. 5b 766 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. εικ. 8 130 Τύπος Hayes 53 (αρ. 347) Πρόκειται για βαθιά πινάκια, µε κοίλα, λεπτά τοιχώµατα και επίπεδο ή ελαφρώς κοίλο πυθµένα. Συχνά στο σώµα διαµορφώνεται τροπίδωση, που δεν προβάλλεται εσωτερικά. Το χείλος είναι κάθετο, απλό και διαµορφώνεται από την άνω απόληξη του σώµατος. Η βάση διαµορφώνεται συνήθως από χαµηλή ακµή ενώ το τύµπανο είναι ελαφρώς κυρτό767. Ο τύπος απαντά σε δύο παραλλαγές, η πρώτη από αυτές (53Α) χαρακτηρίζεται από τη χρήση επίθετου, πλαστικού διακόσµου, µιµούµενη µεταλλικά πρότυπα768, στη δεύτερη (53Β) (αρ. 347) το εσωτερικό διακοσµείται από ένα ζεύγος αυλακώσεων λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά, διακόσµηση µε σφραγιδοκύλινδρο, που διαµορφώνεται µε επάλληλες εφαρµογές, στον πυθµένα και το κάτω µέρος του σώµατος εσωτερικά769 και ένα ζεύγος αυλακώσεων στο κέντρο του πυθµένα770. Τα αγγεία του τύπου 53 ανήκουν στην παραγωγή terra sigillata chiara C3771 και τα κέντρα παραγωγής του θα πρέπει να αναζητηθούν στα εργαστήρια της κεντρικής Τυνησίας µε πιθανότερο αυτό του Sidi Marzouk Tounsi772. Στη Sperlonga, στις ανασκαφές τις Βίλλας του Τιβέριου, εντοπίστηκε για πρώτη φορά µία παραλλαγή του τύπου που ανήκει στην παραγωγή D773 και αποδίδεται στο εργαστήριο του Sidi Zahruni774 ή σε κάποιο εργαστήριο της περιοχής Nabeul, στη Βόρεια Τυνησία, κοντά στα µεσογειακά παράλια775. Και στις δύο παραλλαγές του ο τύπος 53 αποτελεί αγγείο αρκετά διαδεδοµένο σε ολόκληρη τη λεκάνη της µεσογείου, αν και απαντά σε µικρούς αριθµούς. ∆ύο είναι τα σηµαντικά σύνολα του τύπου 53Β και εντοπίζονται το ένα στην αγορά της Αθήνας776 και ένα στη βίλα του Τιβέριου στη Sperlonga777 ενώ µεµονωµένα παραδείγµατα εντοπίζονται και σε θέσεις της Βαλκανικής778. Στον ελλαδικό χώρο τα δηµοσιευµένα παραδείγµατα είναι περιορισµένα και εκτός από το σύνολο της Αθήνας εντοπίζεται στην Κέο779, τη Σπάρτη780, στο Άργος781, στην 767 Hayes: LRP, σελ. 78 – 79. Atlante, σελ.67 768 Hayes: LRP, σελ. 81 769 Για την περιγραφή του τρόπου διακόσµησης µε επάλληλα περάσµατα του σφραγιδοκύλινδρου έχει επικρατήσει διεθνώς ο όρος feather rouletting ακόµη και σε άλλες γλώσσες. 770 Hayes: LRP, σελ. 79 771 Atlante, σελ.67 772 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 138 773 Sagui: Sperlonga, σελ. 498 774 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 57 775 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 197 776 Hayes: LRP, σελ. 80. αρ. 17,18. Waagé: Roman Pottery, σελ. 296, no146, εικ. 2, πίν. IX 777 Sagui: Sperlonga, σελ. 498. Atlante, σελ.67. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 197 778 Anderson: Stobi, σελ. 56, αρ. 355, πίν. 41 779 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 105, αρ. 45-9, και 116, εικ. 5.13, αρ. 56-8 780 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 571, 583, fig.11, αρ. 74 131 Κόρινθο782, στους ∆ελφούς783, στη Νέα Αγχίαλο784 και την Τορώνη785 αλλά και στους Φιλίππους, στην οικοδοµική νησίδα ανατολικά της παρόδου786. Κατά τον Hayes ο τύπος 53 εµφανίζεται το 370 και επιβιώνει µέχρι το 430787. Νεότερες µελέτες επεκτείνουν τα χρονικά του όρια του τύπου θεωρώντας ό τι παρουσιάζεται λίγο νωρίτερα, στα µέσα του 4ου αιώνα788, ενώ η παραλλαγή από τη Sperlonga χρονολογείται στο πρώτο µισό του 5ου αιώνα789. Τύπος Hayes 53Β 347790 (φωτ. 54, πίν. 35 σχ. 32) ∆ιάχωρο Β8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τέσσερα συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 15,7, ύ. σζ. 4,1, δ. χ. 18. Πηλός ARSW2_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα, ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο άνω µέρος του αγγείου εξωτερικά, λεπτότερο χαµηλότερα. Εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο, στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα του αγγείου εσωτερικά. ∆ύο αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά, λίγο κάτω από το χείλος. Πλατιά ζώνη, σε µικρή υποχώρηση στο σώµα εξωτερικά. 347.1 (φωτ. 54) ∆ιάχωρο Α10 – Α12, Β10 – 12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 4,55. ∆ιακόσµηση µε σφραγιδοκύλινδρο που διαµορφώνεται µε τέσσερα τουλάχιστον διαδοχικά περάσµατα εσωτερικά. Τύπος Hayes 58 (αρ. 348 – 352) Ο τύπος αυτός αφορά ανοιχτά πινάκια, µεγάλου σχετικά µεγέθους, µε κοίλα ή επικλινή προς το εσωτερικό τοιχώµατα και επίπεδο ή σχεδόν επίπεδο πυθµένα που διαµορφώνει µικρή ένταση στη µετάβαση προς το σώµα. Το χείλος είναι οριζόντιο και διαµορφώνεται από ένα σχετικά στενό δακτύλιο, οριζόντιο (βλ. αρ. 351) ή επικλινή προς το εξωτερικό (βλ. αρ. 348 – 350). Η βάση είναι συνήθως επίπεδη, διαµορφωµένη από το κάτω µέρος του σώµατος (βλ. αρ. 349). Το τύµπανο είναι επίσης επίπεδο ή ελαφρώς κοίλο, σε µικρή υποχώρηση (βλ. αρ. 352), ενώ κάποτε µπορεί να είναι κυρτό, µε αποτέλεσµα την ασταθή έδραση του αγγείού. ∆ιακρίνονται δύο βασικές παραλλαγές του τύπου, ενώ απαντούν πολλές παρεκκλίσεις από το βασικό σχήµα. Η διάκριση έχει ως βασικό κριτήριο την 781 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 320, αρ. 199 782 Hayes: LRP, σελ. 81. αρ. 19 783 Petridis: Delphes, σελ. 177 – 181, εικ. 64, αρ. CF15 784 Λαζαρίδης: Νέα Αγχίαλος σελ. 18, πίν. 15β 785 Torone fig 132 αρ. 14.225 786 Πρόκειται για εύρηµα της φετινής ανασκαφικής περιόδου και εντοπίστηκε στο ΝΑ άκρο της νέας πανεπιστηµιακής ανασκαφής 787 Hayes: LRP, σελ. 82 788 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. Apendix A1 789 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 197 790 Waagé: Antioch, σελ. 50, αρ. 891 εικ. 28, πίν. X. Anderson: Stobi, σελ. 56, αρ. 355, πίν. 41, Pickersgill, Roberts: Sparta, 583, fig.11, αρ. 74 132 ποιότητα του πηλού αλλά και κάποιες µορφολογικές διαφορές. Η διακόσµηση είναι ιδιαίτερα περιορισµένη και συνήθως αποτελείται από αυλακώσεις στο χείλος (βλ. αρ. 348 – 349) και τον πυθµένα791 (βλ. αρ. 352), ενώ δεν εντοπίζονται πουθενά παραδείγµατα µε ενσφράγιστο διάκοσµο792. Η πρώτη παραλλαγή (58A) (αρ. 348) ανήκει στην παραγωγή C3793. Η κατασκευή των αγγείων αυτών είναι ιδιαίτερα επιµεληµένη, ενώ συχνά η βάση διαµορφώνεται µε χαµηλό, ανάγλυφο δακτύλιο, που δεν αποτελεί απαραίτητα την επιφάνεια έδρασης του αγγείου794. Ο τύπος 58B (349 – 352) ανήκει στην παραγωγή terra sigillata chiara D1795 και D2796. Το ύψος του είναι µικρότερο, τα τοιχώµατα περισσότερο επικλινή, το χείλος εντονότερα έξω νεύον, ενώ το τύµπανο βρίσκεται συνήθως σε υποχώρηση797. Τα αγγεία της πρώτης παραλλαγή θα πρέπει να αποδοθούν στα εργαστήρια Sidi Marzouk Tounsi798 και Henchir el Guellal, Djilma799 ενώ στις περιπτώσεις που ο πηλός εντάσσεται στην κατηγορία D1 προέρχονται από το El Mahrine, το Henchir El Biar και το Bordj El Djerbi800. Τα παραδείγµατα της παραγωγής D2, αντίστοιχα θα πρέπει να προέρχονται από την περιοχή της βορειοανατολικής Τυνησίας801. Ο τύπος είναι αρκετά διαδεδοµένος σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου αλλά και στις ακτές του Ατλαντικού802. Στον Ελλαδικό χώρο παραδείγµατα των δύο παραλλαγών απαντούν στη Γόρτυνα803, στην Κνωσό804, στο Καστέλι Κίσσαµου805, στην Ελεύθερνα806, στην Ίτανο807, στη Σπάρτη808, στην Αθήνα809, στους ∆ελφούς810, στη Σαντορίνη811, στην Κέρκυρα812 ενώ µία παραλλαγή του τύπου813 εντοπίζεται και 791 Hayes: LRP, σελ. 93 792 Hayes: LRP, σελ. 95 793 Atlante, σελ.118 794 Hayes: LRP, σελ. 93 795 Atlante, σελ.81 – 82 796 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 797 Hayes: LRP, σελ. 93 798 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 138 799 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 79, εικ. 13 αρ. 4, 10. Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 139 800 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125 801 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 149 802 Atlante, σελ.82 803 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 45 όπου και αναφορές για προηγούµενες ανασκαφές στη Γόρτυνα. 804 Sackett: Knossos, σελ. 161, 250, πίν. 190, αρ. 10 – 11. Hayes: Villa Dionysos 122, εικ. 4, αρ. 51 805 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. πίν. 5 806 Yangaki: Eleutherna, σελ. 106 – 107, εικ. 5c, πίν. VII 2, αρ. 74 807 Ξανθοπούλου: Ίτανος, 1013, πίν. 1 ν. 3 808 Hayes: LRP. 93, εικ. 14, αρ. 5 809 Hayes: LRP, σελ. 94, εικ. 14, αρ. 9, 11 810 Petridis: Delphes, σελ. 181 – 182, εικ. 64, πίν. 114, αρ. CF16 – CF17 811 Hayes: LRP, σελ. 94, αρ. 11 812 Hayes: LRP, σελ. 94, αρ. 12 813 Πρόκειται για όστρακο αγγείου που ανήκει στην παραλλαγή Hayes 32/58 που δεν εξετάστηκε καθώς αντίστοιχα παραδείγµατα δεν απαντούν στο υπό µελέτη σύνολο. 133 στους Φιλίππους, στην οικοδοµική νησίδα 4814. Κατά την άποψη του Hayes, η παραγωγή του τύπου φαίνεται να καλύπτει την περίοδο 290/300 – 375, ενώ και οι δύο βασικές παραλλαγές εντάσσονται στα ίδια χρονολογικά πλαίσια815. Αναφορικά µε την παραλλαγή 58Β, πάντως, νεότερες µελέτες τοποθετούν το πέρας της παραγωγής της στο 340816. Τύπος 58A 348817 (φωτ. 54, πίν. 35 σχ. 33) ∆ιάχωρο Ε11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,1, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 25. Πηλός ARSW2_2_3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος εξωτερικά. Βαθιά αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Hayes 58B 349818 (φωτ. 55, πίν. 35 σχ. 33) ∆ιάχωρο C11&D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε πέντε συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,95, ύ. 5, δ. χ. 30, δ. β. 16. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε πολλές – άφθονες µικροσκοπικές οπές. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος εξωτερικά. Βαθιά αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους και λεπτές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 349.1 (φωτ. 55) ∆ιάχωρο C12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, δ. χ. ≈22. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους 349.2 (φωτ. 55) ∆ιάχωρο Α9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µε ίχνη καύσης εσωτερικά και εξωτερικά, µέγ. διάστ. 8,5, δ. χ. 30. ∆ύο αυλακώσεις στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Ο πηλός ελαφρώς πιο σκούρος πιθανότατα εξ’ αιτίας της καύσης. Άφθονα ιζήµατα στην εξωτερική επιφάνεια. 349.3 (φωτ. 55) ∆ιάχωρο Α8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µέγ. διάστ. 4,3. ∆ύο αυλακώσεις στην άνω επιφάνεια του χείλους. 350819 (φωτ. 55, πίν. 35 σχ. 33) ∆ιάχωρο a8, από καθαίρεση οψιµότερων κατασκευών. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,35, ύ. σζ. 4,35, δ. χ. 40. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο άνω µέρος του αγγείου εξωτερικά. ∆ύο αβαθείς αυλακώσεις στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά, εντονότερες στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα. 814 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 144, 147 – 148 815 Hayes: LRP, σελ. 96 816 Yangaki: Eleutherna, σελ. 107 817 Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 31, εικ. 11, αρ. 80, Ξανθοπούλου: Ίτανος, πιν. 1, αρ.3 818 Atlante, σελ.πίν. XXXII, αρ. 4 819 Hayes: LRP, σελ. 94, εικ. 14, αρ. 19, Ardizzone: Agrigento, σελ. 109, εικ. 22, αρ. 86/726. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 31, εικ. 11, αρ. 82 134 351820 (φωτ. 55, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο Α10 – 12, Β10 – 12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 11,5, ύ. σζ. 4,5, δ. χ. 40. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και αρκετές µικροσκοπικές οπές. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, αρκετά απολεπισµένο εξωτερικά. Λεπτή αβαθής αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνεια του χείλους. 351.1 (φωτ. 55) ∆ιάχωρο D7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µέγ. διάστ, 7,8, δ. χ. ≈34. Λεπτή αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Πλατιά χαµηλή, ανάγλυφη, ταινία κάτω από το χείλος εξωτερικά. 352821 (φωτ. 55, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο a14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος µε λίγα ίχνη καύσης στον πυθµένα, µέγ. διάστ. 10,5, ύ. σζ. 1,15, δ. β. 14. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές και λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο ανώτερο σωζόµενο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Αυλάκωση στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. 352.1 (φωτ. 55) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,8. Τύπος Hayes 59 (359 – 366) Συµπεριλαµβάνει πινάκια µε ποικιλία µεγέθους, χαµηλό ύψος τοιχωµάτων, κοίλο σώµα, πυθµένα ελαφρώς κοίλο, µε ένταση στη µετάβαση προς το σώµα, και πλατύ, οριζόντιο χείλος. Η βάση είναι κυκλική, επίπεδη και διαµορφώνεται από το κάτω µέρος του σώµατος, ενώ το τύµπανο είναι επίπεδο ή ελαφρώς κυρτό σε µικρή υποχώρηση. Το χείλος χαρακτηρίζεται από την αρθρωτή άνω επιφάνειά του, καθώς στην εσωτερική του περιφέρεια διαµορφώνει πλατιά ζώνη σε µικρή υποχώρηση822. Στην τυπολογία του Hayes απαντούν δύο βασικές κατηγορίες που διαφοροποιούνται ως προς την ύπαρξη (59Α) (αρ. 353) ή µη (59Β) (αρ. 354 – 366) κάθετων πλατιών εγχαράξεων στην εξωτερική επιφάνεια του σώµατος. Αυτές διαµορφώνονται µε αµβλύ αντικείµενο όσο ακόµη ο πηλός είναι σχετικά νωπός, δηµιουργώντας συνήθως αντίστοιχες εντάσεις εσωτερικά823. Στον τύπο 59Α το τύµπανο είναι συνήθως ελαφρώς κυρτό ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις µπορεί να διαµορφώνεται και υποτυπώδης βάση που δεν είναι τίποτε περισσότερο από µια 820 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147, εικ. 19, αρ. 2 821 Το σωζόµενο τµήµα του αγγείου δεν επιτρέπει την ασφαλή ταύτιση του τύπου θα µπορούσε να ανήκει σε αγγείο τύπου 59, 61, 62 ή 65. Από τους παραπάνω προκρίνεται ο τύπος 58 καθώς, εκτός από την ταύτιση του πηλού µε τα χαρακτηριστικά της παραγωγής, η ένταση που διαµορφώνει ο πυθµένας βρίσκεται προς το κέντρο σε σχέση µε τη βάση ενώ σε όλους τους υπόλοιπους τύπους συµβαίνει το αντίθετο, σύµφωνα µε τα παραδείγµατα που παραθέτει ο Hayes [Hayes: LRP, σελ. εικ. 14] 822 Hayes: LRP, σελ. 96. Atlante, σελ.82 823 Hayes: LRP, σελ. 96 135 λεπτή ανάγλυφη ταινία824. Η διακόσµηση του τύπου 59 συνίσταται σε αυλακώσεις στον πυθµένα (βλ. αρ. 353 – 355), συνήθως στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση προς στο σώµα, καθώς και στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους (βλ. 354, 356, 360, 361, κ. α.)825. Πέρα από τις αυλακώσεις και την διακόσµηση στην εξωτερική επιφάνεια του σώµατος, που παραπάνω περιγράψαµε, ο τύπος αυτός αποτελεί µια από τις πρωιµότερες περιπτώσεις βορειοαφρικάνικων αγγείων όπου παρατηρείται γενικευµένη χρήση σφραγίδων για τη διακόσµηση του πυθµένα (βλ. αρ. 365)826. Ο διάκοσµος εντάσσεται στην κατηγορία Α(i) και Α(ii) του Hayes, αποτελούµενος κατά κύριο λόγω από φυτικά και γεωµετρικά θέµατα ακτινωτά διατεταγµένα στον πυθµένα827. Τα αγγεία του τύπου 59 ανήκουν στην παραγωγή terra sigillata chiara D1828 και D2829. Προέρχονται από την οµάδα των εργαστηρίων της κοιλάδας του ποταµού Medjerda830 αλλά και από το ή τα άγνωστα εργαστήρια που βρίσκονταν εγκατεστηµένα στο ανατολικό τµήµα της βόρειας Τυνησίας831. Ο τύπος είναι ευρύτατα διαδεδοµένος832 και η διασπορά του εκτείνεται σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη, στις ηπειρωτικές χώρες της Ιταλικής χερσονήσου, στις ευρωπαϊκές ακτές του Ατλαντικού, στα παράλια του Ευξείνου Πόντου, στην περιοχή της Ρηνανίας833 και στη Βαλκανική834. Όσον αφορά τον ελλαδικό χώρο τα παραδείγµατα είναι πολλά. Εντοπίζονται στη Γόρτυνα835, στο Καστέλι Κίσσαµου, στα Μάταλα836, στην Κνωσό837, στην Ελεύθερνα838, στην Ίτανο839, στη Σίφνο840, στη Σάµο841, στην Κέο842, στους 824 Atlante, σελ.82 825 Hayes: LRP, σελ. 96 826 Hayes: LRP, σελ. 99 827 Hayes: LRP, σελ. 217 – 218 828 Hayes: LRP, σελ. 96. Atlante, σελ.83 829 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 830 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 831 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 149 832 Hayes: LRP, σελ. 96 833 Atlante, σελ.83 834 Anderson: Stobi, σελ. 56, πίν. 41, αρ. 356. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, no1 835 Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 208, αρ. 140 & 143, 211, fig.189, αρ. 152. Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 47 836 Dello Preite: Ceramica fine, σελ.184 πίν. 5 837 Sackett: Knossos, σελ. 161, 250, πίν. 190, αρ. 12a, 12b, 13a, 13b. Hayes: Villa Dionysos 122, εικ. 4, αρ. 52 838 Yangaki: Eleutherna, σελ. 107, εικ. 5d, αρ. 73, 839 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013 840 Brock: Siphnos, σελ. 71, εικ. 15, αρ. 9 841 Unterkircher: Samos, σελ. 207, εικ. 6, αρ. 25,9 842 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 91, εικ. 5.13, αρ. 25-5 136 ∆ελφούς843, στο Άργος844, στην Κόρινθο845, στη Σπάρτη846, στην Αθήνα847, στην Κέρκυρα848, στη Θεσσαλονίκη849 και στην Τορώνη850. Ο τύπος χρονολογείται από το πρώτο µισό του 4ου έως το πρώτο µισό του 5ου αιώνα. Πιο συγκεκριµένα κατά τον Hayes η παραλλαγή 59Α ανάγεται στην περίοδο µεταξύ 320 – 380/400 ενώ η 59Β φαίνεται να συνεχίζει µέχρι το 420851. Ο Mackensen ωστόσο θεωρεί πως o τύπος κάνει την εµφάνισή του µία µε δύο δεκαετίες αργότερα852 ενώ συµφωνεί µε την πρόταση του Hayes για την παύση της παραγωγής του στο 420853. Τύπος 59Α 353854 (φωτ. 55, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο a12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 14, ύ. 3,15, δ. χ. 35, δ. β. 19. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά στο µεγαλύτερο µέρος. Στο σώµα εξωτερικά επάλληλα, κάθετα, εγχάρακτα, ωοειδή θέµατα που προβάλλονται µε τη µορφή µικρών εντάσεων εσωτερικά. Στην άνω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια. Αυλάκωση περιµετρικά της έντασης που ορίζει τη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. 353.1 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο B14, 1ο στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος, µέγ. διάστ. 4,65. 353.2 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο a14, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,9. Οπή ορθογώνιας διατοµής, επιµελώς κατασκευασµένη σε µία από τις ακµές του οστράκου855. 353.3 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο d11, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, δ. χ. ≈31. Πλατιά αβαθής αυλάκωση στην κάτω επιφάνεια του χείλους. Τύπος 59Β 354856 (φωτ. 56, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο D11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 15, ύ. 2,4, δ. χ. 21, δ. β. 9. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο µε ελάχιστη ασηµίζουσα µίκα. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά, στο 843 Petridis: Delphes, σελ. 182 – 183, εικ. 64, πίν. 115. αρ. CF18 844 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 319, πίν. 49 εικ. 147. αρ. 193 845 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 55, εικ. 9, αρ. 114 846 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 583, fig.11, αρ. 69 847 Hayes: LRP, σελ. 99, εικ. 15, αρ. 17 & 19. Waagé: Roman Pottery, σελ. 296, πίν. 9, αρ. 155, σελ. 298, πίν. 9, fig 3, αρ. 180 – 183 848 Hayes: LRP, σελ. 97 αρ. 4, 99 αρ. 13 849 Πέτσας: Πανεπιστηµιούπολη 336, πίν. 350ε 850 Papadopoulos: Torone, σελ. 535, εικ. 132. αρ. 14.227 – 14.229 851 Hayes: LRP, σελ. 100 852 Τύπος 59Α 330 – 340, τύπος 59B 330. Mackensen: El Mahrine, σελ. 399 – 400 853 Mackensen: El Mahrine, σελ. 401 854 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 55, εικ. 9, αρ. 114. Waagé: Roman Pottery, σελ. 298, πίν. 9, fig 3, αρ. 182. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 38, εικ. 19, αρ. 180. Tomber: 1982 – 1983 excavations, σελ. 448, εικ. 1, αρ. 23. Yangaki: Eleutherna, σελ. 107, εικ. 5d, no73. 855 Τέτοια οπή ενδεχοµένως υποδηλώνει επισκευή του αγγείου από το οποίο προέρχεται, για την οποία όµως δεν υπάρχουν άλλες ενδείξεις, ή, πιθανότερα, δεύτερη, αδιάγνωστη χρήση του, οστράκου. 856 Hayes: LRP, σελ. 99, εικ. 15, αρ. 16. Tomber: 1982 – 1983 excavations, σελ. 448, εικ. 1, αρ. 27 137 χείλος και κατά τόπους στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Στην άνω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους πλατιά επιφάνεια σε υπεροχή καταλαµβάνει το κεντρικό τµήµα. Ανάγλυφη ταινία και αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. Αυλάκωση στην κορυφή της έντασης που ορίζει τη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. 354.1 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, δ. χ. ≈36. 354.2 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο D11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,25. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 354.3 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο D12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,6. Ζεύγος λεπτών αυλακώσεων στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 355857 (φωτ. 56, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο c14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους µε έντονα ίχνη καύσης, µέγ. διάστ. 11,2, ύ. σζ. 2,9, δ. χ. 30 δ. β. 20. Πηλός ARSW1_1_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά στο άνω µέρος του σώµατος. Αυλάκωση και ζώνη µε πυκνές, λεπτές αυλακώσεις περιµετρικά της έντασης που ορίζει τη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 356858 (φωτ. 56, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο C12, 1ο στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,5, ύ. σζ. 2,3, δ. χ. ≈32. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, θαµπό στην άνω επιφάνεια του χείλους. Στην άνω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εξωτερικά. 356.1 (φωτ. 56) ∆ιάχωρο e7, στρώµα καταστροφής, µέγ. διάστ. 6, Τµήµα χείλους. Πλατιά, βαθιά αυλάκωση στην κάτω επιφάνεια του χείλους. 356.2 (φωτ. 57) ∆ιάχωρο Α7, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,35, δ. χ. ≈36. Επίχρισµα ελαφρώς πιο σκούρο (2,5 YR 4/6) 357859 (φωτ. 57, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο C12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,2, ύ. σζ. 2,35 δ. χ. ≈26. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Στην άνω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους, αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια. 358860 (φωτ. 57, πίν. 36 σχ. 33) ∆ιάχωρο C12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, ύ. σζ. 2,9, δ. χ. ≈36. Πηλός ARSW1_1_2 (U)861, καστανός (7,5 YR 5/4), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο 857 όπως αρ. 354 858 όπως αρ. 354 859 Waagé: Antioch, πίν. VII, αρ. 839 860 Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 38, εικ. 19, αρ. 179 138 σπάσιµο. Επίχρισµα σκούρο γκρίζο (10 YR 4/1), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους. ∆ύο παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 359862 (φωτ. 57, πίν. 36 σχ. 34) ∆ιάχωρο Β9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 1,8, δ. χ. ≈27. Πηλός ARSW1_2_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους και επιφάνεια σε µικρή υποχώρηση στην εσωτερική. Αυλάκωση στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Πλατιά, αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 360863(φωτ. 567 πίν. 36 σχ. 34) ∆ιάχωρο D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11, ύ. σζ. 2,6, δ. χ. ≈36. Πηλός ARSW1_2_2 (U)864, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. κατά τόπους παρατηρούνται συσσωρεύσεις πηλού σκουρότερου χρώµατος. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στο χείλος. Πλατιά αυλάκωση στην εσωτερική και εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους. 361865 (φωτ. 57, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο B15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,45, ύ. σζ. 2,45, δ. χ. ≈28. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθροκίτρινος (5 YR 6/6), σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά, αβαθής αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους. ∆ύο λεπτές αυλακώσεις στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 362866 (φωτ. 57, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο e13 – e14, στρώµα καταστροφής Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διαστ. 7,6, ύ. σζ. 3,15, δ. χ. ≈28. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους και χαµηλή ακµή στο µέσο περίπου του πλάτους του. 363867 (φωτ. 57, πίν. 37 σχ. 34) 861 Μακροσκοπικά το σώµα του πηλού και το επίχρισµα διαφοροποιούνται σηµαντικά, µικροσκοπικά η σύσταση του πηλού δεν φαίνεται να διαφέρει από τα υπόλοιπα παραδείγµατα. Πρόκειται πιθανότατα για αποτέλεσµα αποτυχηµένης όπτησης. 862 Atlante, πίν. 33, αρ. 9. Brock: Siphnos, σελ. 71, εικ. 15, αρ. 9. Tomber: 1982 – 1983 excavations, σελ. 448, εικ. 1, αρ. 25 863 Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 211, fig.189, αρ. 152. Sackett: Knossos, σελ. 250, πίν. 190, αρ. 12b 864 κατά τόπους παρατηρούνται µεγάλες συσσωρεύσεις πηλού σκουρότερου χρώµατος 865 όπως αρ. 360 866 Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 38, εικ. 19, αρ. 183. 867 Ardizzone: Agrigento, σελ. 110, εικ. 21 αρ. 86/770. Στην ανωτέρω µελέτη ο τύπος ταυτίζεται µε τον τύπο 58Β του Hayes. Ωστόσο η χαρακτηριστική υποχώρηση που διαµορφώνεται στην εσωτερική 139 ∆ιάχωρο a13, επιφανειακό στρώµα. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,9, ύ. σζ. 3,35, δ. χ. ≈38. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο µεγαλύτερο µέρος του οστράκου εξωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους. Λεπτή αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εξωτερικά. 363.1 (φωτ. 57) ∆ιάχωρο c12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µέγ. διάστ. 11, δ. χ. 39. 364868 (φωτ. 57, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο A13, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,5, ύ. σζ. 3,25, δ. χ. 38. Πηλός ARSW1_2_2, κιτρινέρυθρος (5 YR 5/6), σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες και λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Ταινίες, από της διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στην κάτω επιφάνεια του χείλους. Ζεύγος λεπτών αυλακώσεων στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 365869 (φωτ. 58, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο Α10 – Α11, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. ≈32. Πηλός ARSW1_2_2 (U), ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, λεπτός, άµορφος στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες και ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Αµµώδης υφή. Εξαιρετικά µεγάλη πυκνότητα προσµίξεων. Εύθρυπτος. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους,. 366 870 (φωτ. 58, πίν. 37 σχ. 34, 43) ∆ιάχωρο b10, στρώµα επίχωσης Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,6, δ. β. 15. Πηλός ARSW1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 6/8), λεπτός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. Ζεύγος αυλακώσεων περιµετρικά της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Στο κέντρο του πυθµένα µετάλλιο οριζόµενο από τρεις οµόκεντρες αυλακώσεις. Στη ζώνη που ορίζεται µεταξύ των αυλακώσεων επάλληλες (διατηρούνται δύο), εµπίεστες σπείρες τις οποίες περιθέει σειρά στιγµών871. Τύπος Hayes 60 (αρ. 367) Τα πινάκια του τύπου αυτού χαρακτηρίζονται από χαµηλά τοιχώµατα, µεγάλου πάχους, νεύοντα έντονα προς το εξωτερικό και οριζόντιο χείλος που διαµορφώνεται από την απόληξη του σώµατος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το χείλος διακρίνεται περιφέρεια του χείλους µάλλον φέρνει την συγκεκριµένη παραλλαγή πιο κοντά στον τύπο 59. Καθώς οι δύο τύποι φαίνεται να συνδέονται στενά όσον αφορά το σχήµα, τα κέντρα παραγωγής αλλά και το χρονολογικό εύρος τους, δεν αποκλείεται η συγκεκριµένη παραλλαγή να αποτελεί ένα ενδιάµεσο στάδιο µεταξύ του τύπου 58 και 59 και φαίνεται να βρίσκεται µεταξύ του τύπου 58Β(11) και 59Β(19) από τον κατάλογο του Hayes (Hayes: LRP). 868 όπως αρ. 363 869 όπως αρ. 363 870 Το σωζόµενο τµήµα δεν επιτρέπει την ταύτισή του. 871 Mackensen – Schneider: ARSW, σελ. εικ. 20, αρ. 12 140 από το υπόλοιπο σώµα µόνο από µια αυλάκωση στην άνω επιφάνεια του ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις διαµορφώνει µικρή ένταση στην κάτω εξωτερική του απόληξη. Η βάση είναι επίπεδη και διαµορφώνεται από το κάτω µέρος του σώµατος ενώ το τύµπανο, συνήθως επίπεδο ή ελαφρώς κυρτό, βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση872. Η διακόσµηση που απαντά σε αγγεία αυτού του τύπου ανήκει στην κατηγορία Α(ii) του Hayes και συνίσταται σε οµόκεντρες αυλακώσεις που συνδυάζονται µε εµπίεστα φυτικά και γεωµετρικά θέµατα873. Ο τύπος 60 ανήκει στην παραγωγή C3 και C4874 ενώ µια τοπικού χαρακτήρα παραλλαγή του εντάσσεται στην E875. Η προέλευσή του ανάγεται στα εργαστήρια της κεντρικής Τυνησίας, Sidi Marzouk Tounsi876 και Henchir El Guellal, Djilma877 ενώ η παραλλαγή, που παραπάνω αναφέραµε, αποτελεί προϊόν εργαστηρίων στο νότιο τµήµα της κεντρικής ζώνης της Τυνησίας878 όπως το Sidi Aich και το Henchir Es – Srira879. Η διάδοση του τύπου είναι εκτεταµένη γεωγραφικά, καθώς παραδείγµατά του εντοπίζονται σε πολλά σηµεία των ακτών της µεσογείου αλλά και του Ατλαντικού880 σε µικρούς όµως αριθµούς. Στον ελλαδικό χώρο ο τύπος απαντά στο Ηράκλειο881, στη Γόρτυνα, στα Μάταλα882, στη Σάµο883, στο Άργος884 και στην Αθήνα885. Χρονολογείται στον 4ο αιώνα και πιο συγκεκριµένα στο διάστηµα από το 320 – 380 ενώ η παραλλαγή µε από τη νότιο Τυνησία ξεκινά λίγο αργότερα, στα µέσα του αιώνα περίπου886. Τύπος Hayes 60 367887 (φωτ. 58, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο C15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µε έντονα ίχνη καύσης, µέγ. διάστ. 8,7 ύ. 2,7, δ. χ. ≈34, 872 Hayes: LRP, σελ. 100 873 Hayes: LRP, σελ. 218 874 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 138 875 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 199 876 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 138 877 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 139 878 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 199 879 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51 880 Atlante, σελ. 85 881 Hayes: LRP, σελ. 100 εικ. 15, αρ. 1 882 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 45, 47 883 Unterkircher: Samos, σελ. 207, εικ. 6, αρ. 25,8 884 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 319, πίν. 49, εικ. 149, αρ. 195 885 Hayes: LRP, σελ. 100. Atlante, πίν. 25 αρ. 9. Waagé: Roman Pottery, σελ. 298, πίν. 9, αρ. 178 886 Hayes: LRP, σελ. 100 887 Hayes: LRP, σελ. 100, εικ. 15, αρ. 2 141 δ. β. ≈25. Πηλός ARSW2_3_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), σκληρός, λεπτός, ασαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες καστανές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά αυλάκωση ορίζει το χείλος στην άνω επιφάνεια τού. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και εξωτερικά. Τύπος Hayes 61 (αρ. 368 – 376) Πρόκειται για πινάκια µεγάλου µεγέθους, µε κοίλα, χαµηλά, τοιχώµατα και χείλος νεύoν προς το εσωτερικό, στις περισσότερες περιπτώσεις, µε επικλινή την εξωτερική του επιφάνεια. Ο πυθµένας είναι συνήθως επίπεδος ή ελαφρώς κυρτός στο κεντρικό του τµήµα και φέρει µικρή η µεγαλύτερη ένταση στη µετάβαση προς το σώµα. Η βάση είναι κυκλική, επίπεδη και διαµορφώνεται από το κάτω µέρος του σώµατος, ενώ το τύµπανο βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση και είναι συνήθως επίπεδο. Κατά τον Hayes διακρίνονται δύο βασικές παραλλαγές, που διαφοροποιούνται κυρίως ως προς το σχήµα του χείλους και το ύψος των τοιχωµάτων του αγγείου888. Στο ξεκίνηµά του τύπου (61Α) (αρ. 368 – 369) το χείλος στρέφεται έντονα προς το εσωτερικό, είναι σχεδόν οριζόντιο στην εξωτερική του επιφάνεια, ενώ η µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά γίνεται οµαλά. Καθώς το σχήµα εξελίσσεται, τείνει στην ολοένα και πιο κάθετη διαµόρφωση του χείλους, που αρχίζει να ξεχωρίζει από το σώµα. Το αγγείο που προκύπτει (61Β)(αρ. 372 – 376) από τις διαδοχικές µεταλλάξεις χαρακτηρίζεται από την ελάττωση στην αναλογία της διαµέτρου χείλους / βάσης και το σχεδόν κάθετο, εξέχον χείλος, που διαµορφώνει µικρή ένταση στην κάτω εξωτερική του απόληξη, ενώ µικρή σκοτία (βλ. αρ. 372 – 373) ή αυλάκωση (βλ. αρ. 371, 374 κ.α.) ορίζει τη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εσωτερικά. Πρέπει πάντως να σηµειωθεί πως, ενώ η διάκριση µεταξύ των δύο τύπων είναι αρκετά σαφής µπορεί κανείς να εντοπίσει σωρεία παραλλαγών που φαίνεται ότι αποτέλεσαν ενδιάµεσα µεταβατικά στάδια (αρ. 370 – 371). Τα πινάκια του τύπου 61 διακοσµούνται στον πυθµένα µε αυλακώσεις, που συνήθως συνοδεύονται από εµπίεστο διάκοσµο889. Τα θέµατα που χρησιµοποιούνται στα αγγεία τη πρώτης παραλλαγής ανήκουν στον κατηγορία Hayes A(i) και A(ii), µε ακτινωτά διατεταγµένα σχηµατοποιηµένα φύλλα φοίνικα και σύνολα οµόκεντρων 890 κύκλων , ενώ στον 61B απαντούν διακοσµητικές συνθέσεις της κατηγορίας A(iii), µε φυτικά και γεωµετρικά θέµατα, καρδιόσχηµα, παραστάσεις ζώων και χριστογράµµατα, διατεταγµένα συνήθως µέσα σε ζώνη που ορίζεται από αυλακώσεις, 888 Hayes: LRP, σελ. 100 889 Hayes: LRP, σελ. 106 890 Hayes: LRP, σελ. 218 142 αφήνοντας το κέντρο του πυθµένα ακόσµητο 891. Ο τύπος 61 ανήκει κατά κύριο λόγω στις παραγωγές D1 και D2892 και προέρχεται από τη βόρεια Τυνησία893. Πιο συγκεκριµένα η παραλλαγή 61Α αποδίδεται στα εργαστήρια El – Mahrine, Henchir el Biar και Borj el Jerbi894, ενώ η 61Β στο Borj el Jerbi895, στο Sidi Khalifa896 και στο αταύτιστο κέντρο παραγωγής που τοποθετείται στην περιοχή µεταξύ των θέσεων El Fahs, Zaghouan και Oudhna897. Τέλος, µία παραλλαγή του τύπου αποδίδεται στο εργαστήριο του Sidi Zahruni898. Παραδείγµατα του τύπου 61 εντοπίστηκαν επίσης σε θέσεις εργαστηρίων της κεντρική Τυνησίας, η παραλλαγή 61Α στο Henchir es Srira899 ενώ η 61Β στο Henchir el Gallal, Chougafiya900 και ενδεχοµένως στο Sidi Marzouk Tounsi901. Στα εργαστήρια αυτά της κεντρικής Τυνησίας κατασκευάζονται τα οψιµότερα παραδείγµατα του τύπου, τα οποία εντάσσονται στην κατηγορία terra sigillata chiara C5902. Ο τύπος 61 αποτελεί ιδιαίτερα διαδεδοµένο σχήµα και συχνά αντιγράφεται από πολλά εργαστήρια, τόσο της Αφρικανικής, όσο και της Ευρωπαϊκής µεσογειακής ακτής. Στο σύνολο των παραλλαγών του, αποτελεί ένα από τα ευρύτερα διαδεδοµένα προϊόντα της βορειοαφρικανικής κεραµικής δι’ ερυθρού επιχρίσµατος. Απαντά σε ολόκληρη σχεδόν τη µεσογειακή ακτή αλλά και στα παράλια του Ατλαντικού903, στη Βαλκανική904, και στη βόρειο Ιταλία ενώ σπανιότερα είναι τα παραδείγµατα από την ηπειρωτική Ευρώπη905. Στον ελλαδικό χώρο εντοπίζεται στην στη Γόρτυνα906, στην Ελεύθερνα907 , στην Κνωσό908, στην Ίτανο909, στο Καστέλι Κισσάµου, στα Μάταλα910, στο Ηράκλειο911, 891 Hayes: LRP, σελ. 219 892 Atlante, σελ. 84 893 Atlante, σελ. 80 894 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125 895 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147 896 Mackensen: El Mahrine, σελ. 32 – 33. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 55 897 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 898 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 57 899 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 76, εικ. 11 αρ. 5 900 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 66, εικ. 4, αρ. 21 901 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. εικ. 7, αρ. 18 902 Bonifay: problèmes de datation, σελ. 75 903 Atlante, σελ. 84 904 Anderson: Stobi, σελ. 56 – 57, πίν. 42, αρ. 357 – 360. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21 αρ. 6 905 Atlante, σελ. 84 906 Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 208, αρ. 141. Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 47 - 48 907 Yangaki: Eleutherna, σελ. 107 – 108, εικ. 5e. Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 45, εικ. 1:1 908 Sackett: Knossos, σελ. 161, 250, πίν. 190, U14 909 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πίν. 1, αρ. 4 910 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 184, πίν. 5 911 Hayes: LRP, σελ. 101, εικ. 17, no7 143 στη Σάµο912, στην Κέο913, στη Σπάρτη914, στο Άργος915, στην Ολυµπία916, στην Κόρινθο917, στην Αθήνα τόσο στην Αγορά918 όσο και στον Κεραµικό919, στα Κύθηρα920, στους ∆ελφούς921, στη Θεσσαλονίκη922 και στην Τορώνη923. Εκτός από τη µεγάλη γεωγραφική του διάδοση ο τύπος 61 χαρακτηρίζεται και από το ευρύτατο χρονικό φάσµα που καλύπτει. Ο Hayes αρχικά χρονολογεί την παραλλαγή Α από το 325 µέχρι το 400/420 ενώ θεωρεί ότι η Β τη διαδέχεται και συνεχίζει να υπάρχει για τα επόµενα πενήντα χρόνια, δηλαδή το διάστηµα 400 – 450924. Λίγο αργότερα ο ίδιος υποστηρίζει µία ακόµη πρωιµότερη χρονολόγηση για την εµφάνιση του τύπου 61Β, ανάγοντάς την στο 380 και εκτιµώντας ότι την ίδια εποχή ή λίγο µετά παύει η παραγωγή του 61Α. Παράλληλα εκφράζει επιφυλάξεις για την διάρκειά του 61Β µέχρι το 450 θεωρώντας ότι αποτελεί όψιµη χρονολόγηση925. Πιο πρόσφατες µελέτες τοποθετούν την εµφάνιση του τύπου 61Α στην τρίτη δεκαετία926 ή τα τέλη του 4ου αιώνα και του 61B στο 420927. Ο Mackensen από την άλλη υποστηρίζει την πρώιµη χρονολόγηση του τύπου Β που θεωρεί ότι συνυπήρξε στο 2ο µισό του 4ου αιώνα µε την πρώτη παραλλαγή928. Ακόµη πιο δύσκολο να απαντηθεί παραµένει το ερώτηµα για το τέλος του τύπου 61Β. Πάντως, η επιβίωσή του τουλάχιστον µέχρι το 3ο τέταρτο929 ή τα τέλη του 5ου αιώνα αποτελεί την άποψη που γίνεται δεκτή από τους µελετητές, µε τα µέχρι σήµερα δεδοµένα.930 Τύπος Hayes 61A 912 Technau: Heraion, σελ. 50, εικ. 42, πίν. 27, αρ. 2 913 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 105, εικ. 5.13, αρ. 45-10 914 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 565, 569, εικ. 8, αρ. 42 – 43, 571, 583, εικ. 11, αρ. 70 – 71, 915 Bommelaer – Grandjean: Argos, σελ. 212 εικ. 85 – 86. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 320, πίν. l 50, αρ. 196 916 Walter: Kladeos, σελ. 67, εικ. 61, 63 917 Warner – Slane: Demeter and Kore, σελ. 55, εικ. 9, αρ. 115. Adamsheck: Kenchreai, σελ. 97, πίν. 23, LRB 30. Williams: Corinth 1981, σελ. 136, πίν. 45, αρ. 61. Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 258, εικ. 5. αρ. 2-7 918 Robinson: Chronology, σελ. 80, πίν. 70, L59 & P 12009. Waagé: Roman Pottery, σελ. 297, πίν. 9, αρ. 167 - 170 919 Kübler: Keramikos εικ. 1, 3 αρ. 2, πίν. 29 920 Coldstream: Kastri, σελ. 167, εικ. 50, αρ. 12 921 Petridis: Delphes, σελ. 183 – 184, εικ. 65, πίν. 115, αρ. CF19 922 Πέτσας: Πανεπιστηµιούπολη πίν. 350ε. (η ταύτιση του τύπου δεν γίνεται από τον ίδιο το συγγραφέα, δεν παραδίδεται η τοµή του αγγείου αλλά µόνο φωτογραφία του εµπίεστου διακόσµου του πυθµένα. Η απόδοση του αγγείου στον τύπο 61 γίνεται από την Γιανγκάκη (Yangaki: Eleutherna, σελ. 107 υποσ. 248) 923 Papadopoulos: Torone, σελ. 608, εικ. 132 – 133, αρ. 14.230 – 14.228 924 Hayes: LRP, σελ. 107 925 Hayes: LRP, σελ. supp., σελ. 516 926 Mackensen: El Mahrine, σελ. 401, 927 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 148, 928 Mackensen: El Mahrine, σελ. 402 929 Bonifay: problèmes de datation, σελ. 75 930 Bonifay: problèmes de datation, σελ. 72 144 368931 (φωτ. 58, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο D10 – D11, E10, στρώµα καταστροφής, εξωτερικά του κλιβάνου. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 13,5, ύ. 4,2, δ. χ. 36, δ. β. 26. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο µε σπάνιες µικροσκοπικές κοκκινωπές και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, αφήνει ακάλυπτο µόνο το κάτω µέρος του αγγείού. Αυλάκωση στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα και λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 368.1 (φωτ. 58) ∆ιάχωρο b14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος µέγ. διάστ. 7,6, δ. β. 16. Αυλάκωση περιµετρικά της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. 368.2 (φωτ. 58) ∆ιάχωρο a8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,6. 368.3 (φωτ. 58) ∆ιάχωρο D12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7. 368.4 (φωτ. 58) ∆ιάχωρο E12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5. 368.5 (φωτ. 58) ∆ιάχωρο B7, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,9. 368.6 (φωτ. 58) ∆ιάχωρο a14, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,45, δ. β. 18. ∆ιπλή αυλάκωση στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. 368.7 (φωτ. 59) ∆ιάχωρο b10 – b11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 5,1. 369932 (φωτ. 59, πίν. 37 σχ. 34) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,15, ύ. σζ. 0,85, δ. β. 22. Πηλός ARSW1_1_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές καστανέρυθρες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/6), λεπτό, θαµπό, αρκετά απολεπισµένο εσωτερικά. Αυλάκωση στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα και λεπτή αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του τυµπάνού. Σε µία από της ακµές του οστράκου διατηρούνται τµήµατα οπών που έχουν πιθανότατα διανοιχθεί για την επισκευή του αγγείου µε χρήση µολύβδινων συνδέσµων. 369. 1 (φωτ. 59) ∆ιάχωρο c7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,5, διάµετρος ≈23. Αυλάκωση περιµετρικά της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα. Τύπος 61A/B 370933 (φωτ. 59, πίν. 37 σχ. 35) ∆ιάχωρο f7, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,25, ύ. σζ. 3,8, δ. χ. ≈36 . Πηλός ARSW1_1_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. 371934 (φωτ. 59, πίν. 38 σχ. 35) 931 Hayes: LRP, σελ. 103, εικ. 17, αρ. 18. Ardizzone: Agrigento, σελ. 91, fig.14, αρ. 86/788. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. εικ. 11 αρ. 75 932 όπως αρ. 368 933 Waagé: Antioch, σελ. 48, πίν. 8, αρ. 831K. Papadopoulos: Torone, σελ. 608, εικ. 133, αρ. 14.235. Waagé: Roman Pottery, σελ. 297 – 298, πίν. IX, αρ. 170 145 ∆ιάχωρο b6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,95, ύ. σζ. 2,8, δ. χ. ≈28. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό εξωτερικά, κατά τόπους απολεπισµένο, λεπτότερο, θαµπό εσωτερικά. Αβαθής αυλάκωση λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. Πλατιά ταινία σε µικρή υποχώρηση κάτω από το χείλος εξωτερικά. Τύπος 61 Β 372935 (φωτ. 59, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο a9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 4,4, δ. χ. ≈30. Πηλός ARSW1_2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Πλατιά, αβαθής αυλάκωση λίγο κάτω από το χείλος εξωτερικά. 373936 (φωτ. 59, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο B 7 – 8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µεγ. διάστ. 6,6, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. ≈38. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές κοκκινωπές προσµίξεις και σπάνιες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. 373.1 (φωτ. 59) ∆ιάχωρο b8, στρώµα καλλιέργειας. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 4,3, διάµετρος ≈30. 374937 (φωτ. 59, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο C9, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,4, ύ. σζ. 3,3, δ. χ. ≈26. Πηλός ARSW1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις και σπάνιες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά. Πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. 375938 (φωτ. 59, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο c11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,25, ύ. σζ. 4,2, δ. χ. 38. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές κοκκινωπές και λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο εξωτερικά. Πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος και πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά. 376939 (φωτ. 60, πίν. 38 σχ. 35) 934 Ardizzone: Agrigento, σελ. εικ. 14, αρ. 88/195 (Εντάσσει το σχήµα στον τύπο 61Α). Tomber: 1982 – 1983 excavations, σελ. 450, εικ. 3, αρ. 31 935 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 170, εικ. 936 Hayes: LRP, σελ. 105, εικ. 17, αρ. 33 937 όπως αρ. 373 938 Hayes: LRP, σελ. 105, εικ. 17, αρ. 29. Ardizzone: Agrigento, σελ. 95, εικ. 15, αρ. 86/947 146 ∆ιάχωρο C9, D9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. ≈30. Πηλός ARSW2_3_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) (U), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά, σκουρότερο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους940. Αβαθής, πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο σώµα εσωτερικά και εξωτερικά. Τύπος Hayes 62 (αρ. 377 – 378) Ο τύπος 62 αναφέρεται σε πινάκια που παρουσιάζουν µεγάλη ποικιλία στο µέγεθος, χωρίς ωστόσο να εντοπίζονται µικρά παραδείγµατα. Το σώµα τους είναι έντονα κοίλο στο κάτω µέρος, ενώ το χείλος είναι απλό, κάθετο και διαµορφώνεται από την άνω απόληξη του σώµατος. Στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα διαµορφώνεται ευδιάκριτη ένταση. Η βάση είναι κυκλική, επίπεδη, δισκοειδής, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως επίπεδο και εξέχει χαµηλότερα του σώµατος, διαµορφώνοντας την επιφάνεια έδρασης του αγγείού. Ο Hayes διακρίνει δύο βασικές παραλλαγές. Στην πρώτη (62Α) (αρ. 377) το σχήµα χαρακτηρίζεται από χαµηλότερα τοιχώµατα, που στο ανώτερο τµήµα τους είναι σχεδόν κάθετα. Τα αγγεία του τύπου 62Β (αρ. 378) έχουν µεγαλύτερο βάθος, µε τοιχώµατα κοίλα, επικλινή προς το εσωτερικό941. Η ενσφράγιστη διακόσµηση στην πρώτη παραλλαγή του τύπου, όταν υπάρχει, ανήκει στην κατηγορία B της τυπολογίας του Hayes, µε σχηµατοποιηµένα φύλλα φοίνικα και οµόκεντρους κύκλους σε ποικίλες διατάξεις. Συχνά, ζώνες διαµορφωµένες µε σφραγιδοκύλινδρο µπορεί να συµπληρώνουν τον ενσφράγιστο διάκοσµο. Στα αγγεία του τύπου 62Β ο διάκοσµος δεν διαφοροποιείται ριζικά, συµπληρώνεται ωστόσο από αυλακώσεις, γεωµετρικά θέµατα, σειρές κουκκίδων που περιθέουν τους εµπίεστους κύκλους και µεγάλες αδιακόσµητες επιφάνειες στο κεντρικό τµήµα του πυθµένα διαµορφώνοντας την κατηγορία C, όπως το διατύπωσε ο Hayes942. Ο πηλός που χαρακτηρίζει την παραλλαγή Α ανήκει κατά κανόνα στην κατηγορία terra sigillata chiara E943. Το ίδιο σχήµα, ωστόσο, απαντά και σε άλλες παραγωγές, τόσο στην C3 όσο και στη D1, ενώ ο τύπος 62Β αποτελεί κατεξοχήν προϊόν της παραγωγής C3944. 939 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 170, εικ. 90, αρ. 23, Waagé: Roman Pottery, σελ. 163, πίν. 9, αρ. 178. Bowden κ. α.: Butrint εικ. 21, αρ. 6 940 Πρόκειται για φαινόµενο που χαρακτηρίζει την παραγωγή της Φώκαιας. 941 Hayes: LRP, σελ. 107 942 Hayes: LRP, σελ. 219 - 220 943 Atlante, σελ. 61 944 Atlante, σελ. 61 147 Ο τύπος 62Α προέρχεται από το εργαστήριο του Henric el Guellal, Djilma945. Παράλληλα, το ίδιο σχήµα φαίνεται ότι παράγεται στα εργαστήρια του El Mahrine946 και του Bord El Djerbi947. Ο τύπος 62Β εντοπίζεται στο εργαστήριο που είναι εγκατεστηµένο στη θέση Henric el Guellal, Madje948 χωρίς να µπορούµε να αποκλείσουµε και άλλα εργαστήρια της κεντρικής Τυνησίας. Η διάδοση του τύπου σε περιοχές εκτός βορείου Αφρικής φαίνεται περιορισµένη949. Σποραδικά πάντως απαντά στις ευρωπαϊκές ακτές της δυτικής Μεσογείου950, µέχρι και την Πορτογαλία951, στη νησιωτική χώρα της Ιταλίας952 αλλά και στη Βαλκανική953. Στον Ελλαδικό χώρο παραδείγµατα εντοπίζονται στην Ίτανο954, την Κόρινθο955 και την Αθήνα, τόσο στην Αγορά956 όσο και στον Κεραµικό957. Οι δύο παραλλαγές του τύπου θεωρούνται σύγχρονες από τον Hayes και χρονολογούνται στην περίοδο 350 – 425958. Νεότερες µελέτες τοποθετούν την εµφάνιση του τύπου περίπου δύο δεκαετίες νωρίτερα ενώ θεωρούν ως πιθανή την επιβίωσή του µέχρι τα µέσα του 5ου αιώνα959. Τύπος 62Α 377960 (φωτ. 60, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο h19, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 2,3, δ. β. 35. Πηλός ARSW3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά και εξωτερικά. Τύπος 62Β 378961 (φωτ. 60, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,8, ύ. 4,3, δ. χ. 28, δ. β. 16. Πηλός ARSW2_2_2, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και το άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Πλατιές 945 Mackensen: Ceramica sigillata, σελ. 139 946 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143 947 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147 948 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 76, εικ. 11 αρ. 19 949 Atlante, σελ. 120 950 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. appendix C4, D4, D6, D9. 951 Pérez Bonet: San Vecente σελ. 244 952 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. appendix D14 953 Anderson: Stobi, σελ. 57, αρ. 360. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, no2 & 7 954 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013 955 Hayes: LRP, σελ. 108, fig, 17, αρ. 5, εικ. 18, αρ. 14 956 Hayes: LRP, σελ. 108, εικ. 18. αρ. 15 957 Hayes: LRP, σελ. 109 958 Hayes: LRP, σελ. 109 959 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. appendix Α.1 960 Hayes: LRP, σελ. 108, εικ. 17, αρ. 11, 961 Waagé: Roman Pottery, σελ. 294, πίν. IX, αρ. 118 148 ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά. Τύπος Hayes 64 (αρ. 379) Ο τύπος 64 αφορά ρηχά πινάκια, µε τοιχώµατα ελαφρώς κοίλα και χείλος κάθετο, απλό, που διαµορφώνεται από την άνω απόληξη του σώµατος962. Η µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα µπορεί να οροθετείται από µικρή ένταση ή, συνηθέστερα, από µία ή δύο αυλακώσεις. Τέλος σε ορισµένες περιπτώσεις ο πυθµένας µπορεί να βρίσκεται σε µικρή υπεροχή ως προς το σώµα. Η βάση είναι κυκλική, επίπεδη και διαµορφώνεται από το κάτω µέρος του σώµατος, ενώ το τύµπανο είναι επίπεδο ή ελαφρώς κυρτό, σε µικρή υποχώρηση. Ενίοτε το σώµα δεν διακρίνεται ουσιαστικά από τη βάση καθώς απολήγει σε αυτήν ακολουθώντας ήπια, οµαλή καµπύλη και το τύµπανο είναι οµοεπίπεδο µε την επιφάνεια έδρασης. Στον πυθµένα του αγγείου οι αυλακώσεις συµπληρώνονται συνήθως από ενσφράγιστο διάκοσµο της κατηγορία Α(iii), µε θέµατα γεωµετρικά θέµατα και σχηµατοποιηµένα φύλλα φοίνικα963. Τα αγγεία του τύπου 64 ανήκουν στην παραγωγή D2964 και προέρχονται από τα εργαστήρια της βορειοδυτικής Τυνησίας, που εντοπίζονται κοντά στην πόλη Pheradi Maius965, χωρίς ωστόσο να έχουν ακόµη αποδοθεί σε κανένα από τα εργαστήρια που έχουν επισηµανθεί. Η διάδοσή τους είναι περιορισµένη. Απαντούν σε ολόκληρη την αφρικανική ακτή της Μεσογείου, ενώ ελάχιστα παραδείγµατα εντοπίζονται στις παράκτιες περιοχές της δυτικής Ευρώπης, της ιταλικής χερσονήσου και της Μικράς Ασίας966 καθώς και στη βαλκανική967. Στον ελλαδικό χώρο τα δηµοσιευµένα παραδείγµατα είναι εξίσου περιορισµένα και εντοπίζονται στην Κνωσό968, στη Γόρτυνα969, στην Ίτανο970 αλλά και στην Κόρινθο971. Η χρονολόγηση του τύπου δεν είναι σίγουρη. Ο Hayes προτείνει ως πιθανή την περίοδο από τις αρχές µέχρι τα µέσα του 5ου αιώνα. Νεότερες µελέτες ωστόσο τοποθετούν την εµφάνιση του νωρίτερα, στα τέλη του 4ου αιώνα972 και πιο 962 Hayes: LRP, σελ. 109 963 Hayes: LRP, σελ. 219 964 Atlante, σελ. 87 - 88 965 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 123 966 Atlante, σελ. 87 - 88 967 Anderson: Stobi, σελ. 57, πίν. 42, αρ. 61. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 221, εικ. 21, αρ. 3 968 Hayes: Knossos 435, εικ. 2, αρ. A1 969 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 45, 48 970 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1063 971 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, εικ. 3, αρ. 1 - 3 972 Atlante, σελ. 87 149 συγκεκριµένα στην εποχή γύρω στο 375µ. Χ. ή ακόµη νωρίτερα973. Τύπος Hayes 64 379974 (φωτ. 60, πίν. 38 σχ. 35) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επίχωσης. µέγ. διάστ. 5,2, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. 18 Τµήµα σώµατος και χείλους. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), αρκετά σαφής – ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα (U), ερυθρό, (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και κατά τόπους στο άνω µέρος του οστράκου εξωτερικά, αποχρωµατισµένο στην εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Λεπτή αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. Τύπος Hayes 67 (αρ. 380 – 387) Ο τύπος 67 συµπεριλαµβάνει πινάκια, µε µεγάλο σχετικά βάθος, που παρουσιάζουν µεγάλη διαφοροποίηση ως προς τις διαστάσεις τους. Πρόκειται για αγγεία εύκολα αναγνωρίσιµα καθώς το κοίλο σώµα τους απολήγει σε ιδιαίτερα χαρακτηριστικό χείλος, οριζόντιο επί της ουσίας. Το χείλος αυτό διαρθρώνεται σε δύο µέρη, το κατώτερο είναι σχεδόν οριζόντιο, ή επικλινές προς το εσωτερικό ενώ το πάνω τµήµα του είναι κυρτό και διαµορφώνει µικρή (βλ. αρ. 380 – 382) ή µεγαλύτερη ένταση στην κάτω εξωτερική του απόληξη (βλ. αρ. 383 – 386) , ενώ µία ή περισσότερες αυλακώσεις ορίζουν την απόληξη του χείλους στην άνω επιφάνειά τού. Εξωτερικά η µετάβαση από το ένα επίπεδο του χείλους στο άλλο είναι µάλλον ασαφής και συχνά δίνει την εντύπωση µίας ενιαίας κυρτής επιφάνειας (βλ. αρ. 382, 385). Η βάση είναι συµπαγής, επίπεδη, δισκοειδής, µε µία βαθιά αυλάκωση στην εξωτερική της περιφέρεια, ενώ το τύµπανο είναι επίπεδο ή ελαφρώς κοίλο975. Σε ορισµένες περιπτώσεις η βάση διαφοροποιείται και διαµορφώνεται πλαστικά, µε χαµηλό, τριγωνικής διατοµής, δακτύλιο (βλ. αρ. 387)976. Αν και ο Hayes δεν κατηγοριοποιεί περαιτέρω τον συγκεκριµένο τύπο, ο Bonifay διακρίνει τρεις επιµέρους παραλλαγές ανάλογα µε το σχήµα. Στην πρώτη εντάσσει τα παραδείγµατα στα οποία το εσωτερικό τµήµα του χείλους είναι σχεδόν οριζόντιο (βλ. αρ. 380 – 381). Στην παραλλαγή Β συµπεριλαµβάνονται παραδείγµατα µε επικλινές το εσωτερικό τµήµα του χείλος και ένταση τριγωνικής διατοµής στην κάτω εξωτερική του απόληξη (αρ. 382 – 384), ενώ στην παραλλαγή C ανήκουν τα πινάκια εκείνα που διαµορφώνουν στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους κυρτή ευδιάκριτη ένταση (αρ. 385 – 386)977. 973 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 144, παραρτ. A1 974 Hayes: LRP, σελ. 111, εικ. 18, αρ. 3 975 Hayes: LRP, σελ. 112 976 Hayes: LRP, σελ. 115 977 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 171 150 Ο πυθµένας των αγγείων του τύπου 67 κοσµείται συνήθως από εµπίεστες συνθέσεις που ανήκουν, κατά κύριο λόγο, στην κατηγορία Α του Hayes και πιο συγκεκριµένα στην A(ii) (βλ. αρ. 387) και A(iii), που κάνουν χρήση σφραγίδων µε φυτικά και γεωµετρικά θέµατα. Στα οψιµότερα παραδείγµατα προστίθενται στο διακοσµητικό θεµατολόγιο παραστάσεις πουλιών, καρδιόσχηµα, και χριστογράµµατα978. Συχνά πάντως, ιδιαίτερα στα όψιµα και τα µικρού µεγέθους πινάκια, ο διάκοσµος µπορεί να απουσιάζει εντελώς ή να περιορίζεται σε οµόκεντρες αυλακώσεις στον πυθµένα979. Τα αγγεία του τύπου ανήκουν στις παραγωγές D1 και D2. Ο πηλός τους είναι σχετικά χονδρόκοκκος. Το επίχρισµα είναι λεπτό και θαµπό ή ισχυρό και στιλπνό, ενώ καλύπτει το εσωτερικό και µικρό µόνο µέρος της εξωτερικής επιφάνειας των αγγείων980. Ο πηλός διαφοροποιείται σε πολλές περιπτώσεις, όπως προκύπτει τόσο από το υπό εξέταση σύνολο όσο και από άλλα παραδείγµατα981, καθώς απαντούν συχνά στο σώµα λίγες – αρκετές µικρές – µικροσκοπικές συσσωρεύσεις καστανέρυθρου χρώµατος (βλ. αρ. 385)982. Ο τύπος 67 παράγονταν από όλα τα εργαστήρια της βόρειας Τυνησίας. Το εργαστήριο του El Mahrine αποτελεί ένα από τα κυριότερα κέντρα παραγωγής του αλλά δεν είναι το µοναδικό983. Τα εργαστήρια Henchir el Biar984 και του Bord el Djerbi985 στην ευρύτερη περιοχή, στα παράλια του ποταµού Medjerda, αλλά και εκείνα που βρίσκονται ανατολικά, όπως αυτό του Sidi Khalifa986 και της ευρύτερης ζώνης της Βορειοανατολικής Τυνησίας987 επιδίδονταν στην παραγωγή τού. Σποραδικά παραδείγµατα εντοπίζονται και σε εργαστήρια της κεντρικής Τυνησίας όπως αυτό του Sidi Marzouk Tounsi988, χωρίς αυτό να συνεπάγεται ότι αποτελούν και κέντρα παραγωγής του τύπού. Το προϊόν αυτό της βορειοαφρικάνικης κεραµικής είναι ιδιαίτερα διαδεδοµένο989, απαντά σε ολόκληρη τη µεσογειακή ακτή αλλά και στις ευρωπαϊκές ακτές του Ατλαντικού συµπεριλαµβανοµένης, της Βρετανίας990 καθώς και στη Βαλκανική991. Στον ελλαδικό χώρο παρουσιάζεται µε εξίσου µεγάλη συχνότητα. Παραδείγµατα 978 Hayes: LRP, σελ. 219 979 Hayes: LRP, σελ. 113 – 115 980 Atlante, σελ. 88 981 Yangaki: Eleutherna, σελ. 109 982 Βλ. σελ. 123 983 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 171. Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125, 143 984 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125, 145, 147 985 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125, 147 986 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 987 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128, 149 988 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 70, εικ. 7, αρ. 26 989 Hayes: LRP, σελ. 112 990 Atlante, σελ. 89 991 Atlante, σελ. 89. Anderson: Stobi, σελ. 57, πίν. 42, αρ. 363 – 365 151 εντοπίζονται στην Ελεύθερνα992, στη Γόρτυνα993, στα Μάταλα και στο Καστέλι Κισσάµου994, στη θέση Παναγία995 και Άγιος Ευστράτιος996 στη δυτική Κρήτη, στην Ίτανο997, στην Κέο998, στο Άργος999, στην Πύλο1000, στη Σπάρτη1001, στην Κόρινθο1002, στα Κύθηρα1003 στην Αθήνα1004, στους ∆ελφούς1005, στη 1006 1007 1008 Θεσσαλονίκη , στην Τορώνη και στη Θάσο . Εξίσου µεγάλο µε τη γεωγραφική διάδοση του τύπου φαίνεται πως είναι και το χρονικό του εύρος. Ο Hayes τον τοποθετεί στο διάστηµα 360 – 470 ενώ χρονολογεί τα οψιµότερα παραδείγµατα µέχρι και το 4901009. Η παρουσία ωστόσο αποµιµήσεών σε σύνολα πρωιµότερα του 365 υποδεικνύει πως το σχήµα είχε ήδη καθιερωθεί στη συνείδηση των κεραµέων και των καταναλωτών της εποχής, ενισχύοντας την πρόταση πιο πρόσφατων ερευνών για εµφάνιση του τύπου στα µέσα του 4ου αιώνα1010. Πιο συγκεκριµένα, σύµφωνα µε την κατάταξη του Bonifay, η παραλλαγή Α φαίνεται πως είναι η πλέον πρώιµη και η παρουσία της είναι έντονη στο δεύτερο µισό του 4ου αιώνα µέχρι και τις αρχές του 5ού. Στα τέλη του 4ου – αρχές του 5ου αιώνα εµφανίζεται η παραλλαγή Β ενώ η παραλλαγή C χαρακτηρίζει σύνολα που χρονολογούνται στα µέσα και το 2ο µισό του 5ου αιώνα1011. Τύπος Hayes 67 3801012 (φωτ. 60, πίν. 38, σχ. 36) ∆ιάχωρο C12, στρώµα καταστροφής. 992 Yangaki: Eleutherna, σελ. 109, εικ. 12f, πίν. II, αρ. 4. Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 45 – 46, εικ. 1, αρ. 2. 993 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. πίν. 1. Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 208, αρ. 142. Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 48 – 49. 994 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. πίν. 5 995 Hood: South – West Crete, σελ. 51, εικ. 5, αρ. 24 996 Hood: South – West Crete, σελ. 56, αρ. 52 997 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πίν. 1, αρ. 6 – 8 998 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 104, εικ. 5.13, αρ. 43.5 999 Bommelaer – Grandjean: Argos, σελ. 207, εικ. 78 – 79. Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 319, πίν. 49, εικ. 148, αρ. 194 1000 Coleman – Abramovitz: Pylos, σελ. 122, εικ. 25, E10 1001 Pickersgill, Roberts: Sparta, σελ. 583 εικ. 11, αρ. 72 1002 Hayes: LRP, σελ. 113, εικ. 19, αρ. 17. 1003 Coldstream: Kastri, σελ. 167, εικ. 50, αρ. 8, 170, εικ. 51, αρ. 24 1004 Hayes: LRP, σελ. 112, εικ. 19, αρ. 1, 115, εικ. 19, αρ. 28. Waagé: Roman Pottery, σελ. 296, pl IX αρ. 157 – 158, 298, πίν. IX, αρ. 175 – 177 1005 Petridis: Delphes, σελ. 184 – 186, εικ. 65, πίν. 116. αρ. CF20 1006 Πινάκιο που συµπεριλαµβάνεται στο υλικό του εκθεσιακού χώρου της Αρχαίας Αγοράς Θεσσαλονίκης 1007 Papadopoulos: Torone, σελ. 609 – 610, εικ. 133 – 134, αρ. 14.240 – 14.245 1008 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 30, εικ. 11, CF163 1009 Hayes: LRP, σελ. 116 1010 Yangaki: Eleutherna, σελ. 109 1011 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 173 1012 Waagé: Roman Pottery, σελ. 298, πίν. IX, αρ. 178 152 Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,25 ύ. σζ. 2,6, δ. χ. ≈35. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, λεπτός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) εσωτερικά και στο άνω µέρος εξωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. 3811013 (φωτ. 60, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 7,4, ύ. σζ. 1,95, δ. χ. ≈34. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και σε τµήµα της εξωτερική επιφάνειας. ∆ύο παράλληλες, ανάγλυφες ταινίες στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνεια του χείλους. Ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και εξωτερικά, πυκνότερες στα σηµεία µε εντονότερη καµπυλότητα. 3821014 (φωτ. 60, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο C8, D8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. δίαστ. 6, ύ. σζ. 1,7, δ. χ. ≈25. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθρός (10R 5/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. 3831015 (φωτ. 60, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο h16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 4,3, ύ. σζ. 1,9, δ. χ. ≈27. Πηλός ARSW1_1_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, θαµπό στο µεγαλύτερο µέρος της εξωτερική επιφάνειας. Αυλάκωση στην άνω και κάτω επιφάνεια του χείλους. 3841016 (φωτ. 60, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο d12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,35, ύ. σζ. 1,95, δ. χ. ≈28. Πηλός ARSW1_2_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), σκληρός, αρκετά σαφής – ασαφής στο σπάσιµο. Οι καστανέρυθρες συσσωρεύσεις είναι ελάχιστες και µικροσκοπικές. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους, λεπτότερο κατά τόπους εξωτερικά. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και εξωτερικά, πυκνότερες στα σηµεία µε εντονότερη καµπυλότητα. 384.1 (φωτ. 60) ∆ιάχωρο e12, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,8, δ. χ. ≈24. 3851017 (φωτ. 61, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο E10, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 7,6, ύ. σζ. 2,2, δ. χ. 28. 1013 Papadopoulos: Torone, σελ. 609 εικ. 133 αρ. 14.240. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 33, εικ. 13, αρ. 97 1014 Hayes: LRP, 113, εικ. 19, αρ. 17 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 173, εικ. 92, αρ. 6. Sagui: Sperlonga, σελ. 498 – 499, εικ. 36. Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 104, εικ. 5.13, αρ. 43.5 1015 Lund: Hama, σελ. 141, πίν. 3, αρ. 31. Waagé: Antioch, σελ. 55 – 56, πίν. IX, αρ. 871f. Atlante, σελ. πίν. XXXVIII, αρ. 3. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 173, εικ. 92, type 41, αρ. 6. 1016 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 45 – 46, εικ. 1 αρ. 2 1017 Ardizzone: Agrigento, σελ. 106, εικ. 22, αρ. 86/1055. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 33, εικ. 13 αρ. 96 153 Πηλός ARSW1_2_2 (U)1018, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο µε άφθονες µικροσκοπικές οπές. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και στην ένταση του χείλους εξωτερικά, πυκνότερες στα σηµεία µε εντονότερη καµπυλότητα. 3861019 (φωτ. 61, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο D10, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,2, ύ. σζ. 1,4, δ. χ. ≈35. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικρές και µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. 386.1 (φωτ. 61) ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,55 δ. χ. 38. ∆ύο λεπτές, αβαθείς αυλακώσεις στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. 3871020 (φωτ. 61, πίν. 39, σχ. 36, 43) ∆ιάχωρο a6 στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,8, ύ. σζ. 0,9, δ. β. 10. Πηλός ARSW1_1_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. Στον πυθµένα δύο πλατιές αυλακώσεις ορίζουν µετάλλιο που φέρει εµπίεστο διάκοσµο µε ακτινωτά διατεταγµένα σχηµατοποιηµένα φύλλα φοίνικα και µεταξύ των κορυφών τους σχηµατοποιηµένους ρόδακες, που διαµορφώνονται από 6 τριγωνικά διάχωρα µε κουκκίδα στο κέντρο και θέµα σχοινίου περιµετρικά. Τύπος Hayes 68 (αρ. 388 – 389) Πολύ κοντά στην αντίληψη του σχήµατος του προηγούµενου τύπου βρίσκονται τα πινάκια του τύπου 68. Πρόκειται για αγγεία µε µεγάλο σχετικά µεγέθους, που παρουσιάζει, ωστόσο, αρκετή ποικιλία. Το σώµα των πινακίων του τύπου 68 είναι κοίλο ενώ ο πυθµένας, συνήθως αρκετά ευρύς, είναι επίπεδος ή ελαφρώς κοίλος. Το χείλος είναι οριζόντιο, επικλινές προς το εσωτερικό και διαρθρώνεται, όπως και στον τύπο 67, σε δύο επίπεδα. Το άνω τµήµα του χαρακτηρίζεται από την τριγωνικής διατοµής εξωτερική του απόληξη. Το κάτω τµήµα βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση και είναι συνήθως λιγότερο επικλινές ή ακόµη και οριζόντιο, ενώ η µετάβαση από το ένα τµήµα του χείλους στο άλλο ορίζεται, στην άνω επιφάνεια, από ένταση, τριγωνικής διατοµής. Παράλληλες αυλακώσεις και χαµηλές ανάγλυφες ταινίες ορίζουν συνήθως την ένταση αυτή εκατέρωθεν. Εξωτερικά η µορφή του χείλους παρουσιάζει αρκετές διαφοροποιήσεις. Μπορεί να διαγράφεται µε έντονες γωνίες ακολουθώντας το σχήµα της άνω επιφάνειας (βλ. αρ. 719) ή να διαµορφώνει µια ενιαία, κυρτή επιφάνεια (βλ. αρ. 718). Σε γενικές γραµµές το σχήµα του χείλους των αγγείων αυτών παρουσιάζει αρκετή ποικιλία. Τα 1018 Το σώµα του πηλού είναι ιδιαίτερα ανοιχτόχρωµο και η συγκέντρωση των ερυθροκάστανων συσσωρεύσεων µεγάλη. 1019 Bailey: El – Ashmunein, σελ. 3, πίν. 2, αρ. A25 1020 Hayes: LRP, σελ. 113, εικ. 19, αρ. 6 154 οψιµότερα παραδείγµατα, ωστόσο, διαφοροποιούνται εντονότερα καθώς προβάλλεται µε ιδιαίτερη έµφαση η κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους (βλ. αρ. 719).1021 Το κάτω µέρος του αγγείου είναι ανάλογο, σχεδόν ταυτόσηµο, µε τον τύπο 67 και χαρακτηρίζεται από µια βαθιά αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του τυµπάνού, που είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, επίπεδο. Ο πυθµένας φέρει συχνά διάκοσµο που ανήκει στην κατηγορία Β του Hayes, µε ενσφράγιστα, ακτινωτά διατεταγµένα σχηµατοποιηµένα φύλλα φοίνικα, σύνολα οµόκεντρων κύκλων και σε ορισµένες περιπτώσεις ρόδακες, που συµπληρώνονται από ζώνες διακόσµου διαµορφωµένου µε σφραγιδοκύλινδρο ή αυλακώσεις1022. Τα πινάκια του τύπου 68 τυπικά της παραγωγής E1023, αποδίδονται στα εργαστήρια της νότιας Τυνησίας, όπως αυτό του Sidi Aich, αλλά και σε εκείνα που βρίσκονται στο νότιο τµήµα της κεντρικής Τυνησίας, στο Henchir es-Srira1024 και Henchir el Guellal, Djmila1025. Ωστόσο, οι παραλλαγές που παράγονται στο τελευταίο αυτό εργαστήριο φαίνεται να διαφοροποιούνται αρκετά από το κλασσικό σχήµα του τύπου1026. Τέλος αξίζει να σηµειωθεί ότι το ίδιο σχήµα µε πηλό όµως που ανήκει στην παραγωγή C παράγεται και από το εργαστήριο του Sidi Marzouk Tounsi1027. Ο τύπος 68 θεωρείται κοινός, εντοπίζεται σε ολόκληρη την βόρεια αφρικανική ακτή1028, στην ανατολική Μεσόγειο1029 καθώς και στη Βαλκανική1030. Στον ευρωπαϊκό χώρο εντοπίζονται ελάχιστα παραδείγµατα, στη νησιωτική χώρα της Ιταλίας,1031 και στη Μασσαλία1032. Στον ελλαδικό χώρο ένα σηµαντικό σύνολο προέρχεται από στην Αγορά των Αθηνών1033 ενώ µεµονωµένα παραδείγµατα εντοπίζονται στην Ελεύθερνα1034, στην Κέο1035 και στη Θάσο1036. Ο τύπος χρονολογείται στο από το 370 µέχρι το 425 ενώ οι οψιµότερες παραλλαγές 1021 Hayes: LRP, σελ. 116 - 117 1022 Hayes: LRP, σελ. 219 - 220 1023 Atlante, σελ. 121. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51 1024 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51. Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 76, fig, 11, αρ. 1 1025 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 155. Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 79, fig 13, αρ. 13 - 17 1026 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 51 1027 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 132, 151 1028 Atlante, σελ. 121 1029 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 46, βλ. υποσηµ. 19. Waagé: Antioch, σελ. 49, πίν. IX, αρ. 868 1030 Anderson: Stobi, σελ. 57, πίν. 43, αρ. 366 - 369 1031 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 312, παραρτ. D.14. Agrigento Ardizzone: Agrigento, σελ. 103, εικ. 22, αρ. 85/9 1032 Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. 33, εικ. 14 1033 Hayes: LRP, σελ. 117 1034 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 46 – 47, εικ. 1, no3 1035 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 105, εικ. 5.13, αρ. 45-11. Η ταύτιση του σχήµατος αποδίδεται από το συγγραφέα ως πιθανή. Το σχήµα διαφοροποιείται έντονα από το τυπικό του τύπου 68. 1036 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 30, εικ. 11, CF164 155 µπορεί να συνεχίζουν µέχρι τα µέσα του 5ου αιώνα1037. Νεότερες µελέτες, ωστόσο, τοποθετούν την εµφάνιση του τύπου µία δεκαετία νωρίτερα, σύγχρονα µε τον τύπο 671038. Τύπος Hayes 68 3881039 (φωτ. 61, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο a9, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 6,1, ύ. σζ. 1,7, δ. χ. 15. Πηλός ARSW3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, θαµπό στην άνω επιφάνεια και στην κάτω εξωτερική απόληξη του χείλους. Η άνω εξωτερική απόληξη φέρει οδοντωτή διαµόρφωση1040. Ανάγλυφη ταινία, µε αυλάκωση στη ράχη της, εκατέρωθεν της έντασης που διαµορφώνεται στην άνω επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 3891041 (φωτ. 61, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11,7, ύ. σζ. 1,8, δ. χ. 39. Πηλός ARSW2_3_2, ερυθρός (2,5YR 4/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές οπές. Επίχρισµα ερυθρό (10R 4/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. ∆υο παράλληλες, αβαθείς, πλατιές αυλακώσεις περιµετρικά της έντασης που διαµορφώνεται στην άνω επιφάνεια του χείλους. Λεπτές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. Τύπος Hayes 69 (αρ. 390) Πρόκειται για βαθιά πινάκια, αρκετά µεγάλου µεγέθους, µε κοίλα τοιχώµατα και οριζόντιο, ιδιαίτερα πλατύ χείλος, η άνω εξωτερική απόληξη του οποίου βρίσκεται σε µικρή υπεροχή ως προς το υπόλοιπο, ενώ στην κάτω επιφάνειά του διαµορφώνει χαµηλό δακτύλιο τριγωνικής διατοµής. Η βάση του αγγείου είναι κυκλική και διαµορφώνεται από το κάτω µέρος του σώµατος. Το τύµπανο είναι ελαφρώς κοίλο και χαρακτηρίζεται από µία ή περισσότερες αυλακώσεις στην εξωτερική του περιφέρειά, που αποτελεί και την επιφάνεια έδρασης των αγγείων1042. Μια αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους, αποτελεί σταθερό διακοσµητικό θέµα ενώ ο πυθµένας φέρει ενσφράγιστο διάκοσµο της κατηγορίας Α(iii), µε ένα ή δύο επαναλαµβανόµενα, γεωµετρικά ή φυτικά 1037 Hayes: LRP, σελ. 117 1038 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 144, παραρτ. Α.1 1039 Février: Sétif, σελ. 132, εικ. 31, αρ. 31. Hayes: LRP, σελ. 117, εικ. 20, αρ. 6. Το κρέµασµα που διαµορφώνεται στην κάτω εξωτερική απόληξη του παραδείγµατος του Hayes είναι ελαφρώς εντονότερο. 1040 Η οδοντωτή διαµόρφωση της άνω απόληξης του χείλους δεν απαντά σε κανένα από τα παρατιθέµενα παραδείγµατα του τύπου 68, αντίθετα αποτελεί χαρακτηριστικό άλλων πινακίων της βορεριοαφρικανικής κεραµικής όπως του τύπου 71 και παραλλαγών του τύπου 73 και του τύπου 76. 1041 Ardizzone: Agrigento, σελ. 103, εικ. 22, αρ. 85/9. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. εικ. 14, αρ. 108. Fendri: LaSkhira πίν. 39 1042 Hayes: LRP, σελ. 118 156 θέµατα, τα οποία εγγράφονται σε ζώνη οριζόµενη από αυλακώσεις, αφήνοντας ακόσµητο το κέντρο του πυθµένα1043. Τα αγγεία του τύπου 69 ανήκουν στην παραγωγή terra sigillata chiara C3 και C4 και παράγονται στην κεντρική Τυνήσια, στο εργαστήριο του Sidi Marzouk Tounsi1044. Θεωρούνται ιδιαίτερα σπάνια και απαντούν µόνο στην περιοχή της Τυνησίας1045 και τις γειτονικές ακτές της Βορείου Αφρικής1046, στη δυτική ακτή της Ιταλικής χερσονήσου, στο σύνολο από τη Βίλλα του Τιβέριου στη Sperlonga1047, αλλά και στη νησιωτική χώρα, στη Σαρδηνία1048. Στον ελλαδικό χώρο δηµοσιευµένα παραδείγµατα εντοπίζονται µόνο στη Γόρτυνα1049 και στην Κόρινθο1050. Ο τύπος χρονολογείται στο 2ο τέταρτο του 5ου αιώνα1051. Τύπος Hayes 69 3901052 (φωτ. 61, πίν. 39, σχ. 36) ∆ιάχωρο C14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,9, ύ. σζ. 2,65, δ. χ. 21. Πηλός ARSW2_3_2, ερυθρός (10 R 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στην άνω επιφάνεια του χείλους, λεπτότερο θαµπό στην εξωτερική περιφέρεια της κάτω επιφάνειας του χείλους. Τύπος Hayes 70 (αρ. 391 – 392) Τα αγγεία το τύπου 70 είναι, όπως και εκείνα του τύπου 69, βαθιά πινάκια, µε κοίλο σώµα και ελαφρώς κοίλο πυθµένα. Συχνά, λίγο κάτω από το µέσο του ύψους τους, διαµορφώνουν µικρή τροπίδωση στην εξωτερική επιφάνεια του σώµατος, που δεν προβάλλεται εσωτερικά. Το χείλος είναι οριζόντιο ή ελαφρώς επικλινές και διαµορφώνει στην κάτω εξωτερική του απόληξη δακτύλιο τριγωνικής διατοµής. Η βάση είναι κυκλική, χαµηλή δακτυλιόσχηµη, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως κυρτό. Η διακόσµηση των αγγείων αυτών είναι περιορισµένη και, ως επί το πλείστον, συνίσταται σε αυλακώσεις, µία ή περισσότερες στην άνω επιφάνεια του χείλους, ενώ σε µεµονωµένα παραδείγµατα αυτές υποκαθιστούνται από εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε σφραγιδοκύλινδρο1053. 1043 Hayes: LRP, σελ. 219 1044 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 132, 151 1045 Hayes: LRP, σελ. 119, εικ. 20, αρ. 1 1046 Leveau: Caesarea, σελ. 475 1047 Sagui: Sperlonga, σελ. 499 1048 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 312, παραρτ. D.14 1049 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 49 1050 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, εικ. 3, αρ. 1-6 1051 Hayes: LRP, σελ. 119 1052 Hayes: LRP, σελ. 119, εικ. 20, αρ. 1 1053 Hayes: LRP, σελ. 119 157 Ο τύπος 70 συµπεριλαµβάνεται στα προϊόντα της παραγωγής terra sigillata chiara E και C1054 και προέρχεται από το εργαστήριο Henchir el Guellal, Djilma1055. Το σχήµα αυτό σπάνια εντοπίζεται σε περιοχές πέρα από τις ακτές της Β. Αφρικής1056. Ελάχιστα παραδείγµατα αναφέρονται στη ∆υτική Ευρώπη1057 και στην Ιταλία1058. Στον Ελλαδικό χώρο απαντά στη Γόρτυνα1059, την Αθήνα1060 και τους ∆ελφούς1061. Τα αγγεία του τύπου 70 χρονολογούνται σε γενικές γραµµές στο πρώτο µισό του 5ου αιώνα1062, ωστόσο, παραδείγµατα του εντοπίζονται και σε στρώµατα που ανάγονται στα τέλη του 4ου – αρχές 5ου αιώνα1063. Τύπος 70 3911064 (φωτ. 61, πίν. 40, σχ. 36) ∆ιάχωρο C12, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 8,4, ύ. σζ. 0,85, δ. χ. 21. Πηλός ARSW2_2_3, ανοιχτός ερυθρό (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό, (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό στην άνω επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους 3921065 (φωτ. 61, πίν. 40, σχ. 36) ∆ιάχωρο e14, στρώµα καταστροφής Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,1, ύ. σζ. 1,55, δ. χ. 22. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστη λεπτή ασηµίζουσα µίκα. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά και στην άνω επιφάνεια του χείλους. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους. Τέσσερεις παράλληλες ανάγλυφες ταινίες στην κάτω επιφάνεια του χείλους και πλατιά αυλάκωση στη µετάβαση προς το σώµα. 392.1 (φωτ. 61) ∆ιάχωρο f14, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,8, δ. χ. 21. ∆ύο βαθιές αυλακώσεις στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους και µία παράλληλη µε αυτές στην εσωτερική. Τύπος Hayes 72 (αρ. 393 – 394) Ο τύπος αυτός αφορά βαθιά πινάκια, το µέγεθος των οποίων είναι περιορισµένο. Το σώµα τους είναι κοίλο. Το χείλος είναι οριζόντιο, επικλινές προς το εσωτερικό, µε 1054 Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται και τα δύο παραδείγµατα που απαντούν στο σύνολο των Φιλίππων. 1055 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 155 1056 Hayes: LRP, σελ. 119 1057 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 272, παραρτ. D. 2 1058 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 312, παραρτ. D14, σελ. 328, παραρτ. D. 19, 1059 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 54 1060 Waagé: Roman Pottery, σελ. 294, πίν. ΙΧ, αρ. 121 - 124 1061 Petridis: Delphes, σελ. 186 – 187, εικ. 65, πίν. 116, αρ. CF21 1062 Hayes: LRP, σελ. 119 1063 Février: Sétif, σελ. 135 1064 Waagé: Roman Pottery, σελ. 294, πίν. ΙΧ, αρ. 121 1065 Waagé: Roman Pottery, σελ. 294, πίν. ΙΧ, αρ. 123 158 τριγωνικής διατοµής δακτύλιο στην κάτω εξωτερική του απόληξη και πλατιά επίπεδη επιφάνεια σε µικρή υποχώρηση στην άνω. Η άνω επιφάνεια του χείλους ορίζεται συνήθως από λεπτές αυλακώσεις, στην εσωτερική και την εξωτερική της περιφέρεια, ενώ µπορεί να φέρει, στο µέσο περίπου του πλάτους της, σειρές κουκκίδων. Στην περίπτωση αυτή, πλατιά αυλάκωση διατρέχει την κάτω επιφάνεια του δακτυλίου του 1066 χείλους, σε αντιστοιχία µε τη σειρά των κουκκίδων . Η βάση είναι κυκλική, χαµηλή δακτυλιόσχηµη, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως επίπεδο.1067 Ο Hayes διακρίνει δύο επί µέρους παραλλαγές του τύπου µε κύριο χαρακτηριστικό γνώρισµα τη διακόσµηση του χείλους. Στην πρώτη παραλλαγή (72Α) το χείλος διακοσµείται αποκλειστικά από αυλακώσεις ενώ στη δεύτερη (72B) φέρει κουκκίδες και σε ορισµένες περιπτώσεις εµπίεστη διακόσµηση µε σφραγιδοκύλινδρο, χαµηλές ανάγλυφες ταινίες και µικρές εγκάρσιες αυλακώσεις ή δαντελωτή διαµόρφωση στην άνω εξωτερική του απόληξη1068. Οι κουκκίδες που κοσµούν το χείλος των αγγείων αυτών του τύπου 72Β (βλ. αρ. 393 – 394) είναι αποτέλεσµα οπών, που διαµορφώνονται στην κάτω επιφάνεια του, µε τη χρήση οξύληκτων αντικειµένων, όσο ακόµη ο πηλός είναι νωπός. Αποτέλεσµα της διάτρησης αυτής είναι µικρές εντάσεις, που προβάλλονται σαν κουκκίδες στην άνω επιφάνεια. Η υιοθέτηση της τεχνικής αυτής, αλλά και η πρακτική της διακόσµησης µε δαντελωτή διαµόρφωση των απολήξεων του χείλους, προέρχονται από τη µεταλλοτεχνία και µιµούνται µεθόδους που χρησιµοποιούνται για τη διακόσµηση σκευών από ασήµι ή χαλκό. Η υπόλοιπη διακόσµηση είναι περιορισµένη και αποτελείται συνήθως από απλές αυλακώσεις στον πυθµένα χωρίς τη χρήση ενσφράγιστων θεµάτων1069. Τα αγγεία του τύπου αυτού εντάσσονται στην παραγωγή terra sigillata chiarra C31070. Προέρχονται από την κεντρική Τυνησία, από τα δύο µεγάλα εργαστήρια της περιοχής, στο Sidi Marzouk Tounsi1071 και στο Henchir el Guellal, Djilma, όπου όµως απαντά µόνο η πρώτη παραλλαγή του τύπου χωρίς κουκκίδες στο χείλος1072. Αν και παραδείγµατά του δεν εντοπίζονται συχνά, είναι ωστόσο διάσπαρτα σε ολόκληρη τη µεσογειακή ακτή αλλά και στην ηπειρωτική χώρα της Ευρώπης1073, 1066 Hayes: LRP, σελ. 120 1067 Atlante, σελ. 71 1068 Hayes: LRP, σελ. 121 1069 Atlante, σελ. 71 1070 Atlante, σελ. 72 1071 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 132, 151. Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 70, εικ. 7, αρ. 9, 1072 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 131, 155 1073 Atlante, σελ. 72 159 καθώς και στη Βαλκανική1074. Στον Ελλαδικό χώρο η παρουσία του αναφέρεται µόνο στην Αθήνα1075 και στην Τορώνη1076. Ο τύπος χρονολογείται στις αρχές του 5ου αιώνα, αν και ορισµένες παραλλαγές του µπορεί να είναι ελαφρώς πιο πρώιµες1077. Η παρουσία του πάντως φαίνεται πως είναι ιδιαίτερα σύντοµη και περιορισµένη στις τρεις πρώτες δεκαετίες του αιώνα1078. Τύπος 72Β 3931079 (φωτ. 61, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο D10, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,6, ύ. σζ. 1,95, δ. χ. 16. Πηλός ARSW2_1_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε ελάχιστες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, µε τρεξίµατα στην εξωτερική επιφάνεια. Ζώνη σε µικρή υποχώρηση, επικλινής προς το εσωτερικό, στην εξωτερική περιφέρεια του χείλους. Σύνολο από πέντε πυκνά τοποθετηµένες κουκκίδες στην άνω επιφάνεια του χείλους και αντίστοιχες οπές στην κάτω, διανοιγµένες κατά µήκος πλατιάς αυλάκωσης. 3941080 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο e8, στρώµα καταστροφής. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,4, ύ. σζ. 1,45, δ. χ. ≈18. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε σπάνιες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα λεπτό, θαµπό στην άνω επιφάνεια και την εξωτερική απόληξη του χείλους. Ζεύγη αυλακώσεων ορίζουν την κεντρική ζώνη της άνω επιφάνειας του χείλους, που φέρει τρεις µεγάλες κουκκίδες και αντίστοιχες οπές στην κάτω επιφάνεια, διανοιγµένες κατά µήκος πλατιά αυλάκωσης. Τύπος Hayes 73 (αρ. 396) Τα αγγεία του τύπου αυτού οµοιάζουν σε µεγάλο βαθµό µε εκείνα του τύπου 72. Ωστόσο, διαφοροποιούνται ελαφρώς ως προς την απόληξη του χείλους, τον πηλό και τη διακόσµησή τους. Πρόκειται για βαθιά πινάκια, µικρών σχετικά διαστάσεων. Το σώµα τους είναι κοίλο, το χείλος πλατύ, οριζόντιο, µε κάθετο, ωοειδούς διατοµής δακτύλιο, ο οποίος εξέχει του χείλους τόσο στην άνω, όσο και στην κάτω απόληξη τού. Η βάση είναι κυκλική, χαµηλή δακτυλιόσχηµη, αν και σε αρκετές περιπτώσεις περιορίζεται σε µια 1074 Anderson: Stobi, σελ. 57 – 58, πίν. 43, αρ. 370 - 371 1075 Hayes: LRP, σελ. 121, εικ. 21, αρ. 6 1076 Papadopoulos: Torone, σελ. 610, εικ. 134, αρ. 14.246 – 14.247 1077 Hayes: LRP, σελ. 121 1078 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. παραρτ. A1 1079 Février: Sétif, σελ. 136, εικ. 34, αρ. 27, 29 (το νούµερο 29 διαφοροποιείται ελαφρώς καθώς φέρει στην αν επιφάνεια του χείλους πέντε κουκκίδες σε διάταξη όµως τριγώνου, το σχήµα παρόλα αυτά ταυτίζεται απόλυτα το νούµερο 27 ταυτίζεται ως προς την άνω απόληξη του χείλους και ως προς τη διάταξη των κουκκίδων διαφοροποιείται ωστόσο ελαφρά στην στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα του χείλους το οποίο καµπυλώνεται µε µεγαλύτερη ένταση ενώ παρατηρείται και µείωση του πάχους ) 1080 Papadopoulos: Torone, σελ. 610, εικ. 134, αρ. 14.247. Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 70, εικ. 7, αρ. 29. Février: Sétif, σελ. 136, εικ. 34, αρ. 25. 160 χαµηλή ανάγλυφη ταινία, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως επίπεδο1081. Η πρώτη παραλλαγή του τύπου (73Α) (αρ. 395) χαρακτηρίζεται από µια αβαθή σκοτία στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Στη δεύτερη παραλλαγή (73Β) µία αυλάκωση διατρέχει την άνω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους, στο µέσο περίπου του πλάτους του1082. Η άνω απόληξη του χείλους φέρει, ορισµένες φορές, δαντελωτή διαµόρφωση, όπως και στον τύπο 72. Η υπόλοιπη διακόσµηση είναι εξαιρετικά λιτή και περιορίζεται σε µία ή περισσότερες αυλακώσεις1083. Το ίδιο σχήµα απαντά σε δύο διαφορετικές παραγωγές, στην terra sigillata chiara C41084 από τα εργαστήρια του Sidi Marzouk Tounsi1085 και Henchir el Guellal, Djilma1086, και D11087 από εκείνα του El Mahrine1088 και Bord el Djerbi1089. Παράλληλα φαίνεται ότι υπάρχουν και αρκετές ακόµη παραλλαγές του συγκεκριµένου αγγείου µε τοπικό όµως χαρακτήρα1090. Τα όστρακα του τύπου 73 δεν αποτελούν σπάνιο εύρηµα. Η διάδοσή του εκτείνεται σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη, στις ακτές του Ατλαντικού, αλλά και σε χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης1091 και της Βαλκανικής1092. Στον ελλαδικό χώρο τα παραδείγµατα που εντοπίζονται είναι λίγα και προέρχονται από την Ελεύθερνα1093, την Αθήνα1094, και την Τορώνη1095. Ο τύπος χρονολογείται από τον Hayes στο διάστηµα µεταξύ 420 και 475/801096, ωστόσο, σύνολα που ήρθαν στο φως µετά την έκδοση του Late Roman Pottery ανατρέπουν τα δεδοµένα αυτά, καθώς χρονολογούνται στα τέλη του 4ου αιώνα1097. Νεότερες µελέτες τοποθετούν την εµφάνιση του τύπου στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα, ενώ περιορίζουν τη διάρκειά του µέχρι τα µέσα του 5ου1098. 1081 Atlante, σελ. 72 1082 Hayes: LRP, σελ. 123 1083 Atlante, σελ. 72 1084 Sagui: Sperlonga, σελ. 491 1085 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 70, εικ. 7, αρ. 21 1086 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 79, εικ. 13, αρ. 6 1087 Sagui: Sperlonga, σελ. 491 1088 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143 1089 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147 1090 Atlante, σελ. 72 1091 Atlante, σελ. 73 1092 Hayes: LRP, σελ. 123, αρ. 9, Anderson: Stobi, σελ. 58, πίν. 44, αρ. 372 - 373 1093 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 47, εικ. 21 1, αρ. 4 1094 Hayes: LRP, σελ. 123, εικ. 21, αρ. 10 1095 Papadopoulos: Torone, σελ. 610 – 611, εικ. 134, αρ. 14.248 – 14.249 1096 Hayes: LRP, σελ. 123 – 124 1097 Atlante, σελ. 72 1098 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 145 παραρτ. A1. 161 Τύπος Hayes 73Α 3951099 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο AB4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 2,9, ύ. σζ. 1,55, δ. χ. 19. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθροκίτρινος (5 YR 7/6), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), ισχυρό, θαµπό στην άνω και εξωτερική επιφάνεια του χείλους. Αβαθής σκοτία στη µετάβαση από την άνω εξωτερική απόληξη στον οριζόντιο δακτύλιο του χείλους. Τύπος Hayes 75 (αρ. 396) Τα πινάκια του τύπου 75 ίσως θα ήταν ορθότερο να εξεταστούν σε συνδυασµό µε εκείνα του τύπου 72 καθώς µοιράζονται µε αυτόν το σχήµα και τον ίδιο λεπτόκοκκο πηλό. ∆ιαφοροποιούνται ωστόσο ως προς το πάχος των τοιχωµάτων, που είναι σαφώς µεγαλύτερο, και το γεγονός ότι συχνά φέρουν εµπίεστο διάκοσµο στον πυθµένα. Οι διαστάσεις τους είναι συνήθως µικρές. Το σώµα και ο πυθµένας τους είναι κοίλα. Το χείλος έχει σχήµα αντίστοιχο µε αυτό του τύπου 72. Η βάση είναι επίπεδη, δισκοειδής, διαρθρωµένη σε δύο επίπεδα, ενώ το τύµπανο είναι επίπεδο ή ανεπαίσθητα κοίλο.1100. Τα αγγεία του τύπου 75 φέρουν στον πυθµένα διακόσµηση που ανήκει στην κατηγορία D του Hayes, µε µία ή περισσότερες ζώνες, οριζόµενες από λεπτές αυλακώσεις, που φέρουν επάλληλα σφραγίσµατα µε γεωµετρικά θέµατα ή εικόνες πτηνών, ενώ το κεντρικό τµήµα του πυθµένα παραµένει ακόσµητο ή φέρει ενσφράγιστα χριστογράµµατα1101. Όπως προαναφέραµε τα αγγεία του τύπου αυτού είναι κατασκευασµένα από τον ίδιο λεπτόκοκκο πηλό της κατηγορίας C3 και προέρχονται από τα ίδια κέντρα παραγωγής µε εκείνα του τύπου 721102. Η εξάπλωση του τύπου 75, σε θέσεις µακριά από τα κέντρα παραγωγής του, είναι περιορισµένη. Μεµονωµένα παραδείγµατά του βρέθηκαν στη Μασσαλία1103, στην ιταλική χερσόνησο1104 και στη Σαρδηνία1105. Όσον αφορά τον ελλαδικό χώρο, όστρακα του τύπου εντοπίστηκαν στην Ίτανο1106 και στην Αθήνα. Το παράδειγµα από την Αγορά των Αθηνών (P 8089) µάλιστα φέρει 1099 Sagui: Sperlonga, σελ. 491, εικ. 18. Atlante, σελ. πίν. 31, αρ. 1 1100 Hayes: LRP, σελ. 124 1101 Hayes: LRP, σελ. 221 1102 Βλ. σελ. 159. Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 70, εικ. 7, αρ. 31 1103 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 299 παραρτ. D.11 1104 Hayes: LRP, σελ. 124, εικ. 21, αρ. 1. Atlante, σελ. 67, 1105 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 313 παραρτ. D.14 1106 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. πιν. 1 αρ. 9 162 διάκοσµο µε κουκκίδες, αντίστοιχο µε αυτόν του τύπου 72, ενισχύοντας τη µεταξύ τους σύνδεση. Η χρονολόγησή του δεν µπορεί να διαφέρει ουσιαστικά από αυτή του τύπου 72 και ανάγεται στο 1ο µισό του 5ου αιώνα. Η παρουσία ωστόσο εµπίεστου διακόσµου επιτρέπει την περισσότερο ακριβή τοποθέτησή του, σύµφωνα µε τον Hayes, στο διάστηµα µεταξύ 420 – 450, χωρίς να αποκλείεται το παράδειγµα των Αθηνών και τα αντίστοιχα µε αυτό να είναι ελαφρώς πιο πρώιµα1107. Τύπος Hayes 75 3961108 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο D13, στρώµα καταστροφής Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 4, ύ. σζ. 1,2, δ. χ. 16. Πηλός ARSW2_1_1, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό στην άνω και εξωτερική επιφάνεια του χείλους. ∆ύο αυλακώσεις ορίζουν τη µετάβαση στην άνω εξωτερική απόληξη του χείλους. Χαµηλή ακµή στη µετάβαση από την κάτω εξωτερική απόληξη στην κάτω επιφάνεια του δακτυλίου του χείλους. Βαθιά αυλάκωση στην κάτω επιφάνεια του χείλους, στο µέσο περίπου του πλάτους της. Τύπος Hayes 76 (397) Και ο τύπος 76 εντάσσεται στην ίδια σειρά µε βαθιά πινάκια όπως αυτά των προηγούµενων τύπων στους οποίους αναφερθήκαµε. Πρόκειται για αγγεία µεγάλου σχετικά µεγέθους που µοιάζουν πολύ µε το σχήµα εκείνων του τύπου 73. Το σώµα είναι κοίλο. Το χείλος είναι οριζόντιο ή ελαφρώς επικλινές προς το εσωτερικό, µε πλατύ δακτύλιο, ο οποίος απολήγει εξωτερικά σε κάθετο στέλεχος. Στα περισσότερα παραδείγµατα (76Α) (αρ. 397) η εξωτερική απόληξη του χείλους είναι κυρτή στο άνω τµήµα, σε υπεροχή ως προς τον οριζόντιο δακτύλιο, ενώ διαµορφώνει κυρτό ή τριγωνικής διατοµής δακτύλιο στο κάτω. Η βάση των αγγείων αυτών είναι κυκλική, επίπεδη, δισκοειδής, και χαρακτηρίζεται από βαθιά αυλάκωση κοντά στην εξωτερική της περιφέρεια1109. Σε µια δεύτερη παραλλαγή (76Β) το χείλος φέρει δαντελωτή διαµόρφωση στην άνω απόληξή του – όπως συµβαίνει στον τύπο 73 – και βαθιές αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνειά του, ενώ η βάση είναι κυκλική και χαρακτηρίζεται από την παρουσία χαµηλού πόδιου1110. Η διακόσµηση των αγγείων του τύπου 76Α συνίσταται σε αυλακώσεις στην άνω 1107 Hayes: LRP, σελ. 124 1108 Hayes: LRP, σελ. 124, εικ. 21, αρ. 1. 1109 Hayes: LRP, σελ. 124 1110 Hayes: LRP, σελ. supp., σελ. 485 163 επιφάνεια του χείλους και στην εξωτερική περιφέρεια του πυθµένα. Όταν υπάρχει εµπίεστος διάκοσµος αυτός ανήκει στην κατηγορία Hayes A(iii) και διαµορφώνεται µε ακτινωτά διατεταγµένα φυτικά και γεωµετρικά θέµατα, σε ζώνη οριζόµενη από αυλακώσεις1111. Στα αγγεία του τύπου 76Β ο διάκοσµος εντάσσεται στην κατηγορία Β1112 και διαµορφώνεται από ακτινωτά διατεταγµένα θέµατα κλάδων φοίνικα και σύνολα οµόκεντρων κύκλων σε εναλλαγή, ενώ συχνά συµπληρώνεται από διακόσµηση µε σφραγιδοκύλινδρο που περιθέει τη ζώνη των σφραγισµάτων1113. Και οι δύο παραλλαγές του τύπου ανήκουν στην παραγωγή terra sigillata chiara D11114, ενώ αναφέρονται και παραδείγµατα µε χαρακτηριστικά που τα εντάσσουν στην D21115. Τα κέντρα παραγωγής τους βρίσκονται στη βόρεια περιοχή της Τυνησίας καθώς συµπεριλαµβάνονται στα προϊόντα όλων των εργαστηρίων κατά µήκος του ποταµού Medjerda1116. Στην περίπτωση των παραδειγµάτων που εντάσσονται στην παραγωγή D2 τα αντίστοιχα εργαστήρια θα πρέπει να αναζητηθούν δυτικότερα χωρίς ωστόσο να είναι εύκολη η απόδοσή του τύπου σε συγκεκριµένο εργαστήριο της περιοχής1117. Παραλλαγές του τύπου 76 εµφανίζονται και στις παραγωγές εργαστηρίων της κεντρικής Τυνησίας όπως του Sidi Marzouk Tounsi1118, του Ksar El Guellal1119 και του Henchir El Guellal, Djilma1120. ∆εδοµένου ότι τα προϊόντα των εργαστηρίων αυτών εντάσσονται στην παραγωγή terra sigillata chiarra C τεκµηριώνεται η άποψη, που από νωρίς είχε διατυπωθεί, για την παρουσία παραδειγµάτων του τύπου 76 µε λεπτότερο πηλό, της κατηγορίας C41121. Ο τύπος 76 στις διάφορες παραλλαγές του είναι αρκετά διαδεδοµένος σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη ενώ απαντά και στις ακτές του Ατλαντικού ωκεανού1122. Παρά την κοινότητα του, στον ελλαδικό χώρο η παρουσία του είναι περιορισµένη 1111 Hayes: LRP, σελ. 219 1112 Hayes: LRP, σελ. supp., σελ. 485 1113 Hayes: LRP, σελ. 219 – 220 1114 Atlante, σελ. 90 1115 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 49 1116 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 125 1117 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 123 1118 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 70, εικ. 7, αρ. 26 1119 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 74, εικ. 10, αρ. 22 Από το συγγραφέα αποδίδεται στον τύπο 68 αλλά το σχήµα βρίσκεται πιο κοντά στην παραλλαγή που παραθέτει ο Bonifay (Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 201) ο οποίος εντάσσει το συγκεκριµένο παράδειγµα στην παραλλαγή τοπικού χαρακτήρα που παρουσιάζει. 1120 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 79, εικ. 13, αρ. 21 – 22 1121 Atlante, σελ. 90. (Αναφέρεται ότι ο τύπος 76 απαντά και στην παραγωγή C4. Η απόδοση παραδειγµάτων ωστόσο σε αυτή δεν στοιχειοθετείται παρά µε βάση την έλλειψη λεπτοµερών περιγραφών του πηλού από τους συγγραφείς που τα δηµοσιεύουν και από ένα πινάκιο το οποίο παρατίθεται από τον Hayes (Hayes: LRP, σελ. 125, αρ. 6) και αναδηµοσιεύεται, χωρίς ωστόσο ο πρώτος να διαφοροποιεί το υλικό κατασκευής του αγγείου από αυτό των υπόλοιπων παραδειγµάτων. 1122 Atlante, σελ. 90 164 καθώς µε εξαίρεση την Αθήνα1123, όπου εντοπίζεται µε µεγάλη συχνότητα σε σύνολα από την Αγορά, λίγα παραδείγµατα είναι γνωστά από τη Γόρτυνα1124, την Ίτανο1125, την Κόρινθο1126 και την Τορώνη1127. Ο Hayes χρονολογεί τον τύπο στην περίοδο 425 – 4751128. Σύνολα κεραµικής από τη βόρειο Αφρική ενισχύουν τη χρονολόγησή του στο δεύτερο µισό του 5ου αιώνα1129 ενώ νεότερες µελέτες αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόµενο για επέκταση της διάρκειας του τύπου µέχρι τα τέλη του αιώνα1130. Τύπος Hayes 76Α 3971131 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο a7, στρώµα επίχωσης. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,3, ύ. σζ. 1,9, δ. χ. ≈22. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθροκίτρινος (5 YR 5/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό στην άνω και εξωτερική επιφάνειά τού. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Τύπος Hayes 88 (αρ. 398) Ο τύπος 88 αναφέρεται σε ανοιχτά, ρηχά πινάκια, µεγάλου µεγέθους. Το σώµα και ο πυθµένας τους είναι κοίλα, ενώ το χείλος είναι οριζόντιο, επικλινές προς το εσωτερικό, κυρτό στην άνω επιφάνειά του και διαµορφώνει αµβλεία γωνία στο σηµείο που συναντά το σώµα εσωτερικά. Η βάση είναι κυκλική µε χαµηλό πόδιο τριγωνικής διατοµής, ενώ το τύµπανο είναι επίπεδο ή κυρτό1132. Εξωτερικά, το σώµα βρίσκεται σε µικρή υποχώρηση ως προς την κάτω απόληξη του χείλους, γεγονός που οφείλεται στη διαµόρφωσή του µε αναδίπλωση του πηλού προς την εξωτερική επιφάνεια του αγγείου1133. Ο Hayes δεν προχωρά σε περαιτέρω διαχωρισµό του τύπου αλλά συνδέει το σχήµα µε αυτό του τύπου 871134. Αντίθετα ο Bonifay διακρίνει τρεις επί µέρους παραλλαγές, που παρουσιάζουν την εξέλιξη του τύπου και διαφοροποιούνται χρονικά. Η πρώτη παραλλαγή (Α) αφορά το σχήµα που παρουσιάζει ο Hayes και παραπάνω 1123 Hayes: LRP, σελ. 125, εικ. 21, αρ. 3. Waagé: Roman Pottery, σελ. 298, πίν. IX, no174 1124 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 49 1125 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013 1126 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 251, εικ. 3, αρ. 1-7 1127 Papadopoulos: Torone, σελ. 611, εικ. 134, αρ. 14.250 – 14.252 1128 Hayes: LRP, σελ. 125 1129 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 56 1130 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 145, παραρτ. A.1 1131 Hayes: LRP, σελ. 123, εικ. 21, αρ. 3 1132 Hayes: LRP, σελ. 136 1133 Η παραπάνω θέση προκύπτει από προσεκτική παρατήρηση του οστράκου που εντοπίστηκε στο υπό εξέταση σύνολο. 1134 Hayes: LRP, σελ. 136 165 περιγράψαµε1135 (βλ. αρ. 398). Στην δεύτερη (Β) παραλλαγή απουσιάζει η γωνία στη µετάβαση προς το χείλος εσωτερικά, η βάση είναι χαµηλότερη και σε ορισµένες περιπτώσεις διαµορφώνεται από έναν απλό δακτύλιο. Στην τρίτη (C), και τελευταία, εκδοχή του τύπου 87 το πλάτος του χείλους είναι περιορισµένο, ενώ η µορφή του έχει µεταβληθεί ριζικά καθώς τώρα διαµορφώνεται µε απλή ένταση στην άνω απόληξη του σώµατος, εσωτερικά και εξωτερικά1136. Η συντριπτική πλειοψηφία των παραδειγµάτων φαίνεται να είναι αδιακόσµητα. Σε ελάχιστες µόνο εξαιρέσεις παρατηρούνται σύνολα αυλακώσεων περιµετρικά του πυθµένα, χωρίς να διευκρινίζεται αν αυτές συνοδεύονται από περαιτέρω διάκοσµο1137. Τα αγγεία του τύπου 88 ανήκουν τυπικά στην παραγωγή D21138, αν και η υφή τους παραπέµπει έντονα στην C4 και C51139. Ο Bonifay προτείνει τη θέσπιση µιας ενδιάµεσης παραγωγής που ονοµάζει C/D, καθώς διατηρεί χαρακτηριστικά και των δύο1140. Η προέλευση της αποδίδεται στα εργαστήρια του Sidi Khalifa1141 και Henchir El Gallal, Chougafiya1142, τα οποία γεωγραφικά συνδέουν τα κέντρα παραγωγής της βορείου Τυνησίας, ιδιαίτερα εκείνα του ανατολικού τµήµατος της χώρα, µε τα αντίστοιχα κέντρα στα νότια. Η διαφοροποίηση αυτής της παραγωγής είχε από νωρίς εντοπιστεί1143 αλλά δεν είχε αξιοποιηθεί ανάλογα ακόµη και από νεότερες µελέτες, που ωστόσο επισηµαίνουν ότι τα συγκεκριµένα εργαστήρια δεν έχουν µελετηθεί διεξοδικά1144 και αναγνωρίζουν την οµοιότητά µε προϊόντα των εργαστηρίων της νότιας Τυνησίας1145. Ο τύπος 88 δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδοµένος1146 και απαντά σε µεγάλες συγκεντρώσεις µόνο σε περιοχές γύρω από τα κέντρα παραγωγής του1147. Ωστόσο, παραδείγµατά του εντοπίζονται σποραδικά σε ολόκληρη σχεδόν τη µεσογειακή ακτή1148 και στη Βαλκανική1149. Αντίστοιχα, περιορισµένη είναι και η παρουσία του στον ελλαδικό χώρο καθώς 1135 Στην παραλλαγή αυτή ανήκει και το όστρακο από τους Φιλίππους 1136 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 175 1137 Ben Aded κ. α.: Sidi Jdidi, σελ. 14, εικ. 2, αρ. 8 1138 Atlante, σελ. 93 1139 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 175 1140 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 49 1141 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 49, 55 – 56 1142 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 66, εικ. 4 αρ. 23 1143 Hayes: LRP, σελ. 292 1144 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 123 1145 Atlante, σελ. 93 1146 Hayes: LRP, σελ. 136 1147 Ben Aded κ. α.: Sidi Jdidi, σελ. 14 1148 Atlante, σελ. 93 1149 Shkodra: Durës, σελ. 432 166 παραδείγµατα αναφέρονται µόνο από τη Γόρτυνα1150, το Άργος, τη Σπάρτη1151, την Αθήνα1152, τους ∆ελφούς1153 και την Τορώνη1154. Ο Hayes χρονολογεί τον τύπο στις αρχές του 6ου αιώνα µε βάση ένα χρονολογηµένο σύνολο από την Αθήνα1155. Τα νεότερα δεδοµένα δεν ανατρέπουν τη χρονολόγηση αυτή, επεκτείνουν όµως τα όριά της µέχρι τις αρχές του επόµενου αιώνα. Πιο συγκεκριµένα, οι επί µέρους παραλλαγές που διακρίνονται από τον Bonifay χρονολογούνται ως εξής: η παραλλαγή Α ανάγεται στο δεύτερο τέταρτο – µέσα του 6ου αιώνα, τη διαδέχεται η Β που καλύπτει το δεύτερο µισό του αιώνα ενώ η τρίτη παραλλαγή (C) είναι οψιµότερη και χρονολογείται από τα τέλη του 6ου – αρχές του 7ου αιώνα1156. Τύπος Hayes 88 3981157 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο h16, στρώµα επίχωσης. 39 Τµήµα σώµατος και χείλος σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,8, ύ. σζ. 4,3, δ. χ. ≈40. Πηλός ARSW2_3_1(U)1158, ερυθρός (10 R 5/8) σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές, σπάνιες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις, ελάχιστες µικρές και λίγες µικροσκοπικές πορτοκαλόχρωµες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στο χείλος εξωτερικά. ∆ύο αυλακώσεις και πλατιά ταινία σε µικρή υποχώρηση στο σώµα εξωτερικά. Τύπος Hayes 91 (αρ. 399 – 403) Αποτελεί ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά σχήµατα της βορειοαφρικάνικης παραγωγής. Πρόκειται για βαθιά πινάκια µε κοίλο σώµα, σχεδόν ηµικυλινδρικό, κοίλο ή ελαφρώς κοίλο πυθµένα και χείλος απλό, κάθετο, διαµορφωµένο από την άνω απόληξη του σώµατος. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του τύπου είναι ο πλατύς, δακτύλιος που φέρει εξωτερικά, λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους. Η βάση είναι κυκλική και µπορεί να είναι δακτυλιόσχηµη, επίπεδη διαµορφωµένη από το κάτω µέρος του σώµατος ή επίπεδη δισκοειδής. Το τύµπανο είναι κατά κανόνα επίπεδο ή ελαφρώς κοίλο ενώ στα πρωιµότερα παραδείγµατα παρουσιάζεται ελαφρώς κυρτό. Ένα ακόµη χαρακτηριστικό του τύπου 91 είναι η παρουσία διακόσµου που 1150 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 49. Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 211, αρ. 153 1151 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155 1152 Hayes: LRP, σελ. 136, εικ. 24, αρ. 1 1153 Petridis: Delphes, σελ. 189 – 190, εικ. 66, πίν. 118, αρ. CF24 1154 Papadopoulos: Torone, σελ. 612, εικ. 135, αρ. 14.258 1155 Hayes: LRP, σελ. 136 1156 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 177 1157 Hayes: LRP, σελ. 137, εικ. 24, no1. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 175. εικ. 93, αρ. 7. 1158 Το σώµα του πηλού παρουσιάζεται ιδιαίτερα συµπαγές αλλά οι πυριτικές προσµίξεις είναι άφθονες και µεγάλες σε σύγκριση µε τα υπόλοιπα παραδείγµατα της οµάδας. Οι συσσωρεύσεις είναι σαφώς πιο ανοιχτόχρωµες από τις καστανέρυθρες που συναντούµε σε άλλα παραδείγµατα. 167 διαµορφώνεται µε πολλαπλές επάλληλες εφαρµογές σφραγιδοκύλινδρου στον πυθµένα1159 (feather rouletting) (βλ. αρ. 399, 403). Στην τυπολογία του Hayes διακρίνονται τρεις επί µέρους παραλλαγές που συµπληρώνονται από Νεότερες µελέτες1160. Η πρώτη από αυτές (91Α) αφορά αγγεία µε µέτριο µέγεθος και πλατύ δακτύλιο, που ξεκινά αµέσως κάτω από το χείλος και η εξωτερική του απόληξη στρέφεται έντονα προς τα κάτω. ∆ιακόσµηση µε σφραγιδοκύλινδρο καλύπτει τον πυθµένα ενώ λίγες, παράλληλες, λεπτές αυλακώσεις κοσµούν το σώµα των αγγείων εσωτερικά. Στην επόµενη παραλλαγή (91Β) (αρ. 399) το σχήµα δεν διαφοροποιείται ουσιαστικά, δεν συµβαίνει όµως το ίδιο µε τον πηλό που είναι σαφώς πιο χονδρόκοκκος ενώ και το µέγεθος των αγγείων είναι µεγαλύτερο από αυτό του τύπου 91Α1161. Μία οψιµότερη εκδοχή του τύπου βρίσκεται χρονολογικά και σχηµατικά µεταξύ της παραλλαγής 91Β και 91C. Χαρακτηρίζεται από αγγεία µικρού µεγέθους, διατηρεί το γενικό σχήµα του χείλους και το δακτυλίου του τύπου 91B, που όµως γίνεται στενότερος, ενώ υιοθετείται η επίπεδη δισκοειδής βάση που χαρακτηρίζει τον τύπο 91C1162. Καθώς το σχήµα εξελίσσεται (91C) (αρ. 400 – 403) ο δακτύλιος τοποθετείται ολοένα και πιο χαµηλά στο σώµα, ενώ τείνει να περιορίζεται σε πλάτος και να γίνεται περισσότερο κυρτός. Η επίπεδη δισκοειδής βάση αποτελεί τον κανόνα και συχνά φέρει στο τύµπανο µία πλατιά αυλάκωση κοντά στην εξωτερική του περιφέρεια1163 (βλ. αρ. 403). Η προς τα κάτω νεύουσα απόληξη του δακτυλίου κάποτε παραλείπεται και όταν υπάρχει µοιάζει περισσότερο µε απλή ένταση1164. Μεταξύ του τύπου 91C και 91D πρέπει να τοποθετηθεί η παραλλαγή που επισηµαίνεται για πρώτη φορά στο σύνολο της βίλλας του Τιβέριου στη Sperlonga. Σε αυτή ο δακτύλιος ανεβαίνει και πάλι ψηλότερα, αµέσως κάτω από την άνω απόληξη του χείλους, το πάχος του όµως είναι ιδιαίτερα µεγάλο και δεν είναι πλέον οργανικά συνδεδεµένος µε το σχήµα, παρά προβάλει σαν αδέξια προσθήκη. Την εικόνα της αµελούς κατασκευής και της παρακµής του σχήµατος ενισχύουν τα έντονα ίχνη από τη διαµόρφωση των αγγείων σε περιστρεφόµενο τροχό που εντοπίζονται στην εξωτερική τους επιφάνεια1165. Η οψιµότερη παραλλαγή του τύπου (91D) περιλαµβάνει αγγεία µικρού µεγέθους, 1159 Hayes: LRP, σελ. 140 1160 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 179 1161 Hayes: LRP, σελ. 140 1162 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 179 1163 Hayes: LRP, σελ. 141 1164 Atlante, σελ. 106 1165 Sagui: Sperlonga, σελ. 504 168 µε έντονα τα ίχνη της επεξεργασίας στην εξωτερική τους επιφάνεια και ατροφικό, τριγωνικής διατοµής δακτύλιο. Η βάση διατηρεί το σχήµα που χαρακτηρίζει τον τύπο 91C αλλά η διακόσµηση του πυθµένα περιορίζεται σε δύο ή τρεις επάλληλες εφαρµογές του σφραγιδοκύλινδρου1166. Τέλος αξίζει να αναφερθεί µια σειρά από παραλλαγές, τοπικού κυρίως χαρακτήρα, προερχόµενες τόσο από τα µεγάλα εργαστήρια όσο και από µικρότερα στην ευρύτερη περιοχή της βορείου Αφρικής1167. O τύπος 91 αποτελεί προϊόν των εργαστηρίων της βόρειας Τυνησίας και απαντά και στις δύο εκδοχές της παραγωγής D. Έτσι όλες οι επί µέρους παραλλαγές του τύπου συµπεριλαµβάνονται στα προϊόντα του εργαστηρίου του El Mahrine1168 και του Bord el Djerbi1169 ενώ το εργαστήριο στη θέση Henchir el Biar περιορίζεται στην κατασκευή των δύο πρώτων παραλλαγών (91A & 91B)1170. Στο ανατολικό τµήµα της βορείου Τυνησίας, στο εργαστήριο της Oudhna, επισηµαίνεται η παραγωγή των τύπων 91Β και 91C1171, ενώ ο τύπος 91D, ή τουλάχιστον µια τοπικού χαρακτήρα παραλλαγή του παράγονταν και στο Sidi Khalifa1172. Εργαστήρια εγκατεστηµένα νοτιότερα από τα µεγάλα κέντρα παραγωγής, όπως εκείνο του Sidi Aich στο ηπειρωτικό τµήµα της Τυνησίας1173, του Henchir ech- Choggaf στα ανατολικά παράλια1174, καθώς και άλλα, που εντοπίζονται πολύ δυτικότερα, στην περιοχή της Αλγερίας, επιδίδονται στην κατασκευή παραλλαγών του τύπου 91 µε τοπικό χαρακτήρα, όπως υποδεικνύουν τα ευρήµατα από την ανασκαφή στις Βασιλικές του Sétif 1175. Ο τύπος 91 είναι ευρύτατα διαδεδοµένος και απαντά σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη, στις ακτές του Ατλαντικού, στην ηπειρωτική ευρωπαϊκή χώρα1176 και στη Βαλκανική1177. Στον ελλαδικό χώρο γνωστά είναι παραδείγµατα από τη Γόρτυνα1178, τα Μάταλα1179 και την Κνωσό1180, την Ελεύθερνα1181, την Ίτανο1182, το Άργος1183, τη 1166 Hayes: LRP, σελ. 141 1167 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 203 (όπου και σχετική βιβλιογραφία) 1168 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143 1169 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147 1170 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 145 1171 Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. 146 1172 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 56, 203 1173 Atlante, σελ. 139 1174 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 62, εικ. 2, αρ. 22 1175 Février: Sétif, σελ. εικ. 25 – 33, 34 – 36 (συµπεριλαµβάνεται µεγάλος αριθµός από βαθιά πινάκια µε πλατύ δακτύλιο που δεν µπορούν να ενταχθούν σε κάποια από τις βασικές παραλλαγές του τύπου 91 διατηρούν όµως τα βασικά χαρακτηριστικά του) 1176 Atlante, σελ. 106 1177 Bowden κ. α.: Butrint εικ. 22, 14. Shkodra: Durës, σελ. 434, εικ. 3, αρ. 7 – 8 1178 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 49 1179 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 186, πίν. 7 1180 Hayes: Knossos 438, εικ. 4, αρ. 20 169 Σπάρτη1184, την Κόρινθο1185, την Αθήνα1186, τα Κύθηρα1187, τη Σάµο1188, τη Θεσσαλονίκη1189 και την Τορώνη1190 αλλά και από την πόλη των Φιλίππων.1191 Ο τύπος 91 µε τις διάφορες παραλλαγές του επιδεικνύει ιδιαίτερα µεγάλο χρονικό εύρος. Ο Hayes θεωρεί ότι καλύπτει ολόκληρη την περίοδο από τα µέσα του 5ου έως και τα µέσα του 7ου αιώνα1192. Νεότερες µελέτες θέλουν τον τύπο αυτό να ξεκινάει ίσως και λίγο νωρίτερα. Σύµφωνα µε αυτές τα πρωιµότερα παραδείγµατα του τύπου 91Α χρονολογούνται στο πρώτο µισό του 5ου αιώνα, ενώ ο 91Β απαντά κυρίως στα µέσα του αιώνα1193, αν και η παραγωγή του ενδέχεται να έχει ήδη ξεκινήσει στις πρώτες δεκαετίες του1194. Η οψιµότερη εκδοχή του τύπου 91Β που περιγράφει ο Bonifay καλύπτει το 2ο µισό του 5ου ενώ εντοπίζεται και στις αρχές του 6ου αιώνα. Ο τύπος 91C αποδίδεται στα µέσα του 6ου1195, φαίνεται όµως ότι έχει ήδη εµφανιστεί στις πρώτες δεκαετίες του1196. Η µεταβατική µορφή του τύπου που εντοπίστηκε στη Sperlonga χρονολογείται από το 2ο µισό του 6ου έως τις αρχές του 7ου αιώνα1197. Τέλος ο τύπος 91D χρονολογείται από το 580 µέχρι το τέλος του 7ου αιώνα αποτελώντας και την οψιµότερη εκδοχή του τύπου 911198. Τύπος Hayes 91Β 3991199 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο g17 & e15, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τέσσερα συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 17, ύ. σζ. 5,45, δ. χ. 17. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και µικροσκοπικές σκούρου καστανού χρώµατος προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό µε µικρές απολεπίσεις εσωτερικά και εξωτερικά στο χείλος και στο δακτύλιο. Στο σωζόµενο τµήµα του πυθµένα πλατιά ζώνη σε υποχώρηση µε εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε επάλληλες εφαρµογές σφραγιδοκύλινδρου. 1181 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 48 – 49, 1182 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πιν.2, αρ. 4 – 6 1183 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 415 1184 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155 1185 Hayes: LRP, σελ. 143, εικ. 26, αρ. 23, 144. Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 270 1186 Hayes: LRP, σελ. 144. Waagé: Roman Pottery, σελ. πίν. 8, αρ. 162 1187 Coldstream: Kastri, σελ. 170, εικ. 51, αρ. 20 1188 Hautumm: Samos, σελ. 254, πίν. 61, αρ. 1554 1189 Hayes: LRP, σελ. 143. Ένα ακόµη πινάκιο του τύπου 91D προερχόµενο από το χώρο της Ρωµαϊκής Αγοράς πρόκειται να εκτεθεί στον υπό κατασκευή εκθεσιακό χώρο. 1190 Papadopoulos: Torone, σελ. 613, πίν. 135, αρ. 14.259 – 14.262 1191 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 149, αρ. Ε49 – 50 1192 Hayes: LRP, σελ. 144 1193 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 179 1194 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43 1195 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 179 1196 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43 1197 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 179 1198 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43 1199 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 179, εικ. 95, αρ. 3. Waagé: Antioch, σελ. 50, πίν. X, αρ. 883p 170 399.1 (φωτ. 62) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,25, δ. χ. 16. Τύπος Hayes 91C 4001200 (φωτ. 62, πίν. 40, σχ. 37) ∆ιάχωρο i16 – i17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 10,55, ύ. σζ. 3,45, δ. χ. 17. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, θαµπό, µε λίγες µικρές απολεπίσεις, εσωτερικά και εξωτερικά στο χείλος και στο δακτύλιο. Λεπτή αυλάκωση λίγο κάτω από την άνω απόληξη του χείλους εσωτερικά. 4011201 (φωτ. 62, πίν. 41, σχ. 37) ∆ιάχωρο b19, c19, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 3,4, δ. χ. 19. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά στο χείλος και το δακτύλιο. Ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και αυλακώσεις εξωτερικά. 4021202 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 37) ∆ιάχωρο Ε6, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 2,4, δ. χ. 14. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και εξωτερικά µε πολλές µικρές απολεπίσεις στη επιφάνειά τού. 4031203 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 37) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 6,95, ύ. σζ. 2,5, δ. β. 5,6. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. Περιµετρικά του πυθµένα πλατιά ζώνη σε µικρή υποχώρηση µε εµπίεστη διακόσµηση, διαµορφωµένη µε δύο τουλάχιστον επάλληλες εφαρµογές σφραγιδοκύλινδρου. Πλατιά, βαθιά αυλάκωση στον τύµπανο. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό στο σώµα εξωτερικά. Τύπος Hayes 93 (αρ. 404 – 405) Πρόκειται για βαθιά πινάκια, µεγάλου σχετικά µεγέθους. Το σώµα και ο πυθµένας τους είναι κοίλα, ενώ βασικό χαρακτηριστικό τους αποτελεί το πλατύ οριζόντιο χείλος, που διαµορφώνει κυρτή ένταση στην κάτω εξωτερική του απόληξη. Η βάση 1200 Shkodra: Durës, σελ. εικ. 3, αρ. 8. Atlante, σελ. πίν. 49, αρ. 6 1201 Mackensen: Centres of production, σελ. εικ. 9, αρ. 2. Hayes: LRP, σελ. 143, εικ. 26, αρ. 21. Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. πίν. 2, αρ. 4 1202 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 149, αρ. Ε49. Waagé: Antioch, σελ. 49, πίν. 10, αρ. 833f. Hayes: Saraçhane, σελ. 97, εικ. 35, αρ. 1. Aupert: Vie quotidienne, σελ. 415, εικ. 35, αρ. 81 1203 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 415, εικ. 35, αρ. 84. Waagé: Antioch, σελ. 49, πίν. X, αρ. 833f. πίν. 10, αρ. LB5 & 883p 171 είναι κυκλική, µε πόδιο νεύον προς το εξωτερικό, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως κυρτό. ∆ιακρίνονται δύο βασικές παραλλαγές. Ο τύπος 93Α (αρ. 404) µε πλατύ χείλος και ο 93Β (αρ. 405) µε στενότερο δακτύλιο, στον οποίο η ένταση που διαµορφώνεται καλύπτει ολόκληρη ή σχεδόν ολόκληρη την κάτω επιφάνειά του1204. Τα αγγεία του τύπου 93Α φέρουν συνήθως εµπίεστο διάκοσµο της κατηγορίας Ε(i) και Α(iii), που φαίνεται να συνδέονται µεταξύ τους. Μία σειρά από επαναλαµβανόµενες σφραγίδες σε ζώνη περιµετρικά του πυθµένα, χαρακτηριστικό της κατηγορίας Α(iii)1205, και µία κεντρική παράσταση, χαρακτηριστικό της κατηγορίας Ε(i)1206, µε κυρίαρχα θέµατα τις µορφές πτηνών αµνών και λεόντων, καθώς επίσης σταυρούς και χριστογράµµατα, συνδυασµένα ή ξεχωριστά απαρτίζουν τα στοιχεία της διακόσµησης των αγγείων του τύπου αυτού1207. Στη δεύτερη παραλλαγή (93Β) κυρίαρχος είναι ο διάκοσµος της κατηγορίας E(ii), µε µεγάλες σφραγίδες, που φέρουν παραστάσεις πτηνών, ζώων αλλά και ανθρώπων1208, ακόµη και τη µορφή του Χριστού, στον κέντρο του πυθµένα1209. Στα οψιµότερα παραδείγµατα του τύπου µια βαθιά αυλάκωση, λίγο κάτω από το µέσο του ύψους του αγγείου, εξωτερικά, συµπληρώνει τη διακόσµηση1210. Παλαιότερες υποθέσεις απέδιδαν την παραλλαγή Β στην παραγωγή D21211. Η άποψη αυτή, ωστόσο, δεν επιβεβαιώνεται από νεότερες µελέτες, σύµφωνα µε τις οποίες όλες οι παραλλαγές του τύπου 93 ανήκουν στης παραγωγή D11212, καθώς συµπεριλαµβάνονται στα προϊόντα του εργαστηρίου του El Mahrine1213. Ο τύπος 93Β παράγονταν επίσης στο Henchir El Biar1214, ενώ κάποιες µικρότερης σηµασίας παραλλαγές φαίνεται να προέρχονται από το εργαστήριο του Bord el Djerbi1215. Τα αγγεία του τύπου 93 δεν αποτελούν σπάνιο εύρηµα και απαντούν σε ολόκληρη τη µεσογειακή ακτή, σε περιορισµένες ωστόσο ποσότητες1216. Στον ελλαδικό χώρο αναφέρονται µεµονωµένα παραδείγµατα στη Γόρτυνα1217, στα Μάταλα, στο Καστέλι 1204 Hayes: LRP, σελ. 145 1205 Hayes: LRP, σελ. 219 1206 Hayes: LRP, σελ. 221 – 222 1207 Mackensen: Centres of production, σελ. 31 1208 Hayes: LRP, σελ. 222 1209 Mackensen: Centres of production, σελ. 33 1210 Hayes: LRP, σελ. 147 1211 Atlante, σελ. 101 1212 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143. Atlante, σελ. 102 1213 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143 1214 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 145 1215 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147 1216 Atlante, σελ. 101 – 102 1217 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 49 – 50 172 Κισσάµου και στο χωριό Πατσιανός, στα Χανιά1218, στην Ελεύθερνα1219, στην Αθήνα1220 και την Τορώνη1221. Ο τύπος 93 χρονολογήθηκε από τον Hayes στο πρώτο µισό του 5ου αιώνα, στο διάστηµα µεταξύ 400 – 4501222. Ωστόσο, εντοπίζεται και σε µεταγενέστερους αποθέτες που ανάγονται ακόµη και στις αρχές του επόµενου αιώνα1223. Ο ίδιος είχε αρχικά υποστηρίζει µια πολύ οψιµότερη χρονολόγηση (470 – 540) τοποθετώντας τον τύπο 91Α στο δεύτερο µισό του 5ου αιώνα και τον 91Β µετά το 5001224. Στην όψιµη χρονολόγηση του τύπου επανέρχονται οι νεότερες µελέτες1225 καθώς η διακόσµηση φαίνεται να δίνει λύση στην προβληµατική αυτή. Έτσι ο τύπος 93Α εµφανίζεται πιθανότατα στο δεύτερο µισό του 5ου, ενώ ο τύπος 93Β στις αρχές του επόµενου αιώνα και συνυπάρχουν µέχρι το 580 περίπου1226. Τύπος Hayes 93Α 4041227 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 37) ∆ιάχωρο h16, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8,15, ύ. σζ. 3,1, δ. χ. 29 . Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (10 R 5/8), µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στην άνω επιφάνεια του χείλους, λεπτότερο, θαµπό στην κάτω επιφάνεια του χείλους και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος. 404.1 (φωτ. 63) ∆ιάχωρο i17, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα χείλους, µέγ. διάστ. 5,8, δ. χ. 24. Λεπτή, αβαθής αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. Τύπος 93Β 4051228 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 37) ∆ιάχωρο E2 – E3, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6,6, ύ. σζ. 1, δ. χ. 27. Πηλός ARSW1_2_2, ανοιχτός ερυθρός (10 R 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες και λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), έντονα απολεπισµένο εσωτερικά και εξωτερικά. Αυλάκωση στη µετάβαση από σώµα στο χείλος εξωτερικά. Τύπος Hayes 97 (αρ. 406 – 407) Ο τύπος αυτός αφορά βαθιά πινάκια, µικρού έως µεσαίου µεγέθους και είναι εύκολα αναγνωρίσιµος όταν διατηρείται ικανό τµήµα του χείλους, καθώς το σχήµα 1218 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 186, πίν. 7 1219 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 49 1220 Hayes: LRP, σελ. 147, εικ. 27, αρ. 19 & 21 1221 Papadopoulos: Torone, σελ. 613, εικ. 135, αρ. 14.263 1222 Hayes: flanged bowls, σελ. 283 1223 Atlante, σελ. 102 1224 Hayes: LRP, σελ. 148 1225 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 146, παραρτ. A.1 1226 Mackensen: Centres of production, σελ. 32 - 33 1227 Mackensen: Centres of production, σελ. 35, εικ. 7, αρ. 5 1228 Mackensen: Centres of production, σελ. 35, εικ. 7, αρ. 7. Hayes: LRP, σελ. 147, εικ. 27, αρ. 19 173 του είναι χαρακτηριστικό. Το σώµα είναι κοίλο, σχεδόν ηµισφαιρικό. Ο πυθµένας είναι επίσης κοίλος και ορισµένες φορές διαµορφώνει ένταση στην περιφέρειά τού. Το χείλος είναι οριζόντιο, µε πλατύ δακτύλιο εξωτερικά, επικλινή προς το εξωτερικό, που διαµορφώνει στην εξωτερική του απόληξή κοίλες επιφάνειες, οκτώ ή δέκα στο σύνολό τους, οι οποίες απολήγουν σε αντίστοιχες κορυφές. Η βάση είναι κυκλική και διαµορφώνεται από χαµηλό ή µέτριου ύψους πόδιο, νεύον προς τα έξω, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως κυρτό1229. Σταθερό διακοσµητικό στοιχείο του τύπου αποτελεί µία αυλάκωση στην εσωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του δακτυλίου του χείλους, ενώ µία ακόµη µπορεί να υπάρχει στην εξωτερική (βλ. αρ. 406), ακολουθώντας το σχήµα του1230. Μία αυλάκωση, συνήθως στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα, ορίζει ένα κυκλικό µετάλλιο. Στο κέντρο του απαντά συχνά εµπίεστη διακόσµηση που ανήκει κατά κύριο λόγο στην κατηγορία Ε(i) του Hayes1231, µε µία µόνο σφραγίδα που φέρει παραστάσεις πτηνών αµνών και λεόντων, καθώς επίσης σταυρούς και χριστογράµµατα1232. ∆ε λείπουν και παραδείγµατα µε διακόσµηση της κατηγορίας Ε(ii)1233 µε σφραγίδες µεγαλύτερου µεγέθους που απεικονίζουν, εκτός από τα παραπάνω, ανθρώπινες µορφές και σταυρούς πλούσια στολισµένους µε πετράδια1234. 1235 Ο τύπος 97 ανήκει στην παραγωγή D2 και προέρχεται από το εργαστήριο της 1236 Oudhna . Αν και χαρακτηρίζεται από τον Hayes ως αρκετά σπάνιος1237, θεωρείται αρκετά κοινός µεταξύ των όψιµων παραδειγµάτων της συγκεκριµένης παραγωγής1238. Η γεωγραφική του διάδοση εκτείνεται σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη, στις ακτές του Ατλαντικού και στη Ρηνανία1239. Στον ελλαδικό χώρο τα παραδείγµατα είναι περιορισµένα αλλά όχι σπάνια. Εντοπίζονται στην Γόρτυνα1240, στην Κνωσό1241, στην Ελεύθερνα1242, στο Άργος, στη 1229 Atlante, σελ. 111 1230 Hayes: LRP, σελ. 150 1231 Atlante, σελ. 111. Hayes: LRP, σελ. 222 1232 Mackensen: Centres of production, σελ. 31 1233 Hayes: LRP, σελ. 150 1234 Hayes: LRP, σελ. 222 1235 Atlante, σελ. 111 1236 Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. 148 1237 Hayes: LRP, σελ. 150 1238 Waagé: Antioch, σελ. 49 1239 Atlante, σελ. 111 1240 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 50. Dello Preite: Ceramica fine182, πίν. 7 1241 Dello Preite: Ceramica fine186, πίν. 7 1242 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 49 – 50 174 Σπάρτη1243, στην Αθήνα1244 και στη Θεσσαλονίκη1245. Ο τύπος εµφανίζεται στο δεύτερο µισό του 5ου αιώνα και φαίνεται να επιβιώνει µέχρι τα µέσα του επόµενου1246. Ο Hayes τον είχε αρχικά χρονολογήσει αρκετά κοντά στην παραπάνω πρόταση, τοποθετώντας ωστόσο την εµφάνιση του στην τελευταία δεκαετία του 5ου αιώνα1247. Την άποψη αυτή αναθεώρησε λίγο αργότερα χρονολογώντας τον από το πρώτο µισό του 5ου αιώνα µέχρι τα τέλη του ή τις αρχές του 6ου 1248 , αποµακρυνόµενος ακόµη περισσότερο από τα όρια που προτείνουν οι νεότερες έρευνες. Τύπος Hayes 97 4061249 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 38) ∆ιάχωρο Β7 – Β8, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους µε έντονα ίχνη καύσης, µέγ. διάστ. 14,5, ύ. 5,8, δ. χ. 21,5 δ. β. 12. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8) πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Πλατιές αυλακώσεις στην άνω επιφάνεια του χείλους, µία στη εσωτερική περιφέρειά του και µία κατά µήκος της εξωτερικής του απόληξης. Λεπτή αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του πυθµένα. Λεπτή αυλάκωση λίγο πάνω από τη βάση εξωτερικά. 406.1 (φωτ. 63) ∆ιάχωρο Β19, Τµήµα χείλους µέγ. διάστ. 5,3 δ. χ. 20. 4071250 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 38) ∆ιάχωρο g16, αποθέτης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 17,5, ύ. 4,85, δ. χ. 19, δ. β. 7. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 4/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Αυλάκωση στην εσωτερική περιφέρεια της άνω επιφάνειας του χείλους. ∆ύο οµόκεντρες αυλακώσεις στον πυθµένα. Αυλάκωση εξωτερικά λίγο κάτω από το χείλος. Ζεύγος οµόκεντρων αυλακώσεων και χαµηλή ανάγλυφη ταινία στο τύµπανο. Τύπος Hayes 99 (408 – 420) Ο τύπος 99 αποτελεί έναν από τα σηµαντικότερα σχήµατα της βορειοαφρικανικής λεπτής κεραµικής. Πρόκειται για βαθιά πινάκια µε σχήµα χαρακτηριστικό και εύκολα αναγνωρίσιµο. Το σώµα και ο πυθµένας είναι κοίλα ενώ το χείλος είναι κάθετο και διαµορφώνεται εσωτερικά από την άνω απόληξη του σώµατος και εξωτερικά µε 1243 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155 1244 Robinson: Chronology, σελ. 116, M349, πίν. 36, 71. Waagé: Roman Pottery, σελ. 298, εικ. 3, πίν. 9, αρ. 180 1245 Καραγιάννη:Αρχαία Αγορά, σελ. 151, εικ. 10 1246 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43 1247 Hayes: LRP, σελ. 151 1248 Hayes: flanged bowls, σελ. 283 1249 Papanikolaoy: Céramiques Romaines, σελ. 15, αρ. 37 & 16, αρ. 111 (τα σχέδια παρατίθενται στο Lund: Hama, σελ. 141, πίν. 5, αρ. 49 & 50). Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. εικ. 16, αρ. 138 1250 Waagé: Antioch, σελ. 49, πίν. IX , αρ. 856k 175 µηνισκοειδή, πλαστική διαµόρφωση. Η µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα ορίζεται από χαρακτηριστική ένταση, ανάλογη µε αυτή που παρατηρείται στον τύπο 97. Η βάση είναι κυκλική και διαµορφώνεται µε χαµηλό πόδιο, νεύον προς το εξωτερικό, το οποίο µπορεί σε ορισµένες περιπτώσεις να είναι ιδιαίτερα ατροφικό, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως κυρτό και µόνο σε λίγες περιπτώσεις επίπεδο. O τύπος 99 φαίνεται να έχει τέσσερεις βασικές παραλλαγές. Η πρώτη (99Α) (αρ. 408 – 409) από αυτές χαρακτηρίζεται από σχεδόν κάθετα τοιχώµατα, από το µεγάλο ύψος του χείλους και ένα αρκετά ψηλό πόδιο. Ο τύπος 99Β (αρ. 410 – 414) έχει σώµα πιο ανοιχτό, βάση χαµηλότερη και αναλογικά µικρότερη, καθώς η διάµετρός της δεν ξεπερνά την ακτίνα του χείλους, ενώ και το χείλος είναι χαµηλότερο. Στην τρίτη παραλλαγή (99C) (αρ. 415 – 418) το χείλος και η βάση µικραίνουν ακόµη περισσότερο, ενώ παρατηρείται και απουσία ενσφράγιστου διακόσµου στον πυθµένα, που τώρα φέρει µόνο δύο οµόκεντρες αυλακώσεις1251. Τέλος µία ακόµη παραλλαγή του τύπου, που αναφέρεται σε Νεότερες µελέτες ως τύπος 99D1252, είναι αυτή που ο Hayes αναφέρει ως τύπο 80/991253 (αρ. 419 – 420), στην οποία τα χαρακτηριστικά στοιχεία του τύπου, δηλαδή το χείλος, η ένταση στον πυθµένα και η βάση ατονούν ακόµη περισσότερο. Ο τύπος 99 φέρει συνήθως διάκοσµο που ανήκει στην κατηγορία Ε του Hayes µε ένα εµπίεστο θέµα να κοσµεί το κέντρο του πυθµένα ενώ µία ή περισσότερες αυλακώσεις ορίζουν κυκλικό µετάλλιο γύρω από αυτό1254. Το κεντρικό θέµα του µεταλλίου µπορεί να ανήκει εξίσου στην κατηγορία Ε(i) (βλ. αρ. 1041) και Ε(ii) και να απεικονίζει παραστάσεις, πτηνών, αµνών, λεόντων, κοσµηµένων και ακόσµητων σταυρών, χριστογραµµάτων, αλλά ακόµη και εικονιστικές παραστάσεις µε ανθρώπινες µορφές1255. Ο τύπος 99 ανήκει κατά κύριο λόγο στην παραγωγή D2, 1256. Ωστόσο φαίνεται πως δεν λείπουν και παραδείγµατα που εντάσσονται στην παραγωγή D11257. Η προέλευση του ανάγεται στα εργαστήρια της Βόρειας Τυνησίας. Εντοπίζεται ανάµεσα στα προϊόντα του εργαστηρίου του El Mahrine1258 αλλά το βασικό κέντρο παραγωγής του είναι αυτό της Oudhna, καθώς µάλιστα ο τύπος 99, µε µία πληθώρα παραλλαγών, φαίνεται ότι αποτελεί το κύριο προϊόν του εργαστηρίου1259. Πάντως αξίζει να 1251 Hayes: LRP, σελ. 152 1252 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 181 1253 Hayes: LRP, σελ. 155 1254 Hayes: LRP, σελ. 221 – 222 1255 Mackensen: Centres of production, σελ. 31, 33 1256 Atlante, σελ. 109 1257 Atlante, σελ. 105 1258 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143 1259 Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. 148 176 αναφερθεί ότι παραδείγµατα του τύπου 99C έχουν εντοπιστεί και στο εργαστήριο στη θέση Henchir el Gallal, Chougafiya, στην κεντρική Τυνησία1260. Πρόκειται για ένα ευρύτατα διαδεδοµένο σχήµα που απαντά σε ολόκληρη τη µεσογειακή ακτή αλλά και στα παράλια του Ατλαντικού1261, ενώ δεν λείπει και από τη Βαλκανική1262. Στον ελλαδικό χώρο τα γνωστά παραδείγµατα είναι επίσης πολλά και εντοπίζονται στη Γόρτυνα1263, στην Ελεύθερνα1264, στην Ίτανο1265, στην Κνωσό1266, στην Κέο1267, στη ∆ήλο1268, στην Σάµη της Κεφαλονιάς1269 στη Σπάρτη1270, στο Άργος1271, στους ∆ελφούς1272, στην Κόρινθο1273, στις Κεγχραιές1274, στο Λέχαιο1275, στην Αθήνα1276, στα Κύθηρα1277, στη ∆ηµητριάδα1278, στις Λουλουδιές Πιερίας1279, στη 1280 1281 Θεσσαλονίκη και στην πόλη των Φιλίππων, στην οικοδοµική νησίδα 4 . Η χρονολόγηση του τύπου 99 και των επί µέρους παραλλαγών του είναι προβληµατική και έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί πολλές απόψεις. Ο Hayes τοποθετεί την εµφάνιση του τύπου στο 510 και ακολούθως ορίζει τα χρονολογικά πλαίσια των βασικών παραλλαγών ως εξής: 99Α 510 – 540, 99Β 530 – 580, 99C 560/580 – 6201282. Νεότερα ευρήµατα, λίγο αργότερα, καθιστούν πιθανή µία πρωιµότερη χρονολόγηση, στο δεύτερο µισό του 5ου αιώνα ή ακόµη και στην αρχή τού. Σύµφωνα λοιπόν µε σειρά από πιο πρόσφατες έρευνες ο τύπος 99Α εµφανίζεται στις τελευταίες δεκαετίες του 5ου αιώνα και επιβιώνει µέχρι τα µέσα του 6ου.. Ο 99Β 1260 Peackock κ. α.: Central Tunisia, σελ. 66, εικ. 4, αρ. 18 1261 Atlante, σελ. 110 1262 Anderson: Stobi, σελ. 58, πίν. 43, αρ. 377. Στον τύπο 99 εντάσσεται και το παράδειγµα πίν. 44, αρ. 391 που δεν αντιπροσωπεύεται στον κατάλογο. 1262 Shkodra: Durës, σελ. 452, εικ. 3, αρ. 1 – 4. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 223, εικ. 22, αρ. 15 1263 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 50. Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 182 1264 Yangaki: Eleutherna, σελ. 111 – 112 1265 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πίν. 2, αρ. 9 – 12 1266 Hayes: Knossos 438, εικ. 4, αρ. A21 1267 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 116, εικ. 5.13, αρ. 56 – 9 1268 Hayes: LRP, σελ. 155, εικ. 28, αρ. 28 1269 Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, αρ. 8 1270 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155 1271 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 415 – 416, εικ. 35, αρ. 87 – 115 1272 Petridis: Delphes, σελ. 194 – 195, εικ. 67, πίν. 120. αρ. CF26. Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, αρ. 24 1273 Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, αρ. 18 & 23. 1274 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 96, πίν. 23, αρ. 26. Hayes: LRP, σελ. 153, αρ. 21 1275 Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, αρ. 7 1276 Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, no13, 22. Waagé: Roman Pottery, σελ. 297, πίν. IX, αρ. 163 – 164 1277 Coldstream: Kastri, σελ. 169, εικ. 50, αρ. 5 1278 Eiwanger: Demetrias, τοµ. 2, σελ. 11, πίν. 9, αρ. II132 - II134 1279 Poulter: Louloudies, σελ. 509, εικ. 25, αρ. 6 1280 Καλάβρια, Μπόλη: Αρχαία Αγορά εικ. 46 1281 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 151, αρ. Ε54 & Ε55 1282 Hayes: LRP, σελ. 155 177 αρχίζει να παράγεται στο δεύτερο τέταρτο του 6ου αιώνα, και επιβιώνει µέχρι τα τέλη του ή τις αρχές του επόµενου αιώνα1283. Η τρίτη παραλλαγή του τύπου (99C)1284 θεωρείται ότι κάνει την εµφάνισή της στα τέλη του 6ου και συνεχίζει να υφίσταται και µέσα στον 7ο αιώνα1285. Πότε ακριβώς σταµατά η παραγωγή του τύπου 99C δεν έχει ακόµη αποσαφηνιστεί, συµπίπτει πάντως µε την παύση της λειτουργία του εργαστηρίου στις θέρµες Laberii, στην Oudhna, κάποια στιγµή µέσα στον 7ο αιώνα1286. Εξίσου προβληµατικός στη χρονολόγησή του αποδεικνύεται ο τύπος 80/99 ή 99D που αν και εµφανίζεται µαζί µε τον τύπο 99Β, στις αρχές του 5ου αιώνα επιβιώνει µέχρι τον 7ο1287 και µάλιστα εντοπίζεται ακόµη και σε σύνολα που ανάγονται στο 2ο µισό του αιώνα1288. Τύπος Hayes 99Α 4081289 (φωτ. 63, πίν. 41, σχ. 38) ∆ιάχωρο i17 – i18, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,2, ύ. ≈6,9, δ. χ. 15, δ. β. 8. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Αυλάκωση στην εσωτερική περιφέρεια της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις στη βάση και το τύµπανο. 408.1 (φωτ. 63) ∆ιάχωρο A17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους µέγ. διάστ. 5,9, δ. χ. 15. 4091290 (φωτ. 64, πίν. 41, σχ. 38) ∆ιάχωρο C7, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,3, ύ. σζ. 2,6, δ. β. 11. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, ασαφής – αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε πολλές µικροσκοπικές κοκκινωπές και σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8) ισχυρό, στιλπνό, µε πολλές µικρές απολεπίσεις εσωτερικά. Τύπος Hayes 99Β 4101291 (φωτ. 64, πίν. 41, σχ. 38) 1283 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 181. Mackensen: El Mahrine, σελ. 408. Bonifay κ. α.: Marseille, contexte αρ. 8 1284 Κατά το Mackensen η παραλλαγή Β και C αντιµετωπίζονται ενιαία ( τύπος El Mahrine 29.2) και µε αυτό το δεδοµένο θεωρούνται σύγχρονες. (Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 67) 1285 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 181 1286 Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. 148 1287 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43. 1288 Sagui: Crypta Balbi, σελ. εικ. 3, αρ. 3 Το αγγείο κατατάσσεται από το συγγραφέα στον τύπο 99C αλλά ο Bonifay (Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 181) αναθεωρεί την ταύτιση αποδίδοντάς το στον τύπο 80/99. Το παρατιθέµενο σχέδιο ταυτίζεται µε το Hayes: LRP, σελ. 155, εικ. 28, αρ. 28 το οποίο ο Hayes υποµνηµατίζει ως 80/99 1289 Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, no12. Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. πίν. 2 αρ. 10. Hayes: Saraçhane, σελ. 98, εικ. 36, αρ. 1 1290 Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. εικ. 16, αρ. 22 178 ∆ιάχωρο A15, στρώµα καταστροφής. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 12,7, ύ. σζ. 4,15, δ. χ. 20. Πηλός ARSW1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές και λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και στο άνω µέρος του σώµατος εξωτερικά. Πλατιές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο τµήµα του σώµατος που δεν καλύπτεται από επίχρισµα εξωτερικά. 4111292 (φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 38) ∆ιάχωρο Ε3 – Ε4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,7, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 19. Πηλός ARSW1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 6/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και στο άνω τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Πυκνές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, στο τµήµα του σώµατος που δεν καλύπτεται από επίχρισµα εξωτερικά. 4121293 (φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 38) ∆ιάχωρο g17 – h17, αποθέτης. Τµήµα βάσης και σώµατος σε πέντε συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 14,3, ύ. σζ. 4,15, δ. β. 9,3. Πηλός ARSW1_2_2 (U), ερυθρός (2,5 YR 4/8), πολύ σκληρός, λεπτός, σαφής στο σπάσιµο, σχεδόν υαλοποιηµένος, µε σπάνιες µεσαίου µεγέθους σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 ΥR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Στο κεντρικό τµήµα του πυθµένα, τµήµα δυσδιάκριτου εµπίεστου θέµατος, πιθανότατα κεραίας σταυρού. 4131294 (φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 38) ∆ιάχωρο b16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 6,05, ύ. σζ. 2,6, δ. β. 9. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, ασαφής – αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές σκούρες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά. Αυλάκωση στην κορυφή της έντασης που διαµορφώνεται στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Λεπτή, ανάγλυφη ταινία στο µέσο περίπου του ύψους της βάσης εσωτερικά και εξωτερικά. 4141295 (φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 39) ∆ιάχωρο Α17, στρώµα επίχωσης – καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 9,5, ύ. σζ. 2,6, δ. β. 9. Πηλός ARSW1_1_3, ανοιχτός ερυθρός (2,5 YR 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές ερυθροκάστανες και λίγες σκούρου καστανού χρώµατος συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά. ∆ύο λεπτές αυλακώσεις αµέσως πάνω από τη βάση εξωτερικά. Τύπος Hayes 99C 4151296 (φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 39) 1291 Bailey: El – Ashmunein, σελ. 7, πίν. 5, αρ. A187. Williams: Anemurium, σελ. 41, εικ. 19 αρ. 236. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. εικ. 16, αρ. 141 1292 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. πιν. 2 αρ. 9. Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 151, αρ. Ε54. Poulter: Louloudies, σελ. 509, εικ. 25, αρ. 6. Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. εικ. 8, αρ. 2 1293 Barraud κ. α.: Oudhna, σελ. εικ. 8, αρ. 3 1294 όπως αρ. 412 1295 Waagé: Antioch, σελ. 50, πίν. 10 αρ. LB12 179 ∆ιάχωρο g17 – h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,1, ύ. σζ. 3,15, δ. χ. 20. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), µε σπάνιες µικρές σκούρες καστανές προσµίξεις, ελάχιστες µικροσκοπικές ερυθροκάστανες και ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες συσσωρεύσεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, έντονα απολεπισµένο εσωτερικά και στο χείλος. 4161297(φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 39) ∆ιάχωρο c10, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,4, ύ. σζ. 1,8, δ. β. 8,4. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό, µε πολλές µικρές απολεπίσεις εσωτερικά. 4171298(φωτ. 64, πίν. 42, σχ. 39) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,75, ύ. σζ. 2, δ. β. 8,8. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις και ελάχιστες ασηµίζουσες φολίδες µαρµαρυγία. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά µε πολλές µικρές απολεπίσεις. Πλατιά ταινία σε µικρή υποχώρηση στη µετάβαση από τη βάση στο σώµα εξωτερικά. 417.1 (φωτ. 64) ∆ιάχωρο g6, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5 4181299 (φωτ. 65, πίν. 42, σχ. 39) ∆ιάχωρο i19, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα βάσης και σώµατος σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µε ίχνη καύσης, µέγ. διάστ. 7,45, ύ. σζ. 2,4, δ. β. 9. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ισχυρό, αρκετά στιλπνό, µε πολλές µικρές απολεπίσεις εσωτερικά. Αυλάκωση λίγο πάνω από τη βάση εξωτερικά. 418.1 (φωτ. 65)∆ιάχωρο j17, αποθέτης. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,1, δ. β. 10. Τύπος Hayes 80/99 4191300 (φωτ. 65, πίν. 42, σχ. 39) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επίχωσης δυτικά του τοίχου. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,15, ύ. ≈4,2, δ. χ. ≈20, δ. β. 9. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/6), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, εξαιρετικά συµπαγής, σχεδόν υαλοποιηµένος, µε λίγες µικροσκοπικές καστανέρυθρες συσσωρεύσεις και λίγες µικροσκοπικές σκούρες. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 4/8), ισχυρό, θαµπό εσωτερικά, στο χείλος και στο άνω τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Αυλάκωση στο κάτω µέρος του σώµατος και λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά. Πυκνές, λεπτές αυλακώσεις, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. 4201301 (φωτ. 65, πίν. 42, σχ. 39) ∆ιάχωρο i18 – i19 – i20, στρώµα επιφανειακό. 1296 Yangaki: Eleutherna, σελ. 111, εικ. 6c. Bowden κ. α.: Butrint, σελ. 223, εικ. 22, αρ. 15. Bonifay κ. α.: Marseille, σελ. εικ. 16, αρ. 145. Mackensen: Centres of production, σελ. εικ. 7, M.26.1 1297 Hayes: LRP, σελ. 153, εικ. 28, no22 1298 Waagé: Antioch, σελ. 50, πίν. 10, αρ. LB11 1299 Atlante, πίν. 1 αρ. 6 1300 Waagé: Antioch, σελ. 50, πίν. 10, αρ. 878k 1301 Hayes: fifth report 208, εικ. E, αρ. 44 180 Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5, ύ. σζ. 2,35, δ. χ. 19. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 ΥR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 ΥR 5/6), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Τύπος Hayes 104 (αρ. 420 – 427) Ο τύπος 104 ανήκει σε µε µια όψιµη σειρά από πινάκια µεγάλου µεγέθους. Το σώµα και ο πυθµένας των αγγείων είναι κοίλα. Το χείλος είναι κάθετο, ωοειδούς ή κυλινδρικής διατοµής και διαµορφώνεται από πλαστικό δακτύλιο που εξέχει του σώµατος, τόσο στην άνω όσο και στην κάτω απόληξη τού. Μία βαθιά αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του σώµατος οριοθετεί, στις περισσότερες περιπτώσεις, τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Η βάση είναι κυκλική, µε πόδιο νεύον προς το εξωτερικό, το ύψος του οποίου µπορεί να ποικίλει, ενώ το τύµπανο είναι συνήθως κυρτό. Ο Hayes κατηγοριοποιεί τον τύπο σε τρεις βασικές παραλλαγές. Οι δύο πρώτες αφορούν αγγεία µε µικρό σχετικά βάθος και χείλος που διαχωρίζεται µε σαφήνεια από το σώµα, ενώ η τρίτη διαφοροποιείται έντονα και αφορά ένα βαθύ πινάκιο στο οποίο το χείλος βρίσκεται σε οργανική σχέση µε το υπόλοιπο αγγείο. Ο τύπος 104Α (αρ. 420 – 423) χαρακτηρίζεται από µικρό βάθος, χείλος εντελώς κάθετο, σε έντονη υπεροχή ως προς το σώµα, ελαφρώς οξύληκτο στο άνω και κάτω µέρος του, ενώ το πόδιο της βάσης έχει µέτριο ύψος και κυρτή επιφάνεια έδρασης1302. Ο Bonifay προχωρά σε επιµέρους κατηγοριοποίηση διακρίνοντας τρεις υποκατηγορίες. Στην πρώτη (Α1) το χείλος είναι περισσότερο κυρτό, σχεδόν κυλινδρικό, και είναι συνήθως ελαφρώς επικλινές, το βάθος του σώµατος είναι µικρότερο και η βάση µεγαλύτερη, µε διάµετρο που µπορεί να ξεπερνά την ακτίνα του χείλους, καθώς και υψηλότερη από τις υπόλοιπες παραλλαγές. Η δεύτερη υποκατηγορία συµπίπτει µε αυτή που περιγράφει ο Hayes ως 104Α (Α2) (αρ. 421 – 423) ενώ στην τρίτη (Α3) και οψιµότερη εκδοχή το χείλος έχει σχεδόν ορθογώνια διατοµή1303. Τα αγγεία του τύπου 104Β (αρ. 424 – 425) είναι βαθύτερα, το σώµα και ο πυθµένας τους περισσότερο κοίλα, το χείλος τείνει προς το κυλινδρικό και βρίσκεται σε µικρή υπεροχή ως προς το σώµα, ενώ η βάση είναι σαφώς χαµηλότερη Στον τύπο 104C (αρ. 426 – 427) το σχήµα του αγγείου έχει εξελιχθεί σε ένα βαθύ πινάκιο, µε χείλος κυλινδρικής σχεδόν διατοµής που διαµορφώνεται στην άνω απόληξη του σώµατος και ατροφική βάση τριγωνικής ή τραπεζοειδούς διατοµής1304. 1302 Hayes: LRP, σελ. 160 1303 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 183 1304 Hayes: LRP, σελ. 160 181 Η διακόσµηση των πινακίων του τύπου 104 συνίσταται σε συνδυασµό οµόκεντρων αυλακώσεων και εµπίεστων θεµάτων στον πυθµένα. Εκτός από την αυλάκωση που ορίζει τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος, µία ακόµη εντοπίζεται εσωτερικά, συνήθως στο µέσο της διαµέτρου του σώµατος, ενώ µία ή δύο άλλες ορίζουν κυκλικό µετάλλιο στον πυθµένα των αγγείων (βλ. αρ. 425). Τέλος µία ακόµη αυλάκωση, εξωτερικά αυτή τη φορά, στο µέσο του ύψους του σώµατος χαρακτηρίζει τις δύο πρώτες παραλλαγές του τύπου, δε φαίνεται όµως να υπάρχει στον 104C1305. Ο 1306 ενσφράγιστος διάκοσµος ανήκει στις κατηγορίες Α(iii)/Ε(i) και Ε(ii)1307 του Hayes, µε µεγάλη ποικιλία θεµάτων όπως καρδιές, τετράγωνα, µετάλλια µε σταυρούς και χριστογράµµατα, αλλά και παραστάσεις µε πτηνά, αµνούς, λέοντες, ελευθέρους σταυρούς και χριστογράµµατα, ακόµη και ανθρώπινες µορφές1308. Τα πινάκια του τύπου 104 ανήκουν στην παραγωγή D11309 και D21310 και προέρχονται από τα εργαστήρια της βόρειας Τυνησίας. Πιο συγκεκριµένα οι δύο πρώτες εκδοχές του τύπου, µε αρκετές επί µέρους παραλλαγές, εντοπίζονται στα εργαστήρια του El Mahrine1311 και του Bord El Djerbi1312. Όλες οι παραλλαγές του τύπου, ωστόσο, φαίνεται ότι συµπεριλαµβάνονται στα προϊόντα των εργαστηρίων που δεν έχουν ακόµη επισηµανθεί στην ανατολική ζώνης της βορείου Τυνησίας ανάµεσα στο Ζaghouan, το El Fahs και την Oudhna1313, ενώ το εργαστήριο στη θέση Sidi Khalifa περιορίζεται στην κατασκευή του τύπου 104C1314, καθώς και µιας τοπικού χαρακτήρα παραλλαγής του1315. Πρόκειται για ένα από τα ευρύτερα διαδεδοµένα προϊόντα της βορειοαφρικανικής κεραµικής. Απαντά σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη αλλά και στις ακτές του Ατλαντικού, µέχρι και τη Σκοτία1316 καθώς και στη Βαλκανική1317., Στην Ελλάδα τα παραδείγµατα είναι εξίσου άφθονα και εντοπίζονται στη Γόρτυνα1318, στο Καστέλι Κισσάµου, στα Μάταλα, στην περιοχή Ολούς και στον 1305 Atlante, σελ. 94 – 95 1306 Mackensen: Centres of production, σελ. 31 – 33 1307 Hayes: LRP, σελ. 222 1308 Mackensen: Centres of production, σελ. 31 – 33 1309 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 181 1310 Atlante, σελ. 94 – 95 1311 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 143 1312 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 147 1313 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 149 1314 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 1315 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 205 1316 Atlante, σελ. 94 – 95 1317 Anderson: Stobi, σελ. 58, πίν. 45, αρ. 378 – 379. Shkodra: Durës, σελ. 452, fig 3, αρ. 4 – 5 1318 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 50 – 51. Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 182. Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 211 – 212, εικ. 189, αρ. 154 – 157 182 Άγιο Γεώργιο της Κρήτης1319, στην Ελεύθερνα1320, στην Ίτανο1321, στην Ψείρα1322, στη Χίο1323, στην Κέο1324, στη θέση Μεδεών της Αιτωλοακαρνανίας1325, στην Κόρινθο1326 στις Κεγχραιές1327, στο Λέχαιο1328, στη Σπάρτη1329, στο Άργος1330, στου ∆ελφούς1331, στην Αθήνα1332, στην Παλαιά Φώκαια Αναβύσσου1333, στα Κύθηρα1334, στη ∆ηµητριάδα1335, στη Νέα Αγχίαλο1336, στις Λουλουδιές Πιερίας1337, στη Σάµο1338, στη Θάσο1339, στην Τορώνη1340 και στους Φιλίππους, στην οικοδοµική νησίδα 41341. Εξίσου µεγάλη µε τη γεωγραφική του διάδοση φαίνεται πως είναι και η χρονική διάρκεια του τύπου 104. Για τις διάφορες παραλλαγές του έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί διάφορες προτάσεις χρονολόγησης, λιγότερο ή περισσότερες αποκλίνουσες µεταξύ τους. Θα µπορούσε πάντως να πει κανείς µε σχετική ασφάλεια πως ο τύπος 104 αποτελεί ένα κατ’ εξοχήν προϊόν του 6ου αιώνα. Σύµφωνα µε την πρόταση του Hayes, ο τύπος 104Α κάνει την εµφάνισή του το 530 και σταµατά να παράγεται µετά από µισό αιώνα. Μια δεκαετία νωρίτερα, το 570 είχε ξεκινήσει, κατά την ίδια πάντα άποψη, η παραγωγή του τύπου 104Β που συνεχίστηκε µέχρι το τέλος του αιώνα, ενώ κάποιες όψιµες παραλλαγές του µπορούν να χρονολογηθούν ακόµη και µετά το 1ο τέταρτο του 7ου αιώνα. Τέλος η οψιµότερη παραλλαγή του τύπου (104C), φαίνεται να συµπορεύεται µε τον τύπο 104Β καθώς τοποθετείται στην περίοδο από το 550 έως το 6251342. Τα πορίσµατα της νεότερης έρευνας άλλαξαν ελαφρώς τα χρονολογικά αυτά 1319 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 186 – 187, tab. 7 – 8 1320 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 51, 52, εικ. 2, αρ. 3 – 11. Yangaki: Eleutherna, σελ. 112 – 113, fig7a, b, d, f, εικ. 8c – i, εικ. 9b 1321 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1013, πιν. 3, αρ. 1 – 2 1322 Πούλου: Βυζαντινή κεραµική, σελ. 234 1323 Beaumont, Archontidou: Kato Phana 240, εικ. 19, αρ. 174. Boardman: Emporio, σελ. 96, εικ. 30, αρ. 135, 139, 149 1324 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 115, εικ. 5.13, αρ. 55-11 1325 Hayes: LRP, σελ. 163, αρ. 20 1326 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 274, εικ. 11, αρ. 4-2. Sanders: Panayia field 460 1327 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 96, πίν. 23, LRB28, 97, πίν. 23, αρ. LRB31 1328 Hayes: LRP, σελ. 161, αρ. 11 1329 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155 1330 Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos, σελ. 318, αρ. 185. Aupert: Vie quotidienne, σελ. 417, εικ. 35, αρ. 116 1331 Petridis: Delphes, σελ. 198 – 202, εικ. 68 - 69, πίν. 122 – 124, αρ. CF30 - 33 1332 Hayes: LRP, σελ. 163, εικ. 30, αρ. 13, 21. Waagé: Roman Pottery, σελ. 297 – 298, πίν. IX, αρ. 165,171 1333 Χαλκιά: Χριστός ¨Επί βασιλίσκον¨, σελ. 253 – 257 1334 Coldstream: Kastri, σελ. 169, εικ. 50, αρ. 4 1335 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 33, πίν. 2, αρ. II.1 - 13 1336 Λαζαρίδης: Νέα Αγχίαλος σελ. 22, πίν. 25γ 1337 Poulter: Louloudies, σελ. 511, εικ. 25, αρ. 7 1338 Hautumm: Samos, σελ. 251, πίν. 59, αρ 251 1339 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 31, εικ. 12, αρ. CF168 – 170 1340 Papadopoulos: Torone, σελ. 613 – 614, εικ. 135 – 136, αρ. 14.265 – 14.267 1341 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 151 – 152, αρ. Ε52 1342 Hayes: LRP, σελ. 167 183 πλαίσια για τις δύο πρώτες παραλλαγές του τύπου όχι όµως και για την οψιµότερη (104C), για τη χρονολόγηση της οποίας φαίνεται να υπάρχει ταύτιση µεταξύ των ερευνητών. Έτσι ο τύπος 104Α χρονολογείται από το 500 µέχρι το 5801343 αν και θεωρείται εξίσου πιθανό η παραγωγή του να έχει ήδη ξεκινήσει µερικές δεκαετίες νωρίτερα στα τέλη του 5ου αιώνα1344. Τέλος, κατά µία άλλη άποψη, µπορεί η παραγωγή του τύπου να ξεκινάει ήδη από τα τέλη του 5ου αιώνα, αλλά το πρώτο κύµα εξαγωγών θα πρέπει να τοποθετηθεί στις αρχές του 6ου1345. Ο τύπος 104Β θεωρείται σχεδόν σύγχρονος µε τον Α καθώς συνυπάρχουν για περισσότερο από µισό αιώνα. Εµφανίζεται στο 2ο τέταρτο (520/530)1346 ή στα µέσα του 6ου αιώνα1347 και συνεχίζει να υφίσταται µέχρι τα τέλη του1348 ή ακόµη και τις αρχές του επόµενου1349. Τέλος όσον αφορά τις επί µέρους παραλλαγές που πρόσφατα ο Bonifay παρουσίασε αυτές χρονολογούνται ως εξής. Η πρωιµότερη εκδοχή (Α1) χρονολογείται από τα τέλη του 5ου αιώνα έως το πρώτο τρίτο του 6ου, η Α2 από το 2ο τέταρτο έως τα µέσα του 6ου και η τρίτη (Α3), η οψιµότερη, χρονολογείται από τα τέλη του 6ου έως τα µέσα του 7ου αιώνα1350. Τύπος Hayes 104A 4211351 (φωτ. 65, πίν. 43, σχ. 39) ∆ιάχωρο E3 – E4, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, ύ. σζ. 3, δ. χ. 35. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικρές και αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 6/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στην εξωτερική περιφέρεια του σώµατος και αβαθής σκοτία στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Χαµηλή ανάγλυφη ταινία µεταξύ αυλακώσεων στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εξωτερικά. 4221352 (φωτ. 65, πίν. 43, σχ. 39) ∆ιάχωρο i17, αποθέτης. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε τέσσερα συνανήκοντα, τρία συναρµόζοντα όστρακα, µε εκτεταµένα ίχνη καύσης. µέγ. διάστ. 14,2, ύ. σζ. 7,5, δ. χ. 36. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικρές και πολλές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), 1343 Mackensen: El Mahrine, σελ. 411, 412. 1344 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 43. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 183 1345 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 153 1346 Mackensen: El Mahrine, σελ. 428 – 429. Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 68 1347 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 183 1348 Mackensen: El Mahrine, σελ. 428 – 429. Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 68 1349 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 146, παραρτ. A.1 1350 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 183 1351 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 51, εικ. 2, αρ. 8. Anderson: Stobi, σελ. 58, πίν. 45, αρ. 379 1352 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 33, πίν. 2, αρ. II.5. Papadopoulos: Torone, σελ. 613, εικ. 135, αρ. 14.265. Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 369, fig.68, αρ. 663.1. Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 4. 184 ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Περιµετρικά του πυθµένα δύο οµόκεντρες αυλακώσεις ορίζουν πλατιά ταινία σε µικρή υποχώρηση, κυρτή στην άνω επιφάνειά της. Λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά διπλή αυλάκωση. Στο σώµα εξωτερικά αβαθής αυλάκωση. 422.1 (φωτ. 65) ∆ιάχωρο i17 – j17, αποθέτης. Τµήµα χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 9,6, δ. χ. 37. Βαθιά αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εσωτερικά. 4231353 (φωτ. 65, πίν. 43, σχ. 39) ∆ιάχωρο E9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 9,7, ύ. σζ. 2,5, δ. χ. 34. Πηλός ARSW2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά και µία ακόµη, οµόκεντρη, λίγο χαµηλότερα στο σώµα. Τύπος Hayes 104B 4241354 (φωτ. 65, πίν. 43, σχ. 40) ∆ιάχωρο j17, αποθέτης. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε επτά συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 18,1, ύ. ≈6,95, δ. χ. 38, δ. β. 17,4. Πηλός ARSW1_1_3, ερυθρός (10 R 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 4/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό, µε πολλές µικρές απολεπίσεις εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα και τρεις αυλακώσεις στο σώµα εσωτερικά, µία λίγο κάτω από το χείλος και δύο περιµετρικά του πυθµένα. Αβαθής αυλάκωση στο σώµα εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. 4251355 (φωτ. 65, πίν. 43, σχ. 40, 43) ∆ιάχωρο E20, στρώµα επίχωσης. Σε κατατοµή, σε τέσσερα συνανήκοντα, ανά δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 17,4, ύ. ≈7,4, δ. χ. 40, δ. β. 17,75. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, µε αρκετές µικρές απολεπίσεις εσωτερικά, στο χείλος και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Αυλάκωση λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά. Τρεις οµόκεντρες αυλακώσεις ορίζουν κυκλικό µετάλλιο στον πυθµένα που φέρει εµπίεστο διάκοσµο µε απεικονίσεις πτηνών και δυσδιάκριτα θέµατα. Αυλάκωση λίγο κάτω από το χείλος εξωτερικά. 425.1 (φωτ. 66) ∆ιάχωρο D9, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 6, δ. χ. 36. Αυλάκωση λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά. Τύπος Hayes 104C 4261356 (φωτ. 66, πίν. 43, σχ. 40) ∆ιάχωρο A1 – A2, a1 – a2, στρώµα επίχωσης. 1353 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 51, εικ. 2, αρ. 5 1354 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 33, πίν. 2, αρ. II. 4. Williams: Anemurium, σελ. 42, εικ. 19, αρ. 241. Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 11 1355 Eiwanger: Demetrias, τόµ. 2, σελ. 33, πίν. 2, αρ. II.12. Hayes: LRP, σελ. 163, εικ. 30, αρ. 15. Papadopoulos: Torone, σελ. 613, εικ. 136, αρ. 14.266. Για το διακοσµητικό θέµα βλ. Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. σελ. 212, αρ. 155 fig 189. 1356 Waagé: Antioch, σελ. 47 – 48, πίν. VII, αρ. 805p. Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 31, εικ. 12, αρ. CF170. Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 274, εικ. 11, αρ. 4-2 185 Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 8, ύ. σζ. 2,7, δ. χ. ≈42. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (10 R 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Πλατιά αβαθής αυλάκωση στη µετάβαση από το χείλος στο σώµα εσωτερικά και µία ακόµη, οµόκεντρη λίγο χαµηλότερα στο σώµα. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στο χείλος εσωτερικά. Ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και εξωτερικά. 4271357 (φωτ. 66, πίν. 43, σχ. 40) ∆ιάχωρο B19, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,75, ύ. σζ. 2,4, δ. χ. ≈38. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 5/8), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, µε πολλές µικρές απολεπίσεις εσωτερικά και στο χείλος. Αυλάκωση στη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά και εξωτερικά και µία ακόµη, οµόκεντρη λίγο χαµηλότερα στο σώµα εσωτερικά. Ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εσωτερικά και εξωτερικά. Τύπος Hayes 105 (αρ. 428 – 431) Πρόκειται για ένα ακόµη τύπο µε πινάκια που χαρακτηρίζονται από µεγάλες διαστάσεις και µικρό σχετικά βάθος. Το σώµα και ο πυθµένας τους είναι κοίλα ενώ συχνά διαµορφώνεται ένταση στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα. Το χείλος είναι κάθετο ελαφρώς κυρτό στην εξωτερική του επιφάνεια και εξέχει του σώµατος τόσο στην άνω όσο και στην κάτω απόληξή του. Η άνω επιφάνειά του χείλους είναι συχνά επίπεδη (βλ. αρ. 428, 430), σε µικρή υπεροχή ως προς το σώµα. Η βάση είναι κυκλική µε πόδιο τριγωνικής διατοµής, µέτριου ύψους, κάθετο ή νεύον ελαφρώς προς τα έξω (βλ. αρ. 428 – 429) ενώ το τύµπανο είναι κυρτό. Το σχήµα των αγγείων εξελικτικά τείνει από µικρότερα σε µεγαλύτερα µεγέθη, µε ολοένα περισσότερο στρογγυλευµένα χείλη και βάσεις χαµηλότερες, µε βαρύτερες αναλογίες1358. Παρόλο που ο Hayes διατυπώνει τα εξελικτικά κριτήρια του σχήµατος δεν προχωρά σε κατηγοριοποίησή του. Ο Bonifay διακρίνει τρεις επί µέρους παραλλαγές του τύπου1359. Στην πρώτη (Α)(αρ. 428 – 429), το σώµα είναι ελάχιστα κοίλο ενώ το χείλος έχει ορθογώνια σχεδόν διατοµή και µόνο η εξωτερική του επιφάνεια είναι ελαφρώς κυρτή. Η διάκριση του χείλους από το σώµα είναι έντονη και το πόδιο της βάσης είναι ραδινό, και αρκετά ψηλό. Στη δεύτερη (Β) (αρ. 430) το σώµα είναι εντονότερα κοίλο. Η άνω επιφάνεια του χείλους παραµένει στις περισσότερες περιπτώσεις επίπεδη αλλά η διάκρισή της από το σώµα είναι περισσότερο ασαφής. Η κάτω επιφάνεια του χείλους διαφοροποιείται 1357 Reynolds: Western Mediterranean, σελ. εικ. 39, αρ. 5. Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. πιν. 3, αρ 1 1358 Hayes: LRP, σελ. 166 - 7 1359 Η αντιστοιχία µε τα παραδείγµατα του Hayes έχει ως εξής Α= Hayes αρ. 2 – 7, B= Hayes αρ. 8 – 14, C Hayes αρ. 15 – 17 186 αρκετά, καθώς αποκτά ηµικυκλική σχεδόν διατοµή αν και σε αρκετές περιπτώσεις διατηρεί τη διάκρισή της από το σώµα. Το πόδιο της βάσης χαµηλώνει και οι αναλογίες του βαραίνουν. Στην τρίτη παραλλαγή του τύπου (C) (αρ. 431) οι µεταβολές που εντοπίζονται µεταξύ των δύο πρώτων επιτείνονται. Το αγγείο είναι πλέον αρκετά κοίλο, το χείλος έχει ωοειδή σχεδόν διατοµή και συχνά η διάκρισή του από το σώµα είναι ασαφής, ενώ η βάση τείνει να γίνεται όλο και πιο χαµηλή1360. Η διακόσµηση των πινακίων του τύπου 105 είναι περιορισµένη. Τα εµπίεστα θέµατα έχουν εκλείψει1361 και µία ή δύο αυλακώσεις στην εξωτερική επιφάνεια της βάσης, καθώς και στη µετάβαση από το σώµα στον πυθµένα, αποτελούν τα πιο συνηθισµένα διακοσµητικά µέσα. Σε ορισµένα µόνο παραδείγµατα εντοπίζεται διακόσµηση που διαµορφώνεται µε σφραγιδοκύλινδρο στην εξωτερική επιφάνεια της βάσης1362 ή στο σώµα εσωτερικά1363. Ο τύπος 105 αποτελεί προϊόν της παραγωγής D21364 και προέρχεται από την 1365 περιοχή ανάµεσα στις θέσεις El Fahs, Zaghouan και Oudhna χωρίς να αποδίδεται σε κάποιο από τα ταυτισµένα εργαστήρια. Πρόκειται για ευρύτατα διαδεδοµένο προϊόν και αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό σχήµα για την όψιµη παραγωγή των βορειοαφρικανικών εργαστηρίων1366. Απαντά σε ολόκληρη τη µεσογειακή λεκάνη, ιδιαίτερα στο ανατολικό τµήµα της, και στις παρευξείνιες περιοχές1367. Πολλά είναι τα γνωστά παραδείγµατά του από τον ελλαδικό χώρο. Εντοπίζεται στη Γόρτυνα1368, στην Ίτανο1369, στην Ελεύθερνα1370, στην Κνωσό1371 και σε άλλες θέσεις της Κρήτης όπως τη Λασαία, το Καστέλι Κισσάµου, τον Άγιο Σάββα1372 και τον Άγιο Ευστράτιο1373, στην Ψείρα1374, στην Κέο1375, στα νησιά Αψηθιά1376 και Άγιος 1360 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 183 – 184 1361 Mackensen: Centres of production, σελ. 35 1362 Atlane 96 1363 Hayes: LRP, σελ. 167, αρ. 19 και ένα πινάκιο µε διακόσµηση που διαµορφώνεται µε σφραγιδοκύλινδρο στη µετάβαση από τον πυθµένα στο σώµα το οποίο συµπεριλαµβάνεται στα εκθέµατα του υπό διαµόρφωση εκθεσιακού χώρου στην Αρχαία Αγορά Θεσσαλονίκης. 1364 Atlante, σελ. 96 1365 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128 – 149 1366 Hayes: LRP, σελ. 169 1367 Atlante, σελ. 96 1368 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 51. Monacchi: Ceramiche Sigillate, σελ. 212, αρ. 158 1369 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. 1016, πιν. 3, αρ. 3 – 5 1370 Yangaki: Eleutherna, σελ. 113 – 114, εικ. 7c, 8f – h (µε επιφύλαξη µεταφέρονται τα παραδείγµατα του πίνακα 8f και 8g τα οποία, ως προς το σχήµα φαίνεται να εντάσσονται καλύτερα στους τύπους 90 και 104 αντίστοιχα). Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 52 – 53, εικ. 3, αρ. 1 – 6 1371 Hayes: Knossos 442, αρ. A49 1372 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. 189, table 8 1373 Hood: South – West Crete, σελ. 56, εικ. 5, αρ. 51 1374 Πούλου: Βυζαντινή κεραµική, σελ. 234 187 Γεώργιος, ανοιχτά της Ιτέας1377, στο Πόρτο Χέλι1378, στη Σάµο1379, στο Εµποριό της Χίου1380, στη Σάµη της Κεφαλονιάς1381, στην Κόρινθο1382 και στις Κεγχραιές1383, στο Άργος1384, στη Σπάρτη1385, στου ∆ελφούς1386, στην Αθήνα1387, στα Κύθηρα1388, στη Θεσσαλονίκη1389, στη Θάσο1390, στην Τορώνη1391 και στους Φιλίππους1392. Ο τύπος 105 αποτελεί ένα από τα οψιµότερα προϊόντα των βορειοαφρικανικών εργαστηρίων που γνώρισε τόσο µεγάλη διάδοση. Ο Hayes χρονολόγησε τα πιο πρώιµα παραδείγµατα του τύπου στα τέλη του 6ου – αρχές 7ου αιώνα (580/600) ενώ τα οψιµότερα µπορούν µε αρκετή ασφάλεια να τοποθετηθούν στο 2ο µισό του 7ου αιώνα, µετά το 6601393. Τα νέα δεδοµένα της έρευνας επιβεβαιώνουν την χρονολογική αυτή πρόταση που θέτει ως αφετηρία του τύπου το 5801394, ενώ παραδείγµατά του εντοπίζονται και σε σύνολα που ανάγονται στα τέλη του 7ου αιώνα1395. Οι επιµέρους παραλλαγές που εντοπίζει ο Bonifay εντάσσονται στα ίδια χρονολογικά πλαίσια. Πιο συγκεκριµένα, η παραλλαγή Α χρονολογείται από τα τέλη του 6ου έως το πρώτο µισό του 7ου αιώνα, η Β καλύπτει τις δεκαετίες στα µέσα περίπου του αιώνα ενώ η οψιµότερη (C) τοποθετείται στο δεύτερο µισό του1396., Τύπος Hayes 105 4281397 (φωτ. 66, πίν. 43, σχ. 40) ∆ιάχωρο f16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,2, ύ. 5, δ. χ. 28, δ. β. 16,35. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε 1375 Sutton κ. α.: Gazeteer, σελ. 105, εικ. 5.13, αρ. 45-12 1376 Hood: Isles of refuge, σελ. 44, εικ. 4, αρ. 12, πίν. 14d 1377 Hood: Isles of refuge, σελ. 44, εικ. 4, αρ. 6 – 8 1378 Hayes: LRP, σελ. 167, εικ. 31, αρ. 8 1379 Γερούση: Σάµος, σελ. 261, σχ. 14. Hautumm: Samos, σελ. 252 – 253, πίν. 60, αρ 1543, 1545 - 1547 1380 Boardman: Emporio, σελ. 96, εικ. 30, αρ. 137 – 138, 140 – 142, 144 – 147, 150 1381 Hayes: LRP, σελ. 167, fig 31, αρ. 6 1382 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 269, εικ. 8, αρ. 3-9 – 3-11, 274 εικ. 11, αρ. 4-2 – 4-3. Williams: Corinth 1982 30, εικ. 15, αρ. 83. Hayes: LRP, σελ. 167, εικ. 31, αρ. 3. Sanders: Panayia field 461 – 462 1383 Adamsheck: Kenchreai, σελ. 96, πίν. 23, αρ. LRB27 1384 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 417, εικ. 35, αρ. 117 – 118 1385 Abadie – Reynal: Commerce Egeen, σελ. 155 1386 Petridis: Delphes, σελ. 202 – 203, εικ. 69, πίν. 124 – 125, αρ. CF34 – 35 1387 Hayes: LRP, σελ. 167, εικ. 31, αρ. 7 1388 Coldstream: Kastri, σελ. 167, εικ. 50, αρ. 9, 10, 13 1389 Καλάβρια, Μπόλη: Αρχαία Αγορά εικ. 46 1390 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 31, εικ. 12, αρ. CF171 – CF172 1391 Papadopoulos: Torone, σελ. 614, εικ. 136, αρ. 14.268 1392 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4, σελ. 154, αρ. Ε60, Ε61 1393 Hayes: LRP, σελ. 169 1394 Mackensen: Centres of production, σελ. 26. Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 47 1395 Sagui: Crypta Balbi, σελ. 306 – 307 1396 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 185 1397 Hood: Isles of refuge, σελ. 44, εικ. 4, αρ. 7. Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 52 – 53, εικ. 3, αρ. 4 188 αρκετές µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό, κατά τόπους απολεπισµένο εσωτερικά και στο χείλος. Βαθιά αυλάκωση στο πόδιο της βάσης , εξωτερικά. Ζεύγος αυλακώσεων περιµετρικά του πυθµένα. 4291398 (φωτ. 66, πίν. 43, σχ. 40) ∆ιάχωρο a17, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 8,65, ύ. σζ. ≈3,5, δ. β. 18. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/6), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, θαµπό εσωτερικά. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στη βάση εξωτερικά. 429.1 (φωτ. 66) ∆ιάχωρο g16, στρώµα καταστροφής. Τµήµα βάσης και σώµατος, µέγ. διάστ. 7,8. ∆ιατηρείται µία αυλάκωση στη βάση εξωτερικά. 4301399 (φωτ. 66, πίν. 43, σχ. 40) ∆ιάχωρο g17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, σε δύο συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 12,05, ύ. σζ. 3,5, δ. χ. 31. Πηλός ARSW1_3_2 (U)1400, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8)ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος. Ζεύγος αυλακώσεων στο κατώτερο σωζόµενο τµήµα του σώµατος και λεπτή αυλάκωση λίγο κάτω από το χείλος εσωτερικά. 4311401 (φωτ. 66, πίν. 44, σχ. 40) ∆ιάχωρο B2C2, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,4, ύ. σζ. 2,2, δ. χ. 35 Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο µε ελάχιστες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό ( 10 R 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και έντονα απολεπισµένο στο χείλος και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Τύπος Hayes 109 (αρ. 432 – 435) Ο τύπος αυτός είναι τελευταίος από τη σειρά προϊόντων των βορειοαφρικανικών εργαστηρίων κεραµικής που θα µας απασχολήσει στο σύνολο των Φιλίππων, ενώ είναι παράλληλα και ένα από τα τελευταία σχήµατα της παραγωγής που αποτέλεσε αγαθό εκτεταµένης εξαγωγικής δραστηριότητας. Πρόκειται για πινάκια, µε µικρό σχετικά βάθος και αρκετά µεγάλο µέγεθος. Το σώµα και ο πυθµένας τους είναι κοίλα. Το χείλος διαµορφώνεται ουσιαστικά από την άνω απόληξη του σώµατος, χωρίζεται από αυτό µε µια αυλάκωση και είναι ενίοτε ελαφρώς διογκωµένο. Η βάση είναι κυκλική, χαµηλή δακτυλιόσχηµη (βλ. αρ. 434) ή επίπεδη, διαµορφωµένη από το κάτω µέρος του σώµατος, και το τύµπανο επίπεδο1402. Ο Bonifay διακρίνει τρεις επιµέρους παραλλαγές. Στην πρώτη (Α) (αρ. 432 – 433) 1398 Hayes: LRP, σελ. 166, εικ. 31, αρ. 2 1399 Vogt: Byzantine Pottery, σελ. 52 – 53, εικ. 3, αρ. 2 1400 Παρουσιάζει ιδιαίτερα µεγάλη συγκέντρωση προσµίξεων ασβεστιτικής σύστασης. 1401 Yangaki: Eleutherna, σελ. fig.7d. Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 370, εικ. 68, αρ. B664.2 1402 Hayes: LRP, σελ. 172 189 εντάσσει όλα εκείνα τα παραδείγµατα που παρουσιάζουν ένταση στην άνω απόληξη του χείλους και συχνά διατηρούν την επιφάνειά τους ακόσµητη ενώ στη δεύτερη (Β) (αρ. 434 – 435) συµπεριλαµβάνονται τα αγγεία το χείλος των οποίων διακρίνεται από το σώµα µόνο χάρη στην αυλάκωση που παραπάνω αναφέραµε1403. Στην τρίτη και οψιµότερη εκδοχή (C) ανήκουν οι περιπτώσεις εκείνες στις οποίες το χείλος έχει τριγωνική σχεδόν διατοµή και η βάση διαµορφώνεται από ένα χαµηλό δακτύλιο1404. Η διακόσµηση του τύπου 109 παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Καθώς στα τέλη του 580 ο εµπίεστος διάκοσµος έχει εκλείψει1405 ένας νέος τρόπος υιοθετείται για την κόσµηση των αγγείων, µε σπείρα1406 ή οµόκεντρους κύκλους που διαµορφώνονται µε στίλβωση (βλ. αρ. 434). Πιο συγκεκριµένα, η σπείρα που διαµορφώνεται από πλατιές ταινίες απαντά συνήθως στην πρώτη παραλλαγή του τύπου ενώ λεπτοί οµόκεντροι κύκλοι, διαµορφωµένοι πάντα µε την ίδια τεχνική κοσµούν τις οψιµότερες εκδοχές του1407. Ο τύπος 109 κατατάσσεται στην παραγωγή terra sigillata chiara D21408. Η απουσία του από όλα τα έως τώρα επισηµασµένα κέντρα παραγωγής της κεραµικής αυτής ωθεί τους µελετητές να τον αποδώσουν στο, αταύτιστο µέχρι στιγµής, εργαστήριο που τοποθετείται στο ανατολικό τµήµα τη βόρειας Τυνησίας1409. Η διάδοση του όψιµου αυτού προϊόντος των βορειοαφρικανικών εργαστηρίων είναι αρκετά εκτεταµένη και καλύπτει το µεγαλύτερο τµήµα της µεσογειακής ακτής1410. Αρκετά παραδείγµατα εντοπίζονται και στον ελλαδικό χώρο, όπως στη Γόρτυνα1411, στα Μάταλα και στο Καστέλι Κισσάµου1412, στην Κνωσό1413, στη Ελεύθερνα1414, ενδεχοµένως στην Ίτανο1415, στην Ψείρα1416, στο Άργος1417, στου ∆ελφούς1418, στην Κόρινθο1419, στη Σάµο1420 και στη Θάσο1421. 1403 Bonifay: problèmes de datation, σελ. 78 1404 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 187 1405 Mackensen: Centres of production, σελ. 31 1406 Hayes: LRP, σελ. 172 1407 Bonifay: problèmes de datation, σελ. 78 1408 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 129 1409 Mackensen, Schneider: ARSW, σελ. 128, 149 1410 Παραδείγµατα εντοπίζονται στην Ταραγώνα (Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 285, παραρτ. D.7. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 187, εικ. 99, αρ. 1 - 4), στη Μασσαλία (Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 187, εικ. 99, αρ. 6, 8, 13, 17) στη Ρώµη (Sagui: Crypta Balbi, σελ. 307, εικ. 3. αρ. 7 – 9), στη Σαρδηνία (Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 312, παραρτ. D.14), στη βόρειο Ιταλία (Reynolds: Western Mediterranean, σελ. 325, παραρτ. D.18), στην Αλεξάνδρεια (Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 187, αρ. 19), µε µεγαλύτερη συχνότητα στην ανατολική Μεσόγειο από όπου ενδεικτικά µόνο αναφέρουµε το παράδειγµα της Αντιόχειας (Waagé: Antioch, σελ. 47 – 48 πίν. VII, 805x) και στη Βαλκανική (Shkodra: Durës, σελ. 453, εικ. 4, αρ. 13) 1411 Rizzo: Sigillata Africana, σελ. 51, 1412 Dello Preite: Ceramica fine, σελ. πίν. 8 1413 Hayes: Knossos 443, εικ. 6, αρ. B3 1414 Yangaki: Eleutherna, σελ. 115 1415 Ξανθοπούλου: Ίτανος, σελ. πιν. 3, αρ. 2 190 O Ηayes θεωρούσε ότι ο τύπος 109 κάλυπτε το πρώτο µισό του 7ου αιώνα1422. Ωστόσο φαίνεται ότι η αφετηρία του πρέπει να τοποθετηθεί περίπου δύο δεκαετίες νωρίτερα ενώ η παραγωγή του συνεχίστηκε πιθανότατα µέχρι τις τελευταίες δεκαετίες του 7ου αιώνα. Η κατάληψη της Καρχηδόνας το 698 άλλωστε σήµανε τη διακοπή της λειτουργίας των µεγάλων εργαστηρίων της βορειοαφρικανικής 1423 κεραµικής δι ερυθρού επιχρίσµατος µε την πληθωρική τυπολογία . Η χρονολόγηση των επί µέρους παραλλαγών που εντοπίζει ο Bonifay δεν ξεφεύγει από τα παραπάνω όρια, έτσι η παραλλαγή Α θεωρείται ότι καλύπτει το διάστηµα από τα τέλη του 6ου µέχρι τα µέσα του 7ου αιώνα η Β έπεται και συνεχίζει να υφίσταται µέχρι το πέρας της παραγωγής αυτής, ενώ απαντά και σε σύνολα που ανήκουν στις αρχές του 8ου αιώνα1424. Τέλος η τρίτη παραλλαγή (C) καλύπτει πιθανότατα το 2ο µισό του 7ου αιώνα1425. Τύπος Hayes 109 4321426 (φωτ. 66, πίν. 44, σχ. 40) ∆ιάχωρο j17, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11,15, ύ. σζ. 5,25, δ. χ. 34. Πηλός ARSW1_2_3, ερυθρός (2,5 YR 4/8), σκληρός, ασαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά, στο χείλος και στο ανώτερο τµήµα του σώµατος εξωτερικά. Πλατιές ταινίες, από τη διαµόρφωση του αγγείου σε περιστρεφόµενο τροχό, εξωτερικά. 432.1 (φωτ. 66)∆ιάχωρο j17, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 7,8. 4331427 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 41) ∆ιάχωρο A14, στρώµα επιφανειακό. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 8,9, ύ. σζ. 3,05, δ. χ. ≈32. Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (2,5 YR 4/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα λεπτό, στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό στο ανώτερο µέρος του σώµατος εξωτερικά. Οµόκεντροι δακτύλιοι διαµορφωµένοι µε στίλβωση στο σώµα εσωτερικά. Ζεύγος αυλακώσεων ορίζουν τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος. ∆ύο παράλληλες αυλακώσεις στο χείλος εξωτερικά. 4341428 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 41) 1416 Πούλου: Βυζαντινή κεραµική, σελ. 234 1417 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 417, εικ. 35, αρ. 119 1418 Petridis: Delphes, σελ. 204 – 205, εικ. 70, πίν. 126, αρ. CF37 1419 Warner – Slane, Sanders: Corinth, σελ. 274, εικ. 11, αρ. 4-6 1420 Hautumm: Samos, σελ. 250, πίν. 59, αρ. 1533, 1536 1421 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 32, εικ. 12, CF173 1422 Hayes: LRP, σελ. 171 1423 Tortorella: La sigillata Africana, σελ. 47 1424 Bonifay: problèmes de datation, σελ. 78 - 79 1425 Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 189 1426 Aupert: Vie quotidienne, σελ. 417, εικ. 35, αρ. 119, type 109 1427 Bonifay: problèmes de datation, σελ. εικ. 3, αρ. 3. Bonifay: Ceramique d’ Afrique, σελ. 187, εικ. 99, αρ. 1. 1428 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos, σελ. 32, εικ. 12, CF173 191 ∆ιάχωρο A1 – 2, a1 – 2, στρώµα επίχωσης. Τµήµα βάσης, σώµατος και χείλους, σε τέσσερα συνανήκοντα, δύο συναρµόζοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 11,1, ύ. ≈6, δ. χ. 34, δ. β. 13. Πηλός ARSW1_2_1, ερυθρός (2,5 YR 5/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 ΥR 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο, θαµπό στο ανώτερο µέρος του σώµατος εξωτερικά. Οµόκεντροι δακτύλιοι – εκ των οποίων ένας στο άνω µέρος και δύο στο κάτω ευρύτεροι – διαµορφωµένοι µε στίλβωση στο σώµα εσωτερικά. Αυλάκωση ορίζει τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά και εξωτερικά. 434.1 (φωτ. 67) ∆ιάχωρο g16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 5,95, δ. χ. 30. 4351429 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 41) ∆ιάχωρο g16, στρώµα επίχωσης. Τµήµα σώµατος και χείλους σε τρία συνανήκοντα όστρακα, µέγ. διάστ. 7,7, ύ. σζ. 3,6, δ. χ. 27 . Πηλός ARSW1_2_2, ερυθρός (10 R 4/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/6), λεπτό, θαµπό εσωτερικά και στο χείλος, λεπτότερο στο ανώτερο µέρος του σώµατος εξωτερικά. Τµήµα πλατιάς ταινίας διαµορφωµένης µε στίλβωση στο σώµα εσωτερικά. Αυλάκωση ορίζει τη µετάβαση από το σώµα στο χείλος εσωτερικά. Παράλληλα 435.1 (φωτ. 67) ∆ιάχωρο g17h17, αποθέτης. Τµήµα σώµατος και χείλους, µέγ. διάστ. 3,6, δ. χ. ≈20. Τµήµατα πυθµένα Πρόκειται για όστρακα από τον πυθµένα αγγείων που µε βάση τα χαρακτηριστικά τους αποδίδονται στην παραγωγή των εργαστηρίων της βορείου Αφρικής. Τα όστρακα αυτά δεν µπορούν να αποδοθούν σε συγκεκριµένο τύπο, παρουσιάζουν ωστόσο ενδιαφέρον καθώς φέρουν εµπίεστο διάκοσµο. 4361430 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 43) ∆ιάχωρο C8, D8, στρώµα επίχωσης. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 6,4. Πηλός ARSW2_2_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), λεπτό, στιλπνό εσωτερικά. Ζώνη οριζόµενη από ζεύγη αυλακώσεων, µε σύνολα τεσσάρων οµοκέντρων εµπίεστων κύκλων και σχηµατοποιηµένο εµπίεστο κλαδί φοίνικα1431 σε εναλλαγή. 4371432 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 43) ∆ιάχωρο j17, αποθέτης. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 5,4. Πηλός ARSW1_1_2, ερυθρός (10 R 5/8), πολύ σκληρός, σαφής στο σπάσιµο, µε λίγες µικροσκοπικές σκούρες προσµίξεις. Επίχρισµα ανοιχτό ερυθρό (2,5 YR 6/8), ισχυρό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. 1429 Hayes: Knossos 443, εικ. 6, αρ. B3. Kenrick: Sidi Khrebish, σελ. 371, εικ. 68, αρ. B651.1. Ben Aded κ. α.: Sidi Jdidi, σελ. 22, εικ. 9, αρ. 48. Sagui: Crypta Balbi, σελ. 307, εικ. 3. αρ. 7 1430 Το διατηρούµενο τµήµα δεν επιτρέπει ταύτιση του σχήµατος. 1431 Atlante, πίν. 57, αρ. 73 1432 Το διατηρούµενο τµήµα δεν επιτρέπει ταύτιση του σχήµατος. 192 Στον πυθµένα πλατιά ζώνη οριζόµενη από αυλακώσεις µε εµπίεστο σύνολο πέντε οµόκεντρων κύκλων και τετράγωνο θέµα πλέγµατος1433, σε εναλλαγή. 4381434 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 43) ∆ιάχωρο C11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 3,9. Πηλός ARSW1_1_1, ανοιχτός ερυθρός (10 R 6/8), πολύ σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο, µε ελάχιστες µικρές σκούρες και κοκκινωπές προσµίξεις. Επίχρισµα ερυθρό (10 R 5/8), λεπτό, αρκετά στιλπνό εσωτερικά. Εµπίεστα, ακτινωτά διατεταγµένα ,σχηµατοποιηµένα φύλλα που εκκινούν από ζεύγος οµόκεντρων κύκλων και φέρουν µεταξύ των απολήξεών τους εµπίεστο, σχηµατοποιηµένο ρόδακα. 4391435 (φωτ. 67, πίν. 44, σχ. 43) ∆ιάχωρο C11, στρώµα επίχωσης. Τµήµα πυθµένα, µέγ. διάστ. 6,3. Πηλός ARSW2_3_2, ερυθρός (2,5 YR 5/8), σκληρός, αρκετά σαφής στο σπάσιµο. Επίχρισµα ερυθρό (2,5 YR 5/8), ισχυρό, στιλπνό εσωτερικά, λεπτότερο, θαµπό εξωτερικά. Εµπίεστο θέµα µε τρεις ενάλληλους ρόµβους που περικλείουν ρόµβο από κουκκίδες, ο οποίος φέρει ανάγλυφο δακτύλιο µε κουκκίδα στο κέντρο του1436, τοποθετηµένο µεταξύ λεπτής αυλάκωσης, τµήµα της οποίας διατηρείται στην εσωτερική σωζόµενη περιφέρεια, και πλατιάς ζώνης πρισµατικής διατοµής σε υποχώρηση, που ορίζεται από ζεύγη αυλακώσεων στην εξωτερική περιφέρεια του πυθµένα. 1433 Hayes: LRP, σελ. 241, εικ. 42, αρ. 69c 1434 Mackensen: Ceramica sigillata, εικ. 19, αρ. 1 (η ταύτιση αναφέρεται στη διακοσµητική σύνθεση) 1435 Το διατηρούµενο τµήµα δεν επιτρέπει ταύτιση του σχήµατος. 1436 Hayes: LRP, σελ. 247, εικ. 44, αρ. 100 193 Συµπεράσµατα Στις σελίδες που προηγήθηκαν παρουσιάστηκε, µε τον ένα ή τον άλλο τρόπο ένα σύνολο από 669 αγγεία. Το σύνολο αυτό αφορούσε τρεις µεγάλες παραγωγές, τα προϊόντα των οποίων κυριάρχησαν στην αγορά λεπτής κεραµικής ολόκληρης της µεσογειακής λεκάνης για τουλάχιστον 5 αιώνες. Το ερώτηµα που τίθεται είναι αν, και κατά πόσο, η κεραµική που µελετήθηκε µπορεί να συνδεθεί µε την οικοδοµική νησίδα και τα κτήρια που αυτή φιλοξένησε στις διάφορες περιόδους χρήσης της και εάν τελικά µπορούµε να καταλήξουµε σε κάποια γενικά συµπεράσµατα. Εξετάζοντας το σύνολο µπορούµε να πούµε ότι υπάρχει σχετική συνέπεια µεταξύ της στρωµατογραφίας και των αρχιτεκτονικών φάσεων µε τη χρονολόγηση της κεραµικής, όπως αυτή προκύπτει µε βάση τα τυπολογικά κριτήρια. Τα πρωιµότερα παραδείγµατα, που κατά κύριο λόγο ανήκουν στην παραγωγή της Περγάµου εντοπίζονται, µε µεγάλη συχνότητα στους κεντρικούς χώρους της νησίδας και ιδιαίτερα στο στρώµα καταστροφής του αρχικού κτηρίου. Αντίθετα, τα αγγεία αυτά απουσιάζουν από το νότιο τµήµα της νησίδας και όσα παραδείγµατα εντοπίζονται προέρχονται κυρίως από τις ανώτερες επιχώσεις και από τον αποθέτη, ο οποίος διαµορφώνεται στο χώρο που ορίζεται από το µικρό λουτρό στα ανατολικά, τον ορθογώνιο χώρο στα βόρεια, το διπλό δωµάτιο και το καλούµενο κλιµακοστάσιο στα νότια και τέλος, από την προσφάτως αποκαλυφθείσα κατασκευή στα δυτικά. Κατ’ αναλογία η οψιµότερη κεραµική, που χρονολογείται µετά το τέλος του 4ου αιώνα, οπότε τοποθετείται και η καταστροφή του αρχικού κτηρίου, εντοπίζεται σε πολύ µεγαλύτερες συγκεντρώσεις στο νότιο τµήµα του χώρου, στην περιοχή του λουτρού και στα παρακείµενα δωµάτια, καθώς επίσης στον αποθέτη που παραπάνω αναφέραµε. Αρκετά παραδείγµατα κεραµικής της Φώκαιας και της Βορείου Αφρικής που χρονολογούνται µετά τις αρχές του 5ου αιώνα έχουν εντοπιστεί, ωστόσο, και στον χώρο του προγενέστερου κτηρίου. Τα παραδείγµατα αυτά απαντούν στα ανώτερα στρώµατα ή στους χώρους που έχουν υποστεί επεµβάσεις οι οποίες διατάραξαν την στρωµατογραφία κατά τόπους κατά τη λειτουργία του υαλουργείου, αλλά και αργότερα, κατά την όψιµη εγκατάσταση του 7ου αιώνα. Τέλος αξίζει να σηµειωθεί ότι ένας σηµαντικός αριθµός οστράκων, µε όψιµη χρονολόγηση που φτάνει µέχρι και τον 7ο αιώνα, εντοπίζεται στα βόρεια του χώρού. Πρόκειται για µια θέση όπου τα όψιµα ευρήµατα είναι αναµενόµενα, ακόµη και στα χαµηλότερα στρώµατα, τόσο γιατί ο χώρος αξιοποιήθηκε για την εγκατάσταση των µικρών υαλουργικών κλιβάνων, όσο και γιατί γειτνίαζε µε την διαγώνια οδό η οποία παρέµενε σε χρήση και µετά την εγκατάλειψη του κτηρίου. 194 Τα παραδείγµατα της βορειοαφρικάνικης κεραµικής δεν ξεφεύγουν από τα πλαίσια που παραπάνω περιγράψαµε και εντάσσονται οµαλά στη στρωµατογραφία του χώρου, χωρίς να προκαλούν προβληµατισµό. Εξετάζοντας επί µέρους την κάθε παραγωγή παρατηρούµε ότι, όπως προκύπτει και από το σχετικό γράφηµα (γράφ. 4), η παραγωγή της Φώκαιας κατέχει τη µερίδα του λέοντος στο σύνολο που εξετάστηκε µε 45% παρουσία, ακολουθεί η κεραµική Çandarli µε ποσοστό 32% ενώ η βορειοαφρικάνικη κεραµική, παρά την πληθώρα τύπων που εντοπίστηκε, περιορίζεται στο 23% του συνόλού. Με βάση τα παραπάνω, και µε δεδοµένο ότι τουλάχιστον το 78% των αγγείων από την παραγωγή της Φώκαιας, που συµπεριλαµβάνονται στο σύνολό µας, χρονολογούνται µετά το τέλος του 4ου αιώνα (γράφ. 6), εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι τα όστρακα που µπορούν να χρονολογηθούν πριν την καταστροφή του αρχικού κτηρίου υπερτερούν των υπολοίπων, καθώς αποτελούν το 60% του συνόλου (γράφ. 5). Εξετάζοντας το γράφηµα που αφορά στην κατανοµή των βορειοαφρικανικών αγγείων κατά τύπους (γράφ. 3), µε βάση τη χρονολόγησή τους παρατηρείται ότι µε την πάροδο του χρόνου περιορίζεται η συχνότητα µε την οποία παρουσιάζονται. Το µοναδικό σηµείο ανάκαµψης εντοπίζεται στο δεύτερο µισό του 6ου αιώνα. Το φαινόµενο του περιορισµού της παρουσίας της κεραµικής αυτής, από τον 5ο αιώνα και έπειτα, δεν θα πρέπει να ξενίζει (βλ. γράφ. 7). Ένα νέο, ανταγωνιστικό προϊόν εισβάλει την εποχή αυτή στην αγορά κεραµικής και µάλιστα προερχόµενο από µια περιοχή πολύ πιο πρόσφορη για συναλλαγές, σαφώς πιο κοντινή από τις Αφρικανικές ακτές και, το κυριότερο, µε µια σηµαντική παράδοση στην κατασκευή λεπτής κεραµικής, την οποία, όπως αποδεικνύει η εκτεταµένη παρουσία αγγείων Çandarli, γνώριζαν στην πόλη των Φιλίππων. Στο δεύτερο µισό του 6ου αιώνα η υποχώρηση των εργαστηρίων της Φώκαιας, που περιορίζονται στην κατασκευή ενός µόνο σχήµατος, του τύπου 10, και η χαµηλότερη ποιότητα που χαρακτηρίζει τα προϊόντα της ανοίγει εκ νέου το δρόµο (βλ. γράφ. 2) προς τα βορειοαφρικανικά εργαστήρια, που εξακολουθούν να παράγουν αγγεία υψηλής ποιότητας µε κυρίαρχα τα κύπελα του τύπου 99 και τα µεγάλα πινάκια των τύπων 104 και 105. Ωστόσο, η νησίδα φαίνεται ότι έχει ήδη εγκαταλειφθεί ή έχει παραχωρηθεί σε άλλες χρήσης που δεν θα δικαιολογούσαν την παρουσία αγγείων λεπτής κεραµικής. Η διαµόρφωση του αποθέτη στα νοτιοδυτικά ενισχύει µια τέτοια άποψη καθώς τα οψιµότερα ευρήµατά του χρονολογούνται στην εποχή αυτή. Ίσως η εικόνα της εγκατάλειψης να σχετίζεται και µε το παρακείµενο κτήριο που αποκαλύπτεται στη Ν∆ γωνία του χώρού. Η ισχυρή και επιµεληµένη του κατασκευή 195 ενισχύει το ενδεχόµενο να πρόκειται για ένα σηµαντικό κτήριο, το οποίο θα µπορούσε να έχει µετατοπίσει το κέντρο του ενδιαφέροντος προς τα δυτικά της νησίδας. Ενδεχοµένως η ανασκαφή του χώρου αυτού να φέρει στο φως ευρήµατα που να αλλάξουν την εικόνα που έχουµε σήµερα για την κεραµικής της οικοδοµικής νησίδας του υαλουργείου, ενώ η συνολική µελέτη και δηµοσίευση της κεραµικής της νησίδας φαίνεται ότι θα προσφέρει σηµαντικά στοιχεία στην έρευνα του χώρου και θα απαντήσει σε πολλά ερωτήµατα που ακόµη µένουν αδιευκρίνιστα. 196 Βιβλιογραφία / Βραχυγραφίες ΑΑ Archäologischer Anzeiger, beiblatt zum jahrbuch des deutschen archäologiscen instituts Abadie – Reynal: Commerce Egeen Abadie – Reynal Catherine, Ceramique et commerce dans le basin egeen du IVe au VIIe siecle, Hommes et richesses dans l’ empire byzantine IVe - VIIe siecle, Paris 1989, σελ. 143 - 159 Abadie – Reynal: Argos -, La céramique Romaine d’ Argos (fin du IIe siécle avant J. – C. – fin du IVe siécle après J. – C., Paris 2007 Abadie – Reynal, Sodini: Thasos Abadie – Reynal C., Sodini J. – P., La céramique paléochrétienne de Thasos (Aliki, Delkos, Fouilles Aniennes), Athénes 1992 ΑΕΜΘ Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη Adamsheck: Kenchreai Adamsheck Beverley, Kenchreai, eastern port of Corinth : results of investigations by the University of Chicago and Indiana University for the American School of Classical Studies at Athens, IV, the Pottery, Leiden 1979 Αλευρά κ. α.: Καρδάµαινα Αλευρά Γ., Καλοπίσση Σ., Λαιµού Α., Παναγιωτίδη Μ., Ανασκαφή στην Καρδάµαινα (Αρχαία Αλάσαρνα) της Κω, ΠΑΕ 1987, σελ. 325 – 335 Aloupi κ. α. Aloupi Eleni, Kilikoglou Vassilis, Day M. Petter, Provenance and technological characterisation of fine tableware, στο Θέµελης Πέτρος (επιµ.), Πρωτοβυζαντινή Ελεύθερνα, Τοµέας Ι, Ρέθυµνο 2000, τ. ΙΙ, σελ. 37 – 201 Archer: La sigillata focese Archer Martin, La sigillata focese (Phocaean Red Slip/ Late Roman C Ware), στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, σελ.109 – 122 Anderson: Stobi Anderson - Stojanović R. Virginia, Stobi, The Hellenistic and Roman pottery, Princeton 1992 Ardizzone: Agrigento Ardizzone Fabiola, La ceramica fine da mensa, στο Bonacasa Carra Rosa Maria (επιµ.), Agrigento, La necroopoli paleocristiana sub divo, σελ. 87 – 118, Roma 1995 197 Atlante Anselmino Lucilla, Carandini Andrea, Pavolini Carlo, Sagui Lucia, Tortorella Stefano, Tortorici Edoardo, Atlante delle forme Ceramiche I, ceramica fine romana nel bacino mediterraneo (Medio e tardo impero), Roma 1981 Atlante ΙΙ Hayes W. J., Mezquiriz Maria Amgeles, Saracino Mazzeo Luisa, Ricci Andreina, Pucci Giuseppe, Atlante delle forme Ceramiche II, ceramica fine romana nel bacino mediterraneo (Medio e tardo impero), Roma 1985 AM Mitteilungen des Deutscen Archäologischen instituts, Athenisce abteilung Aupert: Vie quotidienne Aupert Pierre, Objects de la vie quotidiene à Argos en 585 ap. J. – C., in Études Argiennes, BCH supplement VI, Athens 1980, σελ. 395 – 457 Bailey: El – Ashmunein Bailey M. D., Excavations at El – Ashmunein V, pottery lamps and glass of the Late Roman and Early Arab periods, Barraud κ. α.: Oudhna Barraud Dany, Bonifay Michel, Dridi Faouzia, Pichonneau, L’ industrie céramique de l’Antiquite tardive, στο Ben Hassen Habib et Louis Maurin (επιµ.), Oudhna (Uthina), La redécouverte d’une ville antique de Tunisie, Bordeaux – Paris – Tunis 1998, σελ.139 – 167 BCH Bulletin de Correspondance Hellénique Beaumont, Archontidou: Kato Phana Beaumont Lesley and Archontidou – Argyri Aglaia, Excavations at Kato Phana, Chios: 1999, 2000 and 2001, BSA 99(2004) σελ. 231 – 254 Ben Aded κ. α.: Sidi Jdidi Ben Abed Aïcha, Bonifya Michel, Fixot Michel, Note préliminaire sur la céramique de la basilique orientale de Sidi Jdidi (Tunisie) (Ve – VIIe S.) στο Gabrielle Demians d' Archimbaud (επιµ.) La céramique Médiévale en Méditerranée, Actes du VIe congrès de l’ AIECM2 , Aix – en – Provence 1997, σελ. 13 - 25 Benson: Leros Benson L. J., Ancient Leros, Greek Roman and Byzantine Monographs 3, Durham, North Carolina, 1963, Boardman: Emporio Boardman John, The finds, in Excavations in Chios 1952 – 1955, Byzantine Emporio, Athens 1989, σελ. 86 – 139 198 Bommelaer – Grandjean: Argos Bommelaer J. – F. et Granjean Y., Recherches dans le quartier sud d’ Argos, BCH 96 (1972), σελ. 155 – 228 Bonifay: Ceramique d’ Afrique Bonifay Michel, Etudes sur la ceramique romaine tardive d’ Afrique, BAR international Series 1301, 2004 Bonifay: problèmes de datation -, Sur quelques problèmes de datation des sigillés africaines à Marseille, στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, στο.71 – 81 Bonifay κ. α.: Marseille Bonifay Michel, Carre Marie Brigitte, Rigoir Yves, Fouilles à Marseille, les mobiliers (Ier – VIIe siècles ap. J.C.), Paris 1998 Bowden κ. α.: Butrint Bowden W., Hodjes R. Lako, Roman and late antique Butrint: excavations and survey 2000 – 2001, JRA 15 (2002), σελ. 199 – 230 BSA The Annual of The British School At Athens Brock: Siphnos Brock K. J., Mackworth Young G., Excavations in Siphnos, BSA 44 (1949) σελ. 1 – 93 Caradini: Ostia I Caradini. A, Fabricoti E., Gaspari C. κ.α, Ostia I, Le terme del Nuotatore, scavo dell’ ambiente IV, Studi Miscellanei 13, Rome 1968 Coldstream: Knossos Coldstream p. J., The pottery, στο Coldstream N. J., Knossos, the sanctuary of Demeter, Oxford 1972, σελ. 18 – 55 Coldstream: Kastri Coldstream p. J., Trial excavations near Kastri, Deposits of pottery from the settlement, στο Coldstream N. J., Huxley L. G., (επιµ.), Kythera Excavations and Studies, conducted by the University of Pensylvania Museum and The British School at Athens, London 1972, σελ. 77 – 205 Coleman – Abramovitz: Pylos Coleman E. John with a contribution by Abramovitz Katherine, Excavation at Pylos in Elis, Hesperia Supplement XXI, Princeton 1986 Γερούση: Σάµος Γερούση Ευγενία, Κεραµικά Παλαιοχριστιανικών χρόνων από την περιοχή του «Επισκοπείου» Σάµου, Α∆ 47 – 48 (1992 – 1993), Μελέτες, σελ. 251 – 268 Γιαγκάκη: Ένα σύνολο κεραµικής Γιαγκάκη Αναστασία, Ελεύθερνα: Ένα σύνολο κεραµικής του 4ου αι. µ. Χ., in Livadiotti Monica e Simiakaki Ilaria (a 199 cura di) Creta Romana e protobyzantina, atti del congresso internationale, Padova 2004, σελ. 909 – 922 Γούναρη: Κεφαλή Ανδρός Γούναρη Εµανουέλα, Κεφαλή γενειοφόρου ανδρός από τους Φιλίππους (864/96), Μακεδονικά 31(1997 – 1998), σελ. 391 – 397 Γούναρη: Χάλκινο πορτρέτο -, Χάλκινο παιδικό πορτρέτο από τους Φιλίππους, Εγνατία 10(2006), σελ. 145 - 161 Γούναρης: Φίλιπποι 1997 – 1999 Γούναρης Γ. Γεώργιος, Πανεπιστηµιακή ανασκαφή Φιλίππων 1997 – 1999, ψηφιδωτό δάπεδο µε παράσταση αρµατοδροµίας και άλλα ευρήµατα, Εγνατία 5(2000), σελ. 323 – 356 Γούναρης: Φίλιπποι 2000 – 2002 -, Πανεπιστηµιακή ανασκαφή Φιλίππων 2000 – 2002, οι νότιοι και δυτικοί τοµείς της νησίδας του υαλουργείου και η Πάροδος, Εγνατία 7(2003), σελ. 353 – 367 Γούναρης: Φίλιπποι 2003 – 2005 -, Πανεπιστηµιακή ανασκαφή Φιλίππων 2003 – 2005, Εγνατία 10(2006), σελ. 271 – 292 Γούναρης, Βελένης: Φίλιπποι Γούναρης Γ., Βελένης Γ., Πανεπιστηµιακή ανασκαφή 1988 – 1999 Φιλίππων 1988 – 1996, ΑΕΜΘ 10(1996), σελ. 719 – 731 Γούναρης, Βελένης: Φίλιπποι 1993 -, Πανεπιστηµιακή Ανασκαφή Φιλίππων 1993, ΑΕΜΘ 7 (1993), σελ. 531 – 340 Di Caprio: La ceramica Cuomo Di Caprio pinina, La ceramica in Archaeologia, antiche tecniche di lavoracione e moderni metodi d’ indagine, Roma 1988 Dello Preite: Ceramica fine Dello Preite Anachiara., Le importazioni di ceramica fine a Gortina e a Creta tra il IV e il VII sec. D. C., Annuario 1984, σελ. 177 – 198 Εγνατία Εγνατία, επιστηµονική επετηρίδα της Φιλοσοφικής σχολής, τεύχος τµήµατος Ιστορίας και Αρχαιολογίας Eiwanger: Demetrias Eiwanger Josef, Demetrias IV, Keramic und kleinfunde aus der Damokratia – Basilica in Demetrias, Bonn 1981 Empereur, Picon: un nouvel atelier Empereur J. – Y, Picon M., A propos d’ un nouvel atelier de “Late Roman C”, Figlina 7(1986), σελ. 143 – 146 200 Février: Setif Février Paul – Albert, Fouilles de Setif, Les basiliques chrétiennes du quartier Xord – Ouest, Paris 1965 Fendri: LaSkhira Fendri Mohamed, Basiliques Chrétiennes de La Skhira, Paris 1961 Fulford, Peackock: Carthage Fulford M. G., Peackock D. P. S., Excavations at Carthage: The British Mission, Vol. I, 2, The avenue du Président Habib Bourguida, Salambo: The pottery and other Cerramic Objects from the site. Sheffield 1984 Hautumm: Samos Hautumm Wolfgang, Keramik aus dem tunnel sowie aus zwei benachbarten zisternen, στο Jantzen Ulf, Kienast J. Hermann. Die Wasserleitung des Eupalinos : die Funde, Bonn 2004, σελ. 198 – 339 Hayes: fifth report Hayes W. John, Excavations at Sarachane in Istanbul: Fifth Preliminary Report, with a contribution on a Seventh – Century Pottery Group, Dumbarton Oaks Papers 22(1968), σελ. 201 – 216 Hayes: LRP -, Late Roman Pottery, London 1972 Hayes: flanged bowls -, North African flanged bowls. A problem in fifth century chronology in (edts) Dore J., Greene K., Roman Pottery Studies in Britain and Beyond. Papers presented to John Gillam, Oxford 1977, σελ. 273 – 287 Hayes: LRP supp. -, A supplement to Late Roman Pottery, London 1980 Hayes: Villa Dionysos -, The Villa Dionyssos Excavations, Knossos: The Pottery, BSA 78 (1983), σελ. 97 – 169 Hayes: Saraçhane -, Excavations at Saraçhane in Istanbul, The pottery, vol 2, Princeton 1992 Hayes: Introduction -, Introduction. The study of Roman pottery in the Mediterranean: 23 years after Late Roman Pottery, στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, σελ. 9 - 21 Hayes: Knossos -, Early Christian pottery from Knossos: The 1978 – 1981 finds from the Knossos medical faculty site, BSA 96 (2001), σελ. 431 – 454 201 Heath, Tekkök: Ilion Heath Sebastian, Tekkök Billur, Greek, Roman and Byzantine Pottery at Ilion (Troia), The Study Collection and Cataloged Pottery, 2007 (υπό έκδοση) (κείµενο διαθέσιµο στο δικτυακό τόπο http://classics.uc.edu/troy/grbpottery/.) Hesperia Hesperia, journal of the American School of Classical Studies in Athens Holwerda: Rijksmuseum Holwerda H. J., Het Laat – grieksche en Romeinsche gebruiksaardenwerk uit het Middellandsche – zee – gebied in het Rijksmuseum van Ouheden te Leiden, Gravenhage 1936 Hood: South – West Crete Hood S. F. M., Some Ancient Sites in South – West Crete, BSA 62 (1967), σελ. 47 – 56 Hood: Isles of refuge Hood Siclair, Isles of the refuge in the early Byzantine period, BSA 65(1970), σελ. 36 – 45 Isler: Heraïon Isler Hans Peter, Heraïon von Samos, eine protobyzantinische zisterne, AM 84(1969) σελ. 202 – 230 JRA Journal of Roman Archaeology Καλάβρια, Μπόλη: Αρχαία Αγορά Καλάβρια Βασιλική, Μπόλη Αικατερίνη, Η στρωµατογραφία στην Ανατολική πτέρυγα στο Αδάµ – Βελένη Πολυξένη, Αρχαία Αγορά Θεσσαλονίκης, Πρακτικά διηµερίδας, εργασίες ετών 1989 – 1999, Θεσσαλονίκη 2001, σελ. 39 – 64 Καραγιάννη: Αρχαία Αγορά Καραγιάννη Φλώρα, Κινητά ευρήµατα της πρώτης ανασκαφικής περιόδου, το δείγµα των ετών 1970 – 1973 στο Αδάµ – Βελένη Πολυξένη, Αρχαία Αγορά Θεσσαλονίκης, Πρακτικά διηµερίδας, εργασίες ετών 1989 – 1999, Θεσσαλονίκη 2001 Kenrick: Sidi Khrebish Kenrick M. P., Excavations at Sidi Khrebish Bennghazi, vol. III, the fine pottery, (supplements to Libya antiqua V), Tripoli 1985 Kübler: Keramikos Kübler Karl, Mitteilungen aus dem Kerameikos V, AM 56 (1931), s. 75 - 86 Λαζαρίδης: Νέα Αγχίαλος Λαζαρίδης Παύλος, Ανασκαφαί νέας Αγχιάλου, ΠΑΕ 1965, σελ. 10 – 24 202 Langlotz: Phokaia Langlotz Ernst, Beobachtungen in Phokaia, ΑΑ 1969, σελ. 377 – 385 Lamboglia: terra sigillata chiara Lamboglia pino, Nuove osservationi sulla «terra sigillata chiara», I. Tipi A e B, Rivista di studi liguri 24 (1958), pp. 257 – 330. Lamboglia: Nuove osservationi -, Nuove osservationi sulla «terra sigillata chiara», IΙ. Tipi C e D, Rivista di studi liguri 29 (1963), pp. 145 – 212 Leveau: Caesarea Philippe Leveau, Caesarea de Maurétanie, une ville raomaine et ses campagnes, Roma 1984 Lippolis: Sigillata Orientale Lippolis E., Terra Sigillata Orientale, στο Antonio Di Vita (επιµ.) Gortina V, lo scavo del pretorio (1989 – 1995), i materiali, τόµ. 3, τ. I, Padova 2001 σελ. 26 – 36 Love: Samothrace Love C. Iris, Ceramics, στο Lehmann Williams Phyllis, Samothrace, The Hieron, τόµος 3.2, σελ. 143 – 238 Lund: Hama Lund John, a fresh look at the Roman and Late Roman Fine Wares from the Danish Excavation at Hama, Syria, στο Meyza Henryk and Jolanta Mlynarczyk (επιµ.) Hellenistic and Roman Pottery in the Eastern Mediterarranean – Advances in Scientific Studies, Acts of the II Xieborów Pottery Workshop, σελ. 135 – 162, Warsaw 1995 Loeschcke: Tschandarli Loeschcke S., Die Arbeiten zu Pergamon 1910 – 1911, V. Sigillata – Töpfereien in Tschandarli, AM 37 (1912), σελ. 344 – 407 Mackensen: Resafa Mackensen Michael, Resafa I, Eine befestigte spätantike Anlage vor den Stadtmauern von Resafa, Ausgrabungen und spätantike Kleinenfunde eines Surveys im Umland von Resafa – Sergiupolis, Mainz am Rhein 1984 Mackensen: El Mahrine -, : Die Spätantiken Sigillata und Lampentöpfereien von El Mahrine (Xordtunesien), Studien zur Xordafricaniscen feinkeramic des 4. Bis 7. Jahrunderts, Münchener Beiträge zur Vor – und Fruhgeschichte, Band 50, Munich 1993 Mackensen: Centres of production -, Centres of African red slip ware production in Tunisia from the late 5th to the 7th century στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, σελ. 23 – 39 203 Mackensen: Ceramica sigillata -, Produzione e diffusione della ceramica sigillata Africana nella Tunisia centrale e settentrionale dalla metà del III secolo alla metà del V secolo d. c. στο Mariette De Vos (επιµ.) Archeologia del territorio, metodi materiali prospettive, Medjerda e Adige: Due territori a confronto, Trento 2004, σελ. 131 - 160 Mackensen, Schneider : ARSW Mackensen Michael and Schneider Gerwulf, Production centers of African red slip ware (3rd – 7th c.) in northern and central Tunisia: archaeological provenance and reference groups based on chemical analysis, JRA 15 (2002), σελ. 121 - 158 Maffre: Thasos Maffre Jean – Jacques, Travaux de l’ école Française en 1970, Thasos, Sondaje Niapos, BCH 95 (1971) σελ. 781 – 785 Μακεδονικά Μακεδονικά, σύγγραµµα περιοδικόν της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών Μακροπούλου: Καθηµερινή Ζωή ∆έσποινα Μακροπούλου, στο Παπανικόλα – Μπακιρτζή ∆ήµητρα, Η καθηµερινή Ζωή στο Βυζαντιο, Αθήνα 2002, σελ. 313, Marchetti κ. α. : Nymphée d’ Argos Marchetti Patrick et Kolokotsas Kostas avec une contribution de Abadie – Reynal Catherine, Le Xymphée de l’ agora d’ Argos, fuille, étude architecturale et historique, etudes Peloponnésiennes XI, Paris 1995 Mayet, Picon: Sigillée phocéenne Mayet F., Picon M., Une sigillée phocéenne tardive (Late Roman C), et sa diffusion en occident, Figlina 7 (1986), σελ. 129 – 142 Monacchi: Ceramiche Sigillate Monacchi Daniela, Ceramiche sigillate στο Di Vita Antonio (επιµ.) Gortina I, σελ. 199 – 220 Μπακιρτζής: Αµφίπολη Μπακιρτζής Χαράλαµπος, Ανασκαφή Χριστιανικής Αµφιπόλεως, ΠΑΕ 1988 σελ. 135 – 142 Μπόλη, Σκιαδαρέσης: Αρχαία Αγορά Μπόλη Αικατερίνη, Σκιαδαρέσης Γεώργιος, Η στρωµατογραφία στη νότια πτέρυγα στο Αδάµ – Βελένη Πολυξένη, Αρχαία Αγορά Θεσσαλονίκης, Πρακτικά διηµερίδας, εργασίες ετών 1989 – 1999, Θεσσαλονίκη 2001, σελ. 87 – 104 Noble: Overview poble J. V., An overview of the technology of Greek and related pottery, στο Brigder H.A.G. (επιµ.), Ancient Greek and 204 related pottery, proceedings of the International Vase Symposium in Amsterdam 12 – 15 April 1984, Amsterdam 1984 Ξανθοπούλου: Ίτανος Ξανθοπούλου Μαρία, Παλαιοχριστιανική κεραµική της αρχαίας Ιτάνου, στο Livadiotti Monica e Simiakaki Ilaria (επιµ.) Creta Romana e protobyzantina, atti del congresso internationale, Padova 2004, σελ. 1013 – 1028, ΠΑΕ Πρακτικά της Αρχαιολογικής Εταιρίας Papadopoulos: Λάσανα Papadopoulos K. John, Λάσανα, tuyerres and kiln firing supports, Hesperia 61, 1992 σελ. 203 – 221 Papadopoulos: Torone -, The pottery of the Roman Period, στο Jones, Olwen Tudor, Papadopoulos K. John, Cambitoglou Alexander (επιµ.) Torone I, the excavations of 1975, 1976 and 1978, part 2, σελ. 515 – 646 Παπαζάχος, – ου: Σεισµοί Παπαζάχος Βασίλης, Παπαζάχου Αικατερίνη, Οι σεισµοί της Ελλάδος, Θεσσαλονίκη 2002 Μπακιρτζή: Τριποδίσκοι Παπανικόλα - Μπακιρτζή ∆ήµητρα, Τριποδίσκοι ψησίµατος των βυζαντινών και µεταβυζαντινών αγγείων, στο Αµητος, τιµητικός τόµος για τον καθηγητή Μανόλη Ανδρόνικο, Θεσσαλονίκη 1987σελ. 641 – 668 Papanikolaoy: Céramiques Romaines Papanikolaou – Christensen Aristea, Les céramiques Romaines et Byzantines, στο Papanikolaou Christensen Aristea, Thomsen Rudi, Gunhild Ploug (επιµ.), Hama fouilles et recherches 1931 – 1938 III3, The Graeco – Roman objects of clay, the coins and the necropolis, Copenhague 1986, σελ. 7 - 31 Peackock κ. α.: Central Tunisia Peackock D. P. S., Bejaoui F. and Lazreg p. Ben., Roman Pottery Production in central Tunisia, JRA 3, 1990, σελ. 59 – 84 Pérez Bonet: San Vecente María de los Ángeles Pérez Bonet, El vertedero y la necropolis tardíos de la San Vecente (Puerto de Mazarrón, Murcia), Memorias de Arqueología 6 (1991), σελ .242 - 249 Petridis: Delphes Petridis Platon, La céramique paléocrétienne de Delphes, (Thesè de Doctorat), Paris 1995 Πέτσας: Σύµπλεγµα Γαλερίου Πέτσας Φ., Α∆ 21 (1996) χρονικά, Μακεδονία, Θεσσαλονίκη, Ανακτορικόν σύµπλεγµα Γαλερίου, σ. 331 – 334 205 Πέτσας: Πανεπιστηµιούπολη -, Α∆ 21 (1996) χρονικά, Μακεδονία, Θεσσαλονίκη, Ανασκαφή πανεπιστηµιουπόλεως Θεσσαλονίκης, σ. 334 – 340 Πέτσας: Οικ. Σ. Γεωργιάδου -, Α∆ 22, (1967) χρονικά, Αρχαιότητες και µνηµεία κεντρικής Μακεδονίας, Οικ. Σ. Γεωργιάδου, σελ. 393 – 396 Πέτσας: Παλατιανό -, Χρονικά Αρχαιολογικά, Νοµός Κιλκίς, Παλατιανό, Μακεδονικά 9 (1969), σελ. 179 – 181 Pickersgill, Roberts: Sparta Clare Pickersgill and Paul Roberts, New light on Roman Sparta: Roman pottery from the Sparta Theater and Stoa, BSA 98 (2003) σελ. 549 – 598 Πούλου: Βυζαντινή κεραµική Πούλου – Παπαδηµητρίου Ναταλία, Βυζαντινή κεραµική από τον ελληνικό νησιωτικό χώρο και από την Πελοπόννησο (7ος – 9ος αι.): Μια πρώτη προσέγγιση, στο Κούντουρα – Γαλάκη Ελεωνόρα (επιµ.), Οι σκοτεινοί αιώνες του Βυζαντίου, Αθήνα 2001, σελ . 231 – 266 Poulou – Papadimitriou: Samos Poulou – Papadimitriou pathalie, Samos paléocrétienne: L’ apport de materiel archeologique, (Thesè pour le doctorat), Paris 1985 Poulter: Louloudies Poulter G. A, Field survey at Louloudies: a new late Roman fortification in Pieria, BSA 93 (1998), σελ. 463 – 512 Rizzo: Sigillata Africana Rizzo Maria Antonietta, Terra sigillata Africana, στο Antonio Di Vita (επιµ.) Gortina V, lo scavo del pretorio (1989 – 1995), i materiali, τόµ. 3, τ. I, Padova 2001 σελ. 40 – 54. Rizzo: LRC -, Terra sigillata LRC, στο Antonio Di Vita (επιµ.) Gortina V, lo scavo del pretorio (1989 – 1995), i materiali, τόµ. 3, τ. I, Padova 2001 σελ. 55 – 64. Reynolds: Western Mediterranean Reynolds Paul, Trade in the Western Mediterranean, AD 400 – 700: The ceramic evidence, BAR international series 604, Oxford 1995 Robinson: Chronology Robinson S. Henry, The Athenian Agora, vol. V, Pottery of the Roman Period, Chronology, New Jersey 1959 Sackett: Knossos Sackett H. L., Knossos from Greek city to Roman colony, excavations at the Unexplored Mansion II, Oxford 1992 206 Sagui: Sperlonga Sagui Lucia, Ceramica Africana dalla «Villa di Tiberio» a Sperlonga, MEFRA 92 (1980) σελ. 471 – 544 Sagui: Crypta Balbi -, Il deposito della Crypta Balbi: una testimonianza imprevedibile sulla Roma del VII secolo?, στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, σελ. 305 – 330 Sanders: Panayia field Sanders Guy, A late roman bath at Corinth: Excavations in the Panayia field, 1995 – 1996, Hesperia 68 (1999), σελ. 441 – 480 Sanders κ. α.: Corinth, manual Sanders D. R. G., Bookidis p., Williams K. C. II and Rohn A., Corinth Excavations, archaeological site manual, 2002 (κείµενο διαθέσιµο στο διαδύκτιο) Schäfer: Terra sigillata Schäfer J., Terra sigillata aus Pergamon, ΑΑ 1962, σελ. 778 – 802 Scheibler: Ελληνική κεραµική Scheibler Ingeborg, Ελληνική κεραµική, παραγωγή, εµπόριο και χρήση των αρχαίων ελληνικών αγγείων, Αθήνα 1992 Schneider: Samos Schneider M. Alfons, Samos in frühchristlicher und byzantinischer zeit, AM 54(1929), σελ. 97 – 141 Schuring: San Sisto Vechio Schuring M. Josine, Terra sigillata Africana from the San Sisto Vechio in Rome, Babesch 63, 1988, σελ. 1 – 68 Shkodra: Durës Shckodra Brikena, Ceramics from Late Roman Contexts in Durrës, BSA 101 (2006), σελ. 427 – 457 Simpson, Lazenby: Dodecanese Simpson R. H., Lazenby J. F., Notes from the Dodecanese III, BSA 68(1973), σελ. 127 – 179 Sutton κ. α.: Gazeteer Sutton F. R. Jr., Cherry F. J., Davis L. J., and Mantzourani E. (with Appendixes by Mantzourani E. and Missitzis L., Gazetteer of Archaeological Sites, στο Cherry F. J., Davis L. J., and Mantzourani (επιµ.) E. Landscape Archaeology as Long term history, Xorhtern Keos in the Cycladic Islands, from Earliest Settlement until Modern Times, Los Angeles 1991, σελ. 69 – 162 Thompson: Athenian Agora 1948 Thompson A. H., Excavation in the Athenian Agora: 1948, Hesperia 18 (1949), σελ. 211 – 229 207 Tomber: 1982 – 1983 excavations Tomber S. R., Pottery from the 1982 – 1983 excavations, στο Humphrey H. J. (επιµ.) The circus and a Byzantine cemetery at Carthage, vol. I, Michigan 1988 Tortorella: Ceramica Fine Tortorella Stefano, La ceramica fine da mensa Africana dal IV al VII secolo D. C., στο Giardina Andrea (επιµ.), Società Romana e impero tardoantico III, Le merci gli insediamenti, Rome 1986, σελ. 211 – 225 Tortorella: La sigillata Africana -, La sigillata Africana nel VI e nel VII secolo d. C.: problemi di cronologia e distributione , στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, 41 – 69 Τριβυζαδάκη: Νησίδα 4 Τριβυζαδάκη Αγγελική, Η κεραµική της οικοδοµικής νησίδας 4 στην παλαιοχριστιανική πόλη των Φιλίππων, (∆ιδακτορική ∆ιατριβή), Θεσσαλονίκη 2005 Technau: Heraion Technau Werner, Griechische keramik im Samischen Heraion, AM 54 (1929), σελ. 6 – 64 Unterkircher: Samos Unterkircher Elisabeth, Terra sigillata aus dem Heraion von Samos, AM 98 (1983) σελ. 173 - 214 Vogt: Byzantine Pottery Vogt Christine, The Early Byzantine pottery στο Θέµελης Πέτρος (επιµ.), Πρωτοβυζαντινή Ελεύθερνα, Τοµέας Ι, Ρέθυµνο 2000, τ. ΙΙ, σελ. 37 – 201 Volpe κ. α.: Villa di Agnuli Volpe Giulio, Casavola Lucia, D’ Aloia Filomena, Pietropaolo Lisa, Le ceramiche tardoantiche della villa di Agnuli, στο Sagui Lucia (επιµ.), Ceramica in Italia VI – VII secolo, Atti del convegno in onore di John Hayes, Roma 11 – 13 Maggio 1995, Firenze 1998, σελ. 723 – 734 Waagé: Roman Pottery Waagé O. Frederick, The Roman and Byzantine pottery, Hesperia 2 (1933), σελ. 279 – 328 Waagé: Antioch Waagé O. Frederick, Hellenistic and roman tableware of North Syria, στο Waagé O. Frederick Antioch-on-the-Orontes IV, part one, Ceramics and Islamic coins, σελ. 1 - 60 Princeton 1948 Walter: Kladeos Walter Hans, Der archäologische Befund, στο Kunze Emil (επιµ.), Bericht uber die ausgrabungen in Olympia VI, Berlin 1985, σελ. 41 – 74 208 Williams: Anemurium Williams Caroline, Anemurium, The Roman and early Byzantine pottery, Belgium 1989 Williams: Corinth 1981 Williams K. Charles II and Zervos Orestes, Corinth 1981, east of the theater, Hesperia 51 (1982), σελ. 115 – 163 Williams: Corinth 1982 Williams K. Charles II and Zervos Orestes, Corinth 1982, east of the theater, Hesperia 52 (1983), σελ. 1 – 47 Williams: Corinth 1984 Williams K. Charles II and Zervos Orestes, Corinth 1984, east of the theater, Hesperia 54 (1985), σελ. 1 – 47 Warner – Slane: Demeter and Kore Warner - Slane Kathleen, The Sanctuary of Demeter and Kore, the roman pottery and lamps, New Jersey 1990 Warner – Slane, Sanders: Corinth Warner - Slane Kathleen and Sanders D. R. Guy, Corinth: Late Roman Horizons, Hesperia 74 (2005), σελ. 243 – 297 Χαλκιά: Χριστός ¨Επί βασιλίσκον¨ Ευγενία Χαλκιά, Ο χριστός «Επί βασιλίσκον» σε ενσφράγιστο πήλινο πινάκιο, ∆ελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρίας, 1998 – 1999, σελ. 253 – 257 Χαριτωνίδης: Μυτιλήνη Χαριτωνίδης Σεραφείµ, Ανασκαφαί Μυτιλήνης, ΠΑΕ 1961, σελ. 207 – 214 Yangaki: Eleutherna Yangaki G. Anastasia, La ceramique des IVe – VIIIe siecles ap. J. – C. d’ Eleutherna : sa place en Crete et dans basin egeen. Athènes 2005 209 Παράρτηµα Ι, γραφήµατα 4 τύποι H a y e s και Lo e s c h c k e 3 L19 2 1 L26 0 10 20 30 40 50 60 70 80 Γράφηµα 1, κατανοµή των αγγείων Çandarli ανά τύπο Α∆ΙΑ/ΣΤΑ 10C 10B 10A 5B 3H 3G 3F 3E 3D τύποι Ha y e s 3C 3B 3A 3/4 2C 2B 2A 2 1D 1C 1B 1A 0 10 20 30 40 50 60 Γράφηµα 2, κατανοµή των αγγείων της Φώκαιας ανά τύπο 210 Α∆ΙΑ/ΣΤ Α 109C 109A 105C 105B 105A 104C 104B 104A 88/99 99C 99B 99A 97 93B 93A 91C 91Β 88 75 τύποι Ha y e s 75 73 72 70 69 68 67 64 62Β 62Α 61Β 61Α/Β 61Α 60 59Β 59Α 58Β 58Α 53Β 50Β 50Α/Β 50Α 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 Γράφηµα 3, κατανοµή των βορειοαφρικανικών αγγείων ανά τύπο 211 23% 32% 45% Çandarli Φώκαια Β. Αφρική Γράφηµα 4 1% 27% 59% 13% -200 200 - 400 400 - 500 500 - 720 Γράφηµα 5 κατανοµή της κεραµικής ανά περίοδο 212 22% προ του 400 µετά το 400 78% Γράφηµα 6, κατανοµή κεραµικής Φώκαιας πρίν και µετά το 400 39% πριν το 400 µετά το 61% Γράφηµα 7, κατανοµή κεραµικής Βορείου Αφρικής πρίν και µετά το 400 213 Παράρτηµα ΙΙ, Ευρετήριο γεωγραφικών όρων (Έχουν εξαιρεθεί γενικοί όροι όπως Μ. Ασία, Ευρώπη, Μεσόγειος αλλά και ειδικότεροι όπως Β. Αφρική, Πέργαµος, Φώκαια, Çandarli, Φίλιπποι κ. α. που απαντούν σε µεγάλη έκταση του κειµένου) Bord el Jerbi 120, 133, 143,148,151,161,169,173,182 El Ala 119 El Fahs 120, 143, 183, 187 El Mahrine 120,133, 143, 148, 151, 161, 169, 172, 177, 182 Henchir el Biar 120, 133, 143, 151, 169, 172, Henchir el Gallal, Chougafiya 143, 166, 177 Henchir el Guellal, Djilma 119,121, 126, 133, 141, 148, 158, 160, 161, 164, Henchir el Guellal, Madje 148 Henchir Es Srira 121, 141, 143, 155, Henchrir ech Choggaf 169 Ksar el Guellal 164 Medjerda (ποταµός) 120, 136, 151, 164, Nabeul 131 Oudhna 120, 143, 174, 177, 178, 183, 187, Pheradi Maius 120, 149, Sétif 169 Sidi Aich 121, 141, 155, 169, Sidi Khalifa 120, 143, 151, 166, 169, 183, Sidi Marzouk Tounsi 119, 131, 133, 141, 143, 151, 155, 157, 160, 161, 164, Sidi Zahrouni 126, 131, 143, Sperlonga 131, 132, 157, 168, 170, Zaghouan 120, 143, 187, Άγιος Γεώργιος (Ιτέα) 188 Άγιος Γεώργιος (Κρήτη) 183 Άγιος Ευστράτιος (Κρήτη) 152, 188, Άγιος Σάββας (Κρήτη) 80, 188, Αθήνα 5, 21, 26, 31, 41, 57, 65, 80, 104, 108, 127, 132, 134, 137, 142, 144, 148, 152, 158, 160, 161, 163, 165, 167, 170, 173, 175, 177, 183, 188, Αίγυπτος 5 Αλγερία 118, 169, Αµφίπολη 31, 81, Άργος 21, 26, 31, 41, 57, 65, 80, 107, 127, 132, 137, 142, 144, 152, 167, 170, 175, 177, 183, 188, 191, Αστυπάλαια 80 Αψηθιά 188 Βαλκάνια - Βαλκανική 25, 31, 41, 57, 65, 79, 104, 107, 126, 132, 137, 144, 148, 149, 152, 155, 160, 161, 167, 170, 177, 183, Βόλος (βλ. ∆ηµητριάδα) Βρετανία 51, 65, 80, 107, 118, 152, Γόρτυνα 21, 26, 31, 56, 57, 65, 80, 104, 107, 126, 134, 137, 141, 144, 150, 152, 157, 214 158, 165, 167, 170, 173, 175, 177, 183, 188, 191, Γρύνιο 19, 51, 55, ∆ελφοί 57, 81, 127, 132, 134, 137, 144, 152, 158, 167, 177, 183, 188, 191, ∆ήλος 80, 177, ∆ηµητριάδα 31, 41, 81, 127, 177, 183, Ελεύθερνα 31, 41, 54, 55, 80, 104, 107, 126, 134, 137, 144, 152, 156, 161, 170, 173, 175, 183, 188, 191, Εµποριό βλ. Χίος Εύξεινος Πόντος 16, 51, 80, 107, 136, 126 Ηράκλειο 141, 144, Θάσος 21, 26, 31, 41, 57, 65, 81, 108, 127, 152, 156, 183, 188, 191, Θεσσαλονίκη 31, 57, 65, 81, 108, 127, 137, 144, 152, 170, 175, 177, 188, Ιβηρική 79 Ιταλία - Ιταλική χερσόνησος 16, 50, 51, 57, 65, 79, 104, 107, 117, 136, 144, 148, 149, 155, 157, 158, 163, Ίτανος 80, 104, 107, 127, 134, 137, 144, 148, 150, 152, 163, 165, 170, 183, 188, 191, Καρχηδόνα 118, 191 Καστέλι Κισσάµου 57, 80, 107, 127, 144, 152, 173, 188, 191, Κεγχρεές 21, 26, 31, 41, 80, 108, 177, 183, 188, Κέος 31, 80, 107, 132, 137, 144, 152, 156, 177, 183, 188, Κέρκυρα 31, 65, 80, 134, 137, Κιλκίς 41 Κνωσός 21, 26, 31, 41, 57, 65, 80, 104, 107, 127, 134, 137, 144, 150, 170, 175, 177, 188, 191, Κόρινθος 21, 26, 31, 41, 57, 65, 80, 108, 127, 132, 137, 144, 148, 150, 152, 157, 165, 170, 177, 183, 188, 191, Κύθηρα 80, 108, 144, 152, 170, 177, 183, 188, Κύπρος 5 Κυρηναϊκή 16, 25, 31, 41, 57, 65, 79, 104, 107, Κως 80 Λασσάια (Κρήτη) 188 Λέρος 80 Λέσβος βλ. Μυτιλήνη Λέχαιο 104, 177, 183, Λήµνος 41 Λιβύη 118 Λουλουδιές (Πιερία) 65, 81, 108, 177, 183, Μασσαλία 155, 163 Μάταλα 65, 80, 107, 137, 141, 144, 152, 170, 183, 191, Μεδεών (Αιτωλοακαρνανία) 183 Μυτιλήνη 16, 21, 26, 41, Νέα Αγχίαλος 81, 132, 183, 215 Ολούς (Κρήτη) 182 Ολυµπία 31, 127, 144, Παλαιά Φώκαια Αναβύσσου 183 Παναγία (Κρήτη) 80, 152, Πατσιανός (Κρήτη) 80, 173, Πιτάνη 16 Πόρτο Ράφτι 108 Πόρτο Χέλι 188 Πορτογαλία 104 Πύλος 31, 152, Ρηνανία 137, 175, Ρήνος (ποταµός) 118 Ρόδος 80, 127, Σάµη (Κεφαλονιά) 80, 177, 188, Σαµοθράκη 31 Σάµος 26, 31, 80, 107, 127, 137, 142, 144, 170, 183, 188, 191, Σαντορίνη 134 Σαρδηνία 157, 163, Σίφνος 31, 41, 65, 80, 104, 127, 137, Σκωτία 183 Σπάρτη 21, 26, 31, 80, 127, 132, 134, 137, 144, 152, 167, 170, 175, 177, 183, 188, Συρία 79 Τορώνη 2126, 31, 41, 57, 65, 81, 104, 108, 127, 132, 137, 144, 152, 160, 161, 165, 167, 170, 173, 183, 188, Χανιά 127, 173, Χίος 31, 41, 57, 80, 107, 183, 188, Ψείρα 107, 183, 188, 191, 216 Παράρτηµα ΙΙΙ, Κατόψη Κάτοψη της οικοδοµικής νησίδας του Υαλουργείου µε τον χρησιµοποιούµενο κάναβο (2007) 217 Παράρτηµα ΙV, χάρτες Χάρτης του ευρύτερου µεσογειακού χώρου µε τις θέσεις των κέντρων παραγωγής που µας απασχολούν Χάρτης µε θέσεις σηµαντικές για τη µελέτη της υστερορωµαϊκής κεραµικής (Reynolds: Western Mediterranean εικ. 1) 218 Θέσεις των κυριώτερων εντοπισµένων εργαστηρίων βορειοαφρικανικής κεραµικής (Mackensen, Schneider : ARSW, εικ. 1) Εργαστήρια κεραµικής και σύγχρονες πόλεις στη ζώνη της κεντρικής Τυνησίας (Peackock κ. α.: Central Tunisia εικ. 1) 219 Παράρτηµα V (εικόνες) Εικ. 1, η οικοδοµική νησίδα του Υαλουργείου, άποψη από την Ακρόπολη (2006) Γραφική αποκατάσταση της κάτοψης του αρχαιότερου κτηρίου της νησίδας 220 Εικ. 3, σκηνή αρµατοδροµια από τα ψηψιδωτά του Εικ. 4, Χάλκινο παιδικό πορτρέτο βόρειου προθαλάµου (αρχείο πανεπιστηµιακής από τους Φιλίππους (Γούναρη: Χάλκινο ανασκαφής Φιλίππων) πορτρέτο, εικ. 4) Εικ. 5, Ο µεγάλος υαλουργικός κλίβανος (2008) Εικ. 6, Στηρίγµατα µε τη µορφή µικρών δίσκων (Papadopoulos: Λάσανα εικ. 8) Εικ. 7, αποκατάσταση τρόπου στοίβαγµατος Εικ. 8, εύρηµα από εργαστηριακό αποθέτη πινακίων από την παραγωγή της Φώκαιας στη Φώκαια (Langlotz: Phokaia, εικ. 5) 221 222 ΦΩΤ. 1 1 2 1.1 2.1 1.2 3 1.3 3.1 1.4 3.2 ΦΩΤ. 2 4 6 4.1 6.1 4.2 6.2 5 7 5.1 8 ΦΩΤ. 3 9 12.2 10 12.3 11 13 12 13.1 12.1 13.2 ΦΩΤ. 4 13.3 17.1 14 17.2 15 18 16 18.1 17 18.2 ΦΩΤ. 5 18.3 22.1 19 23 20 23.1 21 24 22 24.1 ΦΩΤ. 6 25 25.5 25.1 26 25.2 26.1 25.3 26.2 25.4 27 ΦΩΤ. 7 27.1 29.1 27.2 30 28 30.1 28.1 30.2 29 30.3 ΦΩΤ. 8 31 34 32 34.1 32.2 34.2 32.3 34.3 33 35 ΦΩΤ. 9 36 39 36.1 40 36.2 40.1 37 40.2 38 41 ΦΩΤ. 10 41.1 45 42 45.1 43 46 43.1 47 44 48 ΦΩΤ. 11 48.1 53 49 53.1 50 54 51 54.1 52 55 ΦΩΤ. 12 55.1 56.3 55.2 56.4 56 57 56.1 57.1 56.2 57.2 ΦΩΤ. 13 57.3 59.1 58 59.2 58.1 60 58.2 61 59 61.1 ΦΩΤ. 14 61.2 62.2 61.3 63 61.4 64 62 65 62.1 65.1 ΦΩΤ. 15 66 69 66.1 70 67 71 67.1 72 68 73 ΦΩΤ. 16 74 76.1 74.1 77 75 78 75.1 79 76 79.1 ΦΩΤ. 17 79.2 82 79.3 82.1 80 83 80.1 83.1 81 84 ΦΩΤ. 18 85 88 85.1 89 86 90 87 91 87.1 92 ΦΩΤ. 19 93 95.1 94 95.2 94.1 95.3 94.2 95.4 95 95.5 ΦΩΤ. 20 95.6 97.2 95.7 98 96 98.1 97 99 97.1 99.1 ΦΩΤ. 21 99.2 101.3 100 102 101 103 101.1 104 101.2 105 ΦΩΤ. 22 106 109.1 107 110 107.1 110.1 108 111 109 111.1 ΦΩΤ. 23 111.2 116 112 117 113 117.1 114 118 115 118.1 ΦΩΤ. 24 119 123 119.1 124 120 125 121 125.1 122 126 ΦΩΤ. 25 127 131 128 132 128.1 133 129 134 130 134.1 ΦΩΤ. 26 134.2 138 135 139 136 140 137 141 137.1 142 ΦΩΤ. 27 142.1 146.1 143 146.2 144 147 145 148 146 148.1 ΦΩΤ. 28 148.2 152 149 153 149.1 153.1 150 154 151 155 ΦΩΤ. 29 156 159 156.1 160 157 160.1 158 161 168.1 162 ΦΩΤ. 30 162.1 166.1 163 167 164 167.1 165 168 166 168.1 ΦΩΤ. 31 169 172.1 169.1 172.3 170 173 171 174 172 175 ΦΩΤ. 32 176 181 177 182 178 183 179 184 180 184.1 ΦΩΤ. 33 185 188.1 186 189 186.1 189.1 187 190 188 191 ΦΩΤ. 34 192 197 193 198 194 199 195 200 196 201 ΦΩΤ. 35 202 206 203 207 204 208 204.1 209 205 210 ΦΩΤ. 36 211 216 212 217 213 217.1 214 218 215 219 ΦΩΤ. 37 220 223.1 221 224 222 225 222.1 226 223 226.1 ΦΩΤ. 38 227 232 228 233 229 234 230 234.1 231 235 ΦΩΤ. 39 236 240 237 240.1 237.1 240.2 238 241 239 242 ΦΩΤ. 40 243 247 244 247.1 244.1 247.2 245 248 246 249 ΦΩΤ. 41 250 254 250.1 254.1 251 255 252 256 253 257 ΦΩΤ. 42 258 263 259 264 260 264.1 261 265 262 266 ΦΩΤ. 43 267 270.1 267.1 271 268 272 269 272.1 270 273 ΦΩΤ. 44 273.1 276 274 277 274.1 278 274.2 279 275 279.1 ΦΩΤ. 45 279.2 283 280 284 281 285 282 286 282.1 287 ΦΩΤ. 46 287.1 291 288 291.1 289 292 289.1 293 290 294 ΦΩΤ. 47 294.1 297 294.2 297.1 294.3 298 295 299 296 299.1 ΦΩΤ. 48 300 305 301 306 302 307 303 308 304 309 ΦΩΤ. 49 309.1 313 310 314 311 315 311.1 316 312 317 ΦΩΤ. 50 318 323 319 323.1 320 324 321 324.1 322 325 ΦΩΤ. 51 326 331 327 332 328 333 329 333.1 330 333.2 ΦΩΤ. 52 333.3 337.1 334 337.2 335 337.3 336 337.4 337 337.5 ΦΩΤ. 53 338 340 338.1 341 338.2 341.1 338.3 342 339 342.1 ΦΩΤ. 54 342.2 345 342.3 346 343 347 343.1 347.1 344 348 ΦΩΤ. 55 349 351 349.1 351.1 349.2 352 349.3 352.1 350 353 ΦΩΤ. 56 353.1 354.2 353.2 354.3 353.3 355 354 356 354.1 356.1 ΦΩΤ. 57 356.2 361 357 362 358 363 359 363.1 360 364 ΦΩΤ. 58 365 368.2 366 368.3 367 368.4 368 368.5 368.1 368.6 ΦΩΤ. 59 368.7 372 369 373 369.1 373.1 370 374 371 375 ΦΩΤ. 60 376 381 377 382 378 383 379 384 380 384.1 ΦΩΤ. 61 385 389 386 390 386.1 391 387 392 388 393 ΦΩΤ. 62 394 398 395 399 396 399.1 396 400 397 401 ΦΩΤ. 63 402 406 403 406.1 404 407 404.1 408 405 408.1 ΦΩΤ. 64 409 414 410 415 411 416 412 417 413 417.1 ΦΩΤ. 65 418 422 418.1 422.1 419 423 420 424 421 425 ΦΩΤ. 66 425.1 429.1 426 430 427 431 428 432 429 432.1 ΦΩΤ. 67 433 436 434 437 434.1 438 435 439 435.1 ΠΙΝ. 1 1 6 2 7 3 8 4 9 5 10 ΠΙΝ. 2 11 16 12 17 13 18 14 19 15 20 ΠΙΝ. 3 21 26 22 27 23 28 24 29 25 30 ΠΙΝ. 4 31 36 32 37 33 38 34 39 35 40 ΠΙΝ. 5 41 46 42 47 43 48 44 49 45 50 ΠΙΝ. 6 51 56 52 57 53 58 54 59 55 60 ΠΙΝ. 7 61 66 62 67 63 68 64 69 65 70 ΠΙΝ. 8 71 76 72 77 73 78 74 79 75 80 ΠΙΝ. 9 81 86 82 87 83 88 84 89 85 90 ΠΙΝ. 10 91 96 92 97 93 98 94 99 95 100 ΠΙΝ. 11 101 106 102 107 103 108 104 109 105 110 ΠΙΝ. 12 111 116 112 117 113 118 114 119 115 120 ΠΙΝ. 13 121 126 122 127 123 128 124 129 125 130 ΠΙΝ. 14 131 136 132 137 133 138 134 139 135 140 ΠΙΝ. 15 141 146 142 147 143 148 144 149 145 150 ΠΙΝ. 16 151 156 152 157 153 158 154 159 155 160 ΠΙΝ. 17 161 166 162 167 163 168 164 169 165 170 ΠΙΝ. 18 171 176 172 177 173 178 174 179 175 180 ΠΙΝ. 19 181 186 182 187 183 188 184 189 185 190 ΠΙΝ. 20 191 196 192 197 193 198 194 199 195 200 ΠΙΝ. 21 201 206 202 207 203 208 204 209 205 210 ΠΙΝ. 22 211 216 212 217 213 218 214 219 215 220 ΠΙΝ. 23 221 226 222 227 223 228 224 229 225 230 ΠΙΝ. 24 231 236 232 237 233 238 234 239 235 240 ΠΙΝ. 25 241 246 242 247 243 248 244 249 245 250 ΠΙΝ. 26 251 256 252 257 253 258 254 259 255 260 ΠΙΝ. 27 261 266 262 267 263 268 264 268 265 269 ΠΙΝ. 28 270 275 271 276 272 277 273 278 274 279 ΠΙΝ. 29 280 286 281 287 282 288 283 289 285 290 ΠΙΝ. 30 291 296 292 297 293 298 294 299 295 300 ΠΙΝ. 31 301 306 302 307 303 308 304 309 305 310 ΠΙΝ. 32 311 316 312 317 313 318 314 319 315 320 ΠΙΝ. 33 321 326 322 327 323 328 324 329 325 330 ΠΙΝ. 34 331 336 332 337 333 338 334 339 335 340 ΠΙΝ. 35 341 346 342 347 343 348 344 349 345 350 ΠΙΝ. 36 351 356 352 357 353 358 354 359 355 360 ΠΙΝ. 37 361 366 362 367 363 368 364 369 365 370 ΠΙΝ. 38 371 376 372 377 373 378 374 379 375 380 ΠΙΝ. 39 381 386 382 387 383 388 384 389 385 390 ΠΙΝ. 40 391 396 392 397 393 398 394 399 395 400 ΠΙΝ. 41 401 406 402 407 403 408 404 409 405 410 ΠΙΝ. 42 411 416 412 417 413 418 414 419 415 420 ΠΙΝ. 43 421 426 422 427 423 428 424 429 425 430 ΠΙΝ. 44 431 436 432 437 433 438 434 439 435 Ó× 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ó× 2 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Ó× 3 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Ó× 4 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 Ó× 5 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 Ó× 6 62 63 64 65 66 67 68 69 Ó× 7 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ó× 8 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 Ó× 9 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 Ó× 10 103 104 105 106 107 108 109 110 111 Ó× 11 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 Ó× 12 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Ó× 13 132 133 134 135 136 137 138 139 140 Ó× 14 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 Ó× 15 151 152 153 474 154 155 156 157 158 159 160 161 162 Ó× 16 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 Ó× 17 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 Ó× 18 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 Ó× 19 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 Ó× 20 206 207 208 209 210 211 212 213 214 215 Ó× 21 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 Ó× 22 226 227 228 229 230 231 232 233 234 235 236 Ó× 23 237 238 239 240 241 242 243 244 245 Ó× 24 246 247 248 249 250 251 252 253 254 255 Ó× 25 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 Ó× 26 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 Ó× 27 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289 290 291 Ó× 28 292 293 294 295 296 297 298 299 300 Ó× 29 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 311 Ó× 30 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 323 324 Ó× 31 325 326 327 328 329 330 333 334 335 336 337 338 Ó× 32 339 340 341 342 343 344 345 346 347 Ó× 33 348 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 Ó× 34 359 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369 Ó× 35 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379 Ó× 36 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389 390 391 392 Ó× 37 393 394 395 396 397 398 399 400 401 402 403 404 405 Ó× 38 406 407 408 409 410 411 412 413 Ó× 39 414 415 416 417 418 419 420 421 422 423 Ó× 40 424 425 426 427 428 429 430 431 432 ÓX 41 433 434 435 ÓX 42 169 170 171 320 321 326 327 328 ÓX 43 329 331 366 387 425 436 437 438 439