(PDF) Makale-Ahilik

EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ Kâzım B. ÖZKARDAŞ* Adalet ÇAKIR** Ali CANÇELİK*** Makale Bilgisi Makale TŸrŸ: Araştõrma Makalesi, Geliş Tarihi: 12 Aralõk 2025, Kabul Tarihi: 23 Şubat 2026, Yayõn Tarihi: 31 Mart 2026, Atõf: …zkardaş, K‰zõm B. ‚akõr, Adalet. Can•elik, Ali. ÒEkmek Teknesi Dizisindeki Nusret Karakterinde Ah”lik Temsilinin AnaliziÓ. Dinbilimleri Akademik Araştõrma Dergisi 26/1 (Mart 2026): 573-601. DOI: 10.33415/daad.1840905 õõõ …z Bu •alõşmanõn amacõ, Ekmek Teknesi dizisindeki Nusret karakterinin taşõdõğõ Ah”liğe dair değerleri, KŸltŸrel ‚alõşmalar ekolŸnŸn temsil yšntemiyle analiz etmektir. Nusret İsl‰mÕõn bir yorumu olan tasavvuf ve Ah”liğin bir•ok unsurunu Ÿzerinde taşõyan bir karakterdir. Bu yšnŸyle, senaryolu bir TŸrk dizisinde din” gšstergelerin a•õk•a yer aldõğõ ilk kurgu karakterlerden olma šzelliğine sahiptir. Bu unsurlar, KŸltŸrel ‚alõşmalar ekolŸnce belirlenmiş iki yšntemle incelenecektir. İlki Ferdinand de SaussureÕden hareketle geliştirilen gšstergebilimsel yšntem, ikincisi ise Michel FoucaultÕun šncŸlŸğŸnde oluşturulmuş sšylem analizidir. Bu analizler aracõlõğõyla Nusret karakteri, modern bir Ah” şeyhi olarak okunmuştur. Bu karakter aracõlõğõyla icr‰ edilen din temsili, gŸnŸmŸz senaryolu TŸrk dizilerine šrneklik teşkil edebilecek šzelliklere sahiptir. Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi, Tasavvuf ve Ah”lik, KŸltŸrel ‚alõşmalar, Gšstergebilimsel Analiz, Sšylem Analizi, TŸrk Dizisi. * ** *** Sorumlu yazar, Arş. Gšr., Kocaeli †niversitesi, İlahiyat FakŸltesi, İslam Tarihi ve Sanatlarõ BšlŸmŸ, İslam Tarihi Anabilim Dalõ, Kocaeli/TŸrkiye,

, Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-1596-5708, Katkõ oranõ: %40. Do•. Dr., Kocaeli †niversitesi, İlahiyat FakŸltesi, Temel İslam Bilimleri BšlŸmŸ, Tasavvuf Anabilim Dalõ, Kocaeli/TŸrkiye,

, Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-0350-2853, Katkõ oranõ: %30. Do•. Dr., Kocaeli †niversitesi, İlahiyat FakŸltesi, İslam Tarihi ve Sanatlarõ BšlŸmŸ, TŸrk İslam Edebiyatõ Anabilim Dalõ, Kocaeli/TŸrkiye,

, Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-6058-826X, Katkõ oranõ: %30. Analysis of the Representation of Akhism in the Character of Nusret in the Series Ekmek Teknesi Kâzım B. ÖZKARDAŞ* Adalet ÇAKIR** Ali CANÇELİK*** Article Information Article Types: Research Article, Received: 12 December 2025, Accepted: 23 February 2026, Published: 31 March 2026, Cite as: …zkardaş, K‰zõm B. ‚akõr, Adalet. Can•elik, Ali. ÒAnalysis of the Representation of Akhism in the Character of Nusret in the Series Ekmek TeknesiÓ. Journal of Academic Research in Religious Sciences 26/1 (March 2026): 573-601. DOI: 10.33415/daad.1840905 õõõ Extended Abstract The purpose of this study is to analyze the elements related to Akhism in the character of Nusret from the series Ekmek Teknesi using the representational methods of the Cultural Studies school. Nusret embodies many aspects of Islam, Sufism, and Akhism. The emphasis placed on his praying and fasting in the first episodes of the series is noteworthy. In this respect, he is one of the first characters in a scripted Turkish series to have a clear religious emphasis. In previous series, figures who prayed were usually portrayed as bigots. Pious and virtuous figures, on the other hand, have appeared in series not for their worship but as people who speak mystical and wise words. Nusret is one of the first scripted Turkish series characters to both worship and possess wisdom. This approach has set an example for subsequent series. * ** *** Responsible Author, Res. Ass., Kocaeli University, Faculty of Theology, Department of Islamic History and Arts, Department of Islamic History, Kocaeli/Turkey,

, Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-1596-5708, Contribution rate: %40. Assoc. Prof. Dr., Kocaeli University, Faculty of Theology, Department of Basic Islamic Sciences, Department of Sufism, Kocaeli/Turkey,

, Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-0350-2853, Contribution rate: %30. Assoc. Prof. Dr., Kocaeli University, Faculty of Theology, Department of Islamic History and Arts, Department of Turk-Islam Literature, Kocaeli/Turkey,

, Orcid ID: https://orcid.org/0000-0002-6058-826X, Contribution rate: %30. KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK Nusret's sufi and artisan nature arouses curiosity about his connection to Akhism. He possesses many virtues mentioned in the futuwwa manuals and found in the Akhis, such as generosity, honesty, attention to quality standards, and compassion in apprentice training. In addition to these, the series makes more explicit references to Akhism through Nusret. A modern version of the apprentice acceptance ceremony in Akhism is performed in the series, and the story of the Akhism-derived expression Òpabucu dama atõlmakÓ (to throw one's shoes on the roof) is featured as a scene in the series. All of this provides an opportunity to interpret Nusret as a modern Akhi sheikh. All of these elements will be examined using two methods defined by the Cultural Studies school. The first is the semiotic method inspired by Ferdinand de Saussure, and the second is discourse analysis based on Michel Foucault. When Nusret's character is examined using the first method, it becomes clear that he carries many elements of Akhism into his life. These are based on his attitudes and discourse rather than on his outward appearance, such as his clothing. Examples of this include Nusret's constant humility, his raising his voice only as a last resort, and his compassionate gaze. He also demonstrates his professional sensitivity through his behavior. He never throws the bread he takes from the oven too high, nor does he place it so low that it gets dusty. When Nusret's language is examined using discourse analysis, the aforementioned attitudes are seen to have been transformed into discourse. Significantly, he addresses even those who are hostile to him as Òmy childÓ and uses supportive language even when the other person pushes him to the limit, without showing the slightest sign of regret. Nusret also stands out with his discourse on professional sensitivity. The most important aspect of his profession to him is morality. His sensitivity is demonstrated by his not speaking out about his apprentice's violations regarding money-making, but by seriously warning him about his mistakes concerning morality. Stuart Hall, one of the important figures of the Cultural Studies school, conceptualized the process from meaning to representation as representation systems. The first of the two systems establishes a connection between things and concept maps, while the second attempts to understand the process by which concepts and language interact. Looking at the character of Nusret through the first representation system, his process from things to concepts carries a sufi weight. For example, money is a means for him to support his family lawfully and to be generous. The priority of tradesmen should not be to make money, but to serve the public. These themes are also addressed in the futuwwa literature created by the Akhis. When the second representational system is considered, it becomes evident that Nusret reflects these concepts in a manner befitting his Sufi character. He conveys all the virtues mentioned through action rather than words. Keywords: Islamic History, Sufism and Akhism, Cultural Studies, Semiotic Analysis, Discourse Analysis, Turkish Series. õõõ Giriş Temsil, anlamlõ bir şekilde dŸnyanõn tasvir edilmesini ifade eden bir kavramdõr. 1950Õlerin sonunda kurulan Birmingham ‚ağdaş KŸltŸrel ‚alõşmalar Merkezi •atõsõnda bir araya gelen araştõr- DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 db | 575 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ macõlarõn •alõşmalarõyla, kapitalist dŸnyayõ kŸltŸrel pratikler Ÿzerinden anlamlandõrmaya yarayan bir yšnteme dšnŸşmŸştŸr. Merkeze başkanlõk yapan Stuart HallÕa gšre iki ana temsil sistemi vardõr. Bunlarõn ilki, şeyler ve kavram haritalarõ arasõnda irtibat kurarken diğeri kavram haritalarõnõn dile aktarõmõnõ sağlar. Temsillerin analizinde ise gšstergebilimsel ve sšylemsel yšntemler kullanõlõr.1 KŸltŸrel pratik tŸrlerinden bir tanesi de senaryolu televizyon dizileridir. Bu yapõtlar, yayõmlandõklarõ zamanõn ruhundan temsiller aracõlõğõyla etkilenmekte ve ona etkide bulunmaktadõrlar. Bu etkileşim din alanõnda da gšrŸlmektedir. Neil PostmanÕõn 1985Õte yayõmladõğõ Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business adlõ •alõşmasõnda belirttiğine gšre buradaki temsiller kendilerini kabul ettirebilir ve bu kabuller dindarlõk, gŸzellik yahut erdeme dair yargõlarõmõzõ etkileyecek dŸzeyde gŸ•lŸ olabilirler.2 †zerinden kõrk yõl ge•en bu tespit sanal dŸnyadaki gelişim hõzõ dikkate alõndõğõnda; ekrandakinin dindarlõk, gŸzellik yahut erdeme dair yargõlarõmõzõ etkileyen temel etkenlerden biridir şeklinde revize edilebilir. 2023 yõlõnda yayõmlanan Speculative Television and the 576| db Doing and Undoing of Religion isimli kitabõnda Gregory Erickson, dini tercihini Òhi•biriÓ yahut Òbir din” gelenekle ilişkili değilÓ olarak belirten gen•lerin tercihlerindeki etkenlerden birinin televizyon izleme alõşkanlõklarõ olduğunu sšylemektedir. Gen•ler post-insan, yok oluş ve kõy‰met gibi kavramlarõ bu yapõtlar aracõlõğõyla dŸşŸnmektedir.3 Meseleye TŸrk dizileri šzelinde bakõldõğõnda, etki alanõnõn daha geniş olduğu sšylenebilir; zir‰ Eurodata anketine gšre TŸrkiye, dŸnyaya ihra• edilen senaryolu dizi i•eriği oranlarõnda %25Õle ilk sõradaki Ÿlkedir.4 2018 yõlõnda TŸrkiyeÕnin bu sektšrden kazandõğõ para beş yŸz milyon Amerikan dolarõdõr. Senaryolu TŸrk dizilerinin Arap dŸnyasõ, İsrail hatta ŞiliÕdeki etkileri akademik araş1 2 3 4 Detaylõ bilgi i•in bk. Stuart Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, Representation: Cultural Representations and Signifaying Practices, ed. Stuart Hall (Londra: Sage Publications, 1997), 13-75; Stuart Hall, ÒTemsil İşiÓ, •ev. İdil DŸndar, Temsil: KŸltŸrel Temsiller ve Anlamlandõrma Uygulamalarõ, ed. Stuart Hall (İstanbul: Pinhan Yayõncõlõk, 2017), 21-99. Neil Postman, Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business (New York: Penguin Books, 1985), 32; Neil Postman, Televizyon: …ldŸren Eğlence, •ev. Osman Akõnhay (İstanbul: Ayrõntõ Yayõnlarõ, 2017), 30. Gregory Erickson, Speculative Television and the Doing and Undoing of Religion (New York: Routledge Press, 2023), 6. Detaylõ bilgi i•in bk. Senem B. ‚evik, ÒTurkish historical television series: public broadcasting of neo-Ottoman illusionsÓ, Southeast European and Black Sea Studies 2/19 (2019), 231. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK tõrmalara konu olmaktadõr.5 Sonu• olarak, TŸrk dizilerinin dŸnya •apõndaki dolaşõm hõzõ ve yoğunluğu insanlar Ÿzerindeki etkisinin artmasõnõ da beraberinde getirmektedir. Bu gŸ•lŸ etkiye rağmen, sinema/televizyonlarda İsl‰m m‰neviyatõ temelli bir•ok film/dizi s‰ir yapõtlara gšre daha az izlenmektedir. Buradaki temel sorun, Enver GŸlşenÕin işaret ettiği Ÿzere din temelli yapõtlarda basit bir didaktizm tuzağõna dŸşŸlmesidir.6 Mesaj kaygõsõ, insanõn sanatta kendinden par•alar arama amacõnõn šnŸne ge•ince yapõt, sanattan •ok vaaz aracõna dšnŸşmektedir. Halbuki insanlar sanata yaklaşõrken kendisine Ÿst perdeden seslenen bir otorite değil, hik‰yelerine eşlik edecekleri yoldaşlar aramaktadõr. Bu a•õdan Ekmek Teknesi dizisi, sanatsal değerlerden taviz vermeyerek din” mesajlarõnõ iletmek hususunda başarõlõ bir šrnektir. İncelememize konu olan dizi, 2002-2005 yõllarõ arasõnda ATV ve Show TVÕde yŸz altõ bšlŸm h‰linde yayõmlanmõştõr. Dizinin yšnetmeni zaman i•erisinde değişmiş, sõrasõyla Metin GŸnay, Osman Sõnav, GŸrsel Ateş, Hasan Ka•an ve Sadullah ŞentŸrk bu gšrevi Ÿstlenmiştir. Dizinin senaryo yazarlarõ ise Hasan Ka•an, Bahadõr db | 577 …zdener, Raci Şaşmaz, Elif Aktuğ, Mehmet Turgut ve …mer LŸtfi MeteÕdir.7 Dizinin baş karakteri Nusrettin SomuncuÕnun eşi ve beş kõzõ ile oturduğu mahallede bir fõrõncõ dŸkk‰nõ vardõr. BŸtŸn mahalle sakinleri tarafõndan saygõ gšren bir kimsedir. Dizi, bu insanlarõn hik‰yelerini konu almaktadõr. Dizide •oğunlukla kendisine Nusret denilen Nusrettin mahallenin bŸtŸn esnafõnõn, kendi ustasõ olarak gšrdŸğŸ bir şahsiyettir. Ayrõca Nusret, dind‰r bir karakterdir. Namazlarõnõ kõlmakta ve sohbetlerinde tasavvuf kŸltŸrŸnden referanslar vermektedir. Hz. Mevl‰n‰Õdan ÒBen ol da bil.Ó nevinden alõntõlar ve ÒDinimizde bŸtŸn mahluk‰tõ sevme şartõ vardõr.Ó gibi Yunusv‰r” ifadeler sšylemlerinde yer almaktadõr.8 BŸtŸn bunlar NusretÕin dind‰r ve suf” bir karakter olarak kurgulandõğõ izlenimini vermektedir. Senaristlerden Hasan 5 6 7 8 Bir šrnek i•in bk. Miriam Berg, Turkish Drama Serials: The Importance and Influence of a Globally Popular Television Phenomenon (Exeter: University of Exeter Press, 2023), 1-6. Enver GŸlşen, Hakikatin Sinemasõ (İstanbul: KŸlliyat Yayõnlarõ, 2015), 38. Vikipedi, "Ekmek Teknesi", (Erişim Tarihi 1 Aralõk 2025). Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 53. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:52:0000:53:15; Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 57. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:56:00-00:56:45. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ Ka•an, 2015 yõlõnda Ger•ek Hayat dergisine verdiği bir ršportajda bunu a•õk•a beyan etmiştir.9 Nusret karakterinin sžf”, erdemli bir esnaf ve Anadolu TŸrkÕŸ bir karakter olmasõ, Ah”likle irtibatõna dair merak uyandõrmaktadõr. Dikkatle takip edildiğinde dizide Ah”liğe atõf yapan bir•ok šgenin mevcždiyeti fark edilmektedir. Din” mŸkellefiyetler, tasavvuf ve Ah”liğe dair unsurlar, kõsmen a•õk ve šrtŸk atõflarla ifade edilmiştir. Bu yšntemin sebebi senaryolu TŸrk dizileri tarihi incelendiğinde anlaşõlmaktadõr. İlk yerli dizi 1974 yõlõnda Halit RefiğÕin, Halit Ziya UşaklõgilÕin Aşk-õ Memnu romanõnõ aynõ isimle uyarlamasõyla televizyonlarda yayõmlanmõştõr. 1990Õlarõn sonu ve 2000Õlerin başõ ise dizilerin patlama yaptõğõ yõllar olmuştur.10 Ancak bu dizilerde İsl‰m, hi•bir zaman baskõn bir karakter arz etmemiştir. 1989-2002 yõllarõ arasõnda yayõmlanan Bizimkiler dizisinin yapõmcõsõnõn "Bizimkiler tamamen laik bir dizidir; •ŸnkŸ başka dizilerde bazõ karakterler Ramazan'da oru• tutarlarken Bizimkiler yõllar boyunca Ramazan'õn pidesinin dahi adõ ge•meden devam ediyordu." cŸmlesi dšnemin televizyon ruhunu šzetleyecek 578| db niteliktedir.11 Dolayõsõyla Ekmek Teknesi, İsl‰m kŸltŸrŸnŸn bir ana arter olarak dizilere taşõnmasõnõn ilk šrneklerinden kabul edilebilir. Yukarõda zikredilen ršportajõnda Hasan Ka•an bu sŸreci detaylõca anlatmaktadõr. Ka•anÕa gšre TŸrk dizilerine dindar karakterlerin girmesi, mistik yšnŸ vurgulanan ancak z‰hir”, ibadet boyutu gšsterilmeyen karakterlerle başlamõştõr. Deli YŸrek dizisindeki Kuş•u karakteri bunun iyi bir šrneğidir. Kamuoyunun tepkisini •ekmeden insanlara din” hayata dair kesitler sunma kaygõsõ bu tavõrda etkili olmuştur. Ka•anÕõn ifadelerine gšre Nusret karakteri tasarlanõrken de ibadetlerin gšsterilip gšsterilmeyeceği tartõşma konusu olmuştur. İbadeti vurgulamanõn tepki toplayacağõ, nih‰yet o karakterin hayatõnõn tabii akõşõ i•indeki eylemlerden biri olarak senaryoya dercedilirse karakteri gŸ•lendireceği dŸşŸnŸlmŸş ve ibadet sahneleri yazõlmõştõr.12 Olağan bir namaz sahnesinin bile bu derece sorgula9 10 11 12 Hasan Ka•an, ÒEkranda doğru MŸslŸmanÕõ gšstermeden yanlõşõnõ veremeyizÓ (GšrŸşmeci: Emeti Saruhan, Ršportaj, 21 Aralõk 2015). https://www.gercekhayat.com.tr/roportaj/ekranda-dogru-muslumani-gostermedenyanlisini-veremeyiz/ Sevilay ‚elenk, ÒAşk-õ MemnuÕdan Aşk-õ MemnuÕya Yerli Dizi SerŸvenimizÓ, Birikim Dergisi 256/257 (Ağustos/EylŸl 2010), 20-21. Ferhat Zengin, ÒDizilerde Dinin TemsiliÓ, Medya ve Din, ed. Mete ‚amdereli vd. (İstanbul: KšprŸ Kitaplarõ, 2014), 82. Ka•an, ÒEkranda doğru MŸslŸmanÕõ gšstermeden yanlõşõnõ veremeyizÓ (GšrŸşme 21 Aralõk 2015). DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK malardan sonra yazõldõğõ bir ortamda, din” ve tarih” unsurlarõn a•õk•a temsil edilmesi beklenemez. Bu makalede, KŸltŸrel ‚alõşmalarÕõn temsil sistemi yoluyla Nusret karakterindeki Ah”lik unsurlarõ analiz edilecektir. Ekmek Teknesi ve Nusret šrneklerinin se•ilmesinin birka• sebebi vardõr. Birincisi, Ekmek TeknesiÕnde Enver GŸlşenÕin belirttiği didaktizm tuzağõna dŸşŸlmeden bir din temsilinin yapõlmasõdõr. Senarist Ka•anÕõn belirttiği gibi din” ritŸeller, Nusret karakterinin gŸndelik hayatõnõn tabii bir par•asõdõr. Bu da dizinin mesaj kaygõsõnõ šn plana almaksõzõn bir din temsilinde bulunmasõnõ sağlamõştõr. İkincisi ise, NusretÕin hem ibadetlerini yerine getiren hem de ahl‰klõ ilk TŸrk dizi karakterlerinden biri olmasõdõr. Yeşil•am sinemasõndaki yobaz ve sahtek‰r hoca temsillerinin mŸtem‰diyen tekrarlanmasõ, bununla birlikte aksi šrneklerin hi•bir zaman temsil edilmemesi, muhtelif ideolojiler yoluyla Ÿretilen dindar insanlarõn kaba ve c‰hil olduğu ithamõnõ desteklemiştir. Bu sebeple Nusret karakteri TŸrk dizi tarihinde yol a•õcõ olmuştur. 2003 yõlõnda ilk bšlŸmŸ yayõmlanan Kurtlar VadisiÕndeki …mer Candan karakteri başta olmak Ÿzere sonraki db | 579 yõllarda dindar ve erdemli bir•ok karakter dizilerde yer almaya başlamõştõr. 1. KŸltŸrel ‚alõşmalarda Temsil KŸltŸrel •alõşmalar, 1950Õlerin sonunda İngiliz entelektŸel tarih” •alõşmalarõnõn i•inden •õkarak mŸstakil h‰le gelmiş bir alandõr.13 Richard Hoggart 1964Õte Birmingham ‚ağdaş KŸltŸrel ‚alõşmalar MerkeziÕni kurarken kullandõğõ isim aynõ zamanda alanõn adõ olmuştur.14 Merkezin en etkili isimlerinden biri olan Stuart HallÕa gšre alanõn odak noktasõ, kŸltŸre dair şeyler aracõlõğõyla gŸnŸmŸz kapitalist toplumunu anlamlandõrmaktõr.15 Bunun ger•ekleşmesi, kŸltŸr kavramõnõn kapsamõnõn genişletilmesiyle mŸmkŸn olacaktõr. KŸltŸrel •alõşmalar ekibince kŸltŸr, ortak anlamlar yahut ortak kavramsal haritalar olarak tanõmlanma ve bu kŸltŸr paydaşlarõnca değiş tokuş edilebilme şartõna bağlanmaktadõr.16 İkinci şarttan štŸrŸ, 13 14 15 16 Stuart Hall, Cultural Studies 1983: A Theoretical History, ed. Jennifer Daryl Slack Lawrence Grossberg (Durham ve Londra: Duke University Press, 2016), 5. Dennis Dworkin, Cultural Marxism in Post-War Britain: History, the New Left, and the Origins of Cultural Studies (Durham ve Londra: Duke University Press, 1997), 116. Hall, Cultural Studies 1983, 7. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 18; Hall, ÒTemsil İşiÓ, 27. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ Òpaylaşõlan anlamlarÓ temel vurgulardan birine sahiptir.17 Bu bakõş, şeylerin anlam aktarõmõnõn mahiyetine ve buna dair sŸre•lere odaklanõlmasõna kapõ aralamaktadõr. …zetle, anlam ve temsil kŸltŸrel •alõşmalarõn iki anahtar kavramõ olarak vazedilmektedir. Stuart HallÕa gšre anlam Ÿretimine dair Ÿ• yaklaşõm vardõr: Yansõtõcõ, kasõtlõ ve inş‰cõ. İlk yaklaşõmõna gšre dil bir ayna işlevi gšrmekte ve ger•eği aynen yansõtmaktadõr. Mimetik olarak da adlandõrõlan ve geleneksel sanat anlayõşõnõ yansõtan bu yaklaşõm modern dšnemde eleştirilmektedir. …rneğin bir •i•ek resmi •i•eği tam anlamõyla yansõtamaz; •ŸnkŸ iki boyutludur. Kasõtlõ yaklaşõm ise eser sahibinin dil yoluyla muhataplarõna kendi gšrŸşŸnŸ empoze ettiğini dŸşŸnŸr. Hall tarafõndan bu yaklaşõm da aktarõmõ tek bir şahsa indirgediği ve konuşanõ mutlaklaştõrdõğõ i•in eleştirilmektedir. HallÕun tercihi inş‰cõ yaklaşõmdõr. Bu yaklaşõma gšre şeylerin sabit bir anlamõ yoktur, onlarõ insanlar inş‰ eder. MŸzik i•in enstrŸman, fotoğraf i•in makine, resim i•in tuvalin gerekliliği herkes i•in aynõdõr; ancak šnemli olan bunlarõn z‰tõ değil, anlamõ yaratan sembolik 18 işlevleridir. 580| db Temsil ise ÒBir şey hakkõnda anlamlõ bir şey sšylemek ya da dŸnyayõ diğer insanlara anlamlõ bir şekilde tasvir etmek i•in dilin kullanõlmasõÓ19 olarak tanõmlanmaktadõr. Hall temsili sadece somut bir anlamõn sunumu olarak değil, anlam ve aktarõm sŸre•lerinin hepsine eşlik eden bir yšntem olarak anlamaktadõr. Temsilin anlam Ÿretimine d‰hil olmasõ; temsil edilen şey hakkõnda kullanõlan kelimeler, anlatõlan hik‰yeler, ona dair hissedilenler ve değerler aracõlõğõyla ger•ekleşir.20 Zikredilen bŸtŸn bu unsurlar, štekinin o şeye dair temsilinin anlam Ÿretiminde başat bir rol oynamaktadõr. HallÕun vazettiği değiş tokuş sŸrecinin en temel aracõ olan dil de temsil yoluyla işlemektedir. Dil kapsamõna giren yazõlar, gšrŸntŸler, notalar, işaretler, jestler ve bŸtŸn iletişim kanallarõ ne olduklarõndan •ok neye hizmet ettikleriyle sŸrece d‰hil olurlar. Kendi başlarõna net bir anlamlarõ yoktur, šnemli olan anlamlarõ karşõlayan semboller olarak gšrdŸkleri işlevlerdir. Bu bakõş a•õsõ kŸltŸrel •alõşma17 18 19 20 Stuart Hall, ÒIntroductionÓ, Representation: Cultural Representations and Signifaying Practices, ed. Stuart Hall (Londra: Sage Publications, 1997), 2-3; Stuart Hall, ÒGirişÓ, •ev. İdil DŸndar, Temsil: KŸltŸrel Temsiller ve Anlamlandõrma Uygulamalarõ, ed. Stuart Hall (İstanbul: Pinhan Yayõncõlõk, 2017), 8-10. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 24-25; Hall, ÒTemsil İşiÓ, 34-36. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 15; Hall, ÒTemsil İşiÓ, 23. Hall, ÒIntroductionÓ, 3; Hall, ÒGirişÓ, 10. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK larõn temsil sisteminin geleneksel bakõştan ayrõldõğõ noktadõr; zir‰ şeylerin z‰tlarõ itibarõyla bir anlamõ barõndõrdõklarõ, temsilin ise ikinci planda yer aldõğõ geleneksel anlayõşõ ters yŸz etmektedir.21 Stuart Hall bu gšrŸşler •er•evesinde, iki farklõ Òtemsil sistemiÓ olduğundan bahsetmektedir. Birincisi, şeyler kŸmesinin kavram haritalarõyla kurduğu bağlantõdõr ve bu, dŸnyayla bir anlam bağõ kurulmasõnõ sağlar. İkincisi ise kavram haritalarõmõzla dilimiz arasõndaki ilişkidir. Dilin, kavramlarõ da ihtiv‰ eden bir işaretler kŸmesi olmasõ nedeniyle bu ilişki, işaret setleri arasõnda karşõlõklar inş‰ etmeye dayanmaktadõr. Burada dilden kasõt iletişimi sağlayan her şeydir. Yalnõzca sšzlŸ ve yazõlõ malzeme değil, elektronik olarak Ÿretilmiş gšrŸntŸler, mŸzik notalarõ ve nesneler de dilin kapsama alanõndadõr.22 Bu noktada Òaynõ dili konuşmakÓ, incelenen konuya dair benzer bir okuma yapmak anlamõna dšnŸşmektedir.23 Sonu• olarak şeyler, kavramlar ve dilin de dahil olduğu işaretler kŸmesi arasõndaki ilişki, temsilin temelidir.24 Bu sŸrecin en šnemli šzelliklerinden biri de anlamõn sabitlenme ihtimalinin ortadan kalkmasõdõr; zir‰ kŸltŸr i•erisinde aynõ dšngŸ sonsuza dek devam edecek- db | 581 tir.25 Bu bakõş a•õsõ •alõşmamõz a•õsõndan šnemlidir; zir‰ gŸnŸmŸzdeki bir yapõtta tarihsel bir olgunun inş‰sõ bu dšngŸnŸn sonsuzluğuyla mŸmkŸn h‰le gelmektedir. Temsilin icr‰ bi•imleri yanõnda, mevcut temsillerin incelenme yšntemleri de šnemli bir problematiktir. Hall bu konuda gšstergebilimsel ve sšylemsel analizi iki ana yšntem olarak gšrmektedir.26 İlki, kaynağõnõ Ferdinand de SaussureÕden alõrken ikincisi Michel Foucault ile ilişkilendirilmektedir.27 Modern dilbilimin babasõ olarak kabul edilen Saussure, anlam Ÿretiminin dile bağlõ ger•ekleştiğini dŸşŸnmektedir. Bu sŸre• gšsteren ve gšsterilen adõnõ verdiği iki unsur arasõndaki ilişkiye dayanõr. İlki form (kelime, fotoğraf, yapõt vb.) diğeri ise arka planõndaki fikirdir. SaussureÕe gšre bu ilişki dinamik olduğundan anlamõn sabitlenmesine imk‰n yoktur.28 Bu fikir, 21 22 23 24 25 26 27 28 Hall, ÒIntroductionÓ, 4-5; Hall, ÒGirişÓ, 12-13. Hall, ÒIntroductionÓ, 1; Stuart Hall, ÒGirişÓ, 7. Hall, ÒIntroductionÓ, 4; Hall, ÒGirişÓ, 11. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 19; Hall, ÒTemsil İşiÓ, 28. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 23; Hall, ÒTemsil İşiÓ, 34. Hall, ÒIntroductionÓ, 6; Hall, ÒGirişÓ, 14. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 15; Hall, ÒGirişÓ, 24. Ferdinand de Saussure, Genel Dilbilim Dersleri, •ev. Berke Vardar (İstanbul: Multilingual Yayõnlarõ, 1998), 108-116. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ HallÕõn inş‰cõ yaklaşõmõnda temel alacağõ dŸşŸncelerden biri olacaktõr. Ayrõca Saussure dili langue ve parole olmak Ÿzere iki par•aya ayõrmõştõr. İlki dilin kurallar bŸtŸnŸ iken ikinci kõsõm bireysel konuşma ve sšze dškmeye karşõlõk gelir.29 …zellikle ikinci kõsõm, dilin kŸltŸrle kesişimini dikkate almayõ gerektirmektedir. Hakkõnda yapõlan bir•ok eleştiriye rağmen zikredilen iki odak, SaussureÕŸ kŸltŸrel •alõşmalarõn kaynaklarõndan biri h‰line getirmiştir. SaussureÕŸn teorisi, gšstergebilim (semiology) disiplininin kuruluşuna da zemin hazõrlamõştõr. Yukarõda belirtildiği Ÿzere bŸtŸn kŸltŸrel nesneler bir anlam aktarõm aracõdõr, dolayõsõyla hepsi bir dil olarak okunmayõ beklemektedir. Bu perspektif •ok •eşitli alanlarda inceleme yapmaya olanak tanõmaktadõr. …rneğin Roland Barthes spor alanõndaki incelemesinde; icr‰ edilen arenanõn yapõsõ, sporcu ve izleyici kitlesinin ekonomik sõnõfõ ve spor esnasõndaki vŸcut hareketlerinden anlam Ÿretmektedir.30 Bu yaklaşõmda kelimeler ve gšrŸntŸler, hatta nesnelerin kendisi de bir anlam Ÿretim aracõdõr ve inan•lar, kavramsal •er•eveler ve toplumun değer sistemleri 582| db sŸrece etki etmektedir.31 Sšylem yaklaşõmõnda ise dilin bireysel kullanõmõ kŸltŸrel incelemelerde malzeme olarak ele alõnõr. Michel Foucault bu yolla, insanlarõn bir kŸltŸr i•erisinde kendilerini anlama keyfiyeti ile birlikte sosyal, bireysel ve ortak anlamlarõn farklõ dšnemlerde Ÿretilme keyfiyetini keşfetmek istemiştir. Bunun temsil bakõmõndan šnemi ise FoucaultÕun dilden ziy‰de sšyleme odaklanmasõdõr. Ona gšre sšylem dilden šte, belirli bir tarihsel anda belirli bir konu hakkõnda bir dil sunan ifade grubudur. Bu tanõm sšylemin yalnõzca dille ilgili olmadõğõnõ, pratiklerin de işin i•erisine d‰hil olduğunu gšstermektedir. Sšylem hi•bir zaman tek bir metin, ifade yahut kaynaktan oluşmaz, her zaman bol miktarda metinde ve bir•ok davranõş şeklinde kendisini gšsterir. BŸtŸn bunlar sšylem kavramõnõn kapsamõna d‰hil edildiğinde, anlamõn da sšylem i•erisinde var olduğu sonucu •õkar. …zetle, FoucaultÕun yšnteminin kilit noktasõ tarihselleş- 29 30 31 Saussure, Genel Dilbilim Dersleri, 44. Roland Barthes, ‚ağdaş Sšylenler, •ev. Tahsin YŸcel (İstanbul: Metis Yayõnlarõ, 1996), 11-20. Hall, ÒThe Work of PresentationÓ, 31-39; Hall, ÒTemsil İşiÓ, 42-53. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK tirmektir. Ona gšre mutlak bir doğru yoktur, şeyler sadece belirli tarihsel dšnemlerde doğru olarak kabul edilirler.32 Sšylem analizi yšntemi Foucault dõşõndaki bir•ok araştõrmacõ tarafõndan kullanõlmõş ve geliştirilmiştir. …rneğin Teun A. Van Dijk, Ruth Wodak ve Norman Fairclough eleştirel sšylem analizi isimli bir metod geliştirmiştir.33 Bu metod, TŸrk dizileri incelemelerinde de kullanõlmaktadõr.34 Ancak bu •alõşmada HallÕõn temsil sistemi kullanõlacağõndan onun etkilendiği isim olan FoucaultÕun sšylem gšrŸşleri esas alõnacaktõr. 2. Nusret Karakterinin Ah”lik Temsili 2.1. Nusret Karakterinin Gšstergebilimsel Analizi Nusret karakterinin gšstergebilimsel analizine, 13. yŸzyõldan 20. yŸzyõlõn başõna kadar faaliyet gšstermiş Ah”lik teşkil‰tõnõn anlayõş ve davranõşlarõnõn Nusret karakterindeki temsiliyle başlamak gerekmektedir. GŸncelin gŸnceldeki temsilini icr‰ ettiği i•in Ekmek db | 583 Teknesi, bir tarih dizisi olma iddiasõ taşõmaz; ancak tasavvuf tarihi ve Ah”likten bir•ok šgeyi bŸnyesinde barõndõrmaktadõr. NusretÕin tavõrlarõ, konuşmalarõ ve mahalle esnafõnõn ona karşõ hŸrmeti dŸşŸnŸldŸğŸnde modern bir Ah” şeyhŸÕş-şŸyžhu izlenimi doğurmaktadõr.35 Kendi yaşõtlarõ d‰hil bŸtŸn mahalle esnafõnõn ona ÒbabaÓ diye hit‰bõ ve zorlu bir durumla karşõlaştõklarõnda NusretÕin bir sõğõnak olmasõ ve onlara yardõm etmesi ilk gšze •arpan noktalardõr; ancak Ah”lik temsiline dair daha spesifik šrnekler de mevcuttur. Bir bšlŸmde Nusret, mahallenin işsiz gen•lerine muhtelif esnafõn yanõnda 32 33 34 35 Detaylõ bilgi i•in bk. Michel Foucault, Bilginin Arkeolojisi, •ev. Veli Urhan (İstanbul: Ayrõntõ Yayõnlarõ, 2022), 33-105. Detaylõ bilgi i•in bk. Teun A. van Dijk, ÒCritical Discourse AnalysisÓ, The Handbook of Discourse Analysis, ed. Deborah Schiffrin - Deborah Tannen - Heidi H. Hamilton (Oxford: Blakwell Publishers, 2003), 352-371. Bir šrnek i•in bk. BetŸl Karakoyunlu, ÒSekŸler, Dindar ve Akõşkan Dindar Kimliğin Kendini GŸndelik Yaşam Pratikleri †zerinden †retimi: Kõzõlcõk Şerbeti …rneğiÓ, Eskiyeni 50 (EylŸl 2023), 747-768. Ah” teşkil‰tõnõn fŸtŸvvet derecelerinde şeyh, bir sanat erbabõ arasõnda seccade sahibi olan kişiye verilen isimken şeyhŸÕş-şŸyžh da bu şeyhlerin tabi olduklarõ en Ÿst makamdõr. Ali Torun, TŸrk Edebiyatõnda TŸrk•e FŸtŸvvet-n‰meler (Ankara: T.C. KŸltŸr Bakanlõğõ Yayõnlarõ, 1998), 101; Mehmet Saffet Sarõkaya, XIII-XVI. Asõrlardaki AnadoluÕda FŸtŸvvetnamelere Gšre Din” İnan• Motifleri (Ankara: T.C. KŸltŸr Bakanlõğõ Yayõnlarõ, 2002), 59; Harun Yõlmaz, ÒŞeyhŸşşŸyžhÓ, TŸrkiye Diyanet Vakfõ İsl‰m Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayõnlarõ, 2019). DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ iş bulmuş ve onlarõ bizzat teslim etmiştir. Bu esnada gen•ler šnce ustalarõnõn elini špmŸş, sonra da Nusret tarafõndan šnlŸkleri giydirilmiştir.36 Beş dŸkk‰n ayrõ ayrõ gezilerek yapõlan bu tšren, adeta Ah”likteki yola girme merasimlerinin modern bir versiyonudur. ‚õraklõğa başlangõ• merasimi olarak tasarlanan bu etkinliklerde •õrak abdest alarak ve nasžh tevbesiyle heyetin šnŸne gelir, i•i şerbet dolu kadehi alõr ve kendisine sšylenen giriş yeminini tekrar eder. Bundan sonra ustasõnõn elini šper. Ustasõ ona bazõ sšzler telk”n ettikten sonra beline fŸtŸvvet kuşağõ bağlar.37 SaussureÕŸn terminolojisine gšre NusretÕin gen•leri ustalarõna teslim etmesi, ustalarõn elini špmeleri ve NusretÕin onlara šnlŸk giydirmesi gšsterenler; bunun Ah”likteki karşõlõklarõ ise gšsterilenlerdir. Nusret doğrudan Ah”lere de atõf yapmõştõr.38 ÒPabucu dama atõlmakÓ deyiminin kaynağõnõ anlatõrken ÒEskiden bu esnaf loncalarõnõ teşkil eden Ah”ler, bir esnaf yanlõş bir iş yaptõğõnda onun pabucunu damõna atõp cŸmle ‰leme duyururlarmõş ki insanlar bir daha bu yanlõş adamla teşr”k-i mes‰”de bulunmasõn.Ó39 demiştir. İlerleyen 584| db bšlŸmlerde NusretÕin •õraklõğõndan ayrõlarak kendi dŸkk‰nõnõ a•an Na”m, pideyi on gram fazla yaptõğõ i•in •õrağõna tokat atar ve ge•ici işitme kaybõna sebep olur. ‚õrak NusretÕe durumu arz edince Nusret, Na”mÕin dŸkk‰nõna gelir ve ona iki tokat atar. Sendeleyip yere dŸşerken ayakkabõsõ ayağõndan •õkan Na”mÕin ayakkabõsõnõ alarak dama fõrlatõr. Bunu gšren Celal de ÒAh‰li! Bu rezilin pabucu dama atõldõ. Esnaflõğõ beş paralõk etti. Beş parasõ olan bu rezile selam vermesin. DŸkk‰nõna almasõn. Duyan duymayana sšylesin.Ó40 demiştir. Bu šrnekte gšsteren-gšsterilen arasõndaki bağlantõ daha a•õktõr; ayrõca Saussure tarafõndan parole olarak isimlendirilen bireysel sšze dškmeyle de temsil kuvvetlendirilmiştir. 36 37 38 39 40 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 12. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:20:3000:30:20. Ekmek TeknesiÕnin 11. bšlŸmŸ, dizinin resm” YouTube kanalõna sehven 12. bšlŸm olarak yŸklenmiştir. Ebubekir Aytekin, Tarihten GŸnŸmŸze FŸtŸvvet ve Ah”lik (İstanbul: Kayõhan Yayõnlarõ, 2018), 124-126. Fatih GŸnaydõn, Toplumsal ve Dini Değerlerin Gšrsel Medyada Sunumu †zerine Sosyolojik Bir İnceleme -Ekmek Teknesi Dizisi …rneği- (Ankara: Ankara †niversitesi Sosyal Bilimler EnstitŸsŸ, 2013), 106. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 45. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:57:0000:58:15. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 78. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:49:0000:51:00. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK Nusret karakterinin gšstergebilimsel analizi i•in filmin •ekildiği mek‰n da šnemlidir. Ekmek Teknesi, mahalle hayatõnõ yansõtan bir dizidir ve İstanbulÕun †skŸdar il•esinin Kuzguncuk semtinde •ekilmiştir. Kuzguncuk farklõ din, dil ve etnik arka planlarõn bir mozaiğidir.41 Dizinin •ekildiği tarihler arasõnda ve gŸnŸmŸzde camii ve kilise bitişik binalarda bulunmakta, sinagog ise bu ikisine iki yŸz metre uzaklõkta yer almaktadõr. Dolayõsõyla muhtelif din mensuplarõnõn bir arada yaşadõğõ ve yardõmlaştõğõ bir mahalle gšrŸnŸmŸ arz eder. …rneğin camiye yardõm toplanõrken kilise mensuplarõ onlara madd” yardõmda bulunmuştur.42 Mahalledeki bu hoşgšrŸ ortamõ dizide de bir gšsteren olarak temsile katkõda bulunmuştur. Suzan karakteri mahalleye diş•i olarak gelir ve Celal kendisine ‰şõk olur. Tanõşma aşamasõnda SuzanÕõn Hõristiyan olduğunu šğrenir. Beraber NusretÕi ziyarete gittikleri bir sahnede Celal, SuzanÕõn Hõristiyanlõğõnõ şik‰yet edince Suzan, ÒSizin dininizde başka dinden insanlarõ sevebilme šzgŸrlŸğŸ var mõ?Ó diye sorunca Nusret, ÒNe šzgŸrlŸğŸ! BŸtŸn mahluk‰tõ sevmekle mŸkellefiz.Ó demiştir. Suzan, CelalÕin din” vecibelerini tek tek sayarak yerine getirip getirmediğini sormuş, o da olumlu cevap veremeyince Nusret, ÒCelal, seni mŸslŸ- db | 585 manlõğa d‰vet ediyorum.Ó diyerek tebessŸm etmiştir.43 NusretÕin buradaki birleştirici tavrõ iki aşamalõdõr. Birincisi, kendi •ocuğu gibi sevdiği CelalÕin bir Hõristiyanla evlenmesine mŸsaade etmesidir. İkincisi ise, SuzanÕõn Hõristiyanlõğõna değil kendi mŸslŸmanlõğõna odaklanarak, temsilin yalnõzca sšzle değil fiille olacağõnõ nŸkteli bir tavõrla beyan etmesidir. NusretÕin štekiye hoşgšrŸ ve kişinin kendi nefsini muh‰sebeye dair gŸ•lŸ vurgusu, onun tasavvuf perspektifinden meselelere yaklaşõm bi•imiyle beraber •ekildiği mek‰nõn diziye etkisine de işaret etmektedir. NusretÕin ve ailesinin dõş šzellikleri de onun fikir dŸnyasõnõ yansõtan gšstergelerdir. Nusret bulunduğu •evrede farklõ olarak gšrŸlen bir karakterdir; ancak bu farklõlõk onun kõyafetleri yahut dõş gšrŸnŸşŸyle ilgili šzelliklerinde saklõ değildir. Orta yaşlõ ve ekonomik olarak alt-orta sõnõfa mensup bir esnafõn giyeceği kõyafetler giymektedir. Nusret, namaz kõlan ve din” hassasiyetlere sahip bir kimsedir; ancak bu durum onun ailesindeki kadõnlarõn kõyafetinde 41 42 43 Harika Karavin, ÒTranslating Kuzguncuk: A Site of Tolerance and SolidarityÓ, International Journal of Science Culture and Sport (IntJSCS) 3 (Ağustos 2015), 462. HŸrriyet, "Cami, kilise ve sinagogun aynõ sokakta olduğu Kuzguncuk havadan gšrŸntŸlendi" (Erişim 29 Kasõm 2025). Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 57. BšlŸmÓ, 00:56:00-00:59:45. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ gšrŸlmemektedir. Beş kõzõndan hi•biri başšrtŸlŸ değildir, karõsõ Ayhan da dõşarõya •õkarken başšrtŸsŸnŸ sa•larõnõ tamamen kapamayacak şekilde takmaktadõr. Nusret ise bu konuda onlara hi•bir uyarõ yapmamakta, diğer insanlara yaklaşõmõndaki ahl‰k temelli sšylemi onlara karşõ da uygulamaktadõr. Bu durum, Giriş kõsmõnda zikredildiği Ÿzere dizinin •ekildiği konjonktŸrden kaynaklanma ihtim‰line bağlanabilir. BŸtŸne bakõldõğõnda, din” mŸkellefiyetlerin kişinin sorumluluğunda olduğu, yerine getirmeyenlere karşõ diğerlerinin cez‰ veya kõnama ile tecrit gibi bir hakkõnõn olmadõğõ, sevgi ve mŸs‰maha ile yaklaşõm ilkesine vurgu da gŸ•lŸ bir ihtimaldir. NusretÕin ayõrõcõ gšstergeleri ise tavõrlarõnda saklõdõr. Kendisine mŸşteri, arkadaş hatta dŸşman olarak gelen kişilere her zaman nezaketle mu‰mele etmekte ve bir problem yaşõyorlarsa onu •šzmek i•in uğraş vermektedir. Cengiz, Ruhi, Kirli ve CelalÕin tefecilere bor• yapmasõ Ÿzerine Nusret bŸtŸn mahalle esnafõnõ yanõna alarak adamlara gitmiş ve meseleyi •šzmŸştŸr. Burada kendi yakõnlarõnõ değil, zalim olsalar bile karşõ tarafõn da hakkõnõ ve i‰de-i itib‰rõnõ 586| db gšzeten teklifler sunmuştur. NusretÕin bu sahnedeki hareketleri onun yaşantõsõna dair ipu•larõ sunmaktadõr. Bu kişilere mer‰mõnõ sakince ancak ÒBiz ekmeği aslanõn ağzõndan alõr •akalõn ağzõna bõrakmayõz.Ó gibi kesin cŸmlelerle anlatmõş ve Òevl‰dõmÓ diyerek hitap etmek suretiyle iletişim kanallarõnõ a•mõştõr. Konuşma esnasõnda bacak bacak ŸstŸne atmak gibi ŸstŸnlŸk gšstergesi olarak algõlanacak tarzda eylemlerden ka•õnõp vakarlõ bir duruş sergilemesi de bir gšsteren olarak dŸşŸnŸlebilir. Ancak tefecilik gibi illegal bir mesleği yapanlarõn bu dilden anlamayacağõnõ dŸşŸnmŸş, adamlarõn ofislerinin šnŸne bŸtŸn mahalle esnafõnõ toplayarak korkmalarõnõ sağlamõştõr. NusretÕin tehdit metodunun bile birlikten ge•mesi, onun Ah”lik teşkil‰tõnõn tasavvufun tevhit anlayõşõndan beslenen birlik ruhunun bir gšstergesi olarak okunabilir.44 NusretÕin tavõrlarõndaki başat šzelliklerinden biri de insanlarla mŸnasebetinde her zaman olumlu yšnlere odaklanmasõ, eksiklikler hususunda da yapõcõ bir tavõr sergilemektedir. Mahallenin gen•leri bir şeyleri başardõğõnda onlarõ takd”r etmekten •ekinmemekte, olumlu yšnlerini derinleştirmeleri i•in onlarõ teşv”k etmektedir. Bunun aksine tavõrlarda bulunanlarõ da uyarmaktadõr. …rneğin Ru- 44 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 54. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:44:0000:50:00. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK hi, NusretÕin dŸkk‰nõna gelerek mahalledeki bazõ olaylardan şik‰yet edince Ÿzerine Nusret, ÒRuhi Efendi sen niye hep rezillikle uğraşõyorsun? Başka işin gŸcŸn yok mu?Ó45 demiştir. Burada ince bir im‰ vardõr; zir‰ Ruhi Efendi gŸzel bakmadõğõ i•in gŸzeli gšrememekte, hep olumsuzluklara odaklanmakta ve kişilerin ve meselelerin kštŸ taraflarõna dikkat etmektedir. Halbuki Ah”lik geleneğinde bunun yasak olduğuna dair vurgular vardõr. İlk TŸrk•e fŸtŸvvetn‰me olan Yahy‰ b. Hal”l el-Burg‰z”Õnin eserinde şu uyarõ mevcuttur: ÒAyõplarõ araştõrana fŸtŸvvet değmez. Allah Te‰l‰Õnõn bir adõ Sett‰rÕdõr ve fŸtŸvvet ehline Sett‰r sõfatlõ olmak gerek.Ó.46 Seyyid HŸseyin elGayb”Õnin de birinin ayõbõnõ šrtmenin faz”letlerinden bahsetmesi, literatŸrŸn genelinde bu temanõn işlendiğini gšstermektedir.47 NusretÕin Ah”likten beslenen ahl‰kõ tabii olarak mesleğine dair hassasiyetlerinde de ortaya •õkmaktadõr. ‚õrağõ Na”m, NusretÕin nakit paraya sõkõştõğõ bir anda ÒUsta, gel sŸpermarketlerle ben konuşayõm. Zaten hepsi ekmeği bizden almak i•in can atõyorlar.Ó deyince Nusret, ÒBiz bugŸne kadar ekmeğimizi satõlõğa •õkarmadõk •ok şŸkŸr.Ó48 cevabõnõ verir. NusretÕin buradaki •ekincesi, ekmeğin sof- db | 587 raya girmesine uygun olmayan bir bi•imde satõşõndan ya da bayatlatõlarak israf edileceğinden kaynaklanmaktadõr. Nusret, yŸz altõ bšlŸmlŸk dizi boyunca ateşten alõp tezg‰ha aktardõğõ ekmeklerini hi•bir zaman yŸksekten fõrlatmayarak ona mŸbarek bir nimet mu‰melesi yapmõştõr. Ayrõca hi•bir zaman ekmeği tozun temas edeceği bir seviyeye koymamõştõr. Bu gšsterenlerle temsil edilen, NusretÕin ekmeği n‰n-õ az”z (az”z ekmek) olarak gšrmesidir.49 NusretÕin tasavvuf ve Ah” geleneğinden beslenen ve onlarõ referans alan tavõrlarõnõ, sšylem analizi yšntemiyle incelemek daha 45 46 47 48 49 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 9. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:12:0000:12:30. AbdŸlbaki Gšlpõnarlõ, ÒBurgazi Ve ÕFŸtŸvvetnameÕsiÓ, İstanbul †niversitesi İktisat FakŸltesi Mecmuasõ 15/1-4 (1953 -1954), 122; Yahy‰ b. Hal”l el-Burg‰z”, FŸtŸvvetn‰me: FŸtŸvvet Kardeşliğinin Esaslarõ, sad. Mehmet Can Yal•õn (İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023), 69. Mehmet Şeker, TŸrk-İsl‰m Medeniyetinde Ah”lik ve FŸtŸvvet-N‰melerin Yeri: Gayb”Õnin ÒMuhtasar FŸtŸvvet-N‰meÓsi (İstanbul: …tŸken Neşriyat, 2011), 226. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 13. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:12:4000:13-15. N‰n-õ az”z tamlamasõ OsmanlõÕda ekmek i•in kullanõlan ifadelerden biriydi. Detaylõ bilgi i•in bk. KŸbra Tolak, ÒOsmanlõÕda Ekmek•i Esnafõ: İhlaller ve CezalarÓ, Ekmek Kitabõ, ed. Emine GŸrsoy Naskali (İstanbul: Kitabevi Yayõnlarõ, 2015), 245. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ faydalõ olacaktõr; zir‰ senaristler NusretÕin ağzõndan bir•ok hikmetli sšzŸ izleyicilere aktarmõşlardõr. 2.2. Nusret Karakterinin Sšylem Analizi NusretÕin Ah”liğe dair vurgularõ sšylemlerine de yansõmaktadõr. İlk olarak, onun ailesi tarafõndan Ah”lik dŸsturlarõyla yetiştirildiği ŸstŸ kapalõ olarak diziye dercedilmiştir. Bir sahnede un eksiğinden dolayõ ekmek •õkaramayacağõ kaygõsõndan dolayõ, ÒYŸz yõldõr bu fõrõndan ekmek •õkmadõğõ olmadõ.Ó50 diyerek i• ge•irirken, dŸkk‰nõ bŸyŸklerinden tevarŸs ettiğini ve onlarõn da aynõ hassasiyete sahip olduğunu vurgulamõştõr. Bu ve bunun gibi ÒBabamdan, dedemden bšyle gšrdŸm.Ó51 sšzleriyle kendisini yŸz yõllõk bir silsileye bağlayarak tarihselleştirmesi, Ah”likteki devamlõlõğõn dizi i•indeki bir Ÿretimi olarak algõlanmalõdõr. NusretÕin šnemsediği dŸsturlarõn başõnda esnaflõk ‰d‰bõ gelmektedir. Bir•ok unsuru barõndõran esnaflõk ‰d‰bõna gšre meslek, bir rõzõk kapõsõ olmanõn štesinde topluma hizmetin bir ves”lesidir. 588| db Nusret karakteri de bu anlayõşa sahiptir. Kayõnbiraderi CengizÕin šldŸğŸnŸn sanõldõğõ bir sahnede, cenaze evinin telaşesi olacağõnõ, annelerinin ŸzŸntŸsŸnden dolayõ bir şey yapamayacağõndan, kõzlarõna işlerle ilgilenmeleri gerektiğini bildirir. İ•lerinden birinin, ÒBugŸn de (dŸkk‰nõ) a•masan olmaz mõ baba?Ó tepkisine, ÒMilleti ekmeksiz mi bõrakacağõz kõzõm?Ó52 cevabõnõ verir. Bu sšz, meslek anlayõşõnõn temelinde rõzõk endişesi değil, halkõn ihtiy‰cõnõ giderme sorumluluğunun šnceliğini gšstermektedir. Zir‰ aksi olsaydõ kazanca, k‰ra dair bir vurgu replikte yer alõrdõ. Ayrõca Nusret bu ifade bi•imiyle mŸşterilerine de kõymet verdiğini belli etmektedir. TŸrk•eÕde ÒÉ-siz bõrakmamaÓ kalõbõnõn genellikle sevgi ifade eden cŸmlelerde kullanõlmasõ da NusretÕin odak noktasõnõ gšstermektedir. Ebeveynlerin •ocuklarõnõ ilgisiz yahut parasõz bõrakmamasõ ve •i•eğin susuz bõrakõlmamasõ gibi ifade kalõplarõ bu hususa šrnek olarak verilebilir. NusretÕin parayla olan ilişkisine dair daha doğrudan mesajlar veren sahneler de mevcuttur. Celal, Cengiz ve Kirli karakterleri bir kšfte tezg‰hõnõ •alõştõrmak Ÿzere işe başlarlar. Celal NusretÕe, ÒAra50 51 52 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 1. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:06:3500:06:45. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 54. BšlŸmÓ, 00:46:00-00:47:00. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 25. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:20:0000:20:20. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK ba ufacõk bir şey, bu kadar insanõ ge•indirmez.Ó deyince Nusret, ÒEvl‰dõm, rõzkõ araba vermeyecek Allah verecek.Ó53 diyerek nŸkteli bir cevap verir. NusretÕin cevabõ yine tasavvuf” arka planõnõ ortaya koymaktadõr; zir‰ bu anlayõşta her eylemin mutlak f‰ili AllahÕtõr ve nimetlere ulaştõran yollar OÕnun tay”n ettiği ves”lelerdir. Bu ves”lelerin mutlaklaştõrõlmasõ AllahÕõn l‰yõkõyla tevhid edilememesi anlamõna gelmektedir. Ah”lik geleneğinin literatŸrŸ olan fŸtŸvvetn‰melerde de daha •ok kazanmanõn yollarõ değil; insanlara hizmet etmenin, helal para kazanmanõn ve cšmertliğin ehemmiyeti şiddetle vurgulanmõştõr. …rneğin Burg‰z” FŸtŸvvetn‰mesiÕnde ah” olmanõn yedi gerekliliğinden Ÿ•Ÿ cšmertlik, helal kazan• ve terk-i dŸnyadõr.54 Ah”ler, kazancõnõ meşrž yollardan tem”n etmeyi yeterli gšrmemiş, terk-i dŸny‰yõ da bir esnaflõk gšrevi addederek šnceliğin para kazanmak olmadõğõ ilkesine sarõlmõşlardõr. Cšmertlik ise fŸtŸvvet kavramõnõn oluşumundan beri ondan ayrõlmayan bir haslettir. HenŸz bir mastar ve kavram olarak vazedilmemişken, anlam kŸresinin elemanlarõnõn yeni yeni oluşmaya başladõğõ C‰hiliye dšneminden itibaren cšmert- db | 589 lik, fet‰yla beraber anõlmõştõr.55 İlk z‰hid-sžfiler eliyle kavramsallaşan fŸtŸvvette de başta gelen temalardan biri olmuştur. İlk kit‰bŸÕlfŸtŸvvenin yazarõ SŸlem”, kavramõn kapsamõnõ •izerken kardeşinle malõnõ paylaşmak, misafire ikr‰mõ ve ziyafet vermeyi sevmek, garipleri sevmek gibi temalarõ ‰yet-i ker”meler, had”s-i şer”fler ve sžfilerin sšzlerinden deliller getirerek işlemektedir.56 Cšmertlik, fŸtŸvvetn‰melerin de en •ok işlediği hasletlerdendir. …rneğin Burg‰z”, ah”de bulunmasõ gereken şartlarõ a•õklarken ilk sõraya cšmertliği koymaktadõr. A•õklamalarõnda zikredilen, ÒAh”ye iki dŸnyada da c‰n-õ gšnŸlden cšmert olmasõ gerekir. Y‰ni dŸnyada cšmertlik yapsõn, ahirette de cšmert olsun.Ó57 sšzleri, cšmertliğin sadece bu 53 54 55 56 57 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 10. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:34:0000:34:30. Burg‰z”, FŸtŸvvetn‰me, 78-81. Detaylõ bilgi i•in bk. K‰zõm Berkay …zkardaş, C‰hiliye Dšneminde FŸtŸvvet (İstanbul: Marmara †niversitesi Sosyal Bilimler EnstitŸsŸ, YŸksek Lisans Tezi, 2024), 64-74. Ebž Abdirrahm‰n Muhammed b. el-HŸseyn b. Muhammed es-SŸlem”, el-Futuvve, thk. İhs‰n Zennžn es-S‰mir” - Muhammed ʿAbdull‰h el-Kadh‰t (Umman: D‰ruÕrR‰z”, 1422/2001), 16-19; Ebu Abdurrahm‰n SŸlem”, KitabŸÕl-FŸtŸvve / FŸtŸvvet Erdemleri: FŸtŸvvet Ehlinin Ahlakõ ve Yolu, •ev. Selim GŸzel (İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023), 42-46. Burg‰z”, FŸtŸvvetn‰me, 81. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ dŸny‰ya taalluk eden bir ahl‰k değil ‰hirete de uzanan bir erdem olduğunu bey‰n etmektedir. Esnaflõğõn ‰d‰bõna d‰hil olan başka dŸsturlar da Nusret tarafõndan serdedilmektedir. ÒEsnaf adam yaptõğõ işin en iyisini yapar. Kendi yemediğini başkasõna yedirmez. Esnaf adamõn mŸşterisi vel”nimetidir. Esnaflõğõn m‰n‰sõ halka hizmet etmektir. Altõn bileziğiniz yoksa, paranõz pulunuz olsa da bir šmŸr mesut olamazsõnõz.Ó58 diyerek bir dizi erdeme vurgu yapmõştõr. Bu repliklerde ge•en šzellikle iki husus, fŸtŸvvet-Ah”lik geleneğinde de işlenmektedir. Birincisi NusretÕin ÒKendi yemediğini başkasõna yedirmez.Ó sšzleridir. Halka hizmetin šnceliği yanõnda hizmetin niteliğindeki yŸksek standart, Ah”lerin de gšzettiği bir husustur. Teşkil‰t kendisine bağlõ esnaf zŸmrelerini bu standartlar doğrultusunda teftiş etmiş gerektiğinde de mŸeyyideler uygulamõştõr. Mesel‰ fõrõncõlarõn ekmeği kontrol edilerek •iğ, siyah, ekşimiş, eksik yahut bozuk olduğu takdirde taÕzir edilerek bir ak•e cerime alõnmaktaydõ.59 Başõna bir kŸlah ge•irilerek dolaştõrõlmasõ, falakaya yatõrõlmasõ ve kulağõndan mõhlanmasõ da diğer cezalardandõr.60 Hatalarõn devamõ h‰linde ise kişi yolsuz 590| db il‰n edilirdi. Yolsuzluk, kendisine hammadde satõlmamasõ ve kahveh‰neler gibi toplantõ mek‰nlarõna alõnmamasõ kabilinden sosyal tecrit uygulamalarõna maruz kalmasõ anlamõna gelmekteydi.61 NusretÕin telkinlerinde Ah”lik ilkeleri ile paralellik arz eden ikinci husus, ÒEsnaflõğõn m‰n‰sõ halka hizmet etmektir. Altõn bileziğiniz yoksa, paranõz pulunuz olsa da bir šmŸr mesud olamazsõnõz.Ó ifadeleridir. Burg‰z” FŸtŸvvetn‰mesiÕnde ge•en, ah”ye bir meslek ve sanatõn gerekliliği, aksi takdirde fŸtŸvvetin kendisine uğramayacağõnõ bildiren ifadeler, NusretÕin fŸtŸvvet ehliyle aynõ tavõrda olduğunu gšstermektedir.62 NusretÕin konuşmalarõ ayrõca onun Òtedr”cilikÓ esasõnõ gšzettiği eğitim metoduna dair fikir vermektedir. Şahs” ve toplumsal şartlarõ dikkate alõnarak kişiye sorumluluklarõnõn šğretilmesi anlamõna ge58 59 60 61 62 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 11. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:08:2000:08:50. Ekmek TeknesiÕnin 12. bšlŸmŸ, dizinin resm” YouTube kanalõna sehven 11. bšlŸm olarak yŸklenmiştir. Yaşar ‚alõşkan, Ah”lik Kitabõ: Ah”lik Teşkil‰tõ, Tarih•esi, Bir FŸtŸvvetname Metni (İstanbul: BŸyŸyenay Yayõnlarõ, 2020), 63. Tolak, ÒOsmanlõÕda Ekmek•i Esnafõ: İhlaller ve CezalarÓ, 251-252. Ali Acar, ÒToplam Kalite Anlayõşõnda Ahilik İş Ahlakõnõn İncelenmesiÓ, V. Uluslararasõ Ahilik Sempozyumu (Kõrşehir: Kõrşehir Ahi Evran †niversitesi, 2019), 1/75. Burg‰z”, FŸtŸvvetn‰me, 82; Gšlpõnarlõ, ÒBurgazi Ve ÕFŸtŸvvetnameÕsiÓ, 125. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK len tedr”cin, il‰h” ve nebev” yšnŸ bulunmaktadõr.63 Nusret de šncelikle muhatabõnõn, kendisi ve mesleğiyle ilişkisini yŸksek bir ilke yani işini en iyi yapma dŸstžru Ÿzerine inşa etmeye •alõşmõştõr. Aşama aşama bunun pratiklerini anlatmõştõr. Daha sonra da muhatabõnõn štekiyle mŸn‰sebetini, bŸtŸnŸn par•asõ olmasõndaki anlamõ vurgulama yoluna gitmiştir. MŸşteriyi vel”nimet bilmek ve halka hizmet bu yoldaki temel prensiplerdir. Bu zorlu eğitim sŸrecinde parayla, meta ile ilişkilerinin •õkmazlarõnõ onlara gšstermeye •alõşarak mutluluğu yanlõş yerde aradõklarõna dair kesin uyarõlarda bulunmuştur. ‚ŸnkŸ Yžnus EmreÕnin de ÒDŸriş kazan yi-yŸdŸr bir gšnŸl ele getŸr/YŸz KaÕbeÕden yigrekdŸr bir gšnŸl ziyaretiÓ64 mõsralarõnda ifade ettiği Ÿzere hak”ki mutluluk, fŸtŸvvet ehline yakõşõr bir tavõrla kendinden •õkarak štekini gšrmek; onun mutluluğu ile sa‰dete ermektir. NusretÕin esnaflõğa dair hassasiyetlerinden bir diğeri de isr‰fõn engellenmesidir. MŸşterilerini tanõyarak onlarõn istek ve ihtiya•larõ arasõndaki gelgitleri ile yŸzleştirmiş ve ihtiya•larõndan fazlasõnõ, ekmeğin isr‰f olacağõ dŸşŸncesiyle satmamõştõr. Bir bšlŸmde zengin db | 591 bir mŸşteri, NusretÕe jest yapmak amacõyla dŸkk‰ndaki bŸtŸn ekmekleri satõn almak ister. Nusret ise •õrağõna, ÒNa”m, hanõmefendiye Ÿ• ekmek sar.Ó der ve kendisine dšnerek ÒBurada satõn alõnacak kadar değil, karõn doyuracak kadar ekmek satõyoruz hanõmefendiciğim.Ó65 demiştir. Bu hassasiyet Ah”likte de mevcuttur. İhtiya•tan fazla Ÿretmemek, tŸketimde israftan ka•õnmak, k‰r oranlarõnõ sõnõrlamak gibi ilkeleri ahl‰k” prensip olarak vazetmiş, bunu da narh nizamn‰meleri ve kanunn‰meler aracõlõğõyla resm”leştirmişlerdir.66 Ayrõca men-i israfat isimli bir uygulamaya da girmişlerdir. Ama• ekonomiyi dengede tutmaktõr. K‰r oranlarõnõ dengelemek de zikredilen ama•la beraber şahõslarõn aşõrõ zenginleşmesini šnlemeye yšneliktir. …rneğin mŸb‰dele ile uğraşan esnaf ve tŸccar zŸmreleri i•in tanõnan k‰r haddi %5 ile %15 arasõnda sõnõrlandõrõlmõş, daha yŸksek oranlara ciddi yaptõrõmlar getirilmiştir.67 Buna ek olarak, 63 64 65 66 67 Talip TŸrcan, ÒTedr”cÓ, TŸrkiye Diyanet Vakfõ İsl‰m Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayõnlarõ, 2011), 40/265. Yžnus Emre, Divan-õ İl‰hiy‰t, haz. Mustafa Tat•õ (İstanbul: H Yayõnlarõ, 2014.), 519. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 31. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:59:0001:00:00. Yusuf Ekinci, Ahilik (Ankara: TŸrkMetal Yayõnlarõ, 2011), 99. Mehmet Gen•, Osmanlõ İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi (İstanbul: …tŸken Neşriyat, 2000), 44-47. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ NusretÕin bu ifadelerdeki sšylem bi•imine bakõldõğõnda ise, yanlõşõ engellemek i•in kesin bir tavõr takõndõğõ; ancak bunu muhatabõnõ kõrmadan yapmaya •alõştõğõ gšrŸlmektedir. Kadõnõn siparişi Ÿzerine ona hi•bir a•õklama yapmadan •õrağõna ka• ekmek vereceğini sšylemesi, dŸkk‰nõnõn bazõ prensipler •er•evesinde idare edildiğini bey‰n etmek i•indir. Sonra kadõna dšnerek yaptõğõ a•õklamada ÒhanõmefendiciğimÓ diyerek hitabõ, hikmetli bir dille mer‰mõnõ a•õklamasõ ise hassasiyetlerini en kibar dille ifade etmek istediğini gšstermektedir. ‚izgilerini korumasõ ve bunu letafet ve nez‰ketle yapmasõ da yine onun sžf” kimliğini tebellŸr etmektedir. ‚õrak yetiştirmek, NusretÕin mesleğinin bir par•asõdõr. Ona gšre iyi bir esnaf olmanõn şartõ šnce •õrak olmak, işi ehlinden šğrenmek y‰ni •ekirdekten yetişmektir.68 Nusret, atalarõndan tev‰rŸs ettiği fõrõncõlõğõn usžlŸnce devamõnõ tem”n i•in bir halef yetiştirmek istemiş; Na”m gibi babasõ olmayan bir yetimi kŸ•Ÿk yaştan itibaren yanõnda işe almõştõr. Onu her zaman evl‰dõ gibi gšrmŸş, ÒDua et, Allah Hz. İbrahimÕe gškten ko• indirdi. Erkek evl‰dõm yok, mecbu592| db ren seni keserdim.Ó69 sšzleriyle onu taltif etmiştir. NusretÕin •õrak eğitiminde šnemsediği ilk mesele ahl‰k eğitimidir. Na”mÕe işle ilgili meselelerde her zaman merhametle yaklaşmõş; ancak ahl‰ka taalluk eden hatalarõnda sert bir dille uyarmaktan •ekinmemiştir. Mahallede terzilik yapan ve gŸzelliğiyle erkekleri etkileyen NecibeÕnin evine takõm elbise šl•ŸsŸ vermeye giden Nusret, Na”mÕin, ÒNecibe ablanõn evi nasõl gŸzel mi?Ó sorusu karşõsõnda hiddetlenerek ÒEvl‰dõm, namusuyla bir başõna yaşayan bir kadõnõn evinin nesini merak ediyorsun?Ó diye •õkõşmõş ve •õrağõnõ ÒBenim •õraklõğõmõ yapacaksan adam gibi adam olacaksõn.Ó70 diyerek azarlamõştõr. Nusret, mahallenin diğer gen•lerinin de terbiyesiyle ilgili bir esnaftõr. Onun gen•lere yaklaşõrken šnemsediği mevzu yine ahl‰ktõr. …rneğin her gece kahveh‰nede anlattõğõ hik‰yelerle ah‰l”yi eğlendiren Heredot Cevdet isimli karakter, bir keresinde hik‰yeyle ilgili sorulan soruya cevap verememiş ve Na”mÕden NusretÕi kahveh‰neye •ağõrmasõnõ istemiştir. Kahveh‰neye gelince soruyla muhatap olan Nusret, ÒBu su‰linize ancak dŸkk‰nda cevap verebilirim.Ó demiş ve herkes NusretÕin peşinden fõrõna gitmiştir. DŸkk‰nda 68 69 70 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 11. BšlŸmÓ, 00:09:10-00:09:20. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 13. BšlŸmÓ, 00:18:05-00:18:15. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 2. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:31:4500:32:30. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK herkes heyecanla cevabõnõ beklerken, o tek kelimeyle, ÒBilmiyorum.Ó demiştir. İ•lerinden biri, ÒBaba, bilmediğin bir şey i•in niye bizi ayağõna kadar getirttin?Ó diye sitem edince de ÒBilmediğiniz bir şey i•in beni ayağõnõza kadar getirdiğiniz i•in.Ó71 cevabõnõ vermiş ve bŸyŸklerin kŸ•Ÿklerin ayağõna gitmesinin uygun olmayacağõnõ bu šzlŸ dersle gšstermiştir. Buradaki dil (HallÕõn dil kapsamõna d‰hil ettiği her şey) šnemlidir; zir‰ •õrak Na”m kendisini •ağõrmaya geldiğinde dŸşŸncesini sitemli bir şekilde ifade edebilirdi. O vakit, sadece bir kişi šğrenmiş olacaktõ. Ayrõca Na”m bunu diğerlerine aktardõğõnda, NusretÕin şahsõna yapõlmõş saygõsõzlõktan dolayõ sitemk‰r olduğu zannõna kapõlmalarõ muhtemeldi. Nusret bŸtŸn olumsuz ihtimalleri bertaraf ederek hem şifahi ve hem de hal diliyle maksadõnõ ortaya koymuştur. ‚õrak eğitimi fŸtŸvvetn‰melerin de en temel konularõndandõr. Razav” ve Seyyid Gayb” fŸtŸvvetn‰melerinde, •õrak/mŸritlerin teşkil‰ttaki Ÿstlerine tam anlamõyla itaat etmelerinin gerekliliği, Ah”liğe kabul tšreninde vurgulanan temalardandõr.72 Ancak, ustalarõn sorumluluğu •õraklardan daha bŸyŸktŸr; zir‰ onlarõ yetiştirmek zor db | 593 bir iştir. Bu sebepten štŸrŸ Ah”lik Teşkil‰tõ resm” dŸzenlemelere gitmiş, •õrak alõmõnõn sayõ sõnõrõnõ esnafõn isteğine bõrakmadan kendisi tay”n etmiştir.73 ‚õrak eğitim sŸrecinde ahl‰k, hiyerarşik olarak Ah”likte en Ÿst basamaktadõr. Burg‰z”Õde fŸtŸvvetin değmediği kişiler bahsinde şehvetine yenik dŸşen ve kadõnlara gammaz gšzlerle bakanlar yer almaktadõr.74 C‰fer-i S‰dõkÕa atfedilen fŸtŸvvetn‰mede ah”nin n‰mahreme karşõ gšzŸnŸn bağlõ olmasõ gerektiği belirtilirken, İzz” FŸtŸvvetn‰mesiÕnde de dostlara şehvet gšzŸyle bakmamak ve eğri nazarlõ olmamak fŸtŸvvetin şartlarõ arasõnda zikredilmiştir.75 Nusret diğer insanlara yaklaşõrken de Ah”liğe yakõşõr bir tutum takõnmõştõr. DŸsturlarõnõn başõnda komşularõnõ rahatsõz etmemek vardõr. Dizinin henŸz ilk sahnesinde bu temanõn işlenmesi, Nusret karakterinin hangi ilkeler Ÿzerine kurgulandõğõnõ gšstermektedir. 71 72 73 74 75 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 1. BšlŸmÓ, 00:39:50-00:42:10. Şeker, TŸrk-İsl‰m Medeniyetinde Ah”lik ve FŸtŸvvet-N‰melerin Yeri: Gayb”Õnin ÒMuhtasar FŸtŸvvet-N‰meÓsi, 219-223; Seyyid Muhammed Razav”, FŸtŸvvetn‰me-i Keb”r, •ev. Nedim Aydõn (İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023), 93-95. Aytekin, Tarihten GŸnŸmŸze FŸtŸvvet ve Ah”lik, 213. Burg‰z”, FŸtŸvvetn‰me, 69; Gšlpõnarlõ, ÒBurgazi Ve ÕFŸtŸvvetnameÕsiÓ, 122. Seyyid İzz”-i Merv” - Nişaburlu Att‰r, İzz” ve Att‰r FŸtŸvvetn‰meleri, haz. …mŸr Ceylan (İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023), 44; CaÕfer es-S‰dõk, CaÕfer es-S‰dõk FŸtŸvvetn‰mesi, haz. Saffet Sarõkaya (İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023), 73. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ ‚õrak Na”m sabah dŸkk‰nõ a•arken yağlanmamõş kepenkler ses •õkarõr ve komşulardan birini uyandõrõr. Adamõn cama •õktõğõ esnada Nusret de dŸkk‰na gelmiştir. Adam durumdan muzdarip olduğunu kaba bir dille ifade edince NusretÕin tepkisi kabalõkla mukabele etmek değil, nazik•e šzŸr dilemek olmuştur. Ayrõca, daha šnce kepenkleri yağlamasõnõ sšylediği •õrağõnõ da tekrar uyarmõştõr.76 NusretÕin kavram dŸnyasõnõ dile aktarõmõ, tasavvuf” kavram dŸnyasõnõn temsiline iyi bir šrnektir; zir‰ tasavvuf yolculuğunun başlangõcõ kimseyi incitmemektir. Ayrõca, insanlara ez‰ ve cef‰ vermeme temasõna fŸtŸvvetn‰melerde de sõk•a rastlanmaktadõr. FŸtŸvvet ehlinin šzelliklerini sõralarken Burgaz”, Ò†zerinde kimsenin hakkõ bulunmamaÓ, Seyyid HŸseyin el-Gayb” Òkomşulara iyilik etmeÓ, Razav” ise Òkomşulara iyilik etme ve fenalõklarõna tahammŸl etmeÓ esaslarõnõ zikretmektedir.77 NusretÕin insanlarla ilişkisinde hassasiyet gšsterdiği hususlardan bir diğeri de (•õrak ve gen•lerin eğitiminde olduğu gibi) ayõplarõ šrtmesidir. Cengiz ve Kirli ikilisi, NusretÕin kõzõ MehpareÕnin kur594| db ban i•in aldõğõ koyununu, ka•tõ bahanesiyle alõkoyup bir kasaba satarlar. Akabinde kšfte arabalarõna işg‰liye bedelini šdemedikleri gerek•esiyle zabõta el koyar. İşg‰liye bedelinin koyunun parasõna denk dŸştŸğŸnŸ fark ettiklerinde ise aralarõnda fõsõltõyla konuşarak NusretÕin yanõndan ayrõlõrlar. Durumu hem Nusret hem de orada bulunan kõzõ Sonnur fark eder. SonnurÕun hayretle, ÒBaba yoksa?!Ó sšzŸne Nusret, ÒAyõp gšrdŸn mŸ kafanõ •evireceksin. Bak HayÕdan gelen HžÕya gitti.Ó78 diyerek karşõlõk verir. Halk arasõnda •abasõz elde edilen bir şeyin kolayca elden •õkacağõnõ anlatmak Ÿzere darb-õ mesel olarak kullanõlan bu if‰denin, NusretÕin sšylem bi•imi ile hikem”, hak”k” anlamõ tebellŸr eder: ålemdeki her şeye Hayy olan Allah hayat vermiştir ve yine her şey OÕna doğru gitmektedir. Nusret sšylemiyle, sžf”lerin tevh”d merkezli ‰lem ve Yaratõcõ mŸn‰sebetine d‰ir yaklaşõmlarõnõ hatõrlatõrken, dolaylõ yoldan ayõp šrtme erdeminin dayandõğõ yŸksek irfanõ da anlatmõş olur. Ayõp ve kusurlarõ šrtmek fŸtŸvvet ehlinin ahl‰kõdõr. FŸtŸvvetin bir teşkil‰t h‰line gelmesinde el•ilik gšrevi Ÿstlenen, aynõ zamanda SŸhreverdiyye isimli tar”kõn p”ri olan Şih‰bedd”n SŸhreverd”, FŸtŸv76 77 78 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 1. BšlŸmÓ, 00:04:40-00:05:09. Torun, TŸrk Edebiyatõnda TŸrk•e FŸtŸvvet-n‰meler, 101-103. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 14. BšlŸmÓ, YouTube (28 Ekim 2015), 00:39:0500:39:20. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK vetn‰me-i Diger”Õde şšyle demektedir: ÒFŸtŸvvet (sahibi kişi) gšzŸnŸ mŸslŸman kardeşlerinin ayõplarõna yumar, başõnõ šnŸne eğer, kendi davranõşõnõ kendi zamanõnõn aynasõ yapar.Ó79 NusretÕin ayõp gšrŸnce kafayõ •evirme telk”ni, fŸtŸvvetn‰melerde kaydedilen başõnõ šnŸne eğme tavsiyesiyle paralellik arz etmektedir. Sonu• ve …neriler Ekmek Teknesi dizisinde Nusret karakteri ile zaman, mek‰n, fikr” arka plan ve gŸnŸmŸz konjonktŸrŸ gibi unsurlar hesaba katõlarak Ah”liğin temsili başarõlõ bir şekilde icr‰ edilmiştir. Dizinin temsil konusundaki başarõsõnõ artõran iki unsur vardõr. Birincisi, din temelli sanat yapõtlarõnda sõk•a gšrŸlen didaktizm tuzağõna dŸşmeden, d”nin hayatõn olağan akõşõ i•erisindeki bir unsur olarak gšsterilmesidir. Bu yšntem, d”ni, kahramanõnõn hayatõna d‰hil ettiği i•in insanlarõn onda kendinden bir par•a bulmasõna kapõ aralamõştõr. Dolayõsõyla vaaz aracõna dšnŸşen yapõtlardan daha etkili olmuştur. İkinci unsur ise senaristlerin dŸşŸnsel arka planõ tarih”, fikr” ve sosyolojik anlamda šzŸmsemesidir. İsl‰mÕõn bir yorumu olan tasavvuf ve tasavvufun irf‰n ve ahl‰k umdeleri Ÿzerine inş‰ edilen Ah”liğin db | 595 temel dŸşŸnceleri, tarihsel izdŸşŸmleri ve gŸnŸmŸz TŸrk toplumuna nasõl uyarlanabileceği Ÿzerine dŸşŸnŸldŸkten sonra dizi karakterleri kurgulanmõştõr. Stuart HallÕõn kŸltŸrŸn anlam Ÿretim ve kŸltŸr mensuplarõ arasõnda değiş tokuş edilmesiyle oluştuğuna dair tanõmõ perspektifinden bakõldõğõnda, Ekmek TeknesiÕnde tasavvuf ve Ah”liğe dair anlamlarõn gŸncel hayata uygun bi•imde inş‰ edildiği ve izleyiciye (yani benzer kŸltŸr mensuplarõna) aktarõldõğõ gšrŸlmektedir. Bu inş‰da temel vurgu ahl‰k alanõndadõr. ës‰r, cšmertlik, helal kazan•, iffet, dŸrŸstlŸk, hoşgšrŸ ve merhamet gibi ahl‰k” değerler; tasavvuf ve Ah”lik z‰viyesinden yorumlarla ortaya konulmuştur. Ayrõca NusretÕin vurgusunun d”nin bireysel boyutlarõndan ziy‰de toplumsal olana odaklandõğõ gšrŸlmektedir. O kimseye namaz kõlmasõ, oru• tutmasõ yahut başšrtŸsŸ takmasõ i•in bir tekl”f ve telk”nde bulunmamakta; ancak kendisi bunlarõ yaparak •evresindekilere šrnek olmaktadõr. Yukarõda zikredilen hasletler ise onun hem hayatõ ya- 79 Hasan K‰mil Yõlmaz, ÒSŸhreverd”, Şeh‰beddinÓ, TŸrkiye Diyanet Vakfõ İsl‰m Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayõnlarõ, 2010), 38/40-41; Şeh‰beddin SŸhreverd”, FŸtŸvvetn‰me-i Diger”: FŸtŸvvet: Mahiyeti, Kaynağõ ve Erk‰nõ, •ev. Tahir Ulu• (İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023), 47. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ şama bi•imi hem de sšyleminin konusudur. Sonu• olarak kŸltŸr i•erisindeki anlam değiş tokuşunda, d”nin ibadet boyutuna taalluk eden meselelerde fiil”, ahl‰k” meselelerde ise hem sšzlŸ hem fiil” yšntemi benimsemesi anlamõna gelmektedir. Bu minvalde, Stuart HallÕõn temsil sistemlerine gšre de NusretÕin analizi yapõlabilir. Hatõrlanacağõ Ÿzere ilk temsil sisteminde şeyler ile kavramlar arasõndaki irtibat ele alõnõrken ikincisinde kavram haritamõz ve dil (ifadeye ara• olabilecek her şey) ilişkisi incelenmektedir. NusretÕin kavram haritasõnõn oluşumunda dikkati •eken nokta, bunu atalarõndan, dedelerinden devralmasõdõr. Onlardan šğrendiği kavramlarõ, kendi zamanõnõn ruhuna uyarlamõş ve •evresindekilerin eğitimini bu yolla ger•ekleştirmiştir. Eğitim metodu da yine bu kavramlara uygun olarak inş‰ edilmiştir. İkinci temsil sistemi olan kavram haritalarõ ve dil/ifade bi•imleri arasõnda da yŸksek oranda bir tutarlõlõk sšz konusudur; zir‰ Nusret yukarõda zikredilen erdemleri hayatõna tatb”k etmiş, din” ve ahl‰k” normlara gšre •evresinde yanlõş gšrdŸğŸ hal ve hareketlere šnce mŸs‰maha ve merhametle yaklaşmõş, haddi aşanlara hafif şiddetli bir sertlik gšstermiş ve onlarõn doğruyu bula596| db cağõna del‰let eden tek harekette af yolunu tutmuştur. Dilin inş‰sõ yalnõzca tavõrlarõnda değil, sšzlŸ iletişiminde de gšrŸlmektedir. Nusret •ok konuşmamõş; ancak yerinde konuşarak insanlar nezdindeki bilge karakterini muhafaza etmiştir. Onlara bağõrmamak i•in her yolu denemiş; ancak hi•bir •õkõş kapõsõ kalmadõğõnda bu yola başvurmuştur. Nusret genellikle bir mesaj verirken kuru bir dil yerine tahkiye Ÿslžbunu tercih etmiş, bu yolla muhatabõnõn anlamasõnõ kolaylaştõrmõştõr. Ekmek Teknesi dizisindeki Nusret odaklõ temsilin gŸnŸmŸz dizileri i•in de šrnek olmasõ umulmaktadõr. Son yõllarda TŸrk dizilerinde din”/tarih” temsiller de yoğun olarak gšrŸlmekte ve bir•ok tartõşmaya sebebiyet vermektedir. Bu diziler zengin muhafazak‰r hayat, gŸnŸmŸz tar”katlarõnõn işleyiş ve yaşam bi•imi ve muhafazak‰r-sekŸler aşkõ ve •atõşmalarõ gibi konular Ÿzerinden ilerlemektedir ki hepsinin ortak noktasõ Ÿlkemizdeki sinir u•larõna dokunan sahneler barõndõrmasõdõr. Bu tutum tepkilere de kapõ aralamõştõr. …rneğin Kõzõl Goncalar isimli dizideki temsiller Ÿzerine gerek İsl‰m” camiadaki gazeteler gerekse de vakõf/dernekler a•õklama yapma zorunluluğu hissetmiş ve dizi RT†K tarafõndan toplumun mill” ve DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK manev” değerlerine aykõrõlõk gerek•esiyle idar” para cezasõna •arptõrõlmõştõr.80 Din temsilinde bulunan gŸnŸmŸz TŸrk dizilerinde ise muhafazak‰r-sekŸler ikiliği başta olmak Ÿzere •eşitli karşõtlõklar rijit bir şekilde işlenmektedir. …rneğin Kõzõl Goncalar dizisinde kõzlarõn okutulmamasõ meselesi işlenirken Zeynep karakterinin mensup olduğu tar”katõn mŸrşidi kõzlarõn okutulmasõna karşõ •õkmakta, onun karşõ kutbunda yer alan Suavi karakteri de kapalõ kõzlarõn okullara girememesini savunmaktadõr. Buna isyan eden Zeynep de ÒOlan hep kõzlara oluyor, ne farkõnõz var?Ó demektedir.81 Bu temsil šrneklerine Kõzõlcõk ŞerbetiÕndeki kolonya tartõşmasõ šrnek verilebilir. SekŸler bir •evreden gelen Doğa, eve gelen muhafazak‰r misafirlerine kolonya tutmuş, onlar da kolonyanõn alkollŸ olup olmadõğõnõ sormuştur. Doğa bu soruyu anlamsõz bulunca ÒAlkol dinimizde haram, ha i•mişsin ha eline sŸrmŸşsŸn.Ó cevabõnõ almõştõr.82 Temsilin rijit karşõtlõklar Ÿzerinden icr‰ edilişi, sšylemlerde de gšrŸlmektedir. Kõzõlcõk ŞerbetiÕnde karşõt kutuplarda yer alan karakterler aracõlõğõyla ÒAllah razõ olsunÓ ile ÒTeşekkŸr ederimÓ, ÒSel‰munaley- db | 597 kŸmÓ ile ÒNaberÓ ve ÒHamd olsunÓ ile ÒTeşekkŸrler, iyiyimÓ if‰deleri ayrõştõrõcõ gšstergeler olarak lanse edilmektedir. Dizideki sekŸler karakterler, din menşeli bu cŸmleleri c‰mi yahut esnaf jargonu olarak değerlendirmektedir.83 Bu temsil tarzõnda iki ana problem mevcuttur. İlki, dizinin •ekildiği toplumun dinle kurduğu ilişkinin gŸncel durumunun derinlemesine analiz edilmemesinden kaynaklanmaktadõr. GŸnŸmŸzde şehirli mŸslŸmanlar arasõnda kõz •ocuğunun okutulmasõnõ tartõşan yahut kolonya sŸrmeyen mŸslŸmanlarõn oranõ yok mesabesindedir. Bunlarõn bir kõsmõ hak”katte İsl‰mÕõn meselesi olmayõp mŸslŸmanlarõn yaşadõğõ toplumun siy‰s” ve i•tim‰” tercihlerini din Ÿzerinden icr‰sõnõn neticesidir. Kolonya šrneğindeki gibi meseleler ise asl” olmayõp tamamen t‰l” konulardõr. …te yandan bunlar kamuoyunun zamanõnda tartõştõğõ ve hayatõn akõşõ i•erisinde bir standarda bağla80 81 82 83 BBC News TŸrk•e, ÒKõzõl Goncalar dizisi neden tartõşma yarattõ?Ó (Erişim 1 Aralõk 2025). Sibel Serpil Aydos, ÒTŸrkiyeÕdeki Politik Kutuplaşmanõn Kõzõl Goncalar Dizisinde TemsiliÓ, Avrasya Uluslararasõ Araştõrmalar Dergisi 12/41 (Aralõk 2024), 450. Karakoyunlu, ÒSekŸler, Dindar ve Akõşkan Dindar Kimliğin Kendini GŸndelik Yaşam Pratikleri †zerinden †retimi: Kõzõlcõk Şerbeti …rneğiÓ, 760. Karakoyunlu, ÒSekŸler, Dindar ve Akõşkan Dindar Kimliğin Kendini GŸndelik Yaşam Pratikleri †zerinden †retimi: Kõzõlcõk Şerbeti …rneğiÓ, 757-758. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ dõğõ konulardõr. Ayrõca bu tavõr toplumsal anlamda zararlõdõr; zir‰ dizilerde mutedil šrneklerin gšsterilmeden aşõrõ u•larõn işlenmesi, štekiyle tanõşma fõrsatõ bulamamõş kişilerce, bunlarõn karşõ cenahta cidd” anlamda tartõşõldõğõ izlenimi yaratmaktadõr. Halbuki TŸrkiyeÕde, din”/tasavvuf” gruplarõn vakõflar aracõlõğõyla bir•ok šzel okul a•tõğõ bilinmektedir. …zetle, Ekmek TeknesiÕnin •alõşma boyunca zikredilen dŸşŸnsel arka plan h‰kimiyeti ve gŸnŸmŸz konjonktŸrŸndeki temsil yollarõnõ arama •abasõ gŸnŸmŸz TŸrk dizilerine šrnek olmalõdõr. İkinci problem ise kurulan karşõtlõklarõn temsil icr‰sõnda gšrŸlmektedir. ÒAllah razõ olsunÓ ve ÒTeşekkŸr ederimÓ cŸmlelerini salt karşõt kutup sšylemleri olarak ele almak, farklõ ideolojik gšrŸşlere sahip insanlar arasõndaki ge•işlilik ve iletişime imk‰n tanõmamak anlamõna gelmektedir. Halbuki Nusret, ÒSel‰munaleykŸmÓ diyene ÒAleykŸmsel‰mÓ, ÒMerhabaÓ diyene ÒMerhabaÓ diyerek karşõlõk veren bir karakterdir. Hayatõn akõşõ i•erisinde karşõtlõklarõ temel alarak yaşayan insanlarõn varlõğõ da bir realitedir ve bunlarõn temsili de mŸmkŸndŸr; ancak sadece bunlarõn temsili sanatõn •ok boyutlu598| db luğuna aykõrõdõr. GŸnŸmŸz dizilerinde yalnõzca bu karşõtlõklar temsil edilirken Ekmek TeknesiÕnin ge•tiği mahallede hem bu tarzda hem de Nusret gibi karakterler mevcuttur. …rneğin Nusret BabaÕnõn evinin perdesiz olduğu bir ‰na tes‰dŸf eden Ruhi, Nusret BabaÕya karşõ bunun edepsizlik olduğunu im‰ edince Nusret Baba, ÒAr kõ•ta başta değil gšzde olacak.Ó demiş ve cev‰miuÕl-kel”m yoluyla konuyu kapatmõştõr.84 BŸtŸn bu karakterlerin bir yapõtta yer almasõ hayatta karşõtlõklar ve uyumlarõn farklõ tonlarda yer aldõğõnõ gšsterir; ancak sadece karşõtlõklarõ gšstermek hayatõ karikatŸrize etmek anlamõna gelmektedir. Kaynak•a Acar, Ali. ÒToplam Kalite Anlayõşõnda Ahilik İş Ahlakõnõn İncelenmesiÓ. V. Uluslararasõ Ahilik Sempozyumu. 1/72-83. Kõrşehir: Kõrşehir Ahi Evran †niversitesi, 2019. Aydos, Sibel Serpil. ÒTŸrkiyeÕdeki Politik Kutuplaşmanõn Kõzõl Goncalar Dizisinde TemsiliÓ, Avrasya Uluslararasõ Araştõrmalar Dergisi 12/41 (Aralõk 2024), 434-460. Aytekin, Ebubekir. Tarihten GŸnŸmŸze FŸtŸvvet ve Ah”lik. İstanbul: Kayõhan Yayõnlarõ, 2018. Barthes, Roland. ‚ağdaş Sšylenler. •ev. Tahsin YŸcel. İstanbul: Metis Yayõnlarõ, 1996. Berg, Miriam. Turkish Drama Serials: The Importance and Influence of a Globally Popular Television Phenomenon. Exeter: University of Exeter Press, 2023. 84 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 2. BšlŸmÓ, 00:09:30-00:10:10. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK Burg‰z”, Yahy‰ b. Hal”l el-. FŸtŸvvetn‰me: FŸtŸvvet Kardeşliğinin Esaslarõ. sad. Mehmet Can Yal•õn. İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023. ‚alõşkan, Yaşar. Ah”lik Kitabõ: Ah”lik Teşkil‰tõ, Tarih•esi, Bir FŸtŸvvetname Metni. İstanbul: BŸyŸyenay Yayõnlarõ, 2020. ‚elenk, Sevilay. ÒAşk-õ MemnuÕdan Aşk-õ MemnuÕya Yerli Dizi SerŸvenimizÓ. Birikim Dergisi 256/257 (Ağustos/EylŸl 2010), 18-27. ‚evik, Senem B. ÒTurkish historical television series: public broadcasting of neo-Ottoman illusionsÓ. Southeast European and Black Sea Studies 2/19 (2019), 227-242. Dijk, Teun A. van. ÒCritical Discourse AnalysisÓ. The Handbook of Discourse Analysis. ed. Deborah Schiffrin - Deborah Tannen - Heidi H. Hamilton. 352-371. Oxford: Blackwell Publishers, 2003. Dworkin, Dennis. Cultural Marxism in Post-War Britain: History, the New Left, and the Origins of Cultural Studies. Durham ve Londra: Duke University Press, 1997. Ekinci, Yusuf. Ahilik. Ankara: TŸrkMetal Yayõnlarõ, 2011. Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 1. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=tqaiKCdtvmg&list=PLKHGgHqxyT5ggUQ7vr6udWMPgn-ytXqF Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 2. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=wTCNRTRJ5yA&list=PLKHGgHqxyT5ggUQ7vr6udWMPgn-ytXqF&index=2 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 9. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=DFclCtxXS1s&list=PLKHGgHqxyT5ggUQ7vr6udWMPgn-ytXqF&index=9 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 10. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=qig_STpO6Mw&list=PLKHGgHqxyT5ggUQ7vr6udWMPgn-ytXqF&index=10 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 11. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=5eJODHu75vE Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 13. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=8wkaYfjFgT4 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 14. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=Lty0IL83VeE Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 25. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=Q5PChFw87uw Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 31. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=3Jhs3Xis0fU&list=PLKHGgHqxyT5ggUQ7vr6udWMPgn-ytXqF&index=31 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 45. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=girhzbGhKgs Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 53. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=mPHLVo5TTx4 Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 54. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=f7kJHMMsNEA Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 57. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=3jbYE1zDrDI Ekmek Teknesi, ÒEkmek Teknesi 78. BšlŸmÓ. YouTube. Yayõn Tarihi 28 Ekim 2015. https://www.youtube.com/watch?v=sDzif9JFbk&list=PLXnkGY1ntLjMPJbUtdRRE185L1XUNCwFZ&index=6 Emre, Yžnus. Div‰n-õ İl‰hiy‰t. haz. Mustafa Tat•õ. İstanbul: H Yayõnlarõ, 2014. Foucault, Michel. Bilginin Arkeolojisi. •ev. Veli Urhan. İstanbul: Ayrõntõ Yayõnlarõ, 2022. Gen•, Mehmet. Osmanlõ İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: …tŸken Neşriyat, 2000. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 db | 599 EKMEK TEKNESİ DİZİSİNDEKİ NUSRET KARAKTERİNDE AHÎLİK TEMSİLİNİN ANALİZİ 600| db Gšlpõnarlõ, AbdŸlbaki. ÒBurgazi Ve ÕFŸtŸvvetnameÕsiÓ. İstanbul †niversitesi İktisat FakŸltesi Mecmuasõ 15/1-4 (1953 - 1954), 76-153. GŸlşen, Enver. Hakikatin Sinemasõ. İstanbul: KŸlliyat Yayõnlarõ, 2015. GŸnaydõn, Fatih. Toplumsal ve Dini Değerlerin Gšrsel Medyada Sunumu †zerine Sosyolojik Bir İnceleme -Ekmek Teknesi Dizisi …rneği-. Ankara: Ankara †niversitesi Sosyal Bilimler EnstitŸsŸ, 2013. Hall, Stuart. Cultural Studies 1983: A Theoretical History. ed. Jennifer Daryl Slack Lawrence Grossberg. Durham ve Londra: Duke University Press, 2016. Hall, Stuart. ÒGirişÓ. •ev. İdil DŸndar. Temsil: KŸltŸrel Temsiller ve Anlamlandõrma Uygulamalarõ. ed. Stuart Hall. 7-21. İstanbul: Pinhan Yayõncõlõk, 2017. Hall, Stuart. ÒIntroductionÓ. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. ed. Stuart Hall. 1-11. Londra: Sage Publications, 1997. Hall, Stuart. ÒTemsil İşiÓ. •ev. İdil DŸndar. Temsil: KŸltŸrel Temsiller ve Anlamlandõrma Uygulamalarõ. ed. Stuart Hall. 21-99. İstanbul: Pinhan Yayõncõlõk, 2017. Hall, Stuart. ÒThe Work of PresentationÓ. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. ed. Stuart Hall. 13-75. Londra: Sage Publications, 1997. HŸrriyet. Cami, kilise ve sinagogun aynõ sokakta olduğu Kuzguncuk havadan gšrŸntŸlendi. Erişim 29 Kasõm 2025. https://www.hurriyet.com.tr/gundem/live-saganakvurdu-caddeler-gole-dondu-evleri-su-basti-turuncu-ve-sari-kodlu-uyari-verildikuvvetli-saganak-alarmi-balkanlar-uzerinden-43036328#post-3 Ka•an, Hasan. ÒEkranda doğru MŸslŸmanÕõ gšstermeden yanlõşõnõ veremeyizÓ (GšrŸşmeci: Emeti Saruhan, Ger•ek Hayat, GšrŸşme 21 Aralõk 2015). https://www.gercekhayat.com.tr/roportaj/ekranda-dogru-muslumanigostermeden-yanlisini-veremeyiz/ Karakoyunlu, BetŸl. ÒSekŸler, Dindar ve Akõşkan Dindar Kimliğin Kendini GŸndelik Yaşam Pratikleri †zerinden †retimi: Kõzõlcõk Şerbeti …rneğiÓ. Eskiyeni 50 (EylŸl 2023), 747-768. Karavin, Harika. ÒTranslating Kuzguncuk: A Site of Tolerance and SolidarityÓ. International Journal of Science Culture and Sport (IntJSCS) 3 (Ağustos 2015), 457-475. Merv”, Seyyid İzz”-i - Nişaburlu Att‰r. İzz” ve Att‰r FŸtŸvvetn‰meleri. haz. …mŸr Ceylan. İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023. News TŸrk•e, BBC. ÒKõzõl Goncalar dizisi neden tartõşma yarattõ?Ó (Erişim 1 Aralõk 2025). https://www.bbc.com/turkce/articles/c4ny8redg17o …zkardaş, K‰zõm Berkay. C‰hiliye Dšneminde FŸtŸvvet. İstanbul: Marmara †niversitesi Sosyal Bilimler EnstitŸsŸ, YŸksek Lisans Tezi, 2024. Postman, Neil. Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business. New York: Penguin Books, 1985. Postman, Neil. Televizyon: …ldŸren Eğlence. •ev. Osman Akõnhay. İstanbul: Ayrõntõ Yayõnlarõ, 2017. Razav”, Seyyid Muhammed. FŸtŸvvetn‰me-i Keb”r. •ev. Nedim Aydõn. İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023. S‰dõk, CaÕfer es-. CaÕfer es-S‰dõk FŸtŸvvetn‰mesi. haz. Saffet Sarõkaya. İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023. Sarõkaya, Mehmet Saffet. XIII-XVI. Asõrlardaki AnadoluÕda FŸtŸvvetnamelere Gšre Din” İnan• Motifleri. Ankara: T.C. KŸltŸr Bakanlõğõ Yayõnlarõ, 2002. Saussure, Ferdinand de. Genel Dilbilim Dersleri. •ev. Berke Vardar. İstanbul: Multilingual Yayõnlarõ, 1998. SŸhreverd”, Şeh‰beddin. FŸtŸvvetn‰me-i Diger”: FŸtŸvvet: Mahiyeti, Kaynağõ ve Erk‰nõ. •ev. Tahir Ulu•. İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023. SŸlem”, Ebž Abdirrahm‰n Muhammed b. el-HŸseyn b. Muhammed es-. el-Futuvve. thk. İhs‰n Zennžn es-S‰mir” - Muhammed ʿAbdull‰h el-Kadh‰t. Umman: D‰ruÕr-R‰z”, 1422/2001. DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1 KÂZIM B. ÖZKARDAŞ / ADALET ÇAKIR / ALİ CANÇELİK SŸlem”, Ebu Abdurrahm‰n. KitabŸÕl-FŸtŸvve / FŸtŸvvet Erdemleri: FŸtŸvvet Ehlinin Ahlakõ ve Yolu. •ev. Selim GŸzel. İstanbul: İBER Yayõnlarõ, 2023. Şeker, Mehmet. TŸrk-İsl‰m Medeniyetinde Ah”lik ve FŸtŸvvet-N‰melerin Yeri: Gayb”Õnin ÒMuhtasar FŸtŸvvet-N‰meÓsi. İstanbul: …tŸken Neşriyat, 2011. Tolak, KŸbra. ÒOsmanlõÕda Ekmek•i Esnafõ: İhlaller ve CezalarÓ. Ekmek Kitabõ. ed. Emine GŸrsoy Naskali. 245-257. İstanbul: Kitabevi Yayõnlarõ, 2015. Torun, Ali. TŸrk Edebiyatõnda TŸrk•e FŸtŸvvet-n‰meler. Ankara: T.C. KŸltŸr Bakanlõğõ Yayõnlarõ, 1998. TŸrcan, Talip. ÒTedr”cÓ. TŸrkiye Diyanet Vakfõ İsl‰m Ansiklopedisi. 40/265-267. İstanbul: TDV Yayõnlarõ, 2011. Vikipedi. Ekmek Teknesi. Erişim 1 Aralõk 2025. Yõlmaz, Harun. ÒŞeyhŸşşŸyžhÓ. TŸrkiye Diyanet Vakfõ İsl‰m Ansiklopedisi. EK-2/562-563. Ankara: TDV Yayõnlarõ, 2019. Yõlmaz, Hasan K‰mil. ÒSŸhreverd”, Şeh‰beddinÓ. TŸrkiye Diyanet Vakfõ İsl‰m Ansiklopedisi. 38/40-42. İstanbul: TDV Yayõnlarõ, 2010. Zengin, Ferhat. ÒDizilerde Dinin TemsiliÓ. Medya ve Din. ed. Mete ‚amdereli vd. 73-93. İstanbul: KšprŸ Kitaplarõ, 2014. õõõ db | 601 DİNBİLİMLERİ AKADEMİK ARAŞTIRMA DERGİSİ CİLT 26 SAYI 1