(PDF) NesimiKitab (1)

nesîmî kitabı Editörler Prof. Dr. Alim Yıldız Doç. Dr. Yusuf Yıldırım SİVAS 2019 SİVAS CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ Nesîmî Kitabı ISBN 978-605-7902-30-6 Editörler Prof. Dr. Alim Yıldız Doç. Dr. Yusuf Yıldırım Baskı Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası Kapak ve İç Düzen Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası Dağıtım Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sivas 2019 İÇİNDEKİLER TAKDİM YAZILARI Alim Yıldız - Sivas Cumhuiyet Üniversitesi Rektörü 7 Elçin Babayev - Bakü Devlet Üniversitesi Rektörü 9 Serkan Kayalar - TİKA Başkan V. 11 Abdullah Eren - Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanı 13 Kitabın Hikayesi 15 I. BÖLÜM - ŞAİR, HAYAT VE ALGI 17 Kendi Diliyle Nesîmî Veyis Değirmençay 19 Nesimî'nin Dine Aykırı Görüşleri ve İğdam Edilmesinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi Abdullah Kahraman 47 Kırık Ayna Yahut Osmanlı Aydınlarında Nesimî Tasavvuru Yusuf Yıldırım 65 II. BÖLÜM - ŞAİR VE ESER 75 Nesîmî'ye Ait Olduğu Düşünülen Bazı Gazeller Alim Yıldız 77 Hurûfî Mecmualarında Nesîmî İbrahim Halil Tuğluk 83 Şiir Mecmuaları ve Cönklerdeki Nesîmî M. Fatih Köksal 105 Seyyid İmadəddin Nəsiminin Farsca Divanının Nəşri Tarixi Zehra Allahverdiveya 121 Nesîmî'nin Arapça Şiirleri Ahmet Kartal 127 Nesîmî'ye Atfedilen Bazı Yeni Şiirler Üzerine Bir Değerlendirme Ahmet Tanyıldız 147 III. BÖLÜM - ŞAİR, ŞİİR VE EDEBİYAT 177 Sırrı Fâş Etmek: Nesîmî ve Tasavvuf Şiirimiz Bilal Kemikli 179 Seyyid Nesimi'nin Şiirleri ve Şairliği Hakkında Notlar Atabey Kılıç 187 Nəsiminin Janr Poetikası Səadət Şıxıyeva 201 Nəsimi Əsərlərinin Dilində Frazeoloji Birləşmələr Fidan Salayeva 215 Nəsimi Şeirlərində Lirik Qəhrəmana Xitab Qüdsiyyə Qəmbərova 223 Nəsimi Şeirlərində Etnos Adlarının İşlənmə Tezliyi İsmayıl Kazımov - Hüsniyyə Çobanova 229 IV. BÖLÜM - ŞAİR VE FİKİR 241 Nəsiminin Türkcə Divanında Qurani-Kərim Ayələri və Hədislər Nəzakət Məmmədli 243 Nesimî'nin Şiirlerinde Hz. Muhammed Algısı Ünal Kılıç 255 Edebiya an Felsefeye: Nesimi'de Varlık ve Oluş Hidayet Peker 265 Nəsiminin Dilində İşlənən Təsəvvüf Və Hüruﬁ Terminləri Xədicə Heydərova 273 Nesimi Divanında İnsanın Figüratif Görüntüleri Metin Akkuş 281 Nəsiminin Bədii-Fəlsəﬁ Dünyagörüşünün Elmi Əsasları Mətanət Abdullayeva 295 Ənənəvi Mifoloji Görüşlər Nəsimi Yaradıcılığında Yeni Fəlsəﬁ Məzmun Daşıyıcısı Kimi Sevinc Qocayeva 303 Nəsimi Yaradıcılığında İnsan Konsepti: Fiziki-Bioloji Və Mental-Mənəvi Qavramlar Sevda Sadıqova 311 V. BÖLÜM - ŞAİR, GELENEK VE TESİR 325 Elif Harﬁnin Divan Şiirindeki Yolculuğu Mahmut Kaplan 327 Mevlanâ ve Nesîmî Mehmet Çelik 387 Nesimi'nin Klasik Türk Edebiyatına Mazmun Temelindeki Tesirlerinin Boyutları İlhan Genç 401 Qazi Bürhanəddin Şeirlərinin Dil və Üslubunun Nəsimi Şeirində Əksi Səltənət Əliyeva 437 Nesimî'nin Etkilendiği Türk Şairleri Hakan Yekbaş 445 Nəsimi Rədiﬂərinin Füzuli Yaradıcılığında Paralel və Variasiyaları Atif İslamzadə 469 Qazi Bürhanəddin və Nəsimi Lirikasının Səsləşən Məqamları Zəkulla Bayramlı 479 VI. BÖLÜM - ŞAİR, SANAT VE ÖTESİ 487 Seyyid Nesîmî ve Türkçe Dîvânı'ndaki Müzikal Unsurlar Ahmet Hakkı Turabi 489 Nəsimi Bədii Filminin Dilinin Üslubi və Semantik Xüsusiyyətləri Fuzuli Mustafayev 525 Seyyid İmâdüddin Nesîmî ve Türkiye'de Nesîmî Üzerine Yapılan Çalışmalar Rıdvan Canım 535 TAKDİM Edebiyat dünyasının engin ufuklarında yolculuk ederken karşılaştığımız her biri ayrı bir iklime sahip nice beldelerde asırlarca hüküm süren, etkisi zamanı ve mekânı aşan nice söz sultanı çıkar karşımıza. Kelimeler ile manaya hükmeden, mısralar ile duygulara yön veren, kaﬁyeler ile göz doyuran ve söz sanatları ile insanlığa estetiğin en neﬁs lezzetlerini ta ıran söz dünyasının sultanları üslupları ve tercihleri gereği her bir okuyucuda ayrı biz intiba yaratmaktadır. Mısraların arasına ustalıkla yerleştirdikleri ﬁkir ve inançları kimi okuyucuyu mest ederken kimisini rahatsız edebilmektedir. Bu farklılık nedeniyle kimi şairler bir tara an baş tacı edilirken diğer tara an dışlanabilmekte, işkence görmekte ha a öldürülmektedir. Şöhretin bedellerinden biri sayabileceğimiz bu afakî farkı en derinden yaşayan şairlerden biridir Nesîmî. Azerbaycan topraklarında başlayan edebî serüveninde Anadolu'ya da uğramış olan Nesîmî'nin yolculuğu Halep'te idam edilmesi ile son bulmuştur. Fazlullah-ı Hurûfî'ye intisap etmesi ile Hurûfîlik anlayışının en sadık temsilcisi kimliğine bürünen şair, Batınî birikimi ve vahdet-i vücûdu yoğun olarak işlediği şiirleriyle şöhret bulmuştur. Yalnızca yaşadığı çağ ve coğrafyada değil, çok farklı bölgelerde ve kendinden sonraki asırlarda birçok şairi tesiri altında bırakmıştır. Anadolu'da özellikle Alevî-Bektaşî şairler tarafından benimsenmiş ve yedi ulu ozandan biri kabul edilmiştir. Onun tesiri yalnızca Alevî-Bektaşî çevrelerle sınırlı kalmamış Muhibbi, Bağdatlı Rûhî, Hayretî ve Gelibolulu Mustafa Âlî gibi pek çok mühim şairin de ilgisini çekmiştir. Nesîmî, çağlar öncesinden miras bıraktığı ﬁkirleri ve sözleriyle asırlarca birçok insana yol gösterdiği gibi bugün de bize rehber olmaya devam etmektedir. Muhtemelen bundan sonra da insanlığın ortak bir payda etrafında toplanmasında önemli bir katkı sunacak, yaşadığı hayatla ve sahip olduğu ﬁkirleri canı pahasına savunmasıyla bizlere iyi bir örneklik teşkil edecektir. Onun mesajları yalnız Anadolu insanının ruhuna dokunmamış, daha geniş coğrafyalarda yankı bularak maddenin tahakkümü altında ezilenlere, mana kapılarını aralayarak bir umut ışığı olmuştur. Elinizdeki eser Seyyid Nesîmî'yi farklı yönleri ile ele alan çok kıymetli çalışmaları ihtiva etmektedir. Bu değerli eserin ortaya çıkmasında kıymetli emek ve gayretlerini esirgemeyen muhterem hocalarımıza teşekkür ediyor okuyucu ve araştırmacıların müsteﬁd olmalarını temenni ediyorum. Prof. Dr. Alim YILDIZ Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörü TAKDİM Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsimi anadilli poeziyamızın inkişafında müstəsna xidmətləri olan söz ustadıdır. Nəsiminin bədii yaradıcılığı Azərbaycan poeziyasının və ədəbi dilinin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. O, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində fəlsəﬁ qəzəlin banisidir. Şairin poeziyasında hüruﬁliyin müddəaları, həyat və kainat haqqında düşüncələr orĳinal bədii quruluş və dərin məzmun kontekstində ifadə olunmuşdur. Nəsiminin əsərləri hələ şairin sağlığında Azərbaycan, Yaxın Şərq, İraq, Kiçik və Orta Asiyada geniş şöhrət tapmış, Azərbaycan şeirinin sonrakı inkişafına qüvvətli təsir göstərmişdir. Şərq xalqlarının mədəni sərvətlər xəzinəsində və Azərbaycanın ədəbi ﬁkir tarixində layiqli yer tutan Nəsimi yaradıcılığı hər zaman diqqət mərkəzində olmuşdur. 1973-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Nəsiminin 600 illik yubileyi UNESCO xə i ilə beynəlxalq miqyasda qeyd olunmuş, 2017-ci ilin may ayında Parisdə UNESCO-nun Baş qərargahında dahi şairin vəfatının 600-cü ildönümü qeyd edilmişdir. 2018-ci ildə ölkəmizdə ilk dəfə “Nəsimi şeir, sənət və mənəviyyat festivalı” keçirilmiş, 2019-cu ildə festival növbəti dəfə təşkil edilmişdir. 2019-cu ildə Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi tamam olur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” 2018-ci il 15 noyabr tarixli Sərəncamı və 2019-cu ilin “Nəsimi ili” elan edilməsi istər ölkənin elmi-ictimai mühitində, istərsə də beynəlxalq aləmdə böyük şairin bədii irsinə diqqət və məhəbbətin yeni dalğasını doğurmuşdur. İnanırıq ki, Türkiyənin Sivas Universiteti ilə birgə keçirdiyimiz “Beynəlxalq Türk dünyası mədəniyyət səﬁrləri: Nəsimi simpoziumu” da şairin yaradıcılığına yeni baxışın ortaya qoyulması, görkəmli mütəfəkkirin irsinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, onun müasir dövrdə də actual olan ideyalarının təbliği baxımından əhəmiyyətli olacaqdır. Digər tərəfdən, belə tədbirlərin, elmi yığıncaqların birgə keçirilməsi türk xalqlarının tarix, maddi- mənəvi dəyərlər və maraqlarının ümumiliyini bir daha ortaya çıxarır, “Bir millət, iki dövlət” olan Türkiyə və Azərbaycan qardaşlığını tərənnüm edir, Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərində mədəni təmasların daha da intensivləşdirilməsinin zəruriliyini sübut edir. Qardaşlığımız əbədi, əməkdaşlığımız möhkəm, dəyərlərimiz həmişəyaşar olsun! Simpoziumun işinə uğurlar arzulayıram! Elçin BABAYEV Bakı Dövlət Universitetinin Rektoru TAKDİM İnsanlık tarihinin oluşumunda ve medeniyet inşasında sembol şahsiyetler önemli bir yer tutar. Zira medeniyetin seyri, bu şahısların varlığı ve öngörüleriyle ilintilidir. Bu bakımdan sağlıklı bir düşünce serüvenine sahip olmak ve geçmişi doğru okumak tarihte iz bırakmış kişileri de doğru tanımaktan geçmektedir. Öte yandan, söylediği sözlerle çağları aşan kişilerin bir toplum hafızasında var olmasının gelecek açısından da bazı mühim getirileri olacaktır. Millet ve devlet olarak ilerlemenin ve ortak bir zeminde buluşabilmenin en kolay yolu herkesçe benimsenen bu şahıslar ile mümkündür. Türk milleti tarihte büyük ve güçlü devletler kurmuş, insanlık tarihinde emsaline az rastlanır bir medeniyet inşa etmiştir. Selçuklu ve ardından Osmanlı devleti dünyaya hoş bir sadâ bırakmış ki sesi hala gönül kulaklarında yankılanmaktadır. Hiç şüphesiz bu sesin söze dönüşmüş Yunus ve Mevlânâ gibi mümtaz şahsiyetleri, örnekleri vardır. Bu minvalde 14. asır denildiği zaman da iki şahıs akla gelmektedir. Bunlardan biri Kadı Burhaneddin, diğeri ise Nesîmî'dir. Şiirlerinde genellikle Azeri Türkçesini tercih eden Kadı Burhane in ile rivayetlerde Azerbaycan'da doğduğu aktarılan Nesimi yaşadıkları asrın en önemli şairleri arasındadır. Cumhuriyet Üniversitesi ile Azerbaycan Bakü Devlet Üniversitesi tarafından ortaklaşa düzenlenen “Türk Dünyası Kültür Elçileri: Kadı Burhane in ve Nesimi Sempozyumu” iki mühim şairimizin eserlerini daha iyi anlama ve günümüze aktarılması amacına matuf olması nedeniyle Başkanlığımızca desteklenmiştir. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) Başkanlığı olarak, başta yakın ve komşu coğrafyamız olmak üzere Güney Asya, Afrika ve Latin Amerika gibi en uzak coğrafyalarda dahi tüm insanlığa katkı sağlamak amacıyla 62 oﬁsimiz ile hizmet veriyor ve Türkiye'nin birikimini paylaşarak milletimizin dost elini uzatıyoruz. Faaliyet alanlarımız içinde kültürel işbirliği de önemli yer tutmaktadır. Özellikle ortak kültürel mirasımızın açığa çıkarılması, korunması, kayıt altına alınması ve gelecek nesillere taşınması noktasında uluslararası akademik, bilimsel seminer ve sempozyumları da önemsiyoruz. Bu minvalde, Cumhuriyet Üniversitesi'nin ev sahipliğinde düzenlenen sempozyumda başta Cumhuriyet Üniversitesi Rektörü Sayın Prof. Dr. Alim YILDIZ olmak üzere emeği geçen tüm akademisyenlere teşekkür eder, TİKA'nın insanlığa değer katacak kültürel mirasın geliştirilmesi ve günümüze aktarılması konusunda bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da katkı sağlamaya devam edeceğini vurgulamak isterim. Serkan KAYALAR TİKA Başkan V. TAKDİM “Millet, edebiyatı olan topluluktur” der, Fransız romancı ve düşünür Honore de Balzac. Sanatın şüphesiz en eski ve en güçlü unsurlarından birini oluşturan edebiyat, bilhassa şiir, sanat ehlinin titizce üzerine eğildiği; inanç ve yaşayış şeklini en berrak, en ince ve en estetik şekliyle sayfalara, zihinlere ve gönüllere kazıdığı bir söyleyiş şeklidir. Dünyada millet olma şuurunun bütün hasletlerini bünyesinde taşıyan ve engin, köklü bir medeniyet geçmişine sahip olan Türk milleti de kendi bağrından çıkardığı ve sesi asırlar sonrasına ulaşan nice büyük şairler, yazarlar, düşünürler ve sanatkârlar yetiştirmiştir. Bu yüce gönüllü zâtlar, tarih ve millî kültürümüze nizam vermiş, etraﬂarına yaydıkları ışık huzmeleriyle medeniyet güzergâhındaki yönümüzü tayin etmede adeta birer kutup yıldızı olmuşlardır. Musıkîde Dede Efendi'leri, Itrî'leri, Hâfız Post'ları; şiirde Yûnus'ları, Bâkî'leri, Nedim'leri; mimaride Sinan'ları, Kasım'ları, Ayas'ları büyüten bu derin ve zengin felsefe, bugün bizim en büyük ilham ve özgüven kaynağımızdır. Bu noktada, edebî mirasımızın önemli bir merhalesini oluşturan, İslamla müşerref olduktan yaklaşık iki asır sonra irfan coğrafyamızda zuhur eden ve yüzlerce şâir, düşünür ve dervişânın ﬁkir ve eserleriyle yavaş yavaş olgunlaştırdığı Tasavvuf Edebiyatı, Türk Edebiyatı'nın hüviyet ve sezişini güçlendirmiş, yalın ve tasavvufî üslûbu ile geniş kitlelere hitap ederek kendisinden sonraki edebi mülahazaları da büyük oranda etkilemiştir. Denilebilir ki, Mevlâna ve Yunus Emre'den sonra, 14. Yüzyıl tasavvuf şiirine büyük oranda Nesimî ve Kadı Burhaneddin şekil vermiştir. İntisap e iği Hurufîlik düşüncesinin İslâmî nazardan tartışmalı hususlarını bir yana bırakacak olursak, Nesimî ﬁkirlerini heyecanlı, inançlı ve kararlı bir şekilde bütün şiirlerinde işlemiştir. Bağlı olduğu anlayışın kendine özgü felsefesini eserleri ile yaymaya çalışan Nesimî, ﬁkirleri uğrunda ölmeyi göze almış, nitekim Halep'te vahşi bir şekilde öldürülmüş ve derisi yüzülmüştür. Bu talihsiz hadiseye rağmen Nesimî, edebiyatımızın en coşkun tasavvuf öncülerinden birisi sayılmaktadır. Nesimî, şiirlerinde kullandığı biçim, kelime ve mazmunların Divan Edebiyatına has olması yönüyle, “Divan Şiiri'nin Yunus Emre'si” olarak da nitelendirilmektedir. Dönemin Türkçesini mükemmel bir şiir dili haline getirmesinin yanı sıra, Mevlâna Celaleddin'e duyduğu hayranlıkla Farsça şiirler de kaleme alan Nesimî; dildeki ustalığı, samimiyeti ve duygulanışı ile halk, tekke ve divan şairleri üzerinde çok önemli tesirler bırakmıştır. Divân'ında mesnevî, gazel ve Türklere has bir nazım şekli olan tuyuğları bulunan Nesimî'nin şiirleri, Türk Edebiyatının taşıdığı inceliğin nadide birer örneğini teşkil etmekte, bugün dahi meraklılarınca hâlâ okunmaktadır. Kahire, Şam ve Mısır'da önemli âlimlerden dersler aldıktan sonra Kayseri'ye dönüp bir süre îfâ e iği Vezirlik görevinin akabinde Sivas'ta tahta çıkan Kadı Burhaneddin, 14. Yüzyıl tasavvuf edebiyatımızın bir diğer yetkin şâiridir. Sanatçı kimliğinin yanı sıra siyaset ve bürokraside de mâhir olan Kadı Burhaneddin, tasavvuf ve aşkı yiğitlikle harmanladığı şiirleriye öne çıkmakta, bu yönü onu çağdaşlarından ayırmaktadır. Kahramanlık, cesaret ve aşkı ahenkli bir terennümle mısra mısra derceden Kadı Burhaneddin, bu yönüyle tasavvuf edebiyatımızın köşe taşlarından biri olma özelliğini taşımaktadır. Allah'ın (c.c.) takdir e iği alın yazısının asla değişmeyeceğini, bundan dolayı da üç günlük dünyada korkmanın, sakınmanın ve doğruları söylemekten geri durmanın mânâsız olduğunu düşünen şâirin şu beyitleri, felsefesinin özünü anlamada bize yardımcı olmaktadır: “Ezelde Hakk ne yazmış ise o olur Göz ne ki görecek ise görür” “İki âlemde Hakk'a sığınmışız Tohtamış ne ola ya Aksak Temur” Sürekli devlet ülkümüz nasıl ki çağları aşıp “devlet-i ebed müddet” idealiyle Karahanlı'dan Selçuklu'ya, Selçuklu'dan Osmanlı'ya, Osmanlı'dan da Cumhuriyet'e vardı ise, kendisini merkeze alarak çeperlerinde bir araya geldiğimiz millî edebiyatımız da o günlerden bugüne aynı devamlılık prensibiyle ulaşmıştır. İşte, edebiyatımızın oluşmasında, mesafe kat etmesinde ve kemâle ermesinde çok ehemmiyetli rolleri bulunan, dolayısı ile millet ve birlik olma serüvenimizde diğer önemli şahsiyetlerimiz gibi başat vazifeler üstlenen bu iki şâirimiz, Türkün his ve düşünüş biçimini, ruh inceliğini ve şiir algısını eserleri ile ortaya koymuş ve bizlere emanet etmiştir. Emaneti gerektiği üzere, bizden sonrakilere sağ sâlim ulaştırmak en büyük gâyemizdir. Allah (c.c) muvaﬀakiyet nasip etsin… Abdullah EREN Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanı Kitabın Hikayesi Nesimî yaşadığı dönemden itibaren farklı kesimlerin ideolojik ve kültürel çatışmalarının malzemesi haline getirilmiş bir şahsiye ir. Özellikle huruﬂik düşüncesini korkusuz bir şekilde savunması ve bunun propagandasını yapması bazı kesimlerde rahatsızlığa neden olmuş ve ona menﬁ bakışın zeminini hazırlamıştır. Nesimî'nin katledilişine dair anlatılanlara menkıbevî hikayelerin karıştığı muhakkaktır. Onun, asıldıktan sonra yüzülen derisini omuzuna atıp Haleb'in on iki kapısından aynı anda çıkarak sırlara karışması menkıbesi bunlardan sadece bir tanesidir. Bu meş'ûm hadise ve etrafında anlatılan menkıbeler geniş halk katmanında öylesine derin izler bırakır ki, tam da bu noktada onu trajik sona hazırlayan “zındık” Nesimî imgesinin karşısına, bu kez inancı uğruna ölümü göze alan “aşkın şehidi” imajı yerleştirilir. Artık mitolojik bir kahraman hüviyetine bürünen Nesimî Alevî-Bektaşî çevrelerce yedi ulu ozandan biri olarak kabul edilmiş, şiirlerinde dile getirdiği hurufîlikle ilgili ﬁkirleriyle özellikle bu çevrede yetişen birçok şaire ve müellife ilham kaynağı olmuştur. Nesimî'yi algılama ve değerlendirme konusunda genel yaklaşımların iki kutuplu bir yapıda olduğu sonucu çıkarılabilir. Bazı kesimler görüşlerinden dolayı onun “mülhid” olduğunu ve dolayısıyla o korkunç akibete layık olduğunu kabul ederken bazıları da dile getirdiği sözlerin hakikatin bizzat kendisi olduğunu, ancak zahir ulemasının bunları yanlış anladığını iddia ederek Nesimî'nin “mazlum ve şehit bir veli” olduğunu düşünürler. Bu iki kutuplu algılayış biçimine belki bir orta yol olarak yaygın suﬁ çevrelerin ve bazı entelektüellerin genel yaklaşımlarını eklemek mümkündür. Nesimî hakkında bu farklı yaklaşımlar, yaşadığı çağdan itibaren her dönem ve toplumsal yapı içinde kendi tara ar kitlesini oluşturarak günümüze kadar uzanmıştır. Bu birbirinden farklı değerlendirmelerin ortaya çıkmasında Nesimî'nin farklı açılardan ele alınarak değerlendirilmesi en önemli sebep olarak dikkati çekmektedir. Diğer bir deyişle; hurufîliği, ﬁkirleri, şairliği, ölüm şekli vb. değişik yönlere sahip olan Nesimî hakkında yapılan yorumlarda onun bu yönlerinden birine daha çok dikkat çekilerek farklı Nesimî portreleri çizilmiştir. Kitabın hikayesi, Nesîmî'nin doğumunun 650'inci yılı münasebetiyle Cumhuriyet Üniversitesi'nin öncülüğünde 24 Kasım 2019 tarihinde Bakü'de gerçekleşen “Uluslararası Türk Dünyası Kültür Elçileri: Nesîmî” sempozyumuna dayanmaktadır. TİKA, YTB ve TÜİB'in de destekleriyle Azerbaycan Devlet Üniversitesinin ev sahipliğinde gerçekleşen bu toplantıda Nesimî'nin düşünceleri ve edebiyat dünyamıza katkıları, alanında uzman akademisyenlerce değerlendirildi. Bu vesileyle, yaşadığı dönemden itibaren farklı kanaatlerin odak noktası haline gelen Nesimî, edebî ve ﬁkrî arka planıyla tekrar gündeme getirildi. Benimsediği huruﬁlik ﬁkriyle vahdet-i vücud felsefesini, kaleme aldığı coşkun ve lirik şiirleriyle başarılı bir şekilde savunması ve bunu halk kitlelerine etkileyici ve samimi bir üslupla aktarması bakımından Nesimî, tarih boyunca hakkında ortaya atılan farklı bakış açılarının merkezinde yer almıştır. Bir yandan yaygın dinî inancın dışında sahip olduğu ﬁkirler, diğer yandan bunları samimî ve coşkun bir tarzla ifade edişi, hakkındaki iddiaların kırılma noktasına işaret etmektedir. Sempozyumda sunulan tebliğlerde de bu kırılmaların izdüşümlerini görmek mümkündür. Ne varki, sempozyumun dar bir zamanda ve nispeten kısıtlı imkanlarla icrası, sunulan bildirilerin detaylı olarak tartışılmasına ve üzerinde durulmasına imkan sağlamadı. Elinizdeki kitabın bir nebze olsun bu eksiği gidereceğini, böylece toplantıda ortaya çıkan ﬁkirlerin üzerinde uzun uzadıya durularak tartışılacağını, akademisyenlerce ileri sürülen kanaatlerin yeni çalışmalara ufuk açacağını umuyoruz. Kitaptaki tebliğler altı bölüm halinde düzenlendi. Birinci bölüm “Şair, Hayat ve Algı” başlığını taşımaktadır. Bu bölümde Nesimî'nin tarihî şahsiyeti ve düşünceleri kendi şiirlerinden hareketle ortaya çıkarıldı. Bunun yanında idamının gerekçeleri ve yaşadığı dönemden itibaren Nesimî hakkındaki farklı algılar sunulan tebliğlerde tartışıldı. “Şair ve Eser” başlığını taşıyan ikinci bölümde Nesimî, yazdığı şiirler ve dolayısıyla eserleri bağlamında değerlendirildi. Türkçe'nin yanı sıra Arapça ve Farsça eserler de kaleme alan Nesimî, bu açıdan ﬁkirlerini geniş halk kitlelerine ulaştırma konusunda etkili bir şahsiye ir. Divanı defalarca neşr edilmesine rağmen şairin henüz bilinmeyen kimi gazellerine şiir mecmualarında ve cönklerde tesadüf etmek mümkündür. Bu bölümdeki yazılardan birkaçı bu mesele etrafında yoğunlaştı. “Şair, Şiir ve Edebiyat” başlıklı üçüncü bölümdeki yazılar Nesimî'nin edebî şahsiyetini ve üslubunu ortaya koyan bildirilerden oluşmaktadır. Düşüncelerini edebî çehreyle sunan Nesimî, şiir ve edebiyatı bir vasıta kılarak insanlar üzerinde derin etki bırakmış bir mutasavvıf şairdir. Dördüncü bölüm, Nesimî'nin şiirlerindeki ﬁkrî boyuta değinen yazıları bir araya getirmektedir. Şiirinin derin yapısını oluşturan dinî, tasavvufî ve felsefî arka plan, bu bölümdeki sekiz bildirinin ortak çabasıdır. Beşinci bölümün ana teması Nesimî'yi yetiştiren edebî gelenekle Nesimî'nin kendisinden sonraki şairler üzerindeki tesirini ortaya koymaktadır. Geleneğin taşıyıcısı olması bakımından Nesimî, etkisi günümüze kadar devam eden Türk tasavvuf şiirinin önemli bir yapı taşıdır. Son bölümde ise Nesimî'nin şiirleri ve ﬁkirleri, musiki ve sinema bağlamında değerlendirilerek onun hakkında yapılan tüm çalışmaların bir dökümü sunulmuştur. Hiç şüphesiz Nesimî gibi bir şahsiyetin daha iyi anlaşılması ve yorumlanması için sarf edilen çabalar daha uzun süre durmadan devam edecektir. Zira hayatı hakkında bildiklerimiz oldukça sınırlıdır. Bunun yanında şiirlerinin henüz tam olarak tespit edilememiş olması da Nesimî hakkında ileri sürülen her kanaatin sonraki çalışmalarda tashih edilmeye aday olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla Nesimî'ye dair son sözü söylemek ve onun hikayesine son noktayı koymak için henüz erken... Bir süre daha bir çok insanın onun hikayesinin peşinden gideceği ve hakkında yeni şeyler yazacağı muhakkak. Bu kitapta sunulan bildirilerin de bu bitimsiz arayışa bir katkı sunacağını umuyoruz. Son söz olarak belki şu söylenebilir: Ben bu cihana sığmazam diyen Nesimî'nin bu küçük kitaba sığması asla düşünülemez. Yusuf YILDIRIM I. BÖLÜM ŞAİR, HAYAT VE ALGI KENDİ DİLİYLE NESÎMÎ Veyis Değirmençay XIV. yüzyılın ikinci yarısı ile XV. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış ve 820’de (1417) Halep’te öldürülmüş olan İmâdüddin Nesîmî, Türkçe, Fars- ça ve Arapça şiirler söyleyip divanlar tertip etmiş büyük bir şairdir. Âyet, hadis ve diğer dinî bilgileri; aruz, kafiye, bedî, beyan, meânî bilgisi, kullandığı mazmunlar, üç dil bilmesi ve bu dillerde şiirler söyle- mesi, iyi bir eğitim aldığını göstermektedir. Türkçe, Farsça ve Arapça bü- tün şiirlerini aruz ölçüsünde yazmıştır. Şiirleri sade ve akıcıdır. Özellikle Batı Türkçesinin ilk büyük şairidir. Can u dilden Mustafa vü Murtaza’nın meddahıyım Hem bu on iki imama söylerim medh u sena.1 diyen Nesîmî, hem Türkçe hem Farsça şiirlerinde Hz. Peygamber, Hz. Ali ve on iki imam ile Fazlullah hakkında birçok methiye söylemiştir.2 Nesîmî’nin şiirleri, Hurûfiler arasında revaç bulmuş ve meclislerinde okunmuştur. Gıyâsuddin Muhammed, Fazlullah’ın halifesi Ali el-A‘lâ’nın meclisinde Nesîmî’nin şiirlerinin okunduğunu haber vermektedir.3 Nesîmî’nin şiiri olmasaydı, Fazlullah ve onun fırkası kısa zamanda ortadan kalkardı.4 Nesîmî’nin şiirinin Bektaşî ve Kâkâî adlı Hurûfi taraf- tarları arasındaki nüfuzu, divanının bu zümre arasında mukaddes kitap olmasına neden olmuştur.5 Nesîmî, Ferîdüddin Attar (ö. 618/1221), Mevlâna Celâleddin (ö. 672/1273), Sa’dî-yi Şîrâzî (ö. 691/1291), Emir Hüsrev-i Dihlevî (ö. 725/1324) ve Hâfız-ı Şîrâzî’yi (ö. 792/1389) örnek almış ve onlara cevap olarak şiirler söylemiştir. Eğer Nesîmî aşk sözlerini söyleyecek olsa Sa‘dî-yi Şîrâzî (ö. 691/1291) zevkinden coşar, kendinden geçer:  Prof.Dr.; Atatürk Üniv., Edebiyat Fakültesi, Fars Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi. 1 Ayan, Hüseyin, Nesîmî Divanı, Ankara 1990, s. 76. 2 Değirmençay, Veyis, İmâdüddin Nesîmî ve Farsça Divanı, İstanbul 2013, s. XL-XLIII. 3 İstivânâme, Tahran Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi 102d Numaralı Yazma Nüsha, s. 137. (Penderî, Yedullah-ı Celâlî, Zindegî ve Eş‘âr-ı ‘İmâdüddîn Nesîmî, Tahran 1382 hş., s. 31’den nakil). 4 Târîhu’l-Irak Beyn-i İhtilâleyn, III, 48 (Penderî, a.g.e., s. 32’den nakil). 5 el-Kâkâiye fî’t-Târîh, s. 53-54, 67 ve 108 (Penderî, a.g.e., s. 32’den nakil). 20 • Veyis Değirmençay Çün söze gelip aşk sözün kılsa Nesîmî Zevkinden onun cûşa gelir Sa‘di-yi Şîrâz.6 Nesîmî, Bahru’l-esrâr adlı kasidesini7 Emir Hüsrev-i Dihlevî’nin Bah- ru’l-ebrâr adlı kasidesine cevap olarak yazmıştır: ‫ظؼ خْاب تسؽ اتؽاؼ آهع ایي اتیات هي‬ ‫گفتۀ قیع ًكیوی ُوچْ آب کْثؽاقت‬ Benim bu beyitlerim Bahr-i Ebrâr’a cevaptır; Seyyid Nesîmî’nin sözü Kevser suyu gibidir.8 O, bir beytinde de sırlarla dolu kitabın Attar’ın Mantıku’t-tayr kitabı olduğunu ifade eder ve Attar’ı ve eserini över: ‫آى کتاتی کَ پؽ ؾ اقؽاؼ اقت‬ ‫هٌطك الطیؽ نیص عطاؼ اقت‬ Sırlarla dolu olan kitap, Şeyh Attar’ın Mantıku’t-tayr’ıdır.9 Nesîmî, Hâfız’ın birçok şiirine nazire yazmıştır; bunlardan biri de 32 beyitlik ‚gam mehor/üzülme‛ redifli gazelidir.10 Matla beyti: ‫تکیَ کي تؽ فعل زك ای ظل ؾُدؽاى ؼن هطْؼ‬ ‫ّصل یاؼ آیع نْی ؾآى ضؽم ای خاى ؼن هطْؼ‬ Hakk’ın Fazl’ına yaslan, ey gönül, ayrılıktan üzülme; Yâre kavuşur, onunla mutlu olursun, ey can, üzülme. Nesîmî, edebî sanatlara son derece hakimdir; onlarda cinas ve türleri, mübalağa, îhâm, telmih, iktibas, tenâsüp, leff ü neşr, suâl-cevap, teşbih, kinaye, mecaz, istiare ve benzeri birçok bedî ve beyan sanatına örnek bulmak mümkündür. Hatta bazı şiirleri tamamen sanatlıdır. Leff ü neşr sanatlı gazelinin ilk beyti: ‫ضالف ضْی ؼظا یاؼ ها گؽفت ّ گػانت‬ ‫ًمیط ّ عکف ّفا ّ خفا گؽفت ّ گػانت‬ Bizim yârimiz, güzel âdetinin aksini aldı ve bıraktı. Vefanın ve cefanın zıddını ve aksini aldı ve bıraktı.11 6 Ayan, a.g.e., s. 187. 7 Penderî, a.g.e., s. 310-314 (5. kaside). 8 Penderî, a.g.e., s. 314 (5. kaside). 9 Penderî, a.g.e., s. 377. 10 Penderî, a.g.e., s. 212-213 (157. gazel). 11 Penderî, a.g.e., s. 155 (59. gazel). Nesîmî Kitabı • 21 Suâl-cevap sanatlı gazelinin ilk beyti: ‫گفتوم ؾلف تْ هأّایی ضْل اقت‬ ‫گفت ضْتاى ؼا ُوَ خایی ضْل اقت‬ Ona dedim: ‚Senin zülfün güzel bir sığınaktır.‛ Dedi: ‚Güzellerin her yeri güzeldir.‛12 Nesîmî’nin -kendisinin de ifade ettiği gibi- müveşşah, müsecca‘, mu- rassa‘ ve mükerrer iki gazeli vardır: ‫اؾایي قاى قاى ؼؿلِا ُا ًكیوی هی تگفتا تا‬ ‫هْنر نر هكدع خع هؽصع صع هکؽؼ ؼؼ‬ Söyle le Nesîmî mî bu türden den gazeller ler: Müveşşah şah, müsecca‘ ca‘, murassa‘ sa‘, mükerrer rer.13 ‫ضؽاهاى هی ؼّظ ظلثؽ تَ تكتاى ّلت گل گل گل‬ ‫تَ ؼش گل گل تَ لة هل هل تَ لع چْى قؽّ قٌثل تل‬ Dilber, salınarak gidiyor bahçeye, gül zamanı, gül, gül. Yüzde gül gül, dudakta mül mül14, boyda servi gibi sümbül bül.15 Türkçe Divanında da aynı tarzda bir gazeli vardır: Sanâyiden ne san‘attır Nesîmî Mükerrerdir mükerrerdir mükerrer.16 Bunlara Farsça-Türkçe-Arapça bir17 ve Arapça-Farsça iki18 mülemma şiiri de katılabilir. Kendi Diliyle Nesîmî Nesîmî, şiirlerinde kendini över, onlarla övünür; ayrıca görüş ve dü- şüncelerini ortaya koyar:19 Nesîmî, taç ve mühür sahibidir; doğan bir güneştir. Fazl’ın20 eşiğinin toprağıdır; şeref bakımından güneşin gözüne oturmuştur. O, sevgilinin yü- 12 Penderî, a.g.e., s. 137 (29. gazel). 13 Penderî, a.g.e., s. 211-212 (156. gazel/8). 14 mül mül: şarap şarap 15 Penderî, a.g.e., s. 223 (174. gazel/1). 16 Ayan, a.g.e., s. 121 (75. gazel). 17 Ayan, a.g.e., s. 94-96 (31. gazel). 18 Penderî, a.g.e., s. 374-375 (4 ve 5. gazeller). 19 Bu bilgiler, İmâdüddin Nesîmî ve Farsça Divanı (İstanbul 2013) adlı çalışmamızdan alınmıştır (s. XXXIII- LII); ancak bu çalışmada anlatımlar yeniden gözden geçirilip Farsça şevahit be- yitler Türkçe çevirileriyle verilmiş, Türkçe beyitler ise doğrudan aktarılmıştır. 22 • Veyis Değirmençay züne canını feda etmiştir; amel defterinin yazısı, hayır hasenattır. Hakk’ın Fazl’ıyla, Hakk’a kavuşmuş, hidayet mumu ve kurtuluş kelebeği olmuş- tur.21 ‫صازة تاج ّ ًگیٌن چْ ًكیوی تا ُكت‬ ‫تؽ قؽ اؾ ضاک ظؼل افكؽ ناُاًَ هؽا‬ Nesîmî gibi taç ve mühür sahibiyim ben; çünkü Başımdaki şahâne taç onun eşiğinin toprağındandır (s. 120). ‫ای ًكیوی چْ تْ ضْؼنیع تؽآهع تَ خِاى‬ ‫ایي ُوَ غؼٍ تعاى ًْؼ ًِاًیع نوا‬ Ey Nesîmî! Senin gibi bir güneş doğdu dünyaya; Bunca zerre o gizli nurla berabersiniz siz (s. 123). ‫چْى ًكیوی ُؽ کَ ضاک آقتاى فعل نع‬ ‫اؾ نؽف تؽ ظیعۀ ضْؼنیع هی آؼظ ؼکاب‬ Nesîmî gibi Fazl’ın eşiğinin toprağı olan kişi, Şeref bakımından güneşin gözüne oturur (s. 128). ‫کكی کَ خاى چْ ًكیوی فعا ؼّی تْ کؽظ‬ ‫قْاظ ًاهۀ اعوال اّ تْظ زكٌات‬ Nesîmî gibi senin yüzüne canını feda eden kişinin Hayır hasenattır yazısı amel defterinin (s. 131). ‫آى کْ ؾ فعل زك چْ ًكیوی تَ زك ؼقیع‬ ‫نوع ُعایت آهع ّ پؽّاًۀ ًدات‬ Hakk’ın Fazl’ıyla Nesîmî gibi Hakk’a kavuşan kişi, Oldu Hidayet mumu ve kurtuluş kelebeği (s. 131). Nesîmî, feleğin etrafını başsız ve ayaksız dolaşmıştır; o yüzden dai- rede tek ve eşsiz bir nokta gibidir. Fazl’ın keremiyle yakîne erişmiş; yok- 20 Fazlullah, 740’da (1340) Esterâbâd şehrinde doğdu. 775’de (1374) kendisine şer‘î hükümleri tevil bilgisinin verildiğini, rüya yoluyla gerçeği bulduğunu iddia etti ve harfler ve hatlar yo- luyla dinî emirleri tevil edip Hurûfîlik tarikatını kurdu. 788 (1386) yılında kurduğu bu tari- katı yaymaya başladı; ancak fakihlerin, onun düşüncelerinin şeriata aykırı olduğunu bil- dirmeleri üzerine Miranşah’ın emriyle yakalanıp Alıncak Kalesi’nde hapsedildi. Yargılama sonucunda 796 (1394) yılında öldürüldü (Gölpınarlı, Abdülbaki, Hurûfîlik Metinleri Kataloğu, Ankara 1973, s. 3-7; Aksu, Hüsamettin, ‚Fazlullah-ı Hurûfî‛, DİA, İstanbul 1995, XII, 278). 21 Penderî, a.g.e., s. 120 (3. gazel/11), 123 (8. gazel/7), 128 (15. gazel/8), 130-131 (19. gazel/11), 131 (20. gazel/10). Nesîmî Kitabı • 23 luktan, fânilikten ve kendini düşünmekten münezzeh olmuştur; bekası Hakk’ın otuz iki nutkundandır.22 ‫چْى ظّؼ فلک تی قؽ ّ پا گهت ًكیوی‬ ‫ظؼ ظایؽٍ چْى ًمطَ اؾآى ّازع ّ فؽظقت‬ Nesîmî! Feleğin etrafını başsız ve ayaksız dolaşmıştır; Onun için dairede tek ve eşsiz bir nokta gibidir (s. 134). ‫چْى ًكیوی تَ یمیي اؾ کؽم فعل ؼقیع‬ ‫کَ ضْؼظ ؼصَ کَ ُؽ ظم تَ هکاى ظگؽاقت‬ Nesîmî Fazl’ın keremiyle yakîne erişmiştir; Nasıl üzülür? Çünkü her an başka bir yerdedir (s. 135). ‫چْى ًكیوی ؼقتگاؼ اقت اؾ فٌا ّ اؾ ععم‬ ‫ُؽ ّخْظی ؼا کَ اؾ قی ّ ظّ ًطك زك تماقت‬ Nesîmî gibi kurtulur fânilikten, yokluktan, Her varlık ki beka buldu Hakk’ın otuz iki nutkundan (s. 138). Nesîmî’nin başında Hakk’ın halifesinin şerefi vardır; Allah’ın Fazl’ıyla Hakk’ı bilmiştir. Onun âdeti ve alışkanlığı aşktır. O, Allah’ın Fazl’ına yas- lanmış, düzenbaz şeytanın saldırısından kurtulmuş; makam ve derece ola- rak gökyüzüne çıkmış; Allah’ın Fazl’ı sayesinde ömür boyu ikiyüzlülük ve riyakârlık etmemiştir. O, bir rinttir. Vuslat devletinde Mansur’dur. Hakk’a yönelmiş, yâriyle samimi dost olmuş, iki dünyayı da terk etmiştir.23 ‫ُكت تؽ فؽق ًكیوی نؽف قایۀ زك‬ ‫ؾاى لْای عظوت اؾ افكؽ ناُاًۀ هاقت‬ Nesîmî’nin başında Hakk’ın halifesinin şerefi vardır; Onun için büyüklük sancağı bizim şahâne tacımızdır (s. 141). ‫تا تَ ؼضكاؼ تْ نع چهن ًكیوی تیٌا‬ ‫عاؼف زك نع ّ اؾ فعل الِی ظاًكت‬ Nesîmî’nin gözü senin yüzünü gördüğü için Hakk’ı bilen oldu; (bunu da) Allah’ın Fazl’ından bildi (s. 145). ‫تَ لْل هععی اؾ ظّقت ؼّ ًگؽظاًع‬ ‫کكی کَ ُوچْ ًكیویم عهك عاظت ّ ضْقت‬ 22 Penderî, a.g.e., s., 34 (24. gazel/9), 135 (26. gazel/14), 138 (31. gazel/11). 23 Penderî, a.g.e., s. 141 (35. gazel/9), 145 (43. gazel/12), 148 (47. gazel/9), 151 (52. gazel/9), 160 (69. gazel/9), 164 (76. gazel/11), 169 (83. gazel/11), 172 (88. gazel/9), 174-175 (93. gazel/11). 24 • Veyis Değirmençay Nesîmî gibi âdeti ve alışkanlığı aşk olan, Davacının sözüyle yüz çevirmez dosttan (s. 148). ‫تؽ فعل ضعا تکیَ ًكیوی صوعی کؽظ‬ ‫ضًْم ظگؽ اؾ غعٌۀ نیطاى ظؼا ًیكت‬ Yaslandı Nesîmî Tanrı’nın Fazl’ına, (hiçbir şeye) muhtaç olmayan; Kurtuldu böylece o düzenbaz şeytanın saldırısından (s. 151). ‫چْى کَ ًكیوی ؼُیع اؾ قؽ پٌعاؼ ضْیم‬ ‫گهت تؽی الخؽم نع ؾ فٌا اقتؽاذ‬ Kurtuldu Nesîmî kendini düşünmekten, Münezzeh oldu kesin, kurtuldu fânilikten (s. 160). ‫تا تَ ظقت ظل ًكیوی ظاهي ؾلفت گؽفت‬ ‫پای ؼفعت تؽ فؽاؾ غاؼم هیٌا ًِاظ‬ Gönül eliyle senin zülfünün ucundan tuttu Nesîmî, Onun için gökyüzüne çıktı, yüceldi (s. 164). ‫نکؽ ضعا کَ ُكت ًكیوی ؾ فعل زك‬ ‫ؼًعی کَ عوؽ ظؼ قؽ ؾؼق ّ ؼیا ًکؽظ‬ Allah’a şükürler olsun ki Hakk’ın Fazl’ı sayesinde Nesîmî, Bir rint oldu, ömür boyu ikiyüzlülük ve riyakârlık etmedi (s. 169). ‫چْى نع اؾ ظّلت ّصل تْ ًكیوی هٌصْؼ‬ ‫ّلت آى اقت کَ قؽ ظؼ قؽ ظاؼ اًعاؾظ‬ Senin vuslat devletinde Mansur (gibi) oldu Nesîmî; Zamanı gelmiştir onun başını darağacına çekmeli (s. 172). ‫ًكیوی تا تْ نع یکؽّ لفا ؾظ ُؽ ظّ عالن ؼا‬ ‫کكی کْ ؼّ تَ زك ظاؼظ ظّ کًْم ظؼ لفا تانع‬ Nesîmî seninle samimi dost oldu, iki dünyayı da terk etti; İki dünyayı da terk eder Hakk’a yönelen kişi (s. 175). Nesîmî’nin göğsü Tanrı kitabının levhasıdır; o yüzden harf ve nokta gibi defterin üzerinde gelmiştir. Fazl’dan gelen nur ile dünyanın çehre- sinden varlık karanlığını gidermiştir. Kendisine Fazlullah yol göstermiş; onun sayesinde ebedî hayatı bulmuş, ebedî olarak diri kalmıştır. Nesîmî gibi başka bir âl-i abâlı yoktur. Nutukla Hakk’ın Fazl’ına vakıf olmuştur. İsa gibi sonsuza dek hayattadır. Allah’ın zâtının alâmetini bilir. Fazlul- Nesîmî Kitabı • 25 lah’ın vahdet mahallesindeki gizli hazineyi bulmuş; sonsuza dek zengin olmuştur. Fazl’ın güneşi gönlüne nazar etmiştir. Fazl, başına şeref tacını koymuş; bu sayede lâl ve inci madeni olmuştur.24 ‫نع قیٌۀ ًكیوی لْذ کتاب یؿظاى‬ ‫چْى زؽف ّ ًمطَ ؾاًؽّ تؽ ّخَ ظفتؽ آهع‬ Nesîmî’nin göğsü Tanrı kitabının levhası oldu O yüzden harf ve nokta gibi defterde geldi (s. 182). ‫ًكیوی ظلوت ُكتی تثؽظ اؾ چِؽۀ عالن‬ ‫تعاى ًْؼی کَ ظؼ ًطمم ؾ فعل غّالدالل آهع‬ Nesîmî, dünyanın çehresinden varlık karanlığını giderdi; [Bunu da] Celâl sahibi Fazl’dan gelen nurla [ifa eyledi] (s. 184). ‫ُكت تا زك ظؼ هیاى کعثَ ّ ظیؽ ّ کٌهت‬ ‫چْى ًكیوی ُؽ کؽا فعلم ُعایت هی کٌع‬ Kâbe’de, ateşkedede ve kilisede Hak ile beraberdir Nesîmî gibi, Fazl’ın kendisine yol gösterdiği kişi (s. 191). ‫نع ًكیوی ؾًعٍ اؾ فعل الِی خاّظاى‬ ‫صْفی ظل هؽظٍ ؼا گْ تیم اؾیي هاتن هعاؼ‬ İlâhî Fazl sayesinde ebedî olarak diri kaldı Nesîmî. Söyle, bundan daha fazla yas tutmasın kalbi ölü sûfî (s. 208). ‫آل عثا ظؼ عثا ُكت فؽاّاى ّلی‬ ‫ُوچْ ًكیوی تیاؼ آل عثایی ظگؽ‬ Gerçi abada birçok âl-i abâ vardır; ama Nesîmî gibi başka bir âl-i abâlı getir bambaşka (s. 210). ‫چْى ًكیوی ؾًعٍ اؾ فعل ضعا نع خاّظاى‬ ‫ُوچْ هٌصْؼ فاؼغ اؾ گفتاؼ اؼیاؼاقت ّ تف‬ Çünkü Nesîmî Hakk’ın Fazl’ından ebedî hayatı buldu, Mansur gibi yabancıların sözlerinden kurtuldu (s. 216). ‫چْى ًكیوی ؼاٍ اگؽ تؽظی تَ ًطك اؾ فعل زك‬ ‫ُوچْ عیكی ؾًعٍ هاًی تا اتع تی لال ّ لیل‬ Nutukla Hakk’ın Fazl’ına vakıf olsaydın Nesîmî gibi, 24 Penderî, a.g.e., s. 181-182 (104. gazel/12), 184 (108. gazel/11), 190-191 (120. gazel/7), 208 (149. gazel/11), 210 (153. gazel/11), 216 (161. gazel/11), 223 (175. gazel/19), 233 (189. gazel/10). 26 • Veyis Değirmençay Sonsuza dek, dedikodusuz hayatta kalırdın İsa gibi (s. 223). ‫تَ تسؽ ّ تؽ گػؼ کؽظم تَ ضهک ّ تؽ قفؽ کؽظم‬ ‫ًهاى تی ًهاًی ؼا ًكیویّاؼ هی ظاًن‬ Denizden ve karadan geçtim; karada ve suda yolculuk ettim ben. Nesîmî gibi her şeyden münezzeh Allah’ı biliyorum ben (s. 233). Nesîmî, ebedî otuz iki nutuktur; gaybı bilen zâttır. Hakk’ın Fazl’ı ta- rafından kendisine cennet kapısı açılmış, hûri ve gılmanla birlikte gümüş kadehten Selsebil şarabı içmiş; Fazl’ın iksir bakışıyla altın olmuştur. Onun nefesi Na‘îmî’nin yani Fazlullah’ın nefesidir.25 ‫ای ًكیوی چْى نعی قی ّ ظّ ًطك الیؿال‬ ‫هی تْاى گفتي کَ غات ؼیةظاى ها تْظٍاین‬ Ey Nesîmî! Ebedî otuz iki nutuk olduk biz; Denilebilir ki, gaybı bilen zât biziz biz (s. 238). ‫تؽ ًكیوی چْى ؾ فعل زك ظؼ خٌت گهْظ‬ ‫هی ضْؼظ تا زْؼ ّ ؼلواى قلكثیل اؾ خام قین‬ Nesîmî’ye Hakk’ın Fazl’ı sayesinde cennet kapısı açıldığından, İçiyor hûri ve gılmanla selsebil şarabını gümüş kaptan (s. 241). ‫ؾؼ نع ًكیوی اؾ ًظؽ کیویای فعل‬ ‫لالب ظّؼ زاظثَ گْ اًمالب کي‬ Nesîmî Fazl’ın iksir bakışıyla altın oldu altın. Değişsin hikâye anlatan kalpazanı zamanın (s. 251). ‫ظاؼظ ظم ًكیوی تْی ظم ًعیوی‬ ‫اّ ظانت ایي ظم آًعم ایي ظم ؾ ها غلة کي‬ Nesîmî’nin nefesinde Na‘îmî’nin26 nefesi var. O, bu nefese o an sahipti; şimdi bizden iste [bizde de var] (s. 251). Nesîmî, Fazlullah ile Hakk’a kavuşmuştur. Fazlullah’ın kuludur. O, canı aydınlatan mumdur. Her şeye vâkıf bir âriftir; çünkü o, Kâbe’nin ka- pısında Haydar’ın halkasına vurmuş; talih ve devlet elde etmiştir. Nesîmî, Fazl’ın sarhoşudur; eşyaya her an İsa nefesini üfler. İnsanlar ve cinler, Sü- 25 Penderî, a.g.e., s. 238 (197. gazel/13), 241 (202. gazel/11), 250-251 (218. gazel/12), 251 (219. ga- zel/16). 26 Na‘îmî: Fazlullah-ı Hurûfî’nin mahlasıdır. Nesîmî Kitabı • 27 leyman gibi, Nesîmî’nin emrindedirler; elinde asâ Mûsa gibi, insanların çobanıdır.27 ‫ًكیوی نع تَ زك ّاصل الِی عانماًت ؼا‬ ‫تَ زك زؽهت فعلت کَ ایي ظّلت هیكؽ کي‬ Nesîmî Hakk’a vasıl oldu. Allah’ım! Âşıklarına Kendi Fazl’ının hürmeti için bu şansı müyesser kıl (s. 252). ‫کفؽ ؾلفت تا ًكیوی ظؼ گؽفت‬ ‫ای ؼضت ظیي هي ّ ایواى هي‬ Senin zülfünün küfrü Nesîmî’ye tesir etti Ey yüzü benim dinim ve imanım olan *sevgili+! (s. 256). ‫ًكیوی نع تَ زك ّاصل تَ فعل ظّلت یؿظاى‬ ْ‫تْ ًیؿ ایي تطت اگؽ ُْای فعای ؼّی ؾیثا ن‬ Nesîmî, Hakk’a kavuştu Tanrı’nın kıvancı Fazl ile. Eğer sen de bu talihi istiyorsan, feda ol güzel yüze (s. 267). ّ‫ُكت ًكین ؾاى خِت عاؼف آنٌا کَ ا‬ ٍ‫تؽ ظؼ کعثۀ صفا زلمۀ زیعؼی ؾظ‬ Nesîm(î), [her şeye] vâkıf bir âriftir; çünkü o, Safa Kâbe’sinin kapısında Haydar’ın halkasına vurmuştur (s. 274). ‫ؼش اؾ ضاک قؽ کْیم هتاب ای صازة هكٌع‬ ‫ًكیویّاؼ اگؽ ضْاُی کَ تطت ّ ظّلت اًعّؾی‬ Nesîmî gibi eğer talih ve devlet elde etmek istersen Ey taht sahibi, yüz çevirme onun mahallesinden (s. 285). ‫هكت فعل اقت ًكیوی ّ تؽایي هعٌی ظال‬ ‫ُكت اؾ ُؽ غؽف ؼّی تْ ظاظ ّ الهی‬ Nesîmî, Fazl’ın sarhoşudur; bu hususa kanıttır: Senin yüzünün her tarafında zâd ve lâm vardır28 (s. 288). ‫ًكیوی ًفسۀ عیكی ظؼ انیا هی ظهع ُؽ ظم‬ ‫تیا ای ؾًعٍ گؽ ههتاق اًفاـ هكیسایی‬ Nesîmî, İsa nefesini üflüyor eşyaya her an. 27 Penderî, a.g.e., s. 252 (220. gazel/19), 255-256 (226. gazel/11), 267 (243. gazel/14), 273-274 (252. gazel/11), 285 (272. gazel/11), 288 (276. gazel/10), 295-296 (289. gazel/28) ve 317-319 (7. kasi- de/73). 28 (Fe), lâm ve zâd: Fazl, Fazlullah-ı Hurûfî. ‫‪28 • Veyis Değirmençay‬‬ ‫‪Ey yaşayan kişi! Gel, eğer Mesîhî nefesler istiyorsan (s. 296).‬‬ ‫ًكیوی ؼا قلیواىّاؼ اًف ّ خي هكطؽ نع‬ ‫عصا ظؼ ظقت چْى هْقی ّ ضلماى ؼا نثاًكتی‬ ‫;‪İnsanlar ve cinler, Nesîmî’nin emrinde oldular Süleyman gibi‬‬ ‫‪İnsanların çobanıdır o, elinde asâ Mûsa gibi (s. 319).‬‬ ‫فعل الَ یاؼ نع یاؼ ظگؽ چَ هی کٌن‬ ‫لْت ظلن تدؿ ؼوم ضْى خگؽ چَ هی کٌن‬ ‫تؽ قؽ کْی ّزعتم گٌح ًِاى چْ یافتن‬ ‫تا تَ اتع ؼٌی نعم گٌح ّ گِؽ چَ هی کٌن‬ ‫هِؽ گیاٍ هِؽ اّ کؽظ ظلن چْ کیویا‬ ‫هععى لعل ّ ظؼ نعم ًمؽٍ ّ ؾؼ چَ هی کٌن‬ ‫قؽ ّخْظ کي فکاى اؾ ؼش ّ ؾلف نع عیاى‬ ‫ؼیة ًواًع تعع اؾایي لْل ّ ضثؽ چَ هی کٌن‬ ‫اؾ لة لعل آى صٌن کام چْ نع هیكؽم‬ ‫هي ُوَ نِع ّ نکؽم نِع ّ نکؽ چَ هی کٌن‬ ‫قی ّ ظّ زؽف ؼّی اّ ؼّؾ ّ نة اقت غکؽ هي‬ ‫ّؼظ ؾتاى تَ ؼیؽ اؾ ایي نام ّ قسؽ چَ هی کٌن‬ ‫ظیعٍ ّ ظل ؾ ؼّی اّ چْى ُوَ عیي ًْؼ نع‬ ‫ًْؼ تصؽ تف ایي لعؼ کسل تصؽ چَ هی کٌن‬ ‫نوف ّ لوؽ کدا تْظ ُوچْ ؼش هٌیؽ اّ‬ ‫ضْنتؽ اؾایي ضْؼ ای هلک نوف ّ لوؽ چَ هی کٌن‬ ‫قی ّ ظّ زؽف لن یؿل ظؼ ؼش اّ چْ ضْاًعٍام‬ ‫زؽف ّ ُدای عهك ؼا ؾیؽ ّ ؾتؽ چَ هی کٌن‬ ‫لعـ ظلن فؽّ گؽفت آتم عهك نم خِت‬ ‫کاؼ لما توام نع غْؼ ّ ندؽ چَ هی کٌن‬ ‫آًکَ تگهت ًَ فلک ظؼ غلثم تَ قؽ تكی‬ ‫یافتَ نع تَ نِؽ هي‪ ،‬هي تَ قفؽ چَ هی کٌن‬ Nesîmî Kitabı • 29 ‫فعل ًِاظ تؽ قؽم تاج نؽف ًكیویا‬ ‫اقة ّ لثا کدا تؽم تاج ّ کوؽ چَ هی کٌن‬ Allah’ın Fazl’ı yâr oldu [bana]; başka bir yâri ne yapayım? Gönül azığım onun gamıdır ancak; ciğer kanını ne yapayım? Onun vahdet mahallesinde gizli hazineyi buldum; O yüzden sonsuza dek zengin oldum; hazineyi, mücevheri ne yapayım? Onun güneşinin sevgi otu gönlüme nazar ettiği için Lâl ve inci madeni oldum; gümüşü, altını ne yapayım? Kun fekân’ın varlık sırrı, yüzden ve zülüften ortaya çıktı; Bundan sonra da kaybolmaz; sözü, haberi ne yapayım? O güzelin lâl dudağından muradıma erdim; artık Tamamen şeker ve balım ben; şekeri, balı ne yapayım? Gece gündüz benim zikrim onun yüzünün otuz iki harfidir. Dilimde bundan başka bir duayı akşam, sabah ne yapayım? Göz ve gönül onun yüzüyle nur gibi oldu tamamen; Bu kadar göz nuru kâfidir; göz sürmesini ne yapayım? Güneş ve ay onun parlak yüzü gibi nasıl olur? Bu güneşten daha güzeldir ey sultan güneşi, ayı ne yapayım? Ebedî otuz iki harfi onun yüzünde okumuşum. Aşkın harfinin ve hecesinin esresini, üstününü ne yapayım? Altı yönlü aşk ateşi gönül âlemimi sarıp sarmaladı; Görüşme işi tamam oldu; Tûr’u, ağacı ne yapayım? Onu ararken, dokuz göğü baştan başa birçok kere dolaşan Benim şehrimde bulundu; yolculuğa çıkıp ne yapayım? Ey Nesîmî! Fazl, başıma şeref tacını koydu. Atı, cüppeyi nereye götüreyim; tacı, kuşağı ne yapayım? (s. 235-236). 30 • Veyis Değirmençay Nesîmî, kendisinin gayb âleminin hazinesi olduğunu, mekâna sığ- mayacağını; beden ve candan üstün olup beden ve cana sığmayacağını; insanın aklının ve hayalinin, kendisini anlayamayacağını; ondan dolayı hayal edilemediğini, anlaşılamadığını söyler ve devamla, ‚Ben, uçsuz bu- caksız denizim, sınırım ve yönüm yoktur. Ben, çok acayip bir selim, ırma- ğa sığmam‛ der. O, kendisinin kâinatın resmi, sıfâtlar âlemi ve zâtın gü- neşi olduğunu, gökyüzüne sığmadığını; din gününün sabahı ve iman do- ğusu olduğunu; bunda şüphe olmadığını, şüpheye sığmayacağını bildirir. O, cennettir, Naîm cennetidir; rahmetir, Allah’ın cevheridir; denize ve madene sığmaz. Canın canının cânı, insandan ve cinden üstün, her şey- den mümezzeh, nişansız şahtır, nişana sığmaz. Fazl’ın zâd harfinin direği; Fazl’ın zâdının eli ve Fazl’ın adalet günüdür, zamana sığmaz. O, kâf ve nûnun sırrıdır, eşsizdir, beyana sığmaz; Halil’in sofrası, Allah’ın nimeti ve gökyüzü kasesidir, yedi sofraya sığmaz. Fasih konuşan, Mesih’in arkadaşı ve cim harfinin tercümanıdır, tercümana sığmaz. Güneş kursu ve büyük bir lokmadır, ağza sığmaz. Candır, yani Naîmî’nin nefesidir, tarif edile- mez, dile sığmaz.29 ‫هي گٌح الهکاًن اًعؼ هکاى ًگٌدن‬ ‫تؽتؽ ؾ خكن ّ خاًن ظؼ خكن ّ خاى ًگٌدن‬ ‫عمل ّ ضیال اًكاى ؼٍ قْی هي ًیاؼظ‬ ‫ظؼ ُّن اؾآى ًیاین ظؼ فِن اؾآى ًگٌدن‬ ‫هي تسؽ تی کؽاًن زع ّ خِت ًعاؼم‬ ‫هي قیل تف نگؽفن ظؼ ًاّظاى ًگٌدن‬ ‫هي ًمم کایٌاتن هي عالن صفاتن‬ ‫هي آفتاب غاتن ظؼ آقواى ًگٌدن‬ ‫هي صثر ؼّؾ ظیٌن هي ههؽق یمیٌن‬ ‫ظؼ هي گواى ًثانع هي ظؼ گواى ًگٌدن‬ ‫هي خٌت ّ ًعیون هي ؼزوت ّ ؼزیون‬ ‫هي گُْؽ لعیون ظؼ تسؽ ّ کاى ًگٌدن‬ ‫هي خاى خاى خاًن تؽتؽ ؾ اًف ّ خاًن‬ ‫هي ناٍ تی ًهاًن هي ظؼ ًهاى ًگٌدن‬ 29 Penderî, a.g.e., s. 228-229 (183. gazel). Nesîmî Kitabı • 31 ‫هي ؼکي ظاظ فعلن هي ظقت ؾاظ فعلن‬ ‫هي ؼّؾ ظاظ فعلن هي ظؼ ؾهاى ًگٌدن‬ ‫هي هصسف کؽیون ظؼ الم ّ فعل هیون‬ ‫هي آیت عظیون ظؼ ُیچ ناى ًگٌدن‬ ‫هي قؽ کاف ّ ًًْن هي تی چؽا ّ چًْن‬ ‫ضاهْل ّ التسؽک هي ظؼ تیاى ًگٌدن‬ ‫هي قفؽۀ ضلیلن هي ًعوت خلیلن‬ ‫هي کاقۀ قپِؽم ظؼ ُفت ضْاى ًگٌدن‬ ‫هي هٌطك فصیسن هي ُوعم هكیسن‬ ‫هي تؽخواى خیون ظؼ تؽخواى ًگٌدن‬ ‫هي لؽو آفتاتن زؽف اقت آقیاتن‬ ‫هي لموۀ تؿؼگن هي ظؼ ظُاى ًگٌدن‬ ‫هي خاًن ای ًكیوی یعٌی ظم ًعیوی‬ ‫ظؼکم ؾتاى ؾ ّصفن هي ظؼ لكاى ًگٌدن‬ Ben gayb âleminin hazinesiyim, mekâna sığmam; Bedenden, candan üstünüm, bedene, cana sığmam. İnsanın aklı ve hayali beni anlayamaz, beni tasavvur edemez; Onun için hayal edilemem, ondan dolayı anlaşılamam. Ben uçsuz bucaksız denizim; sınırım, yönüm yoktur. Ben çok acayip bir selim, ırmağa sığmam. Ben kâinatın resmiyim. Ben sıfâtlar âlemiyim. Ben zâtın güneşiyim, gökyüzüne sığmam. Ben din gününün sabahıyım. Ben iman doğusuyum. Bende şüphe olmaz, ben şüpheye sığmam. Ben cennetim ve naîmim. Ben rahmetim ve Rahîm’im. Ben Kadim (Allah)’ın mücevheriyim, denize ve madene sığmam. 32 • Veyis Değirmençay Ben canın canının canıyım, insandan ve cinden üstünüm. Ben *her şeyden münezzeh+ nişansız şâhım, nişana sığmam. Ben Fazl’ın zâd harfinin direğiyim. Ben Fazl’ın zâdının eliyim. Ben Fazl’ın adalet günüyüm. Ben zamana sığmam. Ben Mushaf-ı Kerîm’im. Fazl’ın lâmında mim harfiyim. Ben büyük âyetim; hiçbir şana [hiçbir yere] sığmam. Ben kâf ve nûnun30 sırrıyım. Ben eşsizim. Sus, hareket etme; ben beyana sığmam. Ben Halil’in sofrasıyım. Ben yüce (Allah)’ın nimetiyim. Ben gökyüzü kasesiyim; yedi sofraya sığmam. Ben fasih konuşanım. Ben Mesih’in arkadaşıyım. Ben cim harfinin tercümanıyım; tercümana sığmam. Ben güneş kursuyum; harftir değirmenim. Ben büyük bir lokmayım, ağza sığmam. Ben canım, ey Nesîmî! Yani Naîmî’nin nefesi. Beni tarif etmeyi bırak; ben dile sığmam (s. 228-229). Nesîmî, tasvir edilen her resmin ressamıdır; her eşyanın canının için- de candır; her bakan kişinin gözünde görünendir. O Yûsuf’tur, dünya ku- yu. O Nuh’tur, yeryüzü gemi. Köpek nefsi Firavun’dur, kendisi İmran oğ- lu Mûsa. Gönlü Yûnus’tur, bedeni balık. Eğer sallayacak olsa bütün âlemi bir hamlede sallar. Muhammed, akl-ı külldür; nefsi Burak’tır. Aşkı Ali’dir, bedeni Düldül; doğuya ve batıya koşturmaktadır. Başı Arş, ayağı kürsü; ciğeri cehennem, gönlü cennet. Sevgilinin nazargâhıdır; söz, onun güne- şidir. Denizden ve karadan geçmiş; karada ve suda yolculuk yapmıştır. Allah’ın zâtının alâmetini bilmektedir.31 Nesîmî, akıllı rinttir; sevgiliye ca- nını feda etmiştir; yabancılardan ilgisini kesmiş, yâr ile arkadaş olmuştur. O, şarap içmiş ve aşk elbisesi giymiştir. Onun yeri ve makamı Arş’tadır.32 30 Ol: Kur’an-ı Kerîm, 36 Yâsîn 82. 31 Penderî, a.g.e., s. 233 (189. gazel). 32 Penderî, a.g.e., s. 276 (256. gazel). ‫‪Nesîmî Kitabı • 33‬‬ ‫ُؽ آى ًمهی کَ هی تٌعی ًگاؼا ًالم آًن‬ ‫تَ ُؽ انیا کَ پیًْعی ظؼّى خاى اّ خاًن‬ ‫ُؽ آى ظاُؽ کَ هی تیٌی هٌن صْؼت تَ عیي اّ‬ ‫ُؽ آى ًاظؽ کَ ظؼیاتی ظؼ اّ قؽی اقت پٌِاًن‬ ‫هٌن یْقف خِاى چاٍ اقت هٌن ًْذ ّ ؾهیي کهتی‬ ‫تْظ ًفف قگن فؽعْى ّ هي هْقی عوؽاًن‬ ‫ظلن یًْف تٌن زْت اقت ّ انیا تسؽ تی پایاى‬ ‫ُوَ عالن تَ یک زولَ تدٌثع گؽ تدٌثاًن‬ ‫هسوع عمل کلن نع کَ ًفف آهع تؽاق اّ‬ ‫علی ام عهك ّ تي ظلعل تَ نؽق ّ ؼؽب پْیاًن‬ ‫قؽم عؽل اقت ّ پا کؽقی اؾایي تؽتؽ هکاى ًثْظ‬ ‫خگؽ ظّؾش ظلن خٌت کَ هٌظؽگاٍ خاًاًن‬ ‫زمیمت تیػ صوصاهن ُوَ عالن ؼالف اّ‬ ‫اگؽ عالن نکكت آیع کَ هي آى تیػ تؽاًن‬ ‫قطي ضْؼنیع نع ها ؼا ظُاى ّ گْل نؽق ّ ؼؽب‬ ‫هَ ؼضهاى تْظ چهون کَ اًعؼ چؽش گؽظاًن‬ ‫تؽا تع فعل نیطاًی اقت ؼّذ اظؼاک ؼتاًی‬ ‫اگؽ اظؼاک اّ ظاًی تعاًی آًچَ هی ظاًن‬ ‫تَ تسؽ ّ تؽ گػؼ کؽظم تَ ضهک ّ تؽ قفؽ کؽظم‬ ‫ًهاى تی ًهاًی ؼا ًكیویّاؼ هی ظاًن‬ ‫;‪Ey sevgili! Tasvir ettiğin her resmin ressamıyım ben‬‬ ‫‪Bağlandığın her eşyanın canının içinde canım ben.‬‬ ‫‪Gördüğün her bakan kişinin gözünde görünen benim.‬‬ ‫‪Tutup aldığın her açık şeyde gizli bir sırrım ben.‬‬ ‫‪Benim Yûsuf, dünya kuyudur. Benim Nuh, yeryüzü gemidir.‬‬ ‫‪Köpek nefsim Firavun’dur; İmran oğlu Mûsa’yım ben.‬‬ 34 • Veyis Değirmençay Gönlüm Yûnus, bedenim balıktır; eşya ise uçsuz bucaksız bir deniz. Eğer sallayacak olsam bütün âlemi bir hamlede sallarım ben. Muhammed, akl-ı küllüm oldu; nefisse onun Burak’ı. Ali aşkımdır, bedenim Düldül; doğuya ve batıya koşturuyorum ben. Başım Arş’tır, ayağım kürsü; bundan daha yüksek bir mekân yoktur. Ciğerim cehennem, gönlüm cennet; sevgilinin nazargâhıyım ben. Gerçekte keskin kılıcım; bütün dünya onun kınıdır. Dünya bozulsa da o keskin kılıcım ben. Söz, bizim güneşimiz oldu; ağzımız ve kulağımız doğu ve batı. Gözüm parlak aydır; çünkü gökyüzünde gezdiriyorum ben. Senin kötü işin şeytanîdir; ruhun ise idrak-i ilâhîdir. Eğer onun anlayışını bilirsen, bildiğimi bilirsin sen. Denizden ve karadan geçtim; karada ve suda yolculuk yaptım. Nesîmî gibi Allah’ın zâtının alâmetini biliyorum ben (s. 233). Nesîmî’nin nazmı, parlak ve güzel inci değerindedir. Onun can kuşu- nun nağmesi bir başkadır. Nazmı incidir; ondan daha iyi başka bir inci yok- tur. Onun sözleri mucizedir; onlarda yüzlerce mucize vardır. Onlar akıcıdır; Allah Kelâm’ından başkası değildir; mâna bakımından, yüzü gösteren bir aynadır ve aydınlığı Fazlullah’tandır. Onun şiirleri Mesih’in nefeslerinden söz eder. Şiirlerinin her biri güzellerin kulağında şahlara layık incidir; onlar, Haydar’ın Zülfikâr’ı gibi parlaktır; o yüzden münafığa karşı kılıç ve hançer olmuştur. Mecliste onun şiirini okuyanlar, hayat veren kokuyla her an ha- yat verirler. Tekkede gazelinden bir beyit okusalar, hâl ehlinden binlerce feryat figan yükselir. Nesîmî’nin nazmı baştan başa inci tanesidir; gönül ku- lağına dizilmelidir; başka bir sözdür. Nesîmî’nin nefesinde Rûhulkudüs’ün nefesi vardır. Onun sözleri şiir değil; baştan başa mucizedir; zira diğer şair- ler gibi başkalarından çalmamıştır. Nesîmî’nin şiirleri, Sâmirî’nin sihrine nispet edilebilir. Nesîmî’nin sözünden haberdar olsaydı sedef, içinden taze ve parlak inciyi atardı. Nesîmî, Rûhulkudüs gibi olan nefesiyle ölüleri top- layıp diriltmektedir. O, ilâhi nutuktan konuşur; nazımda inci deler gibi bir Nesîmî Kitabı • 35 Fütüvvetnâme yapmış; gerek cahil gerek bilgin, kimseden sözünü esirge- memiştir.33 ‫چْى لة لعلت کَ تاؾاؼ نکؽ تهکكتَ اقت‬ ‫گُْؽ ًظن ًكیوی لیوت ظؼ ضْناب‬ Nesîmî’nin nazım incisi parlak inci değerindedir; Şekerin değerini düşürmüş olan lâl dudağın gibidir (s. 127). ‫گؽچَ ظاؼًع اؾ گل ؼّیم ًْایی ُؽ کكی‬ ‫تلثل خاى ًكیوی ؼا ًْایی ظیگؽاقت‬ Gerçi onun gül yüzünden dolayı herkesin bir nağmesi vardır; Ama Nesîmî’nin can kuşunun başka bir nağmesi vardır (s. 136). ‫چْى تَ اؾ ًظن ًكیوی گُْؽ یکعاًَ ًیكت‬ ‫خُْؽی تاؼی چؽا ظؼ ضْناب آّؼظٍ اقت؟‬ Mademki Nesîmî’nin nazmından daha iyi başka bir inci yoktur; Mücevherci Tanrı, niçin parlak ve güzel bir inci yaratmıştır? (s. 144). ‫ظیعٍ تگهای ّ تؽ اعداؾ ًكیوی تٌگؽ‬ ‫کایي ًكین اقت کَ هٌفْش تَ ُؽ هؽین ًیكت‬ Gözünü aç ve bak Nesîmî’nin mucizesine; Çünkü bu nesimdir, üfürülmez her Meryem’e (s. 153). ‫هی ؾظ انعاؼ ًكیوی ظم ؾ اًفاـ هكیر‬ ‫اؾ ظم خاىتطم ضْنثْی تْام آهع تَ یاظ‬ Nesîmî’nin şiirleri Mesih’in nefeslerinden söz ediyordu ki Senin hoş kokulu hayat veren nefesin hatırıma geldi (s. 165). ‫ًكیوی گؽچَ انعاؼت تَ گْل ظلثؽاى ُؽ یک‬ ‫ظؼ نِْاؼ هی آیع ّلی تی ؾؼ ًوی گیؽظ‬ Nesîmî! Gerçi şiirlerinin her biri güzellerin kulağında Şahlara layık inci oluyor; ama altınsız kabul olmaz ha (s. 171). ‫نع قیٌۀ ًكیوی لْذ کتاب یؿظاى‬ ‫چْى زؽف ّ ًمطَ ؾاًؽّ تؽ ّخَ ظفتؽ آهع‬ 33 Penderî, a.g.e., s. 127 (14. gazel/12), 136 (27. gazel/10), 144 (40. gazel/12), 153 (55. gazel/5), 165 (77. gazel/10), 171 (87. gazel/9), 181-182 (104. gazel/8), 193 (124. gazel/11), 200-201 (137. ga- zel/10), 209-210 (152. gazel/11), 230 (185. gazel/11), 232 (188. gazel/10), 246 (211. gazel/9), 260 (233. gazel/10), 269 (246. gazel/9), 280 (263. gazel/11), 292 (282. gazel/14), 301-303 (1. kasi- de/36-39, 49-50, 52-54) ve 307-308 (3. kaside/33). 36 • Veyis Değirmençay Nesîmî’nin göğsü Tanrı kitabının levhası oldu Harf ve nokta gibi, o yüzden defterin üzerinde geldi (s. 182). ‫خاىپؽّؼًع ُؽ ًفف اؾ تْی ؼّذتطم‬ ‫ظؼ هدلكی کَ نعؽ ًكیوی اظا کٌٌع‬ O mecliste Nesîmî’nin şiirini okuyanlar, Hayat veren kokuyla her an hayat veriyorlar (s. 193). ‫ًكیوی اؾ ظٌُت هی ظُع ًهاى زمیمت‬ ‫کؽا ؼقع کَ خؿ اّ گؽظ ایي ضیال تؽآیع‬ Nesîmî senin ağzınla hakikati açıklıyor hakikati; Bu hayalin etrafında ondan başka kim dolaşabilir ki? (s. 201). ‫ًظن ًكیوی قؽ تكؽ ظؼظاًَ ظاى ای قیوثؽ‬ ‫ظؼ گْل ظل کم قؽ تكؽ کایي ُكت گفتاؼی ظگؽ‬ Ey beyaz tenli güzel! Nesîmî’nin nazmını baştan başa inci tanesi bil; Baştan başa gönül kulağına diz; çünkü bu başka bir sözdür, bil (s. 210). ‫ًفسۀ ؼّذ المعـ ظاؼظ ًكیوی ظؼ ًفف‬ ‫ای کَ هی گْیی هكیر هؽیوی هی تایعم‬ Ey ‚bana Meryem oğlu Mesih gerekiyor‛ diyen! Nesîmî’nin nefesinde Rûhulkudüs nefesi vardır (s. 230). ‫نعؽ هگْ کَ هعدؿاقت قؽتكؽ ایي کالم هي‬ ‫ؾاًکَ چْ ناعؽ ظگؽ اؾ ظگؽاى ًَ قاؼلن‬ Şiir deme; çünkü benim bu sözlerim baştan başa mucizedir. Zira diğer şair(ler) gibi başkalarından çalmış değilim ben (s. 232). ‫تَ ّصف چهن خاظّی تْ انعاؼ ًكیوی ؼا‬ ‫قؽاقؽ هی تْاى ًكثت تَ قسؽ قاهؽی کؽظى‬ Senin büyücü gözünün vasfıyla Nesîmî’nin şiirleri, Hepsi Sâmirî’nin sihrine nispet edilebilir ki (s. 246). ‫گفت ًكیوی ؼّاى ُؽ کَ تطْاًع ؾ خاى‬ ‫تؽ ًفكم ُؽ ؾهاى تاظ ُؿاؼ آفؽیي‬ Nesîmî’nin sözü akıcıdır; (onu) candan okuyan Kimsenin nefesine binlerce aferin olsun her zaman (s. 260). ‫انعاؼ ًكیوی ؼا صع هعدؿٍ ُكت آؼی‬ َ‫گؽ قؽ یع تیعا قساؼ ًعاًع ت‬ Nesîmî Kitabı • 37 Evet, Nesîmî’nin şiirlerinde yüz mucize vardır. Eğer yed-i beyzâ sırrını büyücü bilmezse iyidir (s. 269). ‫گؽ ؾ گفتاؼ ًكیوی تا ضثؽ تْظی صعف‬ ‫اؾ ظُاى لؤلؤی ؼغة آتعاؼ اًعاضتی‬ Eğer sedef, Nesîmî’nin sözünden haberdar olsaydı, İçinden taze ve parlak inciyi atardı (s. 280). ‫ای ًكیوی اؾ ظم ؼّذ المعـ‬ ‫هؽظگاى ؼا زهؽ ّ ازیا هی کٌی‬ Ey Nesîmî! Rûhulkudüs gibi olan nefesinle Ölüleri toplayıp diriltiyorsun *böyle+ (s. 292). ‫هؽا ؼقع کَ ظم اؾ علن زك ؾًن کَ هؽا‬ ‫ظلی اقت عالن ّ ظؼ کٌَ علن اّ اظًی‬ ‫زعیث هي ؾ کالم ضعای تیؽّى ًیكت‬ ‫تَ هعٌی ایي قطي آییٌَای اقت ؼّیًوا‬ ‫هؽا ؾ فعل الِی اقت ظیعۀ ؼّني‬ ‫هؽا ؾ ًطك الِی ؾتاى تْظ گْیا‬ ‫تَ هعزت ّلی هللا تَ غکؽ زی لعین‬ ‫تَ ًظن ّ ًثؽ هؿیي چْ لؤلؤ الال‬ Benim Hakk’ın ilminden söz etmem gerekir; çünkü benim Bilgin olup ev edna34 ilminin özünde olan bir kalbim var kalbim. Benim sözüm Allah’ın kelâmından başkası değildir. Mâna bakımından bu söz, yüzü gösteren bir ayna gibidir. Benim gözümün aydınlığı ilâhî Fazl’dandır. Benim dilim ilâhî nutuktan konuşmaktadır. Allah velisinin methinde, Hayy ve Kayyûm Allah’ın zikrinde, Parlak inci gibi süslenmiş nazım ve nesirde (s. 303). ‫ًكیوا ؾ ًكین ؼیاض هعؽفتت‬ ‫ُوی ظهع ظم عؽفاى چْ ضیؽی اؾ ضاؼا‬ ‫تْ ظؼ هسیػ تمایی چْ ضعؽ ؼّنٌعل‬ ‫تؽا چَ ؼن کَ تَ هْج اًعؼ اقت تسؽ فٌا‬ Ey Nesîmî! Senin marifet bahçenin tatlı esintisinden Mermerden çıkan şebboy gibi irfan esintisi geliyor her zaman. Sen bekâ okyanusunda aydın ve bilgin Hızır gibisin. Fenâ denizinin dalgalı olması ne gam senin için! (s. 303). 34 ev edna: Hatta daha yakındı: Kur’an-ı Kerîm, 53 Necm 9. 38 • Veyis Değirmençay ‫چْ ظؼ هسیػ فٌا ؼْغۀ تما ضْؼظم‬ ‫ًصیة قی ّ ظّ ظؼ نع هؽا ؾ یک ظؼیا‬ ‫یمیي تعاى کَ هؽا خؿ تَ چاؼظٍ هعصْم‬ ‫ًثْظ ّ ًیكت ّ ًطْاُع تعى ظگؽ هلدا‬ ‫هؽاقت ظقت اؼاظت تَ ظاهي زیعؼ‬ ‫کَ اّقت ًاصؽ ّ ُاظی هي تَ ؼّؾ خؿا‬ Yokluk okyanusuna daldığım zaman, Benim nasibim otuz iki inci oldu bir denizden. Kesin olarak bil ki benim on dört mâsum dışında Başka bir sığınağım yoktu; yoktur, olmayacak da. Haydar’ın elindedir iradem benim; Kıyamet gününde odur yardımcım, rehberim benim (s. 303). ‫فتْت ًاهَ ای قیع تَ ًظن اًعؼ چْ ظؼُا قفت‬ ‫ؾ ضلماى ایي قطي ًٌِفت اگؽ ًاظاى اگؽ ظاًا‬ Seyyid, nazımda inci deler gibi bir Fütüvvetnâme yaptı. Bu sözü, cahil, bilgin hiç kimseden gizlemedi, saklamadı35 (s. 307-308). Nesîmî, Türkçe şiirlerinde de benzer ifadelerle kendini ve şiirlerini över. Onun sözü âb-ı hayattır; içmeyen karanlıkta kalır. Onun lafızları can- dır; büyük denizdir, inci ve madendir. Bugün Nesîmî’nin sözünün tatlılığı- na eren kişi binlerce secde yapar. Nesîmî, Hakk’ın sırrının mahremidir; kudret dilinden sırlar söylemiştir. Onun sözü Allah’ın vahyidir; Hak’tır. O, Hakk’ın dilinden söyler. Nesîmî, küntü kenz madenidir; sözleri şahlara layık incidir; İsa nefeslidir. Onun nutku hayat suyudur; içen ebedî diri kalır; kelâmı inkarcıya Zülfikâr olmuştur. O, canlara lâl dudağın tefsirini söyler ve âb-ı hayvan akıtır. Lafızları mucizedir, şahlara layık incidir.36 Elfâz-ı Nesîmî gör ne candır Deryâ-yı muhît u dürr ü kandır (s. 55) Ey Nesîmî sözündür âb-ı hayât İçmeyen anı kaldı fi’z-zulümât (s. 57) Çün Nesîmî mahşerin haşrinden içti Kevseri Sırr-ı Kehf oldu vücûdu buldu vahdet bâ-rehâ (s. 70) 35 Penderî, a.g.e., s. 307-308 (3. kaside/33). 36 Ayan, Nesîmî Divanı, s. 55, 57, 70, 84, 87, 92, 119, 122, 128, 130, 135, 136, 142, 145, 172, 184, 210, 220, 242, 274 ve 351. Nesîmî Kitabı • 39 Bu gün Nesimi sözünün melâhatına iren Hezâr secde kılar tûtî birle kand ü nebât (s. 84) Ey Nesîmî sırr-ı Hakkın mahremi sensin bu gün Söyledin kudret dilinden ma‘nî-i esrâr mest (s. 87) Çünki Nesîmî sözlerin ehl-i ma‘ânî yeg bilir Kim bu tarîk u ma‘nîyi bilmedi bilmeye lügat (s. 87) Leblerin vasfın Nesîmî şerh edicek cân ile Utanır şîrîn sözünden mahv olur kand ü nebât (s. 92) Gerçi Nesîmînin sözü vahy-i Hudâ durur işit Sen niçin olmayasın talîb-i kalb-i en-temût (s. 92) Nesîmî vâsıl oldu Hakka câvid Gerek mâtem tut ey münkir gerek sûr (s. 119) Nesîmînin sözü Haktı, Hakı bil Ki haktır kim anın dilinde söyler (s. 119) Nesîmî küntü kenzin ma‘denidir Hadîsi lü’lü’-i şeh-vâra benzer (s.122) Muhkem âyât u delîl ü ruh-ı vechü’l-hasene Ki Nesîmî sözüne hüccet ü bürhân dediler (s. 128) Ey Nesîmî dem-i Îsâ değil ise nefesin Nefesi doğrular ana ne için cân dediler (s. 128) Ey Nesîmî muhît-i a‘zamsın Gerçi elfâzına güher dediler (s. 130) Vahdet-i harfe tâ ebed oldu Nesîmî bellisiz Gerçi bu resme mahv olan zübde-i kâ’inat olur (s. 135) Vaslından oldu zinde Nesîmî ile’l-ebed Âb-ı hayâta vâsıl olan câvidân olur (s. 135) 40 • Veyis Değirmençay Ey Nesîmî nefesin gerçi Mesîhâ demdir Mu‘cizin remzini Mûsâ ile Îsâ ne bilir (s. 136) Tâ cüdâ düştü Nesîmî leb-i la‘linden anun Gözlerinden dün ü gün la‘l-i musaffâ dökülür (s. 136) Doğru söz doğrar hasûdun bağrını şol ma‘nîden Münkire oldu Nesîmînin kelâmı Zü’l-fikâr (s. 142) La‘l-i lebin tefsîrini söyler Nesîmî cânlara Şol resm ilen kim sanasın Hızr âb-ı hayvân akıtır (s. 145) Mekânsız oldu Nesîmî mekânı yoktur anun Mekâna sığmayan ol bî-mekân mekânı neder (s. 172) Ey Nesîmî dem-i Îsâ dediler nutkuna kim Nefesi urdu lebin kim dem-i Îsâ dediler (s. 172) Nesîmî sofa degşirmez gamından giydiği şâlı Ki ol sûfî safâsızdır bu şâlın kadrini bilmez (s. 184) Nesîmînin sözü gerçi dem-i Îsâdır ey münkir Sana kâr eylemez niçin ki yoktur Hakka ikrârın (s. 210) Çün Nesîmînin sözü vasfında mu‘cizdir tamâm Bilmezem Rûhulkudüs ta‘lîm eder ya Cebrâîl (s. 220) Ey Nesîmî Çünkü bu dünyâ degildir pâydâr Kılma da‘vî güft-gûdan etme kimseye cidâl (s. 220) Gerçi bugün Nesîmîyim Hâşîmîyim Kureyşîyim Bundan uludur âyetim âyet ü şâna sığmazam (s. 242) Haktan kelâmın mu‘cizdir ey Nesîmî Sensin ki küntü kenzin esrârına beyansın (s. 274) Nesîmî çün visâlinden irişti cennet ü hûra Ne mahşerden hisâb eyler ne tamunun azâbından (s. 274) Nesîmî Kitabı • 41 Ey Nesîmî inciyi dürri bilen sarrâfa sat Cevheri nâdâna satmaz lü’lü’-i şeh-vârını (s. 351) Nesîmî’nin sözü değerlidir; şekerler saçar, ferahlatıcıdır; Miraca çık- mıştır; pahalı bir cevherdir, Rûhulkudüs’tür; kimyâdır, kuş dilidir, onu ancak Süleyman bilir. Onun kelamı dinlenmelidir; hayru’l-kelâmdır. O, ezelden Buhârî rehberidir. O, tatlı dillidir, mâna sarrâfıdır; özü güzel cev- herdir. Onun dili, Allahu nurun sırrını söyler. O, küntü kenzin esrarını be- yan eder. Rûhulkudüs, ona cevap veremez, nutku bağlanır. Utârid, Nesîmî’nin nazmını işitince kendi kitabını parçalayıp ateşe atmıştır. O, Al- lah’ın ve şâhın vasfında pür-zebândır, çok konuşur, çok şiir söyler; gece gündüz sözleri ya Muhammed ya Ali’dir.37 Ey Nesîmî vech-i Allâh’ın kelâmıdır yüzün Kim bu vechullâh içinde Fazl-ı Rahmân buldum uş (s. 205) Hiç kimse Nesîmî sözünü keşf edebilmez Bu kuş dilidir bunu Süleymân bilir ancağ (s. 205) Ey cân-ı Nesîmî sen sen cân-ı Nesîmî-ten Ey serv-i gül-i gülşen dîdârına müştâkım (s. 245) Nesîmîyim Yezîde la‘netim var Ezelden ben Buhârî rehberiyim (s. 253) Ferhâd ile Husrev ey Nesîmî Şîrîn gülücü şeker-dehensen (s. 261) Nesîmî çünkü buldu hoş melâhat Şîrîndir her sözü şîrîn-dehensen (s. 261) Nesîmîdir bu gün sarrâf-ı ma‘nî Özünü bil ki zîbâ cevherisin (s. 265) Ey Nesîmî şol humârî gamze-i fettân kimi Dâim esriksin meger kim nergis-i mestânesin (s. 270) Çaktı Nesîmînin dili Allâhu nûrun sırrını Ey nâr-ı kudsî kandasın tâ ol zebânı yakasın (s. 270) 37 Ayan, a.g.e., s. 205, 245, 253, 261, 265, 270, 272, 274, 275, 292 ve 341. 42 • Veyis Değirmençay Nesîmî çün bu gün devrân senindir Cihânda Husrev-i sâhib-kırânsın (s. 272) Ey Nesîmî cihânı tuttu sözün Avnin Allâh ki şâh-ı kişversin (s. 272) Haktan kelâmın mu‘cizdir ey Nesîmî Sensin ki küntü kenzin esrârına beyânsın (s.274) Nesîmî çün visalinden irişti cennet ü hûra Ne mahşerden hisâb eyler ne tamunun azâbından (s.274) Ya Rab neçe sâildir âlemde Nesîmî kim Ruhulkudüsün nutku bağlandı cevâbından (s. 275) Ey Nesîmî çün işitti bu Utârid nazmını Nâmesin çâk etti ol dem oda saldı defterin (s. 292) Bu Nesîmî pür-zebandır vasfınızda neylesin Gece gündüz sözlerisiz ya Muhammed ya Ali (s. 341) Nesîmî, Fazl’ın keremiyle kesin bilgiye erişmiştir. Onun Fazlullah’tan bildiği şeyleri, ancak safa sahibi sûfî bilir. Nesîmî, hiçbir şeye muhtaç ol- mayan Fazlullah’a dayanmış ve düzenbaz şeytanın saldırısından kurtul- muştur. O, Fazlullah sayesinde kepenekte Allah’ın sırrını bulmuş ve bu nedenle kepenek giymiştir. Onu uzun kayıtlardan Fazlullah kurtarmıştır. O, Fazlullah’ın kuludur; gözünün aydınlığı Fazlullah’tandır; onun hiz- metçisidir; ebedîlik yolunu onda bulmuştur.38 Nesîmî, yirmi iki defa ene’l-Hak der. O, ene’l-Hak kadehiyle sarhoş- tur; onun yeri darağacı olmalıdır. Mansur’un talihine sahiptir; darağacın- da mutludur. Eğer sarhoş Mansur, onun ene’l-Hak’larını işitse, hem öldü- rülmesi için fetva verir, hem de darağacı getirir. Nesîmî, Fazl’ın vuslat devletiyle Mansur gibi olmuştur; onun için, başını darağacına çekme za- manı gelmiştir. O, sevgilinin aşk darağacına çıktığı zaman, her şeyden 38 Penderî, a.g.e., s. 135 (26. gazel), 150-151 (51. gazel), 220 (169. gazel), 228-229 (183. gazel), 301- 303 (1. kaside), 331 (5. mesnevi) ve 383 (3. gazel). Nesîmî Kitabı • 43 ene’l-Hak sesi yükselir. Ene’l-Hak sırrı ondan ortaya çıkmıştır; onun için Mansur’a onu darağacına çekmesini söylemek gerekir.39 ‫هي قؽ ناظی ًعاؼم تا ؼن یاؼم ضْل اقت‬ ‫هي هكیسا هػُثن تا ظیؽ ّ ضواؼم ضْل اقت‬ ‫هكتن اؾ خام اًاالسك خای هي گْ ظاؼ تال‬ ‫ظّلت هٌصْؼ ظاؼم تؽ قؽ ظاؼم ضْل اقت‬ Ben mutluluk istemiyorum, yârin gamıyla mutluyum. Ben Mesih’in dinindenim, meyhaneyle, şarapçıyla mutluyum. Ene’l-Hak kadehiyle sarhoşum; benim yerim darağacı olsun. Mansur’un talihine sahibim; darağacında mutluyum (136). ‫گؽ اًاالسكُای ها ؼا تهٌْظ هٌصْؼ هكت‬ ‫ُن تَ ضْى ها ظُع فتْی ّ ُن ظاؼ آّؼظ‬ Eğer bizim ene’l-Hak’larımızı işitse sarhoş Mansur, Hem öldürülmemiz için fetva verir, hem de darağacı getirir (170). ‫چْى نع اؾ ظّلت ّصل تْ ًكیوی هٌصْؼ‬ ‫ّلت آى اقت کَ قؽ ظؼ قؽ ظاؼ اًعاؾظ‬ Senin vuslat devletinde Mansur (gibi) oldu Nesîmî; Zamanı gelmiştir onun başını darağacına çekmeli (172). ‫تؽ ظاؼ عهك خاًاى چْى تؽ ؼّظ ًكیوی‬ ‫آّاؾۀ اًاالسك اؾ ضهک ّ تؽ تؽآیع‬ Nesîmî sevgilinin aşk darağacına çıktığı zaman, Ene’l-Hak sesi yükselir kuru ve yaş her şeyden (200). ‫ضػ تْ ؼا ًكیوی ًاهم ًِاظ ؼیساى‬ ‫قِْی اقت ایي هسمك تؽ قِْ اّ للن کم‬ Nesîmî, reyhan adını verdi senin ayva tüylerine. Bu kesin yanlıştır; kalem çek onun hatasının üzerine (217). Nesîmî’nin mihrabı, şahın yüzü ve kaşıdır; çünkü onun yüzü kıblesi ve gözü imamıdır. Eğer kişi Allah’ın zâtını istiyorsa, insanın yüzüne bakmalıdır; O, insanın yüzündedir. Şahın yüzünün Mushaf’ı gizli sırrın tamamını şerh etmektedir; çünkü o gizli şeyleri açıklayan imamdır.40 39 Penderî, a.g.e., s. 136 (28 gazel/1-2), 170 (86. gazel/3), 172 (88. gazel/9), 200 (136. gazel/11) ve 217 (163. gazel/11). 40 Penderî, a.g.e., s. 139-140 (33 gazel/11), 142 (37. gazel/10) ve 142 (38. gazel). 44 • Veyis Değirmençay Nesîmî, Hurûfîlerin elbisesi kepenekle ilgili olarak onda Fazlullah’ın konuşmasını işitince, sarhoş ve mecnun olduğunu söyler ve kepenek giymeyi öğütler. Kepeneğin dervişlerin elbisesi olduğunu, Hz. Ali’nin giydiğini ve bu yüzden kendisinin de kepeneğe büründüğünü, onda Al- lah’ın sırrını bulduğunu; içinde birçok gönül ehlinin olduğunu söyler.41 Nesîmî, kepenekte şahın vuslat devletini, Allah’ın lütuf nazarını ve aradı- ğı şeyi bulmuş, kepeneği Fazlullah sayesinde giymiş ve bununla cennete, huriye ve likâya kavuşmuştur. 42 Nesîmî, vahdet-i vücutçu bir eda ile kun fekân’ın son sebebi; gerçekte bütün eşyanın bedeni ve canı; Meryem oğlunun kendisine kuvvet dediği ilk noktanın, ses, nutuk, harf, kuvvet, zât ve sıfat âleminden olan münez- zeh zâtın, isimlerin ve müsemmanın kendileri olduğunu söyler ve devam- la, ‚Eşyanın zâtının ebedî hayatı bizim nutkumuzdandır; çünkü biz nut- kuz, diri ve ebedî olan biziz‛ der. İki âlemde de onlardan başka bir kimse yoktur; çünkü yerden göğe kadar var olan onlardır. Akl-ı kül, dokuz gök, dört erkan ve üç ruh, hepsinde vücuda gelen bizzat onlardır. Kendi yüzle- rinin güzelliğiyle sürekli aşk oyunu oynarlar; çünkü hem âşık, hem de gizli mâşuk onlardır. Onların yüzünün Mushaf’ını onlardan başkası oku- yamaz; bu sayfaların iki dünyada da yedi âyetini okuyan onlardır. Mekân onlardır ve onların olmadığı bir yer yoktur. Sûret âlemi kuvveden fiile geçmeden önce, Zât-ı Müsteân’ın sûreti ve mânası onlardı. Gaybı bilen on- lardır.43 Nesîmî, Allah’ın zâtını görmek isteyenlerin gönül aynasını temiz tutmaları gerektiğini, Allah’ın aynaya bakabileceğini söyler ve ‚Hakk’ın zâtına vâsıl olmak ve O’nun sırlarını bilmek için sevgilinin yüzünün Mushaf’ından ebedî otuz iki harfi okumak gerekir; o zaman beden ve can bakımından izzet perdesinde gizli olan zât, kendini açıkça gösterir, ko- nuşması da duyulur; çünkü güzellerin yüzünde Hakk’ın otuz iki harfi okunur; o harflerde mâ evhâ sırları görünür‛ der.44 Ona göre, bütün eşya Fazlullah’ın otuz iki kelâmını konuşur; fakat şeytan bunu yüz öğüde karşılık yüz efsaneyle duymaz.45 Nesîmî, bir gazelinde Hz. Peygamberi ‚Saadet sabahının rehberi Arap Muhammed, Kıyamet akşamının lambası Arap Muhammed< Dinin 41 Penderî, a.g.e., s. 220 (169 gazel). 42 Penderî, a.g.e., s. 220-221 (170. gazel). 43 Penderî, a.g.e., s. 237 (197. gazel). 44 Penderî, a.g.e., s. 263 (238. gazel). 45 Penderî, a.g.e., s. 276 (256. gazel). Nesîmî Kitabı • 45 ve milletin imamı, kıyamet gününün şefaatçisi, emanet ehlinin nimeti Arap Muhammed<‛ diyerek över ve kendisine şefaat etmesini işter.46 Nesîmî, Fazlullah’a, Hz. Muhammed’e, Allah’ın sözüne vasi olan her veliye, Hakk’ın mazharı Hz. Ali’ye yemin eder ve Hz. Ali’nin Hz. Mu- hammed’den ayrı olmadığını, Allah’ın kelâmı ve velisi, peygamberin va- sisi ve İslâm dininin imamı olduğunu söyler. Ona göre Hz. Ali, tam maz- har Fazlullah’tır. Hz. Ali, Âdem, Muhammed, Mehdi, Mûsa, İsa, Hızır, İb- rahim, Nuh, Süleyman ve Yahyâ’dır; b’nin noktasıdır. Allah’tan başka kimse Ali’yi olduğu gibi bilemez ve Ali’den başka kimse de Allah’ı oldu- ğu gibi bilemez.47 Nesîmî’ye göre, canlı cansız herkesin sözü Allah’ın kelâmıdır. Âdem, Allah’ın mazharıdır. Otuz iki hat Âdem’in yüzünde yazılıdır. Muham- med’in yüzünün yazısı Havva’nın yüzündeki Seb‘a’l-mesânî gibidir. Al- lah’ın zâtı, sıfatlarından ayrı değildir. Allah, kadirdir, yaratandır; O’ndan başka her şey yaratıktır. Allah, bütün eşyayı kuşatan ve onlara yol göste- rendir.48 Nesîmî’nin Hz. Muhammed’den sonra imamı Ali’dir. Ali, Kur’an’ı ve gizli sırrın keşfini bilmektedir. Ali’den sonraki imamları, sırasıyla Hasan, Hüseyin, Zeynelâbidin, Bâkır, Sâdık, Mûsa’yı Kâzım, Ali-yi Rızâ, Muham- med-i Takî, Ali-yi Nakî, Hasan-ı Askerî ve son olarak da zaman sahibi Mehdî’dir. Ancak Nesîmî’ye göre, son imam, zaman ve tevil sahibi Mehdi, Fazlullah’tır.49 Nesîmî’nin on dört mâsum dışında başka bir sığınağı yoktur ve ol- mayacaktır. İradesi Ali’nin elindedir; çünkü kıyamet gününde yardımcısı ve rehberi odur; içinde Ali’nin sevgisi yoğrulmuştur; atadan ve babadan ona bağlıdır ve mirasçıdır.50 Nesîmî, Hz. Muhammed ile birlikte, özellikle Hz. Ali’yi, Hz. Fatıma’yı, on iki imamı ismen zikrederek över; onların imamları ve rehberleri oldu- ğunu söyler. Bu on dört mâsumun hakkı için, Allah’tan Hz. Muhammed’in ümmetinden âsi olanları affetmesini ister.51 Bahru’l-esrâr adlı kasidesinde de yine özellikle Hz. Ali’yi ve diğer imamları ismen zikrederek över, şefaatleriyle Allah’tan bağışlanma diler.52 46 Penderî, a.g.e., s. 279 (261. gazel). 47 Penderî, a.g.e., s. 301-303 (1. kaside). 48 Penderî, a.g.e., s. 301-303 (1. kaside). 49 Penderî, a.g.e., s. 301-303 (1. kaside). 50 Penderî, a.g.e., s. 301-303 (1. kaside). 51 Penderî, a.g.e., s. 304-306 (2. kaside) ve 309 (4. kaside). 52 Penderî, a.g.e., s. 310-314 (5. kaside). 46 • Veyis Değirmençay Elifnâme tarzındaki kasidesinde alfabe harflerini bir bir zikreder, hepsinde Hz. Ali’nin bir özelliğini anlatır ve över.53 Müseddes terkib-i bendinde ise Hz. Ali’yi över ve yakarışta bulunur.54 Rubailerinde de Hz. Ali’yi över; bazen de ilahlaştırır.55 Nesîmî, bir kıtasında da Hz. Peygamberle birlikte on iki imamı ismen zikreder, âl-i abânın şefaatiyle Allah’tan bağışlanma diler.56 Son olarak bir beytinde Hurûfi olduğunu açıkça söyler: ‫زؽّفی ؾاى نعم ظؼ ظّؼ ؾلف ّ ًمطۀ ضالم‬ ‫کَ ًْى اتؽّ ّ هین ظُاًم ًمم هي ظاؼظ‬ Nûn gibi kaşından, mim gibi ağzından men şekline sahip oldum, Onun için zülfünün etrafında ve beninin noktasında Hurûfî oldum.57 KAYNAKLAR Ayan, Hüseyin, Nesîmî Divanı, Ankara 1990. Değirmençay, Veyis, İmâdüddin Nesîmî ve Farsça Divanı, İstanbul 2013. Gölpınarlı, Abdülbâki,‚Nesîmî‛, İslam Asiklopedisi, İstanbul, 1964, IX, 206-207. -------, Hurûfîlik Metinleri Kataloğu, Ankara 1973. Aksu, Hüsamettin, ‚Fazlullah-ı Hurûfî‛, DİA, İstanbul 1995, XII, 277-279. Kürkçüoğlu, Kemal Edib, Seyyid Nesîmî Dîvânı’ndan Seçmeler, Ankara 1985. Latîfî, Latîfî Tezkiresi (haz. Mustafa İsen), Ankara 1990. Mehmedzâde, Hamîd, Dîvân-ı Fârsî-yi Nesîmî, Bakü 1972. Penderî, Yedullah-ı Celâlî, Zindegî ve Eş‘âr-ı ‘İmâdüddîn Nesîmî, Tahran 1382 hş. Ünver, Mustafa, Hurûfîlik ve Kuran Nesîmî Örneği, Ankara 2003. 53 Penderî, a.g.e., s. 315 (6. kaside). 54 Penderî, a.g.e., s. 346. 55 Penderî, a.g.e., s. 351-369 (5, 7, 19, 20, 22, 23, 24, 30 ve 79. rubailer). 56 Penderî, a.g.e., s. 375. 57 Penderî, a.g.e., s. 166 (79. gazel/11). NESİMÎ’NİN DİNE AYKIRI GÖRÜŞLERİ VE İĞDAM EDİLMESİNİN İSLAM HUKUKU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Abdullah Kahraman* GİRİŞ XV. yüzyılın meşhur şâirlerinden olan İmadüddin Nesimî, erbabınca malum olan dine aykırı şiirleri yanında bazı görüşleri sebebiyle maruz kaldığı trajik ölümü ve öldürülüş şekli ile meşhur olmuştur. Aslında İs- lam ilim geleneği içerisinde yetişen Nesimî, iyi bir tasavvuf eğitimi almış olmakla birlikte özellikle meşhur hurufî Fazlullah-ı Hurufî ile tanışıp ona bağlandıktan sonra düşünce olarak ortodoksiden heteredoksiye doğru bir seyir takip etmiştir. Zira o, Fazlullah’ın fikirlerinden etkilenerek tam an- lamıyla bir hurufî olmuş ve şiirlerinde bu düşünceyi ilmek ilmek işlemiş- tir. Hatta bazı edebiyet tarihçilerinin tespitine göre kendisinden önce belli bir noktaya gelmiş bulunan hurufîlik düşüncesini geliştirmiş ve âdeta zir- veye ulaştırmıştır. O kadar ki bir süre sonra bu akım kurucusu olan Faz- lullah-ı Hurufî’nin adıyla değil de Nesimî’ye nisbetle “Nesimîyye” olarak anılmaya başlamıştır. Hatta bazı biyografi kaynaklarında yer alan bilgiye göre şöhretinden ve Hurufiliğe katkısından dolayı Nesimî’yi Fazlullah’ın hocası sananlar bile olmuştur. 1 Halbuki Fazlullah onun hocası olup 1401 yılında Timur tarafından Halep’te öldürülmüş ve cesedi yakılmıştır.2 Hurufilik yanında aynı zamanda vahdet-i vücûd anlayışını da be- nimseyen Nesimî, bu düşünceye dair de şiirler yazmıştır. Nihayet bu her iki düşünceyi dile getirirken ortaya koyduğu üslup, aşırılık, tavizsizlik ve açık sözlülük onun feci âkibetini hazırlamıştır. Peki Nesimî’nin sahip olduğu ve benimseyip kendisine bağlananları etkilediği bu Hurufilik ve vahdet-i vücûd nedir ve Nesimî’nin şiirlerinde nasıl yer almıştır? * Prof. Dr., İstanbul Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi,