(PDF) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΑΣΕΙΣ

Β΄ ΤΟΜΟΣ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ Β΄ ΤΟΜΟΣ Επιμέλεια: Αθανάσιος Τριλιανός Γεώργιος Κουτρομάνος Νικόλαος Αλεξόπουλος Τόπος Διεξαγωγής: • Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου Αθηνών • Φιλοσοφική Σχολή ΑΘΗΝΑ 2012 ® 2012 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ISBN set 978-960-466-111-4 ISBN 978-960-466-113-8 ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Αθανάσιος Τριλιανός, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Πρόεδρος Αθανάσιος Νάκας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Αν. Πρόεδρος Αλέξ.-Σταμάτιος Αντωνίου, Λέκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών Αγγελική Βουδούρη-Αρτίκη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Βρεττός, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευαγγελία Γαλανάκη, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Θόδωρος Γραμματάς, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Μαρία Δημάκη Ζώρα, Λέκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών Δημοσθένης Δασκαλάκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Δημάκος, Aν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Δράκος, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ρέα Κακάμπουρα, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Λουίζα Κακίση-Παναγοπούλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Καλκάνης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεωργία Καλογήρου, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Αναστασία Κατσίκη-Γκίβαλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ευγενία Μαγουλά, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Μαλαφάντης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτριος Ματθαίου, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ηλίας Ματσαγγούρας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευαγγελία Μαυρικάκη, Λέκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών Θωμάς Μπαμπάλης, Επ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Χαράλαμπος Μπαμπούνης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Μπαραλής, Επ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ανδρονίκη Μπούφη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ζαφειρία Μυλωνάκου-Κεκέ, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Βασιλική Πάτσιου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Σταυρούλα Πολυχρονοπούλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Ρασσιάς, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Σκορδούλης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Λαμπρινή Σκούρα, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Μαρία Τζάνη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Φασούλης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Εμμανουήλ Φυριππής, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κρυσταλλία Χαλκιά, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Αθανάσιος Τριλιανός, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Πρόεδρος Αθανάσιος Νάκας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Αν. Πρόεδρος Σταμάτιος Αλαχιώτης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών Αλέξ.-Σταμάτιος Αντωνίου, Λέκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών Αγγελική Βουδούρη-Αρτίκη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Βρεττός, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευαγγελία Γαλανάκη, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Μενέλαος Γκίβαλος, Ομότιμος. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Θόδωρος Γραμματάς, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Δημοσθένης Δασκαλάκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Δημάκος, Aν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Μαρία Δημάκη Ζώρα, Λέκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Δράκος, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Θεόδωρος Εξαρχάκος, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ανδρέας Καζαμίας, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ρέα Κακάμπουρα, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Λουίζα Κακίση-Παναγοπούλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Καλκάνης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεωργία Καλογήρου, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Αναστασία Κατσίκη-Γκίβαλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Παναγιώτης Κόκκοτας, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Εμμανουήλ Κολιάδης, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευγενία Κουτσουβάνου, Ομότιμη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Χαράλαμπος Κωνσταντίνου, Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Δημήτρης Κωστόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Λεοντσίνης, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευγενία Μαγουλά, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Μαλαφάντης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Μάνος, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτριος Ματθαίου, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ηλίας Ματσαγγούρας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ευαγγελία Μαυρικάκη, Λέκτορας Πανεπιστημίου Αθηνών Μιχάλης Μερακλής, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Θωμάς Μπαμπάλης, Επ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Χαράλαμπος Μπαμπούνης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Μπαραλής, Επ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Μπασέτας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης Σήφης Μπουζάκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών 8 Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Ανδρονίκη Μπούφη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Ζαφειρία Μυλωνάκου-Κεκέ, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Παναγιώτης Ξωχέλλης, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ιωάννης Παπαδάτος, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Αθανάσιος Παπάς, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Πασσάκος, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Βασιλική Πάτσιου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Σταυρούλα Πολυχρονοπούλου, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστοτέλης Ράπτης, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Ρασσιάς, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Ρηγόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Χρήστος Σαΐτης, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Σαλβαράς, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Λαμπρινή Σκούρα, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Σκορδούλης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Σπανός, Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Ελένη Ταρατόρη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Θράκης Μαρία Τζάνη, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Αθανάσιος Τσιπλητάρης, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Φασούλης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Εμμανουήλ Φυριππής, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κρυσταλλία Χαλκιά, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτριος Χατζηδήμου, Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ Νικόλαος Αλεξόπουλος, Υπ. Δρ Παν/μίου Αθηνών Βικτωρία Γεροστάθου, Εκπαιδευτικός ΠΕ, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Λεωνίδας Εξαρχάκος, Διοικητικός υπάλληλος Παν/μίου Αθηνών Μαρία Ζουμπούλογλου, Εκπαιδευτικός ΠΕ Σωτήριος Θανόπουλος, Υπ. Δρ Παν/μίου Αθηνών Ιωάννης Καραμπούλας, Εκπαιδευτικός ΠΕ Σταμάτιος Κατσόρχης, Ε.Ε.ΔΙ.Π., Παν/μίου Αθηνών Ελένη Κλειδέρη, ΕΤΕΠ Παν/μίου Αθηνών Γεώργιος Κουτρομάνος, Δρ στις ΤΠΕ στην Εκπαίδευση Δήμητρα Λαμπρέλλη, Υπ. Δρ Παν/μίου Αθηνών Νικόλαος Λάριος, Υπ. Δρ Παν/μίου Κρήτης Ζωή Μπαλτσιώτη, Διοικητικός υπάλληλος Παν/μίου Αθηνών Αγγελική Μπαστέα, Υπ. Δρ Παν/μίου Αθηνών 9 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ Χρυσούλα Παπαστάθη, Εκπαιδευτικός ΠΕ Κωνσταντίνα Τσιώλη, Διοικητικός υπάλληλος Παν/μίου Αθηνών Κωνσταντίνα Τσώλη, Υπ. Δρ Παν/μίου Αθηνών Ασημίνα Χατζηδημητρίου, Υπ. Δρ Παν/μίου Αθηνών 10 Περιεχόμενα Πρόλογος του Πρόεδρου του Παιδαγωγικού Τμήματος Δ.Ε., Καθηγητή κ. Αθανάσιου Τριλιανού ............................................................ 19 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ Εναρκτήρια Προσφώνηση – Χαιρετισμός από τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών, Καθηγητή κ. Θεοδόσιο Ν. Πελεγρίνη.......... 21 Εισαγωγή στην προβληματική του Συνεδρίου από τον Πρόεδρο της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου και Πρόεδρο του Παιδαγωγικού Τμήματος Δ.Ε., Καθηγητή κ. Αθανάσιο Τριλιανό........ 23 Χαιρετισμός από τον Πρόεδρο του ΜΔΔΕ Καθηγητή κ. Ηλία Ματσαγγούρα. 25 Χαιρετισμός από τον Πρόεδρο της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος, Αναπληρωτή Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Κωνσταντίνο Δ. Μαλαφάντη.............................................................................................. 27 ΤΕΤΑΡΤΗ ΖΩΝΗ Αξιολόγηση, Πιστοποίηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης, Η ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας ως παράγοντας διασφάλισης της ποιότητας στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης ................. 31 Γεώργιος Πασιάς, Η «ποιότητα», η «Ευρώπη των δεικτών» και οι πολιτικές των αριθμών ................................................................................................ 41 Μαρία (Μελίνα) Λαϊνά, Η διασφάλιση ποιότητας μέσω εσωτερικής εκπαιδευτικής πολιτικής και εσωτερικής αξιολόγησης εκπαιδευτικών μονάδων ...................................................................................................... 52 11 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ποιοτική Εκπαίδευση Ενηλίκων και Διά Βίου Μάθηση Ελένη Γιαννακοπούλου, Δημήτρης Χασάπης, Η έννοια της ποιότητας δομών και προγραμμάτων εκπαίδευσης ενηλίκων: Διαπιστώσεις μιας ανάλυσης γραπτών τεκμηρίων . .......................................................... 60 Χρύσα Σοφιανοπούλου, Δέσποινα Καμήλαλη, Ποιότητα και Δ . ιά Βίου Μάθηση: Ανάπτυξη της Αυτόνομης Μάθησης μέσω της Αυτοκατεύθυνσης ............. 69 Βασιλική Μπρίνια, Νικόλαος Σουνδουλουνάκης, Ανάπτυξη συστήματος προτυποποίησης ενεργειών κατάρτισης ανέργων ενηλίκων στα ΚΕΚ ....... 79 Νεκταρία Κλαδά, Προσεγγίζοντας τη δια βίου μάθηση: χαρακτηριστικά Ενηλίκων και τεχνικές μιας ποιοτικής Διά Βίου Μάθησης .......................... 90 Ποιοτικό Μαθησιακό Περιβάλλον Μαρία Γιαλλούση, Βασίλης Γιαλαμάς, Βασίλης Τσελφές, Αξιολόγηση του μαθησιακού περιβάλλοντος του μαθήματος επιλογής Α΄ εξαμήνου «Οι έννοιες των ΦΕ» στο ΤΕΑΠΗ / ΕΚΠΑ, το 2010-2011. Μία έρευνα μικτών μεθόδων ....................................................................... 99 Αλεξία Καπραβέλου, Η σημασία των θεωριών μάθησης με τις νέες τεχνολογίες, για την Ανοιχτή και Εξ αποστάσεως εκπαίδευση ....................................... 109 Ερμόλαος Ψαριανός, Η συνεργατική φύση της μαθησιακής διαδικασίας ..... 120 Ποιοτική Διδασκαλία Στυλιανή Δασκαλάκη, Η συμβολή των Νέων Τεχνολογιών στην εξέλιξη της Ποιοτικής Διδασκαλίας για την Υποχρεωτική Εκπαίδευση. Πιλοτική Εφαρμογή: «Το Γλωσσάρι», βασισμένο στο Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη .................................................................................... 130 Γεώργιος Καλύβας, Παιδαγωγική αξιοποίηση του διαδικτύου για τη δημιουργία σεναρίου διδασκαλίας στο μάθημα της Μελέτης Περιβάλλοντος ............................................................................................ 141 Σταύρος Πιτσικάλης, Ιλόνα-Ελευθερία Ουασίτσα, Αξιοποίηση του Εργαλείου LAMS με βάση το μοντέλο Γνωστικής Μαθητείας στο πλαίσιο εφαρμογής σε μια διδακτική παρέμβαση στο μάθημα της Θεατρολογίας . .................. 158 Ευτυχία Κωλέτσου, Αξιοποίηση των 3D Πολυχρηστικών Εικονικών Περιβαλλόντων στην εκπαιδευτική διαδικασία ........................................... 173 3ο Συμπόσιο: Σχέδια διδασκαλίας για την προσχολική τάξη στηριζόμενα στις αρχές του «Νέου Σχολείου στα πλαίσια του Μείζονος Προγράμματος Επιμόρφωσης, Πρόεδροι Συμποσίου: Μιχαήλ Καλογιαννάκης, Παναγιώτης Αναστασιάδης Αγγελική Θάνου, Φωτεινή Γκαραγκούνη-Αραίου, «Αντίο μικρέ μου φίλε»....... 182 Καλογιαννάκης Μιχαήλ, Παίζοντας στο ταξίδι του ήχου................................. . 195 12 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πόπη Κασσωτάκη-Ψαρουδάκη, Εκπαιδευτικό σενάριο με θέμα: Ρωτώ, κοιτώ, ψάχνω και μαθαίνω για την πόλη μου: Οι χώροι Τέχνης των Χανίων......... . 205 Μερβάς Μοντίρ-Μαάνιαν, Τα φρούτα τα χρωματίζουμε….............................. . 214 Σοφία Τούλη, Κύκλοι, τρίγωνα, γραμμές κάνουν τούμπες και στροφές......... . 223 Ποιοτική Εκπαίδευση Ενηλίκων και Διά Βίου Μάθηση Ιωάννα Δέδε, Ο νέος ρόλος του εκπαιδευτή ενηλίκων στο πεδίο της διά βίου μάθησης. Διασφάλιση ποιότητας στην εκπαίδευση ενηλίκων.................... . 236 Αλίκη Καζταρίδου, Σχεδιασμός αξιολόγησης του προγράμματος του σχολείου 2ης ευκαιρίας . ...................................................................... 250 Αρβανιτίδου Ζωή, Γουβιάς Διονύσης, Ο Ρόλος της Διά Βίου Μάθησης ως Παράγοντα Κοινωνικής Ένταξης ή Αποκλεισμού.................................. . 260 Χρήστος Μπιμπίτσος, Δημήτριος Τσελεμπής, Σημαντικοί παράγοντες σχεδιασμού, υλοποίησης και αξιολόγησης προγραμμάτων επιμόρφωσης ενηλίκων: εμπειρική έρευνα με τη μέθοδο «Δελφών» ................................ . 270 4ο Συμπόσιο: «Παραδοσιακό» Μάθημα σε «Νέο» Σχολείο; Δεδομένα, προοπτικές, προσδοκίες για το μάθημα των αρχαίων ελληνικών στη Β/βάθμια εκπαίδευση (Συμπόσιο αφιερωμένο στη θέση του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών στη Β/βάθια εκπαίδευση), Πρόεδρος Συμποσίου: Μαρία-Ζωή Φουντοπούλου Κωνσταντίνα Καλογεράκου, «Η χαμένη θεατρικότητα» της Ελένης του Ευριπίδη. Μία προσπάθεια ανάδειξης των θεατρικών στοιχείων του έργου στη σχολική τάξη....................................................................... . 281 Ελευθερία Γκανά, Άννα Δασκάλου, Η εφαρμογή των σχεδίων δράσης (project) στην Οδύσσεια του Ομήρου: θεωρία και πράξη.......................... . 293 Εύη Παπαντωνίου, Μαρίνα Στάθη, Η δημιουργική χρήση των στοχευμένων ερωτημάτων στη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών από μετάφραση στην Α΄ Γυμνασίου....................................................................................... . 303 Δανάη Παναγιώτου, Ομαδοσυνεργατική Διδασκαλία: Η εξέλιξη στη μαθησιακή πορεία των μαθητών Α΄ Λυκείου μέσα από την εργασία σε ομάδες στο μάθημα των αρχαίων ελληνικών......................................... . 311 Αγγελική Μάρκογλου, Συγκριτική μελέτη των αντιδράσεων μαθητών της Α΄ Γυμνασίου σε διδασκαλίες, όπου δεν αξιοποιούνται οι ΤΠΕ, και σε διδασκαλίες με τη χρήση τεχνολογικών εργαλείων......................... . 318 13 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΜΠΤΗ ΖΩΝΗ Ποιοτική Σχολική Ηγεσία Γεώργιος Μπαραλής, Ευστάθιος Αθ. Ζωγόπουλος, Μέθοδοι εφαρμογής του μοντέλου Vroom-Yetton και κριτήρια αποτελεσματικότητας στον παράγοντα Σχολική Ηγεσία και Ποιότητα.......................................... . 325 Αικατερίνη Κ. Γκόλια, Αθανάσιος Κουστέλιος, Ο «Μετασχηματιστικός» Ηγέτης στην Εκπαίδευση............................................................................ . 335 Έφη Ντίλιου, Μανώλης Κουτούζης, Ο συνεργατικός και μετασχηματιστικός χαρακτήρας της Εκπαιδευτικής Ηγεσίας στα Ολιγοθέσια Σχολεία.......... . 345 Αξιολόγηση, Πιστοποίηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση Βασίλης Σαμαράς, Αναστασία-Θεοδώρα Σαμαρά, Οι έννοιες της αξιολόγησης, πιστοποίησης και διασφάλισης ποιότητας στην εκπαίδευση ενηλίκων και διά βίου μάθηση ....................................... . 358 Βασιλική Αποστολοπούλου, Το e-portfolio, εναλλακτική πρόταση δυναμικής- ευέλικτης και ποιοτικής αξιολόγησης. Μελέτη Περίπτωση στην Π.Ε......... . 372 Βασίλης Τόλιας, Νικόλαος Αλεξόπουλος, Η αξιολόγηση ως παράγοντας διασφάλισης ποιότητας της παρεχόμενης εκπαίδευσης στη Γερμανική Σχολή Αθηνών. Μία μελέτη περίπτωσης..................................................... . 384 Ποιότητα στην Εκπαίδευση: Εννοιολογικές, Ιδεολογικές και Παιδαγωγικές Διαστάσεις Νίκος Β. Βιταντζάκης, Αναζητώντας τους προσανατολισμούς της Ποιότητας στην Εκπαίδευση. Ένα οδοιπορικό από την Τριτοβάθμια έως την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση.......................................................................... . 401 Σοφία Νικολιδάκη, Η “φιλοσοφία για παιδιά” ως μορφή ποιοτικής εκπαίδευσης................................................................................................ . 413 Ποιοτική Σχολική Ηγεσία Δούκας Τριαντάφυλλος, Η οργανωσιακή μάθηση ως ζητούμενο ποιότητας στην εκπαίδευση: η περίπτωση της Διεύθυνσης Προσωπικού Α/θμιας Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας . ................................................... . 422 Θεόδωρος Οτζάκογλου, Γιώργος Παπακωνσταντίνου, Μια a la carte προσέγγιση της σχολικής ηγεσίας............................................................. . 432 Λαμπρίνα Γιώτη, Το επιστημονικό και επαγγελματικό προφίλ των Σχολικών Συμβούλων Δημοτικής Εκπαίδευσης ως ποιοτικό διακύβευμα................... . 447 Ισότητα Εκπαιδευτικών Ευκαιριών (Παιδιά, Γυναίκες, Μειονότητες) Μύρια Πιερίδου, Ειδικές Μονάδες στα Γενικά Δημοτικά Σχολεία της Κύπρου: παροχή ποιοτικής εκπαίδευσης ή τρόπος αποκλεισμού;........................... . 459 14 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κατερίνα Μπεκιαράκη, Η αναπηρία όπως προβάλλεται στα έργα της Μαρίας Πυλιώτου ................................................................................ . 468 Ελπίδα Χρίστου, Αθανασία Πογιατζή, Η αναπηρία στην Κυπριακή Λογοτεχνία: Το έργο της Άντρης Πολυδώρου............................................ . 477 Ποιοτική Σχολική Ηγεσία Σπύρος Μπαλτογιάννης, Χριστίνα Τίκβα, Ζωή Μαλαθούνη, Ποιότητα στη Σχολική Ηγεσία – Ανάπτυξη Διαδικτυακής Πλατφόρμας Ενημέρωσης έπειτα από Διεξαγωγή Διάγνωσης Γνώσης................................................. . 486 Σπύρος Καρούμπαλης, Ο ρόλος του διευθυντή της εκπαιδευτικής μονάδας στην αξιολόγησή της . ................................................................................ . 498 Παναγιώτα Φραγκουλίδου, Εισαγωγή καινοτομιών στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και ο ρόλος της Ποιοτικής Σχολικής Ηγεσίας........................ . 509 ΟΛΟΜΕΛΕΙΑ Δ΄ Ιωάννης Ε. Βρεττός, Μέντωρ και Τηλέμαχος: η επιμόρφωση των (νεοδιοριζόμενων) εκπαιδευτικών με μικροδιδασκαλία . .................... . 519 ΕΚΤΗ ΖΩΝΗ Εκπαιδευτική Πολιτική και Ποιότητα στην Εκπαίδευση Εμμανουήλ Φυριππής, Ιωάννης Ρουσσάκης, Για μια ποιοτική εκπαίδευση εκπαιδευτικών: Λόγοι και πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.................... . 534 Λαμπρινή Σκούρα, Η ίδρυση της πρώτης έδρας Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ως παράγοντας βελτίωσης της ποιότητας της «γυμνασιακής παιδείας»....................................................................... . 546 Ευαγγελία Καλεράντε, Εκπαιδευτική Πολιτική Γ. Παπανδρέου: Η διάσταση της ποιότητας της εκπαίδευσης στη μεταρρύθμιση του 1964 . 558 Μαρία-Ελένη Σάχου, Η επαγγελματική ανάπτυξη και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στα πλαίσια μιας ποιοτικής εκπαιδευτικής πολιτικής. .. 568 Ποιοτική Διδασκαλία Θωμάς Μπαμπάλης, Χριστίνα Κουτούβελα, Κωνσταντίνα Τσώλη, Νικόλαος Αλεξόπουλος, Νεκτάριος Σταύρου, To κλίμα της σχολικής τάξης ως παράγοντας ποιότητας και αποτελεσματικότητας της εκπαιδευτικής διαδικασίας: Αλληλεπiδραση δασκάλου-μαθητή.......... . 576 Χρίστος Πατσάλης, Καλλιόπη Παπουτσάκη, Άννα Ζουγανέλη, Η εφαρμογή της Ευέλικτης Ζώνης (Ε.Ζ.) σε ολιγοθέσια σχολεία.................................... . 588 15 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Φωτεινή Εγγλέζου, Ποιοτική διδασκαλία της επιχειρηματολογίας στο δημοτικό σχολείο: ερευνητικά δεδομένα και προτάσεις . ................... . 597 Ευάγγελος Πεπές, Η συμβολή της μεθόδου Project στην κοινωνικοποίηση του μαθητή και η αξία της για τη βελτίωση της ποιότητας της εκπαίδευσης.......................................................................................... . 609 Εκπαιδευτικός και Ποιοτική Εκπαίδευση Αθηνά Α. Σιπητάνου, Ανδρέας Ε. Σαλπιγγίδης, Μαρία Πλατσίδου, Οι επιμορφωτικές ανάγκες των εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης................................................................................................ . 620 Καλλιόπη Βρυνιώτη, Απόψεις εκπαιδευτικών προσχολικής εκπαίδευσης αναφορικά με τη μάθηση των παιδιών στο νηπιαγωγείο .......................... . 633 Λεωνίδας Χ. Μπόμπας, Ποιοτική εκπαίδευση και δάσκαλος με τη «ματιά» των γονέων.................................................................................................. . 644 Αλεξάνδρα Παππά, Κωνσταντίνα Κουτρούμπα, Αυτοεικόνα και κοινωνική αντίληψη για το έργο των δασκάλων: Απόψεις εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης....................................................................... . 653 Εκπαιδευτική Ποιότητα και Μαθησιακά Αποτελέσματα Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου, Ειρήνη Ξυπολιτά, Προτάσεις για την αντιμετώπιση της υποεπίδοσης σε χαρισματικούς μαθητές ........ . 662 Ίριδα Ντάλλα, Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου, Το μουσείο ως ενδιάμεσος χώρος εκπαίδευσης για τα παιδιά με ειδικές ανάγκες..... . 672 Δέσποινα Ποιμενίδου, Πτώση του ακαδημαϊκού επιπέδου σπουδών: μύθος ή πραγματικότητα;........................................................................... . 680 Τάνια Κολυμπάρη, H ανατροφοδότηση στην προσχολική εκπαίδευση: μελέτη τριών περιπτώσεων......................................................................... . 689 Αξιολόγηση, Πιστοποίηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση Δημήτρης Βεργίδης, Ιωάννης Καμαριανός, Άννυ Ασημάκη, Αξιολόγηση και Ποιότητα στην Ανώτατη Εκπαίδευση: Το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Παιδαγωγικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών......... . 698 Ν.Μ. Βαξεβανίδης, Π.Α. Αστερής, Αξιολόγηση ερευνητικού έργου Τμημάτων ΤΕΙ με βιβλιομετρικούς δείκτες.................................................. . 713 Ισότητα Εκπαιδευτικών Ευκαιριών (Παιδιά, Γυναίκες, Μειονότητες) Χρήστος Δ. Τουρτούρας, Η διαπολιτισμική διάσταση ως δείκτης ποιότητας της ελληνικής εκπαίδευσης......................................................................... . 723 Αρτεμισία Παπακωνσταντινοπούλου, Στέφανος Βασιλόπουλος, Πολυπολιτισμική Συμβουλευτική στο δημοτικό σχολείο............................. . 737 16 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Δημήτριος Σακατζής, Πολυπολιτισμικές συγκρούσεις και αλληλεπίδραση στη σχολική κοινότητα. .............................................................................. . 747 Αξιολόγηση, Πιστοποίηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση Δέσποινα Τσακίρη, Γιώργος Λογιώτης, Βασιλική Γκόφη, Κανέλλα Μαντζιώρη, Σκιαγράφηση μιας προσέγγισης της αποτίμησης της Αυτοαξιολόγησης της Σχολικής Μονάδας: Η μετάβαση από τον προταγματικό λόγο στην εκπαιδευτική στρατηγική και στην εκπαιδευτική πρακτική ............... . 757 Γεωργία Πολυζώη, Η δυναμική της αυτοαξιολόγησης και ο μαθητής: συνοπτική θεώρηση ................................................................................... . 773 Νικόλαος Ιωαννίδης, Η περιγραφική αξιολόγηση στο Δημοτικό Σχολείο: Ένα βήμα προς μια ποιοτικότερη εκπαίδευση........................................... . 782 ΑΝΑΡΤΗΜΕΝΕΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ (POSTERS) Βαρβάρα Αβραμίδου, Τα κρίσιμα ζητήματα που καθορίζουν την ποιότητα της κοινωνικής ένταξης τόσο των μαθητών με αναπηρίες όσο και των μαθητών από γλωσσικές μειονότητες . ............................................... . 791 Χριστίνα Αγαπητού, Ευστάθιος Ξαφάκος, Ιωάννης Πίκλας, Ο ρόλος του σχολικού διευθυντή στην ομαλή ένταξη του νεοεισερχόμενου εκπαιδευτικού στη σχολική μονάδα............................................................ . 792 Παναγιώτης Aναγνώστου, Alexander Grigorof, Μαρία Μπατσολάκη, Η αξιολόγηση του έργου του εκπαιδευτικού, ως παράμετρος της ευρύτερης Αξιολόγησης του Εκπαιδευτικού Έργου............................ . 794 Ασπασία Βασιλάκη, Γυναικεία ταυτότητα και υπο-πολιτισμική διαφοροποίηση στο σχολείο....................................................................... . 795 Δέσποινα Βασιλάκη, Γιώργος Ποταμιάς, Ο Οργανισμός ΟΟΣΑ και η εκπαιδευτική αξιολόγηση................................................................... . 796 Ιωάννα Βορβή, Ευγενία Δανιηλίδου, Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης ως παράγοντας ποιοτικής διδασκαλίας. Μια εφαρμογή στη Νεοελληνική Γλώσσα της Γ΄ Γυμνασίου................................................ . 798 Γεώργιος Γκλινός, Αναστασία Παπαδοπούλου, Πρόγραμμα Συνεκπαίδευσης Μαθητών Ε.Ε.Ε.Ε.Κ. και μαθητών Α΄ Λυκείου............................................... 799 Αθηνά Γκουτζινοπούλου, Η κοινωνική ευθύνη του Διευθυντή στο σύγχρονο σχολείο........................................................................................................ . 800 Κυριακή Θεοδοσιάδου, Κριτικός αναστοχασμός σε θέματα διδασκαλίας και κοινωνικής δικαιοσύνης: πιλοτική εφαρμογή ανώνυμου ερωτηματολογίου σε εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.................................................................... . 801 17 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Παντελής Ιωακειμίδης, Η Θεατρική Αγωγή στα Ολοήμερα Σχολεία με Ενιαίο Αναμορφωμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα: Θεωρητικές Επισημάνσεις και Προτάσεις για μια ποιοτική διδασκαλία...................................................... . 803 Χαρίκλεια Κανάρη, Εκπαίδευση και πρόσβαση στα αγαθά του πολιτισμού: Επισκέψεις μαθητών ενός ειδικού σχολείου σε μουσεία και καθημερινή σχολική πράξη . .......................................................................................... . 805 Ζαχαρένια Καραθανάση, Εκπαίδευση και Ομοφοβία...................................... . 806 Χριστίνα Κλειδαρά, Στυλιανή Μπίκα, Όλγα Τσέκρελη, Τρεις χάριτες στην υπηρεσία της διδασκαλίας της ξένης γλώσσας: Mουσική - Tέχνη - Λογοτεχνία. Μια «τρισδιάστατη» προσέγγιση της Εκπαίδευσης Ενηλίκων. Η περίπτωση της Ιταλικής γλώσσας στις δομές της Διά Βίου Μάθησης ..... 807 Γεωργία Κόκκινου, Ανάπτυξη επιστημονικού εγγραμματισμού σε μαθητές/τριες υψηλών ικανοτήτων και προδιαθέσεων μάθησης μέσω διαφοροποιημένης διδασκαλίας στο μάθημα των Φυσικών Επιστημών στο δημοτικό σχολείο.................................................................................. . 808 Άννα Κορακή, Μαρία Καργιώτη, Οικογένεια και Σχολείο: Η συμβολή της κοινής αξιακής γραμμής στην κοινωνική, ηθική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Ο ρόλος της προσωπικότητας του δασκάλου στη γεφύρωση χασμάτων .......................................................................... . 809 Όλγα Μανούρη, Βασίλης Οικονόμου, Διαδραστικό πολυμεσικό υλικό στην εκπαιδευτική διαδικασία: Το παράδειγμα της Γεωγραφίας- Γεωλογίας Α΄ Γυμνασίου.............................................................................. . 810 Βάια Μανώλη, Παγκοσμιοποίηση και διαπολιτισμική εκπαίδευση. Ο ρόλος του Διευθυντή σχολικής μονάδας............................................................... . 812 Στέλλα Νάκη, Διδασκαλία της Λογοτεχνίας με τη μέθοδο project: «Η φύση στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη» ............................................................. . 813 Γιάννης Σούλης, Αικατερίνη Σούλη, Ο ρόλος της οικογένειας ....................... στην εξασφάλιση της επαγγελματικής ανάπτυξης και της ετοιμότητας των νέων κατά τη μετάβαση από το σχολείο στο χώρο της εργασίας...... . 814 Αικατερίνη Λ. Σταμάτη, Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και η συμβολή της στην ποιοτική εκπαίδευση .................................................................... 815 Συμπεράσματα των εργασιών του Συνεδρίου από τον πρόεδρο της Οργανωτικής Επιτροπής, Καθηγητή κ. Αθανάσιο Τριλιανό ........... 817 18 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργάνωσε Συνέδριο με θέμα: «Η Ποιότητα στην Εκπαίδευση». Στο Συνέδριο αυτό, που πραγματοποιήθηκε από τις 11 μέχρι 13 Μαΐου 2012, συμμετείχαν με ανακοινώσεις μέλη ΔΕΠ ελληνικών και ξένων Πανεπιστημίων, ειδικοί επιστήμο- νες και ερευνητές, διδάκτορες και κάτοχοι διπλώματος Master, καθώς και εκ- παιδευτικοί με αυξημένα προσόντα. Ο δε αριθμός των συνέδρων που παρακο- λούθησε τις εργασίες του Συνεδρίου υπολογίζεται περίπου σε οκτακόσιους. Βασικός σκοπός του Συνεδρίου υπήρξε η διερεύνηση της έννοιας της ποιότητας στη σύγχρονη ελληνική, ευρωπαϊκή και παγκόσμια εκπαίδευση και ο εντοπισμός των κυριοτέρων κριτηρίων και παραγόντων που την προσδιο- ρίζουν. Η ενδελεχής εξέταση των παραμέτρων που απαρτίζουν την ποιότητα της εκπαίδευσης και ο καθορισμός των στοιχείων εκείνων που την επηρεά ζουν, θα βοηθήσει ώστε να φανεί καθαρά η πρόοδος που έχει συντελεσθεί σχετικά με την ποιοτική εκπαίδευση ανά τον κόσμο και φυσικά στην ελληνι- κή επικράτεια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα γίνει πιο ξεκάθαρη η ποιοτική θέση της ελληνικής εκπαίδευσης σε σχέση προς τα εκπαιδευτικά συστήματα άλ- λων χωρών της Ευρώπης κυρίως και θα προσδιορισθούν με σαφήνεια τα επόμενα βελτιωτικά εκπαιδευτικά μέτρα που πρέπει να ληφθούν προς αυτήν την κατεύθυνση. Επομένως η έκδοση των πρακτικών του Συνεδρίου πιστεύεται ότι θα συμ- βάλλει στη βαθύτερη κατανόηση του όρου «ποιότητα στην εκπαίδευση» υπό το φως των νέων επιστημονικών και ερευνητικών δεδομένων και θα ευαισθη- τοποιήσει περισσότερο τόσο τους εκάστοτε ταγούς της Ελληνικής Εκπαίδευ- σης όσο και τους κοινωνικούς φορείς και τους εκπαιδευτικούς, ώστε στο εξής εκπαιδευτικές αποφάσεις και ενέργειες να διέπονται από το όραμα μιας κα- λύτερης και αποτελεσματικότερης εκπαίδευσης. Στον τόμο των πρακτικών του Συνεδρίου περιλαμβάνονται συνολικά 161 ανακοινώσεις, οι οποίες δημοσιεύονται σύμφωνα με τη σειρά που παρουσιά ζονται στο πρόγραμμα και είναι χωρισμένες σε πέντε (5) ολομέλειες (εννιά κεντρικές ομιλίες) και σαράντα ένα (41) παράλληλες συνεδρίες με τις παρα- κάτω θεματικές ενότητες: Ποιότητα στην Εκπαίδευση: Εννοιολογικές, Ιδεολογικές και Παιδαγωγικές Διαστάσεις. Εκπαιδευτική Πολιτική και Ποιότητα στην Εκπαίδευση. Ποιοτικό Περιεχόμενο Σπουδών. 19 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ Ποιοτική Διδασκαλία. Εκπαιδευτική Ποιότητα και Μαθησιακά Αποτελέσματα. Αξιολόγηση, Πιστοποίηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση. Ποιοτική Σχολική Ηγεσία. Εκπαιδευτικός και Ποιοτική Εκπαίδευση. Ισότητα εκπαιδευτικών ευκαιριών (παιδιά, γυναίκες, μειονότητες). Ποιοτική εκπαίδευση ενηλίκων και διά βίου μάθηση. Επιπλέον στον τόμο περιλαμβάνονται και 19 περιλήψεις από είκοσι (20) συ- νολικά αναρτημένες ανακοινώσεις (posters). Από τη θέση του Προέδρου της Οργανωτικής Επιτροπής θέλω να εκφρά- σω τις θερμές ευχαριστίες σε όλους όσους συνέβαλαν στην επιτυχή διεξα- γωγή του Συνεδρίου και συνετέλεσαν με το επιστημονικό τους κύρος ώστε το Συνέδριο να έχει ιδιαίτερη απήχηση στους συνέδρους και γενικότερα στην επιστημονική και εκπαιδευτική κοινότητα. Ιδιαίτερα θέλω να ευχαριστήσω τις Πρυτανικές Αρχές του Πανεπιστημίου Αθηνών και τη Φιλοσοφική Σχολή για την ευγενή παραχώρηση των χώρων διεξαγωγής του Συνεδρίου. Ακόμα θέλω να εκφράσω τις ευχαριστίες μου προς τη Γραμματεία του Συνεδρίου, η οποία σήκωσε όλο το βάρος της διοργάνωσής του. Τέλος, ευχαριστώ θερμά τους κ.κ. Γεώργιο Κουτρομάνο, δρ, και Νικόλαο Αλεξόπουλο, υποψήφιο δρ, γιατί δούλεψαν σκληρά για την έκδοση αυτών των Πρακτικών. Ο Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής Αθανάσιος Τριλιανός Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών 20 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ Εναρκτήρια Προσφώνηση – Χαιρετισμός από τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών, Καθηγητή κ. Θεοδόσιο Ν. Πελεγρίνη Κυρίες και κύριοι Σύνεδροι Από τα πιο σημαντικά θέματα, που έχουν απασχολήσει την παγκόσμια κοι- νότητα με το ξεκίνημα του 21ου αιώνα, είναι αυτό της ποιότητας στην εκπαί- δευση, το οποίο δεν αφορά μόνον στο εάν όλα τα παιδιά της γης φοιτούν απλά στο σχολείο, αλλά κυρίως στο τι μαθαίνουν, πόσο καλά το μαθαίνουν και κατά πόσο αυτή η εκπαίδευση τα βοηθά να λειτουργήσουν εποικοδομη- τικά στην κοινωνία που ζουν. Σχεδόν κάθε χώρα σήμερα θέλει να διασφαλίσει ότι οι μαθητές της μέσω της εκπαίδευσης είναι σε θέση να φθάσουν σε αξιοπρεπή μαθησιακά αποτε- λέσματα και να αποκτήσουν αξίες και δεξιότητες, που θα τους διευκολύνουν ώστε να παίξουν θετικό ρόλο στην κοινωνία. Γι’ αυτό και οι κυβερνήσεις των κρατών αγωνίζονται για να επεκτείνουν τη βασική ποιοτική εκπαίδευση όλων των νέων πολιτών και να εξασφαλίσουν την παραμονή τους για αρκετό χρονι- κό διάστημα στο σχολείο ώστε να κατακτήσουν τις απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες που θα συμβάλλουν στην επιτυχή αντιμετώπιση της ζωής. Επομένως η ποιότητα στην εκπαίδευση αποτελεί βασικό ζητούμενο, που συνδέεται με την ανατροφή των παιδιών και τη σωματική και ψυχική υγεία τους, με την ανάπτυξη των εκπαιδευτικών συστημάτων, την αποκατάστα- ση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων, την εμπλοκή των γονέων και της κοινότητας στη σχολική μάθηση, τη βελτίωση των αναλυτικών προ- γραμμάτων και των σχολικών βιβλίων, τη διαδικασία της διδασκαλίας-μάθη- σης, την αποτελεσματική διοίκηση των σχολείων, την εκπαίδευση ενηλίκων και τη διά βίου μάθηση, την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση, κ.ά. Όλα τα παραπάνω αποτελούν παραμέτρους, που συνθέτουν την ποιότη- τα στην εκπαίδευση, της οποίας οι συνέπειες μπορούν να επηρεάσουν θε- τικά όλους τους τομείς της ανθρώπινης ανάπτυξης, να βελτιώσουν τη θέση του παιδιού και της γυναίκας, να βοηθήσουν στην ανακούφιση και σταδια- κή εκρίζωση της φτώχειας και να συντελέσουν στη γενικότερη ευημερία και πρόοδο των κοινωνιών. Συνέδρια, όπως το σημερινό του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκ- παίδευσης, τα θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικά, διότι πιστεύω ότι θα αναδείξουν τα ποιοτικά στοιχεία τόσο της παρεχόμενης ελληνικής εκπαίδευσης σήμε- 21 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ρα όσο και εκείνης που προσφέρεται σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, πράγμα που θα βοηθήσει να εντοπισθούν θετικές και αρνητικές πλευρές της εκπαίδευσης στη χώρα μας και να προσδιορισθούν τα επόμενα βήματα που πρέπει να γίνουν πάνω στο ζήτημα αυτό. Συγχαίρω λοιπόν θερμά τους διοργανωτές αυτού του Συνεδρίου και εύ- χομαι καλή επιτυχία στις εργασίες του. 22 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ Εισαγωγή στην προβληματική του Συνεδρίου από τον Πρόεδρο της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου και Πρόεδρο του Π.Τ.Δ.Ε., Καθηγητή κ. Αθανάσιο Τριλιανό Κυρίες και κύριοι Σύνεδροι, Το 2001, 164 κράτη-μέλη του Ο.Η.Ε. συνήλθαν στο Dakar, της Σενεγάλης και πήραν τη σημαντική συλλογική απόφαση, να επεκτείνουν, μέχρι το 2015, τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες για όλα τα παιδιά, τους νέους και τους ενηλίκους, θεωρώντας ότι η εκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδης δικαίωμα για όλους τους ανθρώπους της Γης, άνδρες και γυναίκες όλων των ηλικιών, και κατανοώντας ότι η εκπαίδευση μπορεί να εξασφαλίσει έναν ασφαλή, υγιή, ευημερούντα και οικολογικά αναβαθμισμένο κόσμο, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να συμβάλλει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική πρόοδο, στην ανεκτικότητα προς το δι- αφορετικό και στη διεθνή ειρήνη και συνεργασία. Όμως η εκπαίδευση για όλους δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς βελτίωση της ποιότητά της. Η ποιότητα αποτελεί την καρδιά της εκπαίδευσης. Είναι αυτή που επηρεάζει το τι μαθαίνουν οι μαθητές, πόσο καλά το μαθαίνουν και τι οφέλη αποκομίζουν από την εκπαίδευσή τους. Η ποιότητα της εκπαίδευ- σης παρέχει σε κάθε σχεδόν χώρα τη διαβεβαίωση ότι οι μαθητές θα επιτύ- χουν αξιοπρεπή μαθησιακά αποτελέσματα και θα αποκτήσουν αξίες και δε- ξιότητες που θα τους βοηθήσουν να παίξουν θετικό ρόλο στην κοινωνία. Γι’ αυτό και οι κυβερνήσεις των χωρών αγωνίζονται για την επέκταση της βασι- κής εκπαίδευσης σε όλους προσπαθώντας παράλληλα να κρατήσουν τους μαθητές στα σχολεία για ικανοποιητικό χρονικό διάστημα, ώστε αυτοί να απο- κτήσουν την απαραίτητη γνώση, που θα τους επιτρέψει να αντιμετωπίζουν με επιτυχία ένα γρήγορα μεταβαλλόμενο κόσμο. Ακόμα η ποιοτική εκπαίδευση συμβάλλει στη δημιουργία εύρωστης εθνικής οικονομίας και δίνει στους πο- λίτες τη δυνατότητα για συνεχείς επιλογές και αποφάσεις που ωφελούν ισό- βια και προάγουν την ευημερία τους. Τι λοιπόν σημαίνει ποιότητα της εκπαίδευσης; Οι απόψεις στο ερώτημα αυτό διαφοροποιούνται αρκετά, πράγμα που καταδεικνύει την πολυπλοκότητα και την πολυμορφία της έννοιας. Πάντως δυο βασικές αρχές φαίνεται ότι χαρα- κτηρίζουν τις περισσότερες προσπάθειες για προσδιορισμό της έννοιας της ποιότητας στην εκπαίδευση. Η μία αρχή αναφέρεται στη γνωστική ανάπτυξη του μαθητή ως βασικό σκοπό όλων των εκπαιδευτικών συστημάτων του πλα- 23 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ νήτη μας και η άλλη δίνει έμφαση στο ρόλο της εκπαίδευσης στη δημιουργική και συναισθηματική ανάπτυξη του ανθρώπου και στην προαγωγή εκείνων των αξιών και στάσεων που θα τον καταστήσουν συνειδητό και υπεύθυνο πολίτη. Έτσι, ενώ δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή άποψη που να προσδιορίζει την ποιότητα της εκπαίδευσης, από την άλλη διαπιστώνεται η ύπαρξη αρκε- τής ομοφωνίας σχετικά με τους παράγοντες που μπορούν να συμβάλλουν στη βελτίωσή της. Τέτοιοι παράγοντες είναι η ποιότητα ζωής των μαθητών πριν ξε- κινήσουν την τυπική εκπαίδευσή τους, το φυσικό κοινωνικό-οικονομικό και συ- ναισθηματικό περιβάλλον, που μεγαλώνουν, η ισότητα των εκπαιδευτικών ευ- καιριών και ο σεβασμός στην ετερότητα, τα αναλυτικά προγράμματα σπουδών και το μαθησιακό υλικό που προσφέρονται για κατάκτηση στους μαθητές κατά τη φοίτησή τους στα σχολικά ιδρύματα, και ο χρόνος παραμονής τους σ’ αυτά, οι διδακτικές-μαθησιακές διαδικασίες που εφαρμόζονται στις σχολικές τάξεις και εξαρτώνται κατά πολύ από την επαρκή εκπαίδευση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, οι αξίες, οι γνώσεις, οι δεξιότητες και οι στάσεις που αποκτούν οι μαθητές ως αποτέλεσμα της εκπαίδευσής τους, οι οποίες θα επιτρέψουν τη θετική συμβολή τους στην κοινωνία, η ύπαρξη επαρκούς και κατάλληλης υπο- δομής και εξοπλισμού των σχολικών ιδρυμάτων και η αποτελεσματική άσκηση της σχολικής ηγεσίας. Όλοι αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν αποφασιστικά την ποιότητα της εκπαίδευσης και θα αποτελέσουν αντικείμενα εξέτασης στις εισηγήσεις που θα λάβουν χώρα κατά τη διάρκεια του Συνεδρίου, στις οποίες αναμένεται ότι θα δοθούν γόνιμες και χρήσιμες απαντήσεις από έγκριτους και εκλεκτούς ομιλητές. Από την πλευρά μου θα ήθελα να εκφράσω τις θερμές ευχαριστίες προς τις Πρυτανικές Αρχές για την ευγενική παραχώρηση της απαραίτητης υλικο- τεχνικής υποδομής για την ομαλή διεξαγωγή του Συνεδρίου και την εν γένει ηθική συμπαράστασή τους στην ανάληψη μιας τέτοιας προσπάθειας, καθώς και την Κοσμήτορα της Φιλοσοφικής Σχολής για την συγκατάθεσή τους στο να χρησιμοποιηθούν επαρκείς και κατάλληλες αίθουσες που θα συμβάλλουν και θα διευκολύνουν την εξέλιξη μιας τέτοιας διαδικασίας. Ακόμα θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τους εκλεκτούς εισηγητές του Συνεδρίου που πρό- θυμα ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμά μας και με τη θέση τους θα βοηθήσουν στην προαγωγή της Παιδαγωγικής Επιστήμης, όπως επίσης θα ήθελα να εκ- φράσω από βάθους καρδιάς τις ευχαριστίες μου προς τα μέλη της Γραμμα- τείας του Συνεδρίου που ανέλαβαν το βαρύ φορτίο της άρτιας διοργάνωσής του. Τέλος να σας καλωσορίσω όλους εσάς κύριοι και κύριοι Σύνεδροι και να σας ευχαριστήσω γιατί μας τιμάτε πραγματικά με την παρουσία σας χωρίς την οποία δεν θα ήταν δυνατό να λάβει χώρα αυτή η συνάθροιση. Ευχαριστώ πολύ 24 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ Χαιρετισμός από τον Πρόεδρο του ΜΔΔΕ, Καθηγητή κ. Ηλία Ματσαγγούρα Αξιότιμε κ. Πρόεδρε του Παιδαγωγικού Τμήματος Αξιότιμοι εκπρόσωποι ακαδημαϊκών και εκπαιδευτικών φορέων Εκλεκτοί εισηγητές Αγαπητοί σύνεδροι Πριν 30 περίπου χρόνια ο βρετανός ειδικός σε θέματα ποιότητας Christopher Ball(1985) και επιμελητής του βιβλίου Fitness for Purpose θέτει στον τίτλο του εισαγωγικού κεφαλαίου το ερώτημα «Τι στο καλό είναι, τέλος πάντων, αυτή η ποιότητα;» Ο Ball έθεσε το ερώτημα όχι επειδή δεν είχε επιχειρήσει κανείς μέχρι τότε να το απαντήσει, αλλά για να δηλώσει ότι η έννοια της ποιότητας ανήκει στη μεγάλη κατηγορία σημαντικότατων εννοιών που είναι πολυδιάστα- τες και γι΄αυτό είναι σχεδόν αδύνατον να διατυπωθούν γι’ αυτές ορισμοί γενι- κότερης αποδοχής, που θα καλύπτουν όλες τις διαστάσεις τους σε όλες τις περιστάσεις χρήσης. Η δυσκολία, βέβαια, γίνεται μεγαλύτερη, όταν δεν πρό- κειται για την ποιότητα απλών αντικειμένων και υπηρεσιών, αλλά για την ποιό- τητα πολύπλοκων θεσμών και λειτουργιών, όπως είναι η εκπαίδευση, η οποία ανακεφαλαιώνει τα οράματα, τα προβλήματα, τις αντιφάσεις και τις αντιπα- ραθέσεις ολόκληρης της κοινωνίας. Παρά τις παραπάνω δυσκολίες, στον επιστημονικό χώρο είναι απολύτως αναγκαίο ακόμη και οι πολύπλοκες και οι δύσκολα προσδιοριζόμενες έννοι- ες να προσδιορίζονται με σαφήνεια και να χρησιμοποιούνται με νοηματική συνέπεια, για να αποτελέσουν δυνατά εργαλεία επιστημονικής ανάλυσης. Αυτό το διασφαλίζουν οι επιστημονικοί κλάδοι με την αναζήτηση του περιε- χομένου που αποκτούν οι πολύπλοκες έννοιες μέσα στα διαφορετικά πλαί- σια χρήσης, βάσει του ιδεολογικού και ιστορικού συγκείμενου της περίστα- σης, που τις νοηματοδοτεί. Στο πλαίσιο των επιστημών της εκπαίδευσης, θέματα που αφορούν την ποιότητα, όπως η αναζήτηση ορισμού, ο προσδιορισμός επιπέδων ποιότη- τας, τα κριτήρια ελέγχου και οι τρόποι επίτευξης της ποιότητας, βρίσκο- νται στο επίκεντρο των ερευνών και των συζητήσεων. Το παρόν συνέδριο, με τις αποψινές κεντρικές εισηγήσεις του Προέδρου κ. Τριλιανού και του επισκέπτη ομιλητή Dr Peder Haug και όσες θα ακολουθήσουν τις δύο επό- μενες μέρες συμμετέχει σε αυτό τον διάλογο με σύγχρονο λόγο και επίκαι- ρη προβληματική. Θεωρούμε σημαντική τη συμβολή του Συνεδρίου για τρεις βασικούς λό- 25 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ γους. Πρώτος λόγος σημαντικότητας, διότι η προβληματική και η θεματική βοηθούν να ξεπεράσουμε τους περιορισμούς τόσο των υπόρρητων αντι- λήψεων για το τι συνιστά κάθε φορά ποιότητα στην εκπαίδευση όσο και των διαισθητικών κριτηρίων αποτίμησης της ποιότητας και αναδεικνύει τις αξια- κές, ιδεολογικές και πολιτιστικές παραμέτρους που υπάρχουν στις αντιλή- ψεις, στις πολιτικές, στα προγράμματα σπουδών και στις εκπαιδευτικές πρα- κτικές για την ποιότητα στην εκπαίδευση. Δεύτερος λόγος σημαντικότητας, διότι η προβληματική και η θεματική του συνεδρίου καθιστούν εμφανή στην εκπαιδευτική και ακαδημαϊκή κοινότη- τα και στους υπεύθυνους της εκπαιδευτικής πολιτικής ότι υπάρχουν εξωγε- νείς παράμετροι ποιότητας, που αναφέρονται στον βαθμό ανταπόκρισης της εκπαίδευσης στις τρέχουσες ανάγκες και προτεραιότητες της κοινωνίας, όπως ήταν τον 19ο αιώνα η συμβολή του σχολείου στην ανάπτυξη και εδραί- ωση του εθνικού κράτους, και ενδογενείς παράμετροι, που αναφέρονται στις βασικές αξίες και ιδέες που συνιστούν τον εσώτερο πυρήνα της έννοι- ας της εκπαίδευσης. Τέτοιες αξίες και ιδέες είναι (1) η ολόπλευρη ανάπτυ- ξη: γνωστική, συναισθηματική, κοινωνική, ηθική, φυσική και αισθητική όλων αδιακρίτως των παιδιών, (2) η ενεργητική διαδικασία μάθησης και το θετικό κοινωνικο-ψυχολογικό πλαίσιο, (3) η προώθηση της ανθρωπιστικής παιδεί- ας και (4) η δημιουργία μιας ανοικτής, δημοκρατικής και δίκαιης κοινωνίας. Η σύμπραξη εξωγενών και ενδογενών παραμέτρων καθιστά ιδιαίτερα πολύ- πλοκη τη μελέτη της ποιότητας στο πλαίσιο της εκπαίδευσης και εξαιρετικά δύσκολες, χρονοβόρες και πολυπαραγοντικές τις παρεμβάσεις που αποσκο- πούν στη βελτίωσή της. Τρίτος λόγος σημαντικότητας, διότι η προβληματική και η θεματική του συνεδρίου παρέχουν κριτήρια για την κατανόηση και αποτίμηση του τρόπου με τον οποίο η θεωρούμενη ως «πολιτικώς ορθή ποιότητα» μιας εκπαιδευ- τικής πολιτικής σχετίζεται με τις ενδογενείς και τις εξωγενείς παραμέτρους της ποιότητας ή με άλλα λόγια πώς σχετίζεται η πολιτικώς ορθή ποιότητα (α) με την ανάπτυξη πολιτών με παιδεία και αξίες και (β) με τη διασφάλιση της κοινωνικής ισότητας, της δικαιοσύνης και της πραγματικής δημο- κρατίας, ζητούμενα που αντιστοιχούν στις σύγχρονες αντιλήψεις για τις ενδο- γενείς και εξωγενείς παραμέτρους της ποιότητας στη σύγχρονη εκπαίδευση. Κλείνοντας, θα ήθελα να εκφράσω συγχαρητήρια προς τον Πρόεδρο της επιστημονικής και οργανωτικής επιτροπής και Πρόεδρο του Τμήματος κ. Αθ. Τριλιανό και τους συνεργάτες του για την πρωτοβουλία, την επιλογή του θέ- ματος, την ευθύνη και τον διπλό (λόγω μετάθεσης των ημερομηνιών) μόχθο οργάνωσης. Ευχαριστούμε επίσης τους προσκεκλημένους ομιλητές, τους ει- σηγητές και τους συνέδρους για τη συμμετοχή τους και τη συμβολή τους στη διεξαγωγή του συνεδρίου. 26 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ Χαιρετισμός από τον Πρόεδρο της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος, Αναπληρωτή Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Κωνσταντίνο Δ. Μαλαφάντη Κύριε Πρύτανη, Κύριε Πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι Συνάδελφοι, Εκλεκτοί προσκεκλημένοι, Εκ μέρους του Δ.Σ. της Π.Ε.Ε. χαιρετίζω το Πανελλήνιο Συνέδριο με διεθνή συμμετοχή και με θέμα: «Η ποιότητα στην εκπαίδευση, τάσεις και προοπτικές», που οργανώνει το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπι- στημίου μας και το οποίο έρχεται να πραγματοποιηθεί σε μια κρίσιμη κοινω- νικοπολιτική συγκυρία, όχι μόνο για την αναβάθμιση της ποιότητας της παρε- χόμενης εκπαίδευσης, αλλά και για την ίδια αυτή την εκπαίδευση. Από την άποψη αυτή συγχαίρουμε τον Πρόεδρο και τον Αναπληρωτή Πρό- εδρο της Οργανωτικής και της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου, για- τί με την επιλογή του θέματός του, καθώς με τη συλλογική αυτή παρέμβαση το Τμήμα μας έρχεται να δηλώσει τη δυναμική του παρουσία στο επιστημο- νικό και παιδαγωγικό προσκήνιο, καταθέτοντας επιστημονικούς προβληματι- σμούς και απόψεις και προτείνοντας ουσιαστικές λύσεις για την εξασφάλιση καλύτερης ποιότητας στην εκπαίδευσή μας. Οι όροι «ποιότητα» και «ποιοτική εκπαίδευση» χρησιμοποιούνται στην Παι- δαγωγική με αξιολογική έννοια και περιεχόμενο και με απώτερο σκοπό τη γε- νική βελτίωση των συνθηκών και επιπέδων διδασκαλίας, καθώς και εκείνου της επίδοσης των μαθητών. Στη διεθνή βιβλιογραφία οι όροι εμφανίζονται στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ύστερα από την ολοκλήρωση της ποσοτικής διάστασης της εκπαίδευ- σης στις προηγμένες οικονομικά και εκπαιδευτικά χώρες, μετά τον συνεχή ανταγωνισμό των κρατών-υπερδυνάμεων, με σκοπό την επίτευξη καλύτερων αποτελεσμάτων από τα εκπαιδευτικά συστήματα και την απόδοση μέρους του κόστους για την εκπαίδευση στους φορολογούμενους πολίτες. Με τον όρο «ποιότητα στην εκπαίδευση» εννοείται βεβαίως ένα πλήθος παι- δαγωγικών προϋποθέσεων, που εντοπίζονται για άλλους στο βαθμό κατάκτη- σης της παρεχόμενης γνώσης, για άλλους στην ψυχοπνευματική ανταπόκριση και ευαισθητοποίηση των μαθητών και για άλλους στην ταχύτερη, κατά το δυ- 27 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ νατόν, επίτευξη οικονομικών στόχων, μεγεθών και παραγόμενων προϊόντων. Ωστόσο για τη διακρίβωση της ποιότητας της παρεχόμενης εκπαίδευ- σης δεν πρέπει να λαμβάνονται υπόψη μόνο τα επίπεδα απόδοσης των μα- θητών, αλλά και οι υπόλοιποι παράγοντες, που τα επηρεάζουν θετικά ή αρ- νητικά, δηλαδή: α) Ο εκπαιδευτικός, η κατάρτισή του, η τακτική επιμόρφωσή του και το περιεχόμενό της, που πρέπει να συνδέεται με τις ανάγκες της χώρας, η αντί- ληψή του για το ρόλο και το λειτούργημά του, η στάση του απέναντι στο παι- δί, ο αυτοσεβασμός του, η διάθεσή του για προβληματισμό, ανανέωση, αυ- τομόρφωση, οι ανάγκες του και η αμοιβή του. β) Ο μαθητής, για τον οποίο πρέπει να εξασφαλισθεί η σωματική και ψυ- χοπνευματική υγεία του, το άνετο μαθησιακό περιβάλλον και η απαραίτητη παρώθηση για μάθηση και ολόπλευρη ανάπτυξη. γ) Τα σύγχρονα, κατάλληλα και δοκιμασμένα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών, που θα απευθύνονται ξεκάθαρα και στοχευμένα στον τύπο και την αποστολή του νέου ανθρώπου που εκπαιδεύεται. Η λειτουργική ισορροπία στόχων, περιεχομένου και διδακτικού χρόνου, καθώς και η παράλληλη ανά- πτυξη και καλλιέργεια στάσεων και δεξιοτήτων, ολοκληρώνουν το εκπαιδευ- τικό πλαίσιο κάθε σχολικής βαθμίδας και επιτρέπουν τη συνεχή αξιολόγηση των σχολικών επιτευγμάτων και των μαθησιακών στόχων. δ) Η εξασφάλιση λειτουργικής, αλλά και αξιοκρατικής δομής του εκπαιδευ- τικού συστήματος, με διάλογο και συμμετοχή των κοινωνικών παραγόντων, μπορεί να βοηθήσει τον σκεπτόμενο και διαλεγόμενο εκπαιδευτικό να είναι περισσότερο αποδοτικός και αποτελεσματικός στο έργο του και ε) Η εξασφάλιση όλων των απαραίτητων και αναγκαίων υλικών μέσων της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όπως σχολικά κτίρια και υποδομές, διδακτικά βι- βλία, εκπαιδευτική τεχνολογία, επάρκεια οικονομικών πόρων κ.ο.κ., τα οποία θεωρούνται από τους διεθνείς εκπαιδευτικούς οργανισμούς ως βασικές προϋ ποθέσεις για την αναβάθμιση και την ανάπτυξη της παιδείας. Αν παραβάλουμε τις προϋποθέσεις ανάπτυξης της ποιοτικής εκπαίδευσης με την ελληνική κοινωνικο-οικονομική πραγματικότητα των δύο επαχθών Μνη- μονίων διαπιστώνουμε ότι η κατάσταση δεν είναι καθόλου αισιόδοξη: α) Όσον αφορά τη χρηματοδότηση, το 2011 το ποσοστό που αντιστοιχεί στην εκπαίδευση, όχι μόνο δεν έφτασε στο 5% του Α.Ε.Π., που είχε υποσχε- θεί η τότε κυβέρνηση, αλλά από 3,1% κατρακύλησε στο 2,7%, ενώ για το 2012 δεν έχουμε ακόμα στοιχεία. β) Προκειμένου να εξοικονομηθούν 4 εκατομμύρια ευρώ το χρόνο στην εκπαίδευση, όπως επιτάσσει το Μνημόνιο-1, η πρώην υπουργός Παιδείας προχώρησε στην κατάργηση μιας σειράς εκπαιδευτικών οργανισμών όπως ο Ο.Σ.Κ., αφήνοντας τη σχολική στέγη και τον εξοπλισμό της βορά στο έλεος 28 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ των εργολαβικών κερδοσκοπικών συμφερόντων, αλλά και ο Ο.Ε.Δ.Β., μετα- τρέποντας τα σχολικά βιβλία σε ακριβό εμπόρευμα στα ράφια των μεγαλο- εκδοτών ή στηρίζοντας αβέβαιες ελπίδες στο «ηλεκτρονικό βιβλίο», που θα χρηματοδοτείται από κοινοτικά κονδύλια και με πιθανότερη τύχη εκείνη της «ενισχυτικής διδασκαλίας». γ) Η ουσιαστική κατάργηση του «Παιδαγωγικού Ινστιτούτου», ενός οργά- νου το οποίο διέθετε ειδικό τμήμα για την έρευνα, για την επιμόρφωση και την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών και στο οποίο σχεδιάζονταν και υλοποιού- νταν τα Α.Π.Σ., καταρτίζονταν οι προδιαγραφές για την παραγωγή διδακτικού υλικού, γινόταν επίβλεψη των διδακτικών βιβλίων, στέλνονταν οι απαραίτητες οδηγίες στα σχολεία για τη διδακτέα και εξεταστέα ύλη, οργανώνονταν επι- μορφωτικές ημερίδες, δεν συντελεί ασφαλώς στην αναβάθμιση της «ποιότη- τας» της εκπαίδευσης. Αν και υπήρχαν δυσλειτουργίες στην οργάνωση και τη στελέχωσή του, το Π.Ι. είχε παράξει σημαντικό έργο. Ο νέος φορέας ιδι- ωτικού δικαίου που αντικατέστησε το Π.Ι., δηλαδή το «Ινστιτούτο Εκπαιδευ- τικής Πολιτικής», δεν έχει καμία σχέση με το παιδαγωγικό και επιστημονικό έργο, αλλά είναι κι αυτός υποταγμένος στις σκοπιμότητες του Υπουργείου. δ) Την ίδια τύχη με το Π.Ι. είχε και το «Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας» (Κ.Ε.Ε.) και η κατάργησή του θα έχει πρόσθετες επιπτώσεις στην ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης. ε) Με δεδομένη την άνευ προηγουμένου περικοπή των δαπανών για την εκπαίδευση και την επιπλέον υποχρέωση των καλλικρατικών δήμων να εξοικο- νομήσουν 500 εκατομμύρια ευρώ αποφασίστηκε, κατά το σχολικό έτος 2011- 2012, να καταργηθούν ή να συγχωνευθούν 2.000 περίπου σχολεία σε όλη την Ελλάδα. Μόλις πρόσφατα, τον Φεβρουάριο 2012, υποβαθμίστηκαν σε 11/θέ- σια άλλα 600 δημοτικά σχολεία. στ) Τα 800 Ολοήμερα «πειραματικά» σχολεία, τα οποία στερούνται από στοιχειώδεις υποδομές, λειτουργούν με βάση ένα ανορθολογικό αναλυτικό και ωρολόγιο 7ωρο πρόγραμμα, που περιέχει ένα πλήθος από νέα γνωστικά αντι- κείμενα και έναν ορυμαγδό πληροφοριών, που είναι αδύνατο να αφομοιωθούν. ζ) Η εφαρμογή του θεσμού του «Νέου Λυκείου» γίνεται με την ανορθολο- γική συσσώρευση γνωστικών αντικειμένων αμφίβολης αναγκαιότητας, που δημιουργεί ένα νέο κύκλο κοινωνικών ανισοτήτων και τροφοδοτεί την παρα- παιδεία. Η καθιέρωση ενός προ-πανεπιστημιακού έτους προσθέτει ένα ακό- μη χρόνο αβεβαιότητας και παραπαιδείας, ενώ για τη λειτουργία του θεσμού αυτού απαιτούνται για κάθε Λύκειο τουλάχιστον 15 αίθουσες διδασκαλίας. η) Η ελαχιστοποίηση, μέχρι μηδενισμού, των διορισμών νέων εκπαιδευτι- κών, η συρρίκνωση του ήδη άθλιου μισθού τους, η μαζική κατάργηση οργανι- κών θέσεων, η εκτεταμένη ελαστικοποίηση με αναπληρωτές μειωμένου ωρα- ρίου, ωρομίσθιους, ΕΣΠΑτζήδες, οι αναγκαστικές μετακινήσεις τους εκτός 29 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ νομού, οι αυταρχικές διοικητικές μεταρρυθμίσεις, η αυταρχική και αόριστη αξιολόγησή τους, η υγειονομική και συνταξιοδοτική τους καθίζηση, είναι βέ- βαιο ότι δεν εξασφαλίζουν, από την άποψη του έμψυχου δυναμικού, μια «ποιο τική εκπαίδευση». Η Παιδαγωγική Εταιρεία Ελλάδος έχει πάρει θέση απέναντι στη σημερινή, επιβαλλόμενη υποβάθμιση της ποιότητας της εκπαίδευσής μας και έχει ήδη παρέμβει συλλογικά στους αρμόδιους φορείς, αλλά και με ανάλογες δράσεις προς τους εκπαιδευτικούς και την κοινωνία. Για όλους αυτούς τους λόγους που αναφέραμε, θεωρούμε ότι και το Συ- νέδριο του Π.Τ.Δ.Ε. έχει μεγάλη σημασία για τη διαμόρφωση και επέκταση του σχετικού προβληματισμού, αλλά και για την υπόδειξη έγκυρων επιστη- μονικών υποδείξεων για την αναβάθμιση της παρεχόμενης εκπαίδευσης και γι’ αυτό επικροτούμε τη σύγκλησή του, συγχαίρουμε τους διοργανωτές του και ευχόμαστε καλή επιτυχία στις εργασίες του. 30 Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Αξιολόγηση, Πιστοποίηση ΤΕΤΑΡΤΗ ΖΩΝΗ και Διασφάλιση Ποιότητας στην Εκπαίδευση Η ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας ως παράγοντας διασφάλισης της ποιότητας στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης Εισαγωγή Η διασφάλιση της ποιότητας ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας βασίζεται σε δυο σειρές ελέγχων. Από αυτές η μία αναφέρεται στις διαδικασίες της πα- ραγωγής, με στόχο την εξασφάλιση σταθερότητας των παραγόμενων προϊό- ντων ή υπηρεσιών, και η άλλη στο κατά πόσο αυτά τα προϊόντα ή οι υπηρεσί- ες ικανοποιούν κάποιες τυπικές ιδιότητες που πρέπει να έχει σύμφωνα με το προκαθορισμένο επίπεδο (standards). Κατά συνέπεια, από τη φύση της η δια- δικασία της διασφάλισης ποιότητας προϋποθέτει ότι οι ιδιότητες ενός προϊό- ντος ή μιας υπηρεσίας είναι μετρήσιμες και ότι μπορούν να συσχετιστούν επα- κριβώς με τις συνθήκες της παραγωγικής τους διαδικασίας (Μπήτρος, 1995). Στην περίπτωση της εκπαίδευσης οι ιδιότητες του «προϊόντος» δεν μπο- ρούν να μετρηθούν. Βέβαια, περνώντας τους αποφοίτους μέσα από διάφο- ρες δοκιμασίες κατά τα χρόνια της φοίτησής τους, αποκτούμε ενδείξεις για το απόθεμα των γνώσεων που απέκτησαν, τις δεξιότητες που ανέπτυξαν στη χρήση μεθόδων και εργαλείων, και ακόμη τις μεταβολές που επήλθαν στο ήθος και τη νοοτροπία τους. Αλλά τα χαρακτηριστικά αυτά δεν μπορούν να τύχουν επακριβούς μέτρησης, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατό να προσ- διορίσουμε σε ποιο βαθμό οφείλονται στην εκπαίδευση και σε ποιο βαθμό πηγάζουν από την προσωπικότητα, την προπαίδεια και τις πνευματικές ικα- νότητες των επί μέρους φοιτητών. Γι’ αυτό, κατά κανόνα, οι προσπάθειες δια σφάλισης της ποιότητας της εκπαίδευσης δεν βασίζονται στο «προϊόν» αλλά στους όρους και στις προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες διεξάγεται η εκπαί- δευση ως μια ιδιάζουσα μορφή παραγωγικής διαδικασίας (Doherty, 1994). 31 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ Μία από αυτές τις προϋποθέσεις1 είναι και η ανάπτυξη κουλτούρας ποιό- τητας. Για την ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας στα Ιδρύματα Ανώτατης Εκ- παίδευσης ανακύπτουν δύο ερωτήματα. α) πώς τα Α.Ε.Ι. αντιλαμβάνονται το ρόλο και τη σημασία της κουλτούρας ποιότητας και β) ποιές αρχές ενστερ- νίζονται για την ανάπτυξή της. Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η διερεύνηση: α) του ρόλου της κουλ- τούρας/ φιλοσοφίας ποιότητας και β) των προϋποθέσεων ανάπτυξης στρατη- γικής κουλτούρας ποιότητας, δηλαδή μιας ισχυρής φιλοσοφίας της διοίκησης και του εκπαιδευτικού προσωπικού, η οποία οδηγεί σε κοινή αίσθηση αποδο- χής και πεποίθησης συνεχούς βελτίωσης των όρων και προϋποθέσεων στη βάση των οποίων διεξάγεται η έρευνα και η διδασκαλία και που οδηγεί στην διασφάλιση της ποιότητας στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης. Η αποσαφήνιση της έννοιας «κουλτούρα ποιότητας» O Hill (1991) σε μια προσπάθεια σύνθεσης των διάφορων ορισμών της διε- θνούς βιβλιογραφίας ορίζει ως «κουλτούρα ποιότητας» εκείνη που καλλιεργεί υψηλής εμπιστοσύνης κοινωνικές σχέσεις, σεβασμό στα δικαιώματα του αν- θρώπινου δυναμικού του οργανισμού, κοινή αίσθηση αποδοχής από το οργα- νωσιακό σύνολο και ισχυρή πεποίθηση ότι η συνεχής βελτίωση του προϊόντος ή των υπηρεσιών είναι απαραίτητο στοιχείο για το κοινό (οργανωσιακό) καλό». Η κουλτούρα ή αλλιώς νοοτροπία ποιότητας κάθε οργανισμού επηρεάζεται από το ιστορικό, πολιτισμικό και οικονομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ανα- πτύσσεται και χαρακτηρίζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχονται στην κοινωνία. Επιπρόσθετα, η έννοια της οργανωσιακής κουλτού- ρας περικλείει τις αξίες και τις αρχές, οι οποίες διέπουν τη συμπεριφορά των εργαζομένων στον εργασιακό τους χώρο. Ωστόσο, έχει παρατηρηθεί ότι και η εθνική διοικητική κουλτούρα επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την οργανωσιακή κουλτούρα στελεχών διάφορων οργανισμών μεταξύ των οποίων και των εκ- παιδευτικών (Corbett & Rastick, 2000; Noranha, 2002). Στους πανεπιστημιακούς οργανισμούς το μεγάλο ενδιαφέρον για την κουλ- τούρα ποιότητας, σύμφωνα με τον Norton (1984), έχει επηρεαστεί διαχρονι- κά από διάφορους παράγοντες, όπως: • Παγκοσμιοποίηση, η οποία αναδεικνύει διάφορα ερωτήματα για τις σχέσεις κουλτούρας ποιότητας και πανεπιστημίων, 1. Προϋποθέσεις επίσης αποτελούν το πρόγραμμα σπουδών, ο τρόπος επιλογής των φοιτητών, το επίπεδο της διδασκαλίας, το εκπαιδευτικό περιβάλλον, οι ακαδημαϊκοί πόροι κ.λπ. 32 Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ • Γνώση ότι το πανεπιστήμιο βασίζεται σε αξίες, πεποιθήσεις (και τη σημασία τους), • Γνώση ότι η επίτευξη των στόχων της οργάνωσης απαιτεί από τα στε- λέχη την κατάλληλη οργανωσιακή κουλτούρα ποιότητας. Πολλοί, επίσης, άλλοι παράμετροι αναδεικνύουν την μεγάλη σημασία της κουλτούρας ποιότητας στην οργανωσιακή φύση του πανεπιστημίου, με σημα- ντικότερο το κλίμα που είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ποιότητα των εσωτε- ρικών διεργασιών του. Το ποιοτικό πανεπιστημιακό κλίμα κινητοποιεί και ενερ- γοποιεί τη θετική συμπεριφορά των ατόμων και, κατά συνέπεια, βελτιώνει την ποιότητα των ενεργειών τους (Likert, 1967; Roueche & Baker, 1986; Schneider & Snyder, 1975). Η ανάπτυξη της κουλτούρας ποιότητας στο πλαίσιο της διασφάλισης ποιότητας στην εκπαίδευση Η συζήτηση για την ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας εστιάζεται ειδικά στην ερώτηση: «πώς η κουλτούρα ποιότητας του ανθρώπινου δυναμικού συμβάλλει στο στόχο της διασφάλισης ποιότητας στο σύγχρονο περιβάλλον;» (Ogbonna & Harris, 2002; E.M.E., 2007). Μολονότι δεν υπάρχει μία και μοναδική απάντη- ση στο ερώτημα για το σχηματισμό της σύγχρονης αντίληψης για την κουλ- τούρα ποιότητας, φαίνεται ότι αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο κανονιστικός και καθοδηγητικός ρόλος του ανθρώπινου παράγοντα, στοιχείο που χρησιμοποι- είται για να εξηγήσει τις διαφορές στην λειτουργία και συμπεριφορά του στις οργανώσεις (Acito et al., 2008; Potocan, 2008). Στις πανεπιστημιακές οργανώσεις η συζήτηση αυτής της ερώτησης στη- ρίζεται ή θεμελιώνεται σε δύο αντιλήψεις: Η πρώτη εστιάζει στα πανεπιστήμια εκείνα που εργάζονται σύμφωνα με το παραδοσιακό πλαίσιο και το ανθρώπινο δυναμικό κατανοεί το ρόλο του και τη φιλοσοφία της οργάνωσης ως κάτι που υπάρχει. Για τα πανεπιστήμια αυτά (που είναι και τα περισσότερα) η οργανωσιακή κουλτούρα ποιότητας ορίζεται ως η υποκειμενική πραγματικότητα των τελετουργιών και των εννοιών (Ackroyd & Cowley, 1990; Anthony, 1990; Meyerson & Martin, 1997; Ogbonna & Harris, 2002). Αυτή η αντίληψη της οργανωσιακής κουλτούρας ποιότητας μπορεί να οριστεί ως συμβολικός, κοινωνικός κονστρουκτιβισμός2 σύμφωνα 2. Κονστρουκτιβισμός: Καλλιτεχνική τάση που αναπτύχθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο και χαρακτηρίζεται από ογκώδεις γεωμετρικές και αφηρημένες μορφές. 33 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ με τον οποίο το πανεπιστήμιο αυτοπροσδιορίζεται ως «γεννήτωρ της γνώσης» και κεντρικός φορέας για την ανάπτυξη της κοινωνίας. Η δεύτερη αντίληψη εκλαμβάνει την κουλτούρα ποιότητας ως βασικό ορ- γανωτικό και λειτουργικό παράγοντα (Ourchi, 1981; Deal & Kennedy, 1982; Peters & Waterman, 1982; Schein, 1985). Είναι βασισμένη στην υπόθεση ότι η οργανωσιακή κουλτούρα ποιότητας αποτελείται από ένα αντικειμενικό σύ- νολο αντικειμένων, τιμών και εννοιών που μπορεί να ποσοτικοποιηθεί και να μετρηθεί. Η φιλοσοφία αυτή μεταδίδεται στα μέλη της οργάνωσης με τη δια- δικασία της κοινωνικοποίησής τους. Η κατανόηση της στρατηγικής αυτής για το σχηματισμό της οργανωσιακής κουλτούρας ποιότητας είναι καταλληλότε- ρη για πανεπιστημιακά ιδρύματα προσαρμοσμένα στο σύγχρονο περιβάλλον. Οι περισσότερες πανεπιστημιακές οργανώσεις του σύγχρονου περιβάλ- λοντος χρησιμοποιούν συνδυασμό και των δύο αναφερόμενων αντιλήψεων. Ταυτόχρονα όμως αντιμετωπίζουν το δίλλημα πώς να σχεδιάσουν την κουλ- τούρα ποιότητας σύμφωνα με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του περιβάλ- λοντός τους. Η συμβολή της Οργάνωσης Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (E.U.A.) στην ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας Η Οργάνωση Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (E.U.A.) σταθερά προσανατολισμέ- νη στην εκτίμηση ότι η διασφάλιση της ποιότητας πρέπει να αποτελεί κύριο στόχο του κάθε πανεπιστημίου για να εξασφαλίζει υψηλό επίπεδο υπηρεσι- ών στην εκπαίδευση των φοιτητών και στην έρευνα, εκπόνησε και δημοσίευ- σε μελέτη με τίτλο «Αναπτύσσοντας μία εσωτερική νοοτροπία (κουλτούρα) ποιότητας στα Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια» [Έκθεση για τη νοοτροπία (κουλ- τούρα) ποιότητας 2002-2003 με την υποστήριξη του προγράμματος Σωκρά- της και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής]. Η μελέτη αυτή εκπονήθηκε με σκοπό να δώσει τη δυνατότητα στα πανεπιστήμια να προβληματιστούν στο πώς να δημιουργήσουν και πώς να ενισχύσουν μία ποιοτική νοοτροπία (κουλτούρα) προσδιορίζοντας και συγκρίνοντας τις καλές πρακτικές αλλά και αναπτύσσο- ντας και εφαρμόζοντας αντίστοιχα σχέδια δράσης.3 Μελετώντας ειδικότερα την αναφερόμενη μελέτη παρατηρούμε ότι στό- χος της ήταν: 3. Στην ανάπτυξη του σχεδίου δράσης για την κουλτούρα ποιότητας του E.U.A. συμμετέχουν 137 εκπρόσωποι πανεπιστημίων από 29 Ευρωπαϊκές Χώρες που ανέλαβαν τη δέσμευση να αναπτύξουν μια πιο συστηματική εσωτερική κουλτούρα ποιότητας (VanDamme, 2003). 34 Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ • Η αύξηση της συνειδητοποίησης για την ανάγκη ανάπτυξης μιας εσω- τερικής κουλτούρας ποιότητας στα πανεπιστήμια και η εμπέδωσή της δια του παραδείγματος ποιοτικής διοίκησης με σκοπό την ποιοτική βελτίωση όλων των επιπέδων. • Η διασφάλιση της ευρείας διάδοσης των ήδη υπαρχουσών καλών πρακτικών. • Η βοήθεια των ιδρυμάτων να προσεγγίσουν εξωτερικές διαδικασίες ποιοτικής διασφάλισης κατά τρόπο εποικοδομητικό • Η συνεισφορά στη διακήρυξη της Μπολόνια, ενισχύοντας την ελκυ- στικότητα της ανώτατης εκπαίδευσης. Εδώ σημειώνουμε ότι η ανώτατη εκπαίδευση πάντα καθοδηγούνταν από την ανάγκη για ποιότητα και η μεγάλη εξάπλωση εξωτερικών διεθνών συστη- μάτων διασφάλισης της ποιότητας στην Ευρώπη αύξησε περισσότερο τις ανά- γκες των πανεπιστημίων να είναι πιο ξεκάθαρα στα πλαίσια της ποιότητας. Επίσης, επειδή η δημόσια (εξωτερική) υποχρέωση λογοδοσίας των πανεπι- στημιακών διοικήσεων έχει γίνει πιο απαιτητική και ως εκ τούτου πιο συστη- ματική, για το λόγο αυτό, είναι σημαντικό οι εσωτερικές διαδικασίες να ανα- πτυχθούν περισσότερο και να γίνουν άμεσα ορατές στην κοινωνία. Λόγοι και παράγοντες, κατά την E.U.A., ανάπτυξης της δημόσιας - εξωτε- ρικής λογοδοσίας, οι οποίοι ώθησαν τα πανεπιστήμια να γίνουν πιο ενεργη- τικά, αποτέλεσαν: • Η αυξημένη ανάγκη αυτονομίας από τις κυβερνήσεις, • Οι αυξημένες απαιτήσεις της λογοδοσίας και κυρίως αυτή που συνδέ- εται με εκτεταμένη πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση, • Η αυξανόμενη ανάγκη ύπαρξης περισσότερων οικονομικών πηγών, • Η ανάπτυξη της «κοινωνίας της γνώσης» και η αύξηση των προσδο- κιών της συνεισφοράς της ανώτατης εκπαίδευσης στις τοπικές, εθνι- κές και ευρωπαϊκές οικονομίες, • Η συνεχιζόμενη ανάπτυξη της ευρωπαϊκής εκπαίδευσης και των το- μέων της έρευνας, • Η αύξηση της διεθνοποίησης, η οποία μέσω συγκρίσεων, μεγιστοποί- ησε τις απαιτήσεις για την ποιότητα, • Η διεύρυνση της παγκοσμιοποίησης, η οποία οδηγεί στην εμφάνιση ανταγωνιστών στις μέχρι τώρα ασφαλείς διεθνείς «αγορές», όπως επίσης και η τάση έναντι της «εμπορευματοποίησης της ανώτατης εκπαίδευσης. Με βάση τα παραπάνω είναι φανερό ότι τα πανεπιστήμια δεν μπορούν πλέ- ον να εκφράσουν έτσι απλά τη δέσμευσή τους στην αριστεία. Θα πρέπει να ελέγξουν δραστικά τις δραστηριότητές τους και να αποδείξουν την ποιότητά τους σε όλους τους τομείς των υπηρεσιών τους και ειδικότερα στους αποδέ- 35 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ κτες των εκπαιδευτικών διαδικασιών. Προκειμένου λοιπόν να επιτύχουν αυτό το σκοπό αποτελεσματικά, θα πρέπει να εκπληρωθούν μια σειρά από προϋ- ποθέσεις, όπως: Αυτονομία. Η αυτονομία των ιδρυμάτων είναι προϋπόθεση για την προώ- θηση της εσωτερικής τους ποιότητας. Τα ιδρύματα θα πρέπει να έχουν τη δυ- νατότητα ανάπτυξης μακροπρόθεσμων στρατηγικών σχεδίων με στόχο την ανάπτυξη του ποιοτικού ελέγχου των δραστηριοτήτων τους με εποικοδομη- τικό τρόπο. Αποτελεσματικότητα. Τα πανεπιστήμια θα πρέπει να εξετάζουν προσεκτικά την εσωτερική και εξωτερική τους διακυβέρνηση, με σκοπό τη βελτιστοποίη- ση των αποφάσεων οι οποίες παίρνονται και οι οποίες δεσμεύουν τόσο τους φοιτητές όσο και το σύνολο των εμπλεκομένων, διασφαλίζοντας μια αποδο- τική διοικητική δομή και διαχείριση και αναπτύσσοντας εσωτερική και εξωτε- ρική επικοινωνιακή στρατηγική. Διαφάνεια. Όταν θα έχει αναπτυχθεί η εσωτερική ποιοτική κουλτούρα και τα πανεπιστήμια θα έχουν κάνει την ανασκόπηση των προγραμμάτων και δραστηριοτήτων τους, οι διαδικασίες εξωτερικής ευθύνης θα μπορέσουν να πάρουν τη μορφή μιας ιδρυματικής αξιολόγησης η οποία αξιολογεί την αρι- στεία και την υιοθέτηση των εσωτερικών ποιοτικών διαδικασιών (E.U.A., 2005). Βήματα προς την κουλτούρα ποιότητας Ο Οργανισμός Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (E.U.A.) επειδή ήδη από το 2003 έθεσε την κουλτούρα ποιότητας ως βασική του προτεραιότητα, για το λόγο αυτό διεξάγει πρόγραμμα στο οποίο συμμετέχουν 89 πανεπιστήμια από 33 χώρες της Ευρώπης. Το πρόγραμμα βασίζεται στις παρακάτω αρχές, οι οποί- ες απορρέουν από τη φύση της μελέτης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Πα- νεπιστημίων (βλ. σελ. 4). Βελτίωση: Οι διαδικασίες αξιολόγησης μπορούν να εφαρμόζονται με αδιά σπαστη αλληλουχία όλων των στοιχείων με στόχο την ανάπτυξη και βελτίω- ση του ιδρύματος στη βάση της υπευθυνότητας όλων των εμπλεκόμενων με- ρών στην διδασκαλία και έρευνα. Αυτογνωσία: Δραστηριότητα αφιερωμένη στην ενδυνάμωση των πανεπι- στημίων, η οποία παρέχει την ευκαιρία να γνωρίζουν τον εαυτό τους και να ελέγχουν εσωτερικά την ποιότητά τους, αποτελώντας, ταυτόχρονα, απαραί- τητο βήμα για την ανάπτυξη και το στρατηγικό τους σχεδιασμό. Ευρωπαϊκή προσπάθεια ανασκόπησης: Δραστηριότητα αφοσιωμένη στη δη- μιουργία του Ευρωπαϊκού χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης, η οποία προσφέρει στα μέλη του την ευκαιρία για μία εξωτερική αξιολόγηση από ομάδα Ευρωπαί- ων ειδικών. Η ομάδα αυτή θα θέτει ερωτήσεις στο ίδρυμα οι οποίες θα σχε- τίζονται με τις προσπάθειές του προς τη σύγκλιση των ακαδημαϊκών τίτλων, 36 Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ την εφαρμογή του ECTS (European Credit Transfer and Accumulation System), τις συνεργασίες των ιδρυμάτων μεταξύ τους και τις ευρωπαϊκές πολιτικές. Άνοιγμα στον κόσμο: Δραστηριότητα αφοσιωμένη στην ενδοπανεπιστη- μιακή συνεργασία με δέσμευση την αρχή της ενότητας, η οποία καθιστά τις υπηρεσίες διαθέσιμες παγκοσμίως, συνεισφέροντας με τον τρόπο αυτό στην ανάγκη για διάλογο μεταξύ των διαφόρων επιστημονικών περιοχών στα πλαί- σια της διασφάλισης της ποιότητας. Συμπεράσματα Η διασφάλιση της ποιότητας στην εκπαιδευτική διαδικασία είναι εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση γιατί η εκπαίδευση ως προϊόν δεν είναι μετρήσιμη. Για το λόγο αυτό η διασφάλιση επικεντρώνεται στις συνθήκες της εκπαιδευτικής δια δικασίας. Η ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας στους εκπαιδευτικούς οργανι- σμούς αποτελεί μια εκ των ων ουκ άνευ (sine qua non) φιλοσοφία/ προϋπό- θεση συλλογικής αίσθησης αποδοχής και πεποίθησης συνεχούς βελτίωσης των όρων και προϋποθέσεων κάτω από τους οποίους διεξάγεται η διδασκα- λία και η έρευνα. Οι πολλαπλές προσεγγίσεις και οι διαστάσεις των πληροφοριών που πα- ρέχουν αποδείξεις σχετικά με τα ποιοτικά προβλήματα που προετοιμάζουν το δρόμο για τα προγράμματα δράσης της εσωτερικής και της εξωτερικής αξι- ολόγησης επηρεάζονται από το κλίμα, τις αξίες, τα πιστεύω και τις συμπερι- φορές του ανθρώπινου δυναμικού αλλά και του βαθμού που ενστερνίζονται την κουλτούρα/ φιλοσοφία ποιότητας, η οποία καθοδηγεί την «καταλληλότη- τα των σκοπών και των βασικών προτύπων». Η προσφερόμενη στήριξη της ποιοτικής ηγεσίας των πανεπιστημίων στην ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας οδηγεί σε διαδικασίες προοδευτικού και προσαρμοστικού σχεδιασμού που ανταποκρίνονται στις δυναμικές απαιτή- σεις του περιβάλλοντος της ανώτατης εκπαίδευσης (Furrer, et al, 2000). Η ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας συμβάλλει στην κατανόηση των παραπάνω πολιτικών της ηγεσίας και η εσωτερική της δυναμική ενδυναμώνει την εναρ- μόνιση των αξιών, πεποιθήσεων και συμπεριφορών του ανθρώπινου δυναμι- κού, οι οποίες με τη σειρά τους δημιουργούν συνολικό κλίμα λειτουργικού συστήματος και πρακτικών. Στο νέο πιο ανταγωνιστικό περιβάλλον, με λιγότερη δημόσια χρηματοδό- τηση, αλλαγές στο ρόλο του κράτους, περισσότερη ακαδημαϊκή διοίκηση, αυ- τονομία και απαίτηση δημόσιας λογοδοσίας, τα πανεπιστήμια βρίσκονται αντι- μέτωπα με τα προβλήματα προσαρμογής, συντονισμού και αποτελεσματικής επικοινωνίας με την κοινωνία (Dill & Sporn, 1995). Ως εκ τούτου, η έννοια της 37 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ διασφάλισης της ποιότητας καθίσταται πλέον ταυτόσημη και άρρηκτα συν- δεδεμένη με τους στόχους, τις επιδιώξεις και την ανάπτυξη των πανεπιστη- μίων, η οποία προϋποθέτει ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας ως εσωτερική συνενέργεια περιβάλλοντος και ανθρώπινων πεποιθήσεων. Η συμβολή της Οργάνωσης Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (EUA) στη μελέ- τη, διάδοση και εμπέδωση από τα μέλη της, πανεπιστήμια, της κουλτούρας/ φιλοσοφίας ποιότητας, αποτελεί προσπάθεια καθοριστικής σημασίας για τη διασφάλιση της ποιότητας του Ευρωπαϊκού Χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης. Βιβλιογραφία Acito, F., McDougall, P. & Smith, D. (2008). “One hundred years of excellence in business education”. In: Business Horizons, 51 (1), 5-12. Ackroyd, S. & Cowley, P. (1990). “Can Culture Change be Managed?” In: Personnel Review, 19 (5), 3-13. Anthony, D. (1990). “The Paradox of the Management of Culture”. In: Personnel Review, 19 (4), 3-8. Corbett, L. & Rastick, K. (2000). “Quality performance and organizational culture”. In: International Journal of Quality and Reliability Management, 17 (1), 14-26. Deal, T. & Kennedy, A. (1982). Corporate Culture. Reading, MA: Addison-Wesley. E.M.E. (European Ministers of Education) (2007). London Communique - Towards the European Higher Education Area. London. E.U.A. (2005). Developing an Internal Quality Culture in European Universities. Report on the quality culture project 2002 - 2003. Brussels: European University Association asbl. Dill, D. & Sporn, R. (1995). The Implications of a Post-industrial Environment for the University. Pergamon Press: Oxford. Doherty, G. (1994). Developing quality systems in education. London: Routledge. Furrer, O., Shaw-Ching Liu, B. & Sudharsan D. (2000). “The relationship between culture and Service Quality Perceptions: Basis for Cross-Cultural Market Segmentation and Resource allocation”. In: Journal of Service Research, 2 (4), 355-371. Hill, S. (1991). “Why Quality Circles Failed but Total Quality may Succeed”. In: British Journal of Industrial Relations, 29 (4), 541-568. Likert, R. (1967). The Human Organization: Its Management and Value. New York, NY: McGraw-Hill. Meyerson, D. & Martin, J. (1997). “Culture Change”. In: Journal of Management Studies, 24 (6), 623-647. Μπήτρος, Γ. (1995). Το πρόβλημα της ποιότητας στην εκπαίδευση. Οικονομικός Ταχυδρόμος, 35-36. 38 Κώστας Φασούλης, Γιώργος Κουτρομάνος, Βασίλης Φασούλης Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Noranha, C. (2002). “Chinese cultural values and total quality climate”. In: Managing Service Quality, 12 (4), 210-223. Norton, M.S. (1984). “What’s so important about school climate?” In: Contemporary Education, 56 (1), 43-45. Ogbonna, E. & Harris, C. (2002). “Organization Culture”. In: Journal of Management Studies, 39 (5), 673-706. Ourchi, W. (1981). Theory Z: How American Business Can meet the Japanese Challenge. Reading, MA: Addison-Wesley. Peters, T. & Waterman, R. (1982). In Search of Excellence. New York: Harpen and Row. Potocan, V. (2008). Organization Culture. MBA, 13 (1-2), 13-18. Roueche, J.E. & Baker, G.A. (1986). Profiling Excellence in America’s Schools. Virginia: The American Association of School Administrators. Schneider, B. & Snyder, R.A. (1975). Some relationships between job satisfaction and organizational climate. Journal of Applied Psychology, 60 (3), 318-328. Schein, H. (1985). Organizational Culture and Leadership. Jossey - Bass: San Francisco. Van Damme, D. (2003). Standards and Indicators in Institutional and Programme Accreditation in Higher Education. Paper for UNESCO-CEPES. Περίληψη Η διασφάλιση της ποιότητας στην εκπαίδευση βασίζεται κυρίως σε όρους και προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες διεξάγεται η διδασκαλία και η έρευ- να. Στους όρους και προϋποθέσεις εντάσσεται και η ανάπτυξη κουλτούρας ποιότητας για την οποία όμως ανακύπτουν δύο ερωτήματα. α) Πώς οι εκπαι- δευτικοί οργανισμοί αντιλαμβάνονται το ρόλο και τη σημασία της κουλτού- ρας ποιότητας και β) ποιές πρακτικές ενστερνίζονται για την ανάπτυξή της. Στα πανεπιστήμια η κουλτούρα ποιότητας και η ανάπτυξή της ως έννοια κοινής αίσθησης αποδοχής και πεποίθησης συνεχούς βελτίωσης της εκπαι- δευτικής διαδικασίας, διακρίνεται από δυο κυρίως διαφορετικές αντιλήψεις και για το λόγο αυτό σήμερα τα πανεπιστήμια χρησιμοποιούν συνδυασμό στοι- χείων των διαφορετικών αυτών αντιλήψεων. Η οργάνωση Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (EUA) στην προσπάθειά της να συμβάλλει στη διασφάλιση της ποιότητας εκπόνησε μελέτη για την ανάπτυ- ξη εσωτερικής κουλτούρας ποιότητας με σκοπό να δημιουργήσει κοινό πλαί- σιο δράσης στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης 39 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ Abstract The quality assurance in education is based on the terms and conditions which underlie the holding of teaching and research. Among the terms and conditions, the development of a quality culture is included, which arouses two questions: a) How the educational organizations comprehend the role and the meaning of quality culture and b) which practices they adopt for its development. In universities, the quality culture and its development as a concept shared sense of acceptance and belief of continuous improvement of the educational process is distinguished mainly by two different assumptions. Therefore universities today use a combination of these different data views. The European University Association (EUA) in its effort to contribute to the quality assurance elaborated a study for the development of an internal quality culture with the aim to create a framework for common action in the European Area of Higher Education (EHEA). Κώστας Φασούλης Αναπληρωτής Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε. Πανεπιστημίου Αθηνών Ιπποκράτους 20, Τ.Κ. 10680 Τηλ. 2103688457 , Fax 2103688468

(PDF) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Β' ΤΟΜΟΣ.pdf