(PDF) Tanrı Dağları

türk tar&h&n&n dağları, göller& ve neh&rler& ed#tör okan yeş#lot VakıfBank Kültür Yayınları: 0352 Tar#h: 096 türk tar&h&n&n dağları, göller& ve neh&rler& ed#tör okan yeş#lot Yayın Danışmanı Ekrem Demirli Proje Ed#törü Ömer Uzunağaç Kapak ve Sayfa Uygulama Faruk Özcan Har#talar Atilla Karataş Son Okuma Ali Kılıç VakıfBank Kültür Yayınları İnkılap Mahalles# Dr. Adnan Büyükden#z Caddes# No: 7/A1 – Kat 13 34768 Ümran#ye / İstanbul Telefon: 0 216 285 9571 www.vbky.com.tr – #

Sert#f#ka No: 40141 © Vakıf Pazarlama San. ve T#c. A.Ş., 2024 ISBN 978-625-6647-72-5 K!tabın tüm VakıfBank Kültür Yayınları’na a!"!r. Tanıtım amacıyla, kaynak göstermek şartıyla yapılacak sınırlı alıntılar dışında, yayıncının yazılı !zn! olmaksızın h!çb!r elektron!k veya mekan!k araçla çoğaltılamaz. Eser sah!pler!n!n manev! ve mal! hakları saklıdır. Baskı İmak Ofset Basım Yayın A.Ş. Akçaburgaz Mh. 137. Sk. No:12 34522 Esenyurt / İstanbul / Türk#ye Tel: +90 444 62 18 Sert#f#ka No: 71320 1. Baskı: Aralık 2024 TÜRK TARİHİNİN DAĞLARI, GÖLLERİ VE NEHİRLERİ EDİTÖR OKAN YEŞİLOT okan yeş&lot G#resun’un P#raz#z #lçes#nde doğdu. İlkokulu Gökçeal#’de, ortaokul ve l#sey# Samsun Lad#k Akpınar Öğretmen L#ses#’nde b#t#rd#. 1988 yılında kazandığı Marmara Ün#vers#tes# Atatürk Eğ#t#m Fakültes# Tar#h Öğretmenl#ğ# Bölümünden 1992 yılında mezun oldu. Yüksek l#sansını Prof. Dr. Nesr#n Sarıahmetoğlu danışmanlığında “Hacı Zeynelab#d#n Tag#yev’#n Hayatı ve Faal#yetler#” adlı tez#yle yaptı. Doktorasını Prof. Dr. Abdülkad#r Donuk danışmanlığında “Hasan Mel#kzade Zerdab#'n#n Hayatı ve Faal#yetler#” adlı tez#yle tamamladı. 1995-96 yıllarında Azerbaycan Bakü Devlet Ün#vers#tes#’nde m#saf#r öğret#m elemanı olarak bulundu. 1997-98 yıllarında Uluslararası Türk-Kazak Hoca Ahmet Yesev# Ün#vers#tes#’nde öğret#m görevl#l#ğ# yaptı. 2008 yılında Marmara Ün#vers#tes#’nde doçent unvanı aldı, 2014 yılında da aynı ün#vers#tede profesörlüğe atandı. Hâlen Marmara Ün#vers#tes# Fen-Edeb#yat Fakültes# Tar#h Bölümü Kafkasya Tar#h# Anab#l#m Dalında öğret#m üyes# ve Türk#yat Araştırmaları Enst#tüsü müdürü olarak görev yapmaktadır. Yayımlanmış k#taplarından bazıları şunlardır: Şah’ın Ülkes!nde (2014), Hacı Zeynelab!d!n Tag!yev (2015), Ateş Çember!nde Azerbaycan (2022). tanrı dağları HAYRETTİN İHSAN ERKOÇ* tanrı dağları’nın adları Tanrı Dağları’yla #lg#l# #lk b#lg#ler# veren yazılı kaynaklar olan Ç#n kaynaklarında bu dağlar T!anshan 天山 olarak geçmekted#r. Bu ad, Ç#ncen#n Lat#n harfler#yle yazımında kullanılan s#stemlerden Wade-G#les’ta T’!en-shan, P#ny#n’de #se T!anshan b#ç#m#nde yazılmaktadır. Ç#ncede t!an 天 karakter# hem “gök” hem “tanrı”, shan 山 karakter# #se “dağ” anlamına gelmekted#r. B#l#nd#ğ# üzere Esk# Türkçede de teŋr! kel#mes# hem “gök” hem “tanrı” hem de “kutsal” anlamlarıyla kullanılmıştır. N#tek#m Ç#ncedek# t!an kel#mes#n#n Esk# Türkçe teŋr!’den gelmes# yüksek olasılık dâh#l#nded#r. Dolayısıyla Tanrı Dağları’nın Ç#nce adı, bölgede günümüzde konuşulan Türk d#l ve lehçeler#ndek# b#ç#mler#ne karşılık gelmekted#r. Bu dağlar Kazakçada Täŋ!r tawı Тәңір тауы, Kırgızcada Teŋ!r-Too Теңир-Тоо, Yen# Uygurcada Teŋr! Taġ ‫ﻍﺎﺘﯩﺮﯖﻪﺘ‬, Özbekçede de Tangr!tog‘ olarak adlandırılmaktadır. Rus ve Batı l#teratüründe #se Ç#nce adın etk#s#yle Tyan’-Şan’ Тянь-Шань ve T’!en-shan/T!anshan b#ç#mler# daha yaygın kullanılmaktadır. Türk#stan’da uzun süre Sovyet yönet#m# altında kalmış olan Türk halklarında da Rus etk#s#yle bazen Tyan’-Şan’ b#ç#mler#n#n kullanıldığı görülmekted#r. Türk#ye’dek# l#teratürde #se Tanrı Dağları en çok yaygın kullanılan b#ç#mken, nad#ren de olsa T!yenşan g#b# kullanımlara denk gel#neb#lmekted#r. Elbe3e Türkçe yazarken Ç#nce b#ç#m# değ#l, Türkçe b#ç#m# kullanmak daha doğrudur. Türk halklarının bu dağlara Tanrı Dağları adını vermes#, onları kutsal kabul e3#kler#n# göstermekted#r. N#tek#m tar#h boyunca Türk halklarında kutsal dağ kültler#n#n olduğu #y# b#l#nmekted#r. tanrı dağları’nın coğrafyası Tanrı Dağları, Rus ve Batı l#teratüründe “Orta Asya” olarak adlandırılan Türk#stan (Farsça Turk!stân) coğrafyasının merkez#nde yer almaktadır. Bu dağ sırası günü* Doç. Dr., Çanakkale Onsek#z Mart Ün#vers#tes# İnsan ve Toplum B#l#mler# Fakültes# Tar#h Bölümü, Çanakkale / Türk#ye, h.#

, #

T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 135 müzde Kazak#stan, Kırgız#stan, Özbek#stan, Tac#k#stan ve Ç#n Halk Cumhur#yet# sınırları #çer#s#nde yer almaktadır. Güney#nde Doğu Türk#stan’dak# Tarım Havzası ve Taklamakan Çölü, güneybatısında Pam#r Dağları, kuzeydoğusunda Altay Dağları ve Cungarya bölges#, kuzey#nde Kazak bozkırları ve Balkaş Gölü, batısında #se Özbek#stan veya tar#hî adıyla Maveraünneh#r (Mâverâ’u’n-Nehr) yer almaktadır. Dağların kuzey#ndek# Yed#su bölges# özell#kle erken Türk ve bozkır tar#h# #ç#n öneml# b#r bölge olmuş, çok sayıda hayvancı konargöçer boyun yanı sıra tarımcı yerleş#k topluluklara ev sah#pl#ğ# yapmıştır. Tarım Havzası da benzer şek#lde ver#ml# vahalardak# şeh#rl# halklar ve dağların etekler#ndek# konargöçer boyların mesken# olmuştur. H#nd#stan #le Avrasya levhalarının çarpışmasıyla oluşan ve oldukça büyük b#r sıradağ olan Tanrı Dağları, doğuda Kumul’dan başlayıp batıda neredeyse Semerkand’a kadar uzanmaktadır. Bu sıradağların günümüzde Kazak#stan, Kırgız#stan, Özbek#stan ve Tac#k#stan’da bulunan batı kısımları 528,177.6 hektar b#r alan kaplarken ortalama yüksekl#ğ# 700 #le 4,503 metre kadardır.1 Tanrı Dağları’nın Doğu Türk#stan’da günümüzde Ç#n Halk Cumhur#yet# sınırları #çer#s#nde yer alan doğu kısımları #se doğudan batıya 1,760 k#lometre uzanmakta olup toplamda 606,833 hektar b#r alan kaplamaktadır.2 Tanrı Dağları aslında tek b#r dağ sırası olmayıp b#rkaç dağ s#ls#les#nden oluşmaktadır. Bunların arasında Doğu Türk#stan’dak# Bogd Dağları, Barköl Dağları ve Karlık Dağlar, ayrıca Batı Türk#stan’dak# Yed#su (Cungar) Aladağları, Küngöy/ Küngey Aladağları, Kırgız Aladağları (Kırgızca Ala-Too Ала-Тоо), Kazak (Talas) Aladağları (Kazakça Alataw Алатау), Terskey Aladağları ve İl# Aladağları vardır. Tanrı Dağları’nın en yüksek doruğu, Kırgız#stan-Ç#n sınırında yer alan 7,349 metre yüksekl#ğ#ndek# Zafer Doruğu’dur (Kırgızca Ceŋ!ş çokusu Жеңиш чокусу). Daha ünlü olan 7,010 metre yüksekl#ğ#ndek# Han Teŋr# #se Tanrı Dağları’nın #k#nc# en yüksek doruğudur. Türk#stan coğrafyası #ç#n çok öneml# su kaynakları olan Seyhun (S#r Derya), İl# ve Tarım ırmakları Tanrı Dağları’ndan doğmaktadır. Tanrı Dağları’nın kuzey#nde yer alan ve günümüzde Kırgız#stan sınırları #çer#s#nde yer alan Issık-Köl Ысык-Көл (“Sıcak Göl”), bölgen#n en büyük gölüdür. Bu dağlardak# dar geç#tler, yüzyıllar boyunca Ç#n’den Akden#z’e g#den ve günümüzde İpek Yolu veya İpek Yolları olarak adlandırılan t#caret yollarını korumuştur. Tanrı Dağları’nın etekler#ndek# zeng#n su kaynakları hem tarıma hem de otlakları sayes#nde hayvancılığa uygun b#r ortam sağlamıştır. 1. UNESCO World Her#tage Convent#on, “Western T#en-shan”, https://whc.unesco.org/en/l#st/1490 [Er#ş#m Tar#h#: 21.06.2024]. 2. UNESCO World Her#tage Convent#on, “X#nj#ang T#en-shan”, https://whc.unesco.org/en/l#st/1414 [Er#ş#m Tar#h#: 21.06.2024]. 136 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ tar&h-önces&, saka ve hun dönemler& Tanrı Dağları’nın etekler#nde #nsan varlığının Esk# Taş (Paleol#t#k) Çağı’nda başladığı, bu bölgede bulunan taş aletlerden anlaşılmaktadır. Arkeoloj#k ve genet#k çalışmalar, MÖ 4. b#nyılda batıdan gelen H#nt-Avrupalı halklardan önce bölgen#n yerl# halklarının ağırlıklı olarak Esk# Kuzey Avrasyalılar ve b#r m#ktar Esk# Kuzeydoğu Asyalılar olduğunu ortaya koymuştur. H#nt-Avrupalıların İç Asya’ya #lk gel#şler#n#n Tunç Çağı Afanasyevo Kültürü’yle (yaklaşık MÖ 3300-2500) olduğu ve tar#hî dönemlerde Tarım Havzası’nın kuzey#nde yoğunlaşan Toharların bu kültürden geld#kler# düşünülmekted#r; bu kültürün b#r bölümü Doğu Türk#stan’ın kuzeydoğusuna kadar ulaşmıştır. H#nt-Avrupalı ve S#b#ryalı halkların karışımıyla Altay Dağları’nda ortaya çıktığı anlaşılan Tunç Çağı Seyma-Turb#no Kültürü (yaklaşık MÖ 2200-1900), Tanrı Dağları’nın kuzey#ne kadar gen#şlem#şt#r. Onun devamı olan ve genell#kle H#nt-İranî kabul ed#len Geç Tunç Çağı Andronovo Kültürü (yaklaşık MÖ 2000-1150) de Tanrı Dağları’nın kuzey#n# kapsayacak şek#lde yayılmıştır. Andronovo’nun devamı olduğu kabul ed#len Geç Tunç Çağı Begazı-Dandıbay Kültürü benzer şek#lde Tanrı Dağları’nın kuzey#ne kadar uzanmıştır.3 İç Asya’da Tunç Çağı’nın sona ermes# #le başlayan Dem#r Çağı, büyük b#r kuraklık dönem#ne, tarım araz#ler#nde öneml# ölçüde küçülmeye ve tarım araz#ler#n#n yer#n# otlaklarla kaplı bozkırlara bırakmasına yol açmıştır. Bu sayede hayvancılığa ve mevs#msel konargöçerl#ğe ağırlık veren, aynı zamanda atlara b#n#lmeye başlanmış olan yen# b#r yaşam tarzı ortaya çıkmıştır. Bu yaşam tarzının b#l#nen #lk örnekler#, Andronovo Kültürü’nün devamı kabul ed#len Sakalardır.4 Bu halklar çok gen#ş b#r alana yayılmışlar ve Tanrı Dağları’nın etekler#ne yerleşm#şlerd#r. N#tek#m günümüzde Kazak#stan ve Özbek#stan’da, en ünlüsü Kazak#stan’ın güney#ndek# Es#k Kurganı olmak üzere çok sayıda Saka kurganı bulunmaktadır.5 Asya Hun İmparatorluğu’nun kurulmasıyla MÖ 2. yüzyılda Türk#stan’da doğudan batıya doğru yaşanan büyük göç dalgalarıyla b#rl#kte, etn#k yapıları pek b#l#nmeyen ve Ç#n kaynaklarında Wusun 烏孫 olarak geçen b#r halk bu bölgeye gelm#şt#r. Wusunlar Hun 3. Peter B. Golden, An Introduct!on to the H!story of the Turk!c Peoples: Ethnogenes!s and State-Format!on !n Med!eval and Early Modern Euras!a and the M!ddle East, Otto Harrassow#tz, W#esbaden 1992, s. 40; Peter B. Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş: Ortaçağ ve Erken Yen!çağ’da Avrasya ve Ortadoğu’da Etn!k Yapı ve Devlet Oluşumu, çev. Osman Karatay, Ötüken Neşr#yat, İstanbul 2017, s. 55-56. 4. Sakalar Esk# Farsçada Sakā, Yunancada Saka! Σάκαι, Lat#ncede Sacae, Sanskr#t d#l#nde Śaka शक, Ç#ncede #se Sa! 塞 (Esk# Ç#nce okunuşu Sək) olarak adlandırılmışlardır. MÖ 8.-7. yüzyıllarda Karaden#z’#n kuzey#ne göç eden ve günümüzde İsk!tler olarak b#l#nen Sakalar #se Yunancada Skytha! Σκύθαι, Lat#ncede Scythae, Asurcada İşkuzaya ve Askuzaya, İbran#cede de ’Aškənāz ¡zIZlIUqQg„ olarak b#l#n#rler; Persler onları Esk# Farsçada “Den#z#n Ötes#ndek# Sakalar” anlamına gelen Sakā taya!y paradraya olarak adlandırmayı terc#h etm#şlerd#r. Golden, An Introduct!on…, s. 46, 48; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 61-62. 5. Golden, An Introduct!on…, s. 41, 46-49; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 61-64. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 137 dönem#nden #t#baren doğudan göç ederek Tanrı Dağları’nın kuzey#nde İl# Vad#s#’nde ve Issık-Köl dolaylarında yaşamaya başlamışlardır.6 Tanrı Dağları’nın güney#ndek# Tarım Havzaları’nın zeng#n vahalarında #se Tohar ve İranî halklar yerleş#k yaşama geçerek şeh#r-devletler# kurmuşlardır.7 Bugünkü Moğol#stan’da ortaya çıkan ve Ç#n kaynaklarında X!ongnu 匈奴 olarak geçen Asya Hunları, tar#hte hem #lk büyük Avrasya bozkır #mparatorluğunu hem de #lk büyük Türk devlet#n# kurmuşlardır. Babası olan Hun hükümdarı Touman (Tuman?) Chanyu’yü 頭曼單于 MÖ 209 dolaylarında öldürüp başa geçen Modu/Modun (Bagatur?) Chanyu 冒頓單于 (hükümdarlığı MÖ 209-174), kısa sürede Avrasya bozkırlarının doğu bölgeler#nde yaşayan ve aralarında Wusunların da olduğu konargöçer halklar #le başta Krorän (Loulan 樓蘭) olmak üzere Doğu Türk#stan’dak# şeh#r-devletler#n# fethederek kend#s#ne bağlamıştır. Böylece Tanrı Dağları bölges# Hun hâk#m#yet#ne g#rm#şt#r.8 Bu bölge çok zeng#n olduğu ve Hunlara düzenl# haraç verd#ğ# #ç#n Hun İmparatorluğu’nun en öneml# gel#r kaynaklarından b#r#s# olmuştur. Hunlar b#r yandan da bozkırları kend# yönet#mler# altında b#rleşt#r#nce Ç#n’dek# Han 漢 Hanedanı (MÖ 202-MS 220) üzer#nde yoğun b#r baskı kurarak düzenl# haraca bağlamışlardır. Hun-Ç#n #l#şk#ler# uzun b#r barışçıl dönem geç#rd#kten sonra Hunların zayıflamaya başladıklarını anlayan Ç#nl#ler, üzerler#ndek# Hun baskısını azaltmak #ç#n çeş#tl# yöntemler uygulamaya karar verm#şlerd#r. Bunların arasında (1) Hunların batısında onlara karşı düşmanlık besleyen Wusunlar ve Yuezh#larla 月氏 #3#fak kurmak, ayrıca Hunlara bağlı d#ğer boyları ayaklanmak #ç#n kışkırtmak, (2) Rak#p Hun hanedan üyeler#n# b#rb#r#ne düşürmek, (3) Muharebe alanlarında Hunların kullandıkları kısa boylu bozkır atlarına karşı üstünlük sağlamak amacıyla Batı Türk#stan’dak# Fergana (Da Yuan 大宛) bölges#nden daha uzun boylu atlar ed#n#p askerî reformlar yapmak ve (4) “Hunların sağ kolunu kesmek” pol#t#kası kapsamında Hex# 河西 Kor#doru’nu (günümüzdek# Gansu 甘肅) ve Batı Bölgeler#’n# (X#yu 西域, günümüzdek# Doğu Türk#stan) ele geç#rmek vardır. Ç#nl# devlet adamı Zhang Q#an’#n 張騫 MÖ 139-126 arasında g#zl#ce Tanrı Dağları’na yaptığı #lk yolculuğu ve get#rd#ğ# #st#hbarat b#lg#ler# sayes#nde Ç#nl#ler n#hayet Hunlara karşı harekete geçmeye başlamışlardır.9 N#tek#m Hunlar MÖ 121-120’de Ç#nl#lere karşı #lk büyük yen#lg#ler#n# almışlar ve kend#ler# #ç#n çok öneml# olan Ordos #le Gansu bölgeler#n# kaybetm#şlerd#r.10 Zhang Q#an MÖ 119-115 arasında Tanrı Dağ6. Golden, An Introduct!on…, s. 51-52; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 66-67. 7. Golden, An Introduct!on…, s. 31-32, 54; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 47-48, 68-69. 8. Hanshu 94A.3750-3751, 3753, 3757; Sh!j! 110.2889-2890, 2893, 2896. 9. T#lla Den#z Baykuzu, Asya Hun İmparatorluğu, Kömen Yayınları, Konya 2012, s. 66-70; Konuralp Erc#lasun, Türk Tar!h!nde Asya Hunları: B!r!nc! Hâk!m!yet Dönem!, Dergâh Yayınları, İstanbul 2019, s. 67-73. 10. Baykuzu, age., s. 76-79; Erc#lasun, age., s. 74-79. 138 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ ları’na #k#nc# g#zl# yolculuğunu yapmıştır.11 Doğu Türk#stan’dak# şeh#r-devletler#nden Krorän ve Chesh# 車師 (Uygur dönem#ndek# Koço, günümüzdek# Turfan) MÖ 108’de Han ordularınca ele geç#r#lm#şt#r.12 MÖ 104 ve 102’dek# seferlerle Fergana bölges# Ç#nl#ler#n el#ne geçm#şt#r.13 MÖ 67’de Chesh# taraf değ#şt#r#p yen#den Hunlara bağlanınca Ç#nl#ler bölgey# tekrar ele geç#rm#şler ve garn#zon yerleşt#rerek daha kalıcı hâle gelm#şlerd#r. N#tek#m burada MÖ 60 yılında Batı Bölgeler# Askerî Val#l#ğ# (X#yu Duhufu 西域都護府) kurulmuştur.14 MÖ 58’de Hun İmparatorluğu’nda büyük b#r #ç kargaşa çıkmış ve İmparatorluk beş parçaya bölünmüştür. Huhanye Chanyu 呼韓邪單于 (hükümdarlığı MÖ 5831) ülkey# b#rleşt#rse de kısa b#r süre sonra kardeş# Hutuwus#’nın 呼屠吾斯 #syanıyla karşılaşmıştır. Hutuwus#, MÖ 56’da kend#s#n# Zh!zh! Chanyu 郅支單于 #lan etm#ş ve ağabey#yle savaşmaya başlamıştır. Huhanye Chanyu #se çarey# Ç#n sınırlarına çek#l#p Han Hanedanı’na bağlanmakta bulmuştur. Ağabey#n#n Ç#n desteğ# alması üzer#ne Zh#zh# Chanyu, batıya göç ederek Tanrı Dağları’nın kuzey#nde Talas Irmağı (Dula#shu# 都賴水) kıyısında kend#s#ne b#r başkent yaptırmış, ayrıca çevredek# çeş#tl# halkları kend#s#ne bağlamıştır; böylece Türk#stan’da Batı Hun Devlet# kurulmuştur. Uzun süre bu bölgey# yöneten Zh#zh# Chanyu, MÖ 36’da Ç#nl#ler#n düzenled#kler# b#r sefer sonucunda devlet#n#, başkent#n# ve hayatını kaybetm#şt#r. Böylece Hunlar yen#den tek b#r yönet#m altında b#rleşm#şlerd#r.15 Ancak MS 48 yılında Hunlar bu sefer Punu 蒲奴 önderl#ğ#ndek# Kuzey Hunları ve B# 比 önderl#ğ#ndek# Güney Hunları olarak tekrar #k#ye bölünmüşlerd#r. Güney Hunları Ç#n’e bağlı kalırken Kuzey Hunları daha bağımsızlıkçı b#r s#yaset #zlem#şlerd#r. Bu sırada Han Hanedanı’na h#zmet eden Ç#nl# devlet adamı Wang Mang’ın 王莽 MS 9’da Han Hanedanı’nı #kt#dardan dev#r#p kend# X#n 新 Hanedanı’nı kurması üzer#ne, Doğu Türk#stan bölges#ndek# Han yönet#m# sona erm#ş ve buradak# şeh#r-devletler# yen#den Kuzey Hunlarına bağlanmışlardır. Bu dönemde Kuzey Hunları g#derek güçlenm#şler ve Ç#n üzer#nde yoğun b#r baskı kurmuşlardır. Wang Mang’ın MS 23’te ölümüyle b#rl#kte X#n Hanedanı devr#lm#ş ve Han Hanedanı yen#den Ç#n’de #kt#dara gelm#şt#r. Ç#n üzer#ndek# Kuzey Hun baskısı devam e3#ğ# #ç#n Han yönet#m# Doğu Türk#stan’ı tekrar ele geç#rmeye karar verm#şt#r. MS 73’te bölgeye gönder#len Han seferî ordusu, Tanrı Dağları’nın kuzey#nde Barköl yakınlarındak# Hun boyu Huyan’# 呼延 yen#p Y#wulu 伊吾盧 (günümüzdek# Kumul/Ham# 哈密) şeh#r-devlet#n# ele geç#rm#ş ve buraya b#r garn#zon yerleşt#rm#şt#r. Ardından Krorän (Loulan olarak da b#l#nen Shanshan 鄯善), MS 74’te de Chesh# ele geç#r#lm#ş ve Chesh#’ya b#r Han 11. Baykuzu, age., s. 83-85; Erc#lasun, age., s. 82-83. 12. Baykuzu, age., s. 88-89; Erc#lasun, age., s. 87. 13. Baykuzu, age., s. 93-95; Erc#lasun, age., s. 90-91. 14. Baykuzu, age., s. 109-111; Erc#lasun, age., s. 121-123. 15. Baykuzu, age., s. 113-127; Erc#lasun, age., s. 124-148. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 139 garn#zonu konuşlandırılmıştır. Aynı yıl #çer#s#nde devam eden seferde Godan (Yut#an 于闐, günümüzdek# Hoten), Shache 莎車 (günümüzdek# Yarkend) ve Shule 疏 勒 (günümüzdek# Kaşgar) şeh#r-devletler# Han’a bağlanmıştır. Shule ve Shache’da MS 84’te çıkan #syan #se MS 87’de Han güçler# tarafından bastırılmıştır. Hunların önünden kaçıp Afgan#stan’a yerleşen Yuezh#lar tarafından kurulan Kuşan İmparatorluğu, MS 90’da Kuça’yı (Q#uc# 龜茲) ele geç#rmeye çalışsa da Ç#nl#ler tarafından püskürtülmüştür. Doğu Türk#stan’ın kaybı Kuzey Hunları #ç#n ağır b#r darbe olmuştur. N#tek#m Ç#nl#ler#n düzenled#kler# b#r d#z# sefer#n sonunda MS 93 yılında Kuzey Hun Devlet# ortadan kalkmıştır.16 Kuzey Hunlarının s#yasî b#r güç olmaktan çıkmaları, Han Hanedanı’nın Doğu Türk#stan’da daha kalıcı b#r şek#lde yerleşme arzusunu söndüremem#şt#r. MS 88’de Shache ele geç#r#lm#ş, MS 91’de Kuça, Gumo 姑墨 (günümüzdek# Aksu) ve Uç Turfan şeh#r-devletler# Han Hanedanı’na bağlanmıştır. En son MS 94’te Agn# (Yanq# 焉耆, günümüzdek# Karaşar) şeh#r-devlet#n#n ele geç#r#lmes#yle Doğu Türk#stan’ın tamamı Han hâk#m#yet#ne g#rm#şt#r. Ancak MS 94’te Güney Hunlarına bağlanan Kuzey Hunlarının kısa b#r süre sonra ayaklanarak bağımsızlıklarını kazanmaları, Doğu Türk#stan’dak# Han yönet#m#n# tehl#keye sokmuştur. N#tek#m MS 107’de Kuzey Hunları Doğu Türk#stan’a saldırarak buradak# şeh#r-devletler#n# kend#ler#ne bağlamışlardır. Ne var k# Proto-Moğol b#r halk olan Serb#ler#n (X#anbe#/X#anb# 鮮卑) MS 118’de Kuzey Hunlarına saldırmaları üzer#ne Kuzey Hunları dağılmışlardır. MS 119’da Chesh# şeh#r-devlet#n#n Han’a tesl#m olması üzer#ne b#r grup Kuzey Hun, bölgedek# Han garn#zonunun merkez# olan Y#wulu’ya saldırıp ele geç#rm#şt#r. Bunun üzer#ne harekete geçen b#r Han seferî ordusu, MS 124’te bu Hun grubunu püskür3ükten sonra Chesh#’yı ele geç#rm#ş, MS 126’da da Agn#, Shache ve Godan’ı #şgal etm#ş, ayrıca Huyan Hunlarını yen#lg#ye uğratmıştır. MS 134’te Chesh# şeh#r-devlet# Huyan Hunlarına saldırmış, b#r sonrak# yıl Huyan Hunları karşı saldırıya geçm#ş ve Han güçler# tarafından desteklenmes#ne rağmen Chesh#’yı yenm#şt#r. MS 137’de #se b#r Han seferî ordusu Huyan Hunlarını ağır b#r bozguna uğratmıştır. Bu yen#lg#yle b#rl#kte Doğu Türk#stan’dak# Kuzey Hun hâk#m#yet# tamamen sona erm#ş ve bölgede tutunamayan Hunlar batıya göç etm#şlerd#r. Tanrı Dağları’ndak# Han hâk#m#yet# b#r süre daha devam etm#ş, ancak MS 2. yüzyılın #k#nc# yarısında hanedan #ç#nde karışıklıklar baş göster#nce bölgedek# bütün Han garn#zonları Ç#n’e çek#lm#ş ve şeh#r-devletler# bağımsızlıklarını kazanmıştır.17 Batıya göç eden Kuzey Hunlarının b#r bölümü Kazak#stan bozkırlarında yaşamış ve 4. yüzyılda Karaden#z’#n kuzey#ne göç ederek Avrupa Hunlarını oluşturmuş, b#r bölümü #se Tanrı Dağları’nın kuzey#nde Talas Vad#s#’ne yerleşerek Kenkol Kültürü’nü 16. Baykuzu, age., s. 145-155. 17. Age., s. 156-158. 1 4 0 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ oluşturmuştur. Kenkol Kültürü’nü oluşturan Hunlar sayes#nde Tanrı Dağları’nın özell#kle kuzey bölgeler#n#n Türkleşmes# başlamıştır.18 Han Hanedanı’nın 220’dek# çöküşüyle b#rl#kte Ç#n b#rkaç yüzyıl sürecek uzun b#r kargaşa dönem#ne g#rm#şt#r. Bu dönemde Doğu Türk#stan’dak# şeh#r-devletler# zaman zaman Ç#n’#n kuzey#ndek# çeş#tl# hanedanlara, Hun kökenl# Kuzey L#ang Beyl#ğ#’ne (401-460), Proto-Moğol kökenl# Rouran 柔然 Kağanlığı’na (402-552) ve Proto-Moğol kökenl# olup Türkleşm#ş olan Tabgaç Kağanlığı’na (Kuzey We# [Be# We# 北 魏] Hanedanı; 386-535) bağlanmışlardır. Rouran Kağanlığı’na bağlı kalabalık Türk boyları olup o dönemde Ç#n kaynaklarında Yüksek Arabalar (Gaoche 高車) olarak geçen Tegrekler, sıklıkla ayaklanarak kağanlığı güç durumlara sokmaktaydılar. Bunlardan b#r#s# olan Buğra’nın (Buġra, Fufuluo 副伏羅) bey# Afu Zh#luo 阿伏至羅, 487’de Rouranlara karşı ayaklanarak Koço’ya (Gaochang 高昌, Turfan) göç etm#ş ve burada bağımsızlığını #lan ederek başta Koço olmak üzere şeh#r-devletler#n# kend#s#ne bağlamıştır. Ancak 6. yüzyılın başlarında Buğra Devlet#’nde #ç kargaşalar yaşanmaya başlanmasının üzer#ne, o dönemde Batı Türk#stan’a hâk#m olan Ak Hunlar (He6al#tler) harekete geçerek Doğu Türk#stan’a saldırmışlardır. Afu Zh#luo’nun Buğra Devlet#’n#n güney kanadını yöneten kardeş# Q#ongq# 窮奇 bu saldırıda öldürülmüş ve bölge Ak Hunlara bağlanmıştır. Tanrı Dağları’ndak# Ak Hun hâk#m#yet, 6. yüzyılın ortalarında bölgeye Gök Türkler#n gelmeler#ne kadar sürecekt#r.19 gök türk ve türg&ş dönemler& Türk Kağanlığı20 552’de kurulduktan kısa b#r süre sonra Tanrı Dağları bölges#ne hâk#m olmuştur. Devlet#n kurucusu olan İll#g Kağan’ın (Y#l# Kehan 伊利可汗; Orhun Yazıtları’nda Bumın Kağan)21 kardeş# İstem#/İştem# Yabgu Kağan (Sh#d#anm# Kehan 室點密可汗),22 batıya doğru #lerlem#ş ve Türk#stan’dak# şeh#r-devletler#n# fethetmeye başlamıştır.23 Bu fet#hler Bukan Kağan’ın24 dönem#nde (553-572) gerçek18. Gülşah Çoban, Kenkol Bölges!nde Hun Kurganları ve Kültürü, (Yayımlanmamış Yüksek L#sans Tez#), Hacettepe Ün#vers#tes# Sosyal B#l#mler Enst#tüsü Tar#h Anab#l#m Dalı, Ankara 2020. 19. Gürhan Kır#len, Göktürklere Kalan M!ras, Ötüken Neşr#yat, İstanbul 2021, s. 211-306. 20. Bu devlet# kuran boy b#rl#ğ# kend# yazıtlarında Türük ve Türk, Ç#n kaynaklarında genell#kle Tujue 突厥, günümüz Türk l#teratüründe #se Göktürk/Gök-Türk/Gök Türk veya Köktürk/Kök Türk olarak geçmekted#r. 21. Bu ünvanlar #ç#n bk. Hayrett#n İhsan Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, Hacettepe Ün!vers!tes! Edeb!yat Fakültes! Derg!s!, 33, (2016), s. 44-45. 22. Bu ünvan #ç#n bk. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 46. 23. J!u Tangshu 194B.5188; Tongd!an 199.5460. 24. Ç#n kaynaklarında Muhan Kehan 木汗可汗, Mugan Kehan 木杆可汗 ve Muhan/Mugan Kehan 木扞 可汗. Bu ünvan #ç#n bk. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 45-46. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 1 4 1 leşm#şt#r. İstem# Yabgu Kağan, Türk#stan’a hâk#m olan Ak Hunlara karşı İran’dak# Sasanî İmparatorluğu (224-651) #le #3#fak yapmıştır. Bu #k# #3#fakın 556’da başlayan saldırısı sonucunda Ak Hun Devlet# 557’de yıkılmış ve Tanrı Dağları bölges# Türk Kağanlığı’nın el#ne geçm#şt#r.25 Kısa b#r süre sonra Türk Kağanlığı 583 yılında b#r #ç savaşa g#rm#ş ve #k#ye bölünmüştür. Bukan Kağan’ın oğlu Apa Kağan (Abo Kehan 阿波可汗, Daluob#an 大邏 便; hükümdarlığı 583-587)26 tarafından kurulan Batı Türk (X# Tujue 西突厥) Kağanlığı, Tanrı Dağları’nı hâk#m#yet# altına almış ve burasını kend#s#ne merkez ed#nm#şt#r.27 Esasında bu bölge henüz Türk Kağanlığı bölünmeden önce kağanlığın İstem# Yabgu Kağan ve oğlu Tardu Kağan28 tarafından yönet#len batı kanadının #darî merkez#yd#. 569’da Zēmarkhos’un Ζήμαρχος başını çekt#ğ# B#zans elç#l#k heyet#, İstem# Yabgu Kağan’ı (S#zaboulos Σιζάβουλος)29 Tanrı Dağları’ndak# Ak Dağ’da (Ektag Έκτάγ)30 z#yaret etm#şt#r. Menandros’a Μένανδρος (Menander) göre Türkçe Ektag’ın Yunancadak# anlamı “Altın Dağ”dır (khrysoun oros χρυσοῦν ὄρος).31 576’da Türk Kağanlığı’na gönder#len B#zanslı elç# Valent#nus (Oualent#nos Οὐαλεντῖνος), Tanrı Dağları’na ulaştığı sırada İstem# Yabgu Kağan (S#lz#boulos Σιλζίβουλος) yen# ölmüş olduğu #ç#n önce oğlu Tourxanthos’la Τούρξανθος (Türk Şad?)32 görüşmüştür. Bu görüşmen#n ardından Tourxanthos, Valent#nus’u Ektel Dağı’nda (Ektel oros Έκτέλ ὄρος) oturan ağabey# Tardu Kağan’a (Tardou Τάρδου)33 gönderm#şt#r. Y#ne Menandros’un açıklamasına göre Ektel Έκτέλ adı “altın” (khrysoun χρυσοῦν) demekt#r.34 Burasının daha önce Zē25. Be!sh! 97.3231, 99.3287; Cefu Yuangu! 958.11278a; Su!shu 83.1854, 84.1864; Tongd!an 193.5259, 197.5403; Zhoushu 50.909, 918; Z!zh! Tongj!an 166.5140; Menander Protector Fragman 6.1, 10.1; Menander the Guardsman, The H!story of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translat!on and H!stor!ograph!cal Notes, çev. R. C. Blockley, Franc#s Ca#rns, Trowbr#dge 1985, s. 64-65, 114-115, 252, 263; Theophylactus S#mocatta 7.7.8; Theophylact! S!mocattae H!stor!arum L!br! Octo, ed. Immanuel Bekker, Corpus Scr#ptor#um H#stor#ae Byzant#nae, E. Weber, Bonn 1834, s. 282-283; The H#story of Theophylact S!mocatta: An Engl!sh Translat!on w!th Introduct!on and Notes, çev. M#chael Wh#tby ve Mary Wh#tby, Oxford Un#vers#ty Press, Oxford 1997, s.188; Ét#enne de La Va#ss#ère, Mark D#ckens ve Orsolya Varsány, “VIII. Arab#c Sources”, Hunn!c Peoples !n Central and South As!a: Sources for the!r Or!g!n and H!story, ed. Dán#el Balogh, Barkhu#s, Gron#ngen 2020, s. 208-210, 217. 26. Bu ünvanlar #ç#n bkz. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 48, 51-52. 27. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 56-59. 28. Bu ünvan #ç#n bkz. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 47-48. 29. Bu ünvan #ç#n bkz. Gyula Moravcs#k, Byzant!noturc!ca, C II, E. J. Br#ll, Le#den 1983, s. 275-276. 30. Bu yer adı #ç#n bkz. Moravcs#k, age., II, s. 122. Menandros’un sözünü ett#ğ# Ektag’ın neres# olab#leceğ#yle #lg#l# tartışmalar #ç#n bkz. Menander the Guardsman, age., s. 264; Altay Tayfun Özcan, “Menander Protector’un Doğu Roma Elç#s# Zemarcus’un Göktürk Kağanlığı’na Yaptığı Seyahate İl#şk#n Kaydı”, Kubaba Arkeoloj!-Sanat Tar!h!-Tar!h Derg!s!, 11/23, (2024), s. 31; Altay Tayfun Özcan, Hazar Kağanlığı ve Etrafındak! Dünya, Kron#k K#tap, İstanbul 2019, s. 13-14. 31. Menander Fragman 10.3; Menander the Guardsman, age., s. 118-119. 32. Bu ünvan #ç#n bkz. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 54; Moravcs#k, age., II, s. 328. 33. Bu ünvan #ç#n bkz. Moravcs#k, age., II, s. 299. 34. Menander Fragman 19.1; Menander the Guardsman, age., s. 178-179. 1 4 2 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ markhos’un İstem# Yabgu Kağan’la görüştüğü Ektag olduğu düşünülmekted#r, ancak bu görüşe karşı çıkanlar da vardır.35 İler#de değ#n#leceğ# üzere Ektag (Ak Dağ), sonrak# Gök Türk, Ç#n ve Fars kaynaklarında yen#den görülmekted#r. Ç#n kaynaklarında Batı Türk Kağanlığı’nın kurulmasından #t#baren çeş#tl# kayıtlarda kuzey ve güney merkezler#nden söz ed#lmekted#r. Batı Türk Kağanlığı’nın kurucusu Apa Kağan’ın ülkes#, Tongd!an’e 通典 göre Wusunların esk# topraklarında yan# bugünkü İl# Vad#s#’ndeyd#. Apa Kağan’ın güney merkez# (nant#ng 南庭) Agn#’n#n kuzeybatısında yed# günlük yürüyüş mesafes#nde, kuzey merkez# (be#t#ng 北庭) #se bu noktanın kuzey#nde sek#z günlük yürüyüş mesafes#ndeyd#.36 Turfan’dak# Astana mezarlarında bulunan b#r Ç#nce belgede Apa Kağan’ın #dares# altında b#r “güney ev#ndek# kağan” bulunduğundan söz ed#lm#şt#r. Ōsawa’ya göre bu kayıt, Tongd!an’dek# güney-kuzey #darî bölünmes#n# tey#t etmekted#r.37 Su!shu’da 隋書, Tongd!an’dek# b#lg#ler#n çok benzerler# Batı Türk hükümdarı Çurı Kağan (Chuluo Kehan 處羅可汗; hükümdarlığı 599-609)38 hakkında ver#lm#şt#r. Buna göre Çurı Kağan sab#t olarak b#r yerde kalmıyor, ancak Wusunların esk# topraklarında yaşıyordu; ayrıca ülkes#n# yönetmek #ç#n #k# Küçük Kağan (X!ao Kehan 小 可汗) görevlend#rm#şt#. Kağan bunlardan b#r#s#n# Batı Türk#stan’ın yerl# (Hu 胡) devletler#n# yönetmes# #ç#n Çaç Devlet#’n#n (Sh#guo 石國, Çâç, bugünkü Taşkent) kuzey#ne, d#ğer#n# #se Kuça’nın (Q#uc# 龜茲) kuzey#nde Yulduz’a (Y#ngsuo 應娑) yerleşt#rm#şt#. Tongd!an’de ver#len b#lg#ler J!u Tangshu 舊唐書, Cefu Yuangu! 冊府元 龜 ve X!n Tangshu’da 新唐書 olduğu g#b# tekrarlanmış, b#r tek bu b#lg#ler Apa Kağan’a değ#n#lmeden Batı Türkler# hakkındak# genel b#lg#ler b#ç#m#nde ver#lm#şt#r. X!n Tangshu’da ayrıca Batı Türkler#n# Wusunların esk# topraklarına #lk get#ren k#ş#n#n Tardu Kağan (Datou Kehan 達頭可汗) olduğu bel#rt#lm#şt#r.39 Bunların yanı sıra Cefu Yuangu!’de Batı Türkler#n#n sab#t b#r yerde durmayıp genell#kle Wusunların esk# topraklarında oturduklarından söz ed#lm#şt#r.40 Batı Türk hükümdarı Shegu# 35. Erhan Aydın, Esk! Türk Yer Adları, B#lge Kültür Sanat, İstanbul 2016, s. 66-71; Menander the Guardsman, age., s. 277; Moravcs#k, age., II, s. 122. 36. Tongd!an 199.5452. 37. Takash# Ôsawa, “Batı Göktürk Kağanlığı’ndak# Aş#naslı B#r Kağan’ın Şeceres#ne A#t B#r Kaynak”, Türkler, ed. Hasan Celâl Güzel, Kemal Ç#çek ve Sal#m Koca, C 7, Ankara 2002, s. 83; Takash# Ôsawa, “Ş#n-j#ang Bölges#n#n Y#l# Irmak Kıyısında Bulunan Soğdca Yazılı B#r Taş Heykel -Mongolküre Yazıtı-”, XIV. Türk Tar!h Kongres! – Ankara: 9-13 Eylül 2002 – Kongreye Sunulan B!ld!r!ler, C 3, Ankara 2005, s. 567-568. 38. Bu ünvan #ç#n bk. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 63-64. 39. Cefu Yuangu! 958.11278a; J!u Tangshu 194B.5179; Su!shu 84.1876; X!n Tangshu 215B.6055. Ç#n kaynaklarındak# bu kayıtlarda söz konusu merkezler#n #darî #şlevler#ne vurgu yapıldığı görülmekted#r, ancak bunların aynı zamanda yaylak-kışlak şekl#nde mevs#msel merkezler olarak kullanılmış olab#lecekler# de düşünüleb#l#r. 40. Cefu Yuangu! 961.11311a. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 1 43 Kağan 射匱可汗 (hükümdarlığı 609-619)41 #se, kend#s#ne merkez olarak Kuça’nın kuzey#ndek# Sanm# Dağı’nı (Sanm#shan 三彌山) seçm#şt#r.42 620’ler#n sonlarında Ç#n’den H#nd#stan’a g#derken Batı Türk Kağanlığı topraklarından geçen Ç#nl# Bud#st rah#p Xuanzang 玄奘, bu kağanlığın topraklarını ayrıntılı b#r b#ç#mde bet#mlem#şt#r. Rah#p, yolculuğu sırasında Tanrı Dağları’nın b#r parçası olduğu anlaşılan Buz Dağı’nı (L#ngshan 凌山)43 aşıp 400 l! 里 (~200 k#lometre) uzaklıktak# Issık-Köl’e (Da Q#ngch# 大清池, “Büyük Duru Göl”)44 ulaşmıştır. Bu gölün 500 l! (~250 k#lometre) kuzeybatısında Soğd (Hu 胡) tüccarların yaşadıkları Suyab Irmağı Şehr# (Su#yeshu#cheng 碎葉水城),45 buranın batısında #se ondan fazla şeh#r bulunmaktadır; bu şeh#rler#n tamamı Batı Türkler#ne bağlıdır. Xuanzang, Suyab yakınlarında avlanmakta olan Batı Türk hükümdarı Toŋ Yabgu Kağan’la (Tong Yehu Kehan 統葉護可汗; hükümdarlığı 619-628)46 karşılaşmış ve b#r süre onun m#saf#r# olmuştur. Yolcuğuna devam eden rah#p, 400 l! (~200 k#lometre) batıda M#ŋ Bulak’a (Q#anquan 千泉, B#n Pınar) ulaşmıştır. Yaklaşık 200 l!’l#k (~100 k#lometre) b#r alan kaplayan M#ŋ Bulak’ın güney#nde karlı dağlar varken üç tarafı düzlüktür, toprakları bereketl#d#r ve adından anlaşılacağı üzere burada b#nlerce göl vardır. N#tek#m Toŋ Yabgu Kağan sıcaklardan korunmak #ç#n her yaz buraya gelmekted#r, yan# burası onun yaylağıdır. M#ŋ Bulak’ın 140-150 l! (~70-75 k#lometre) batısında #se Talas Şehr# (Daluos#cheng 呾邏私城) bulunmaktadır. Xuanzang buradan sonra Maveraünneh#r üzer#nden H#nd#stan’a doğru yolculuğuna devam etm#şt#r.47 Batı Türk Kağanlığı’nın Tanrı Dağları’nın etekler#nde kurulduğu ve bu bölgey# hâk#m#yet# altına aldığı dönemde burada başka Türk boyları da yaşıyordu. 41. Bu ünvan #ç#n bkz. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 65-66. 42. J!u Tangshu 194B.5181; Tang Hu!yao 94.1692; Tongd!an 199.5455; X!n Tangshu 215B.6056; Z!zh! Tongj!an 187.5860. 43. Burası 14. yüzyılda yazıya geç#r#len Oğuz Kağan Efsanes!’nde bahsed#len Muz Taġ (Buz Dağ) olab#l#r. Efsanen#n Uygur harfl# İslam-önces# vers#yonuna göre Oğuz Kağan seferdeyken çok sevd#ğ# atı, üzer#nde don ve buz olup tepes# soğuktan bembeyaz olan bu dağa kaçmıştır. Ancak kağanın ordusundak# çok y#ğ#t b#r bey, bu dağa g#tm#ş ve dokuz gün sonra atla gelm#şt#r. Bey#n üzer# karla kaplı olduğu #ç#n Oğuz Kağan ona Karluk (Ḳaġarluḳ) adını verm#ş ve o bölgedek# beyler#n başına geçmes#n# söylem#şt#r (Ferruh Ağca, Uygur Harfl! Oğuz Kağan Destanı: Met!n-Aktarma-Notlar-D!z!n-Tıpkıbasım, Türk Kültürünü Araştırma Enst#tüsü Yayınları, Ankara 2019, s. 114-119). 44. Bu göl Ç#n kaynaklarında D!an Gölü (D!anch! 滇池) ve Sıcak Göl (Reha! 熱海) olarak da geçmekted#r. Gürhan Kır#len, Bud!zm ve Orta Asya: Xuan Zang Seyahatnames!, Gece K#taplığı, Ankara 2015, s. 56. 45. Bu şehr#n kalıntıları günümüzde Kırgız#stan’ın başkent# B#şkek’#n doğusundak# Tokmok Токмок (Tokmak) yakınlarındak# Ak-Beş#m’de Ак-Бешим bulunmaktadır. Kırgız Aladağları’nın etekler#nde bulunan şeh#r, adını kıyısında yer aldığı Sûyâb’dan yan# Farsça Sûy Irmağı’ndan alır; ırmağın adı günümüzde Kırgızcada Çüy Чүй, Kazakçada Şu Шу ve Rusçada Çu Чу b#ç#m#nded#r. Kır#len, Bud!zm ve Orta Asya, s. 57. 46. Bu ünvan #ç#n bkz. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 67. 47. Kır#len, Bud!zm ve Orta Asya, s. 55-63. 1 4 4 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Söz konusu dönemde Ç#n kaynakları, Moğol#stan’dak# Tuul (Tula) Irmağı kıyılarından başlayıp Karaden#z’#n kuzey#ne kadar uzanan gen#ş Avrasya bozkırlarında yaşayan Türk boylarının büyük çoğunluğunu ve b#r m#ktar İranî halkı Tegrek (T!ele 鐵勒) olarak anmaktaydı.48 Bu kaynaklara göre Tegrek boyları yed# coğrafî bölgede toplanmış b#r şek#lde yaşamaktaydılar k# bunlardan #k# grubun Tanrı Dağları’nın etekler#nde toplandıkları görülmekted#r. İlk grup Kumul’un (Y#wu 伊吾) batısı, Agn#’n#n kuzey# ve Ak Dağ (Ba#shan 白山)49 yakınlarında yaşamaktaydı. Bu grubu oluşturan boylar Q#b# 契弊, Boluozh# 薄落職, Y#d#e 乙咥, Supo 蘇婆, Nahe 那曷, Wuhuan 烏讙/Wuhu 烏護,50 Hegu 紇骨, Yed#e 也咥, Yun#huan 於尼讙 ve d#ğerler# olup seçk#n askerler# 20 b#n kadardır. İk#nc# grup #se Altay Dağları’nın (J#nshan 金 山) güneybatısında yaşayan Xue Yantuo 薛延陀/薛延陁,51 D#ele’er 咥勒兒, Sh#pan 十 槃, Daq# 達契 ve d#ğerler# olup 10 b#nden fazla seçk#n asker çıkarab#lmekted#rler.52 Batı Türk Kağanlığı’nın kend#s#ne bağlı Tegrek boyları ve Türk#stan şeh#r-devletler#yle #l#şk#ler# çalkantılı olmuştur. Tegrek boyları kağanlığın #ç kargaşalardan dolayı zayıflamasını fırsat b#lerek 605’te ayaklanmışlar ve kend# kağanlıklarını kurmuşlar, şeh#r-devletler#n# de kend#ler#ne bağlamışlardır.53 Shegu# Kağan #se bu şeh#r-devletler#n# yen#den hâk#m#yet altına almış, selef# Toŋ Yabgu Kağan da Tegrek boylarını yen#den kağanlığa bağlamıştır. Onun ölümünün ardından kağanlığın zayıflamasıyla b#rl#kte bölgede Ç#n’dek# Tang 唐 Hanedanı’nın (618-907) etk#s# artmaya başlamıştır. N#tek#m Tang Hanedanı’nın 640’ta Doğu Türk#stan’da 48. Bu boylar Türk l#teratüründe genell#kle Töles b#ç#m#nde adlandırılmaktadırlar, ancak T!ele’nın karşılığı Töles değ#ld#r ve Ç#n kaynaklarındak# bu adın Esk# Türkçe karşılığı büyük olasılıkla Tegrek’t#r. Konuyla #lg#l# bk. Hayrett#n İhsan Erkoç, “T#ele 鐵勒 ve Töl#ş I”, Prof. Dr. Zafer Önler ARMAĞANI, ed. Osman Özer, Kanguru Yayınları, Ankara 2019, s. 395-455; Hayrett#n İhsan Erkoç, “T#ele 鐵勒 ve Töl#ş II”, Türk!stan’dan Anadolu’ya Tar!h!n İz!nde - Prof. Dr. Mehmet Alpargu’ya Armağan, ed. Zeynep İskef#yel# ve Muhammed B#lal Çel#k, C 1, Nobel Akadem#k Yayıncılık Eğ#t#m Danışmanlık T#c. Ltd. Şt#., Ankara 2020, s. 30-71. 49. Burası Menandros’un söz ett#ğ# Ektag/Ektel olmalıdır. 50. Bu boyun adı Su!shu’da Wuhuan 烏讙, Be!sh! 北史 ve Tongd!an’de #se Wuhu 烏護 b#ç#m#nde yazılmıştır. 51. Bu boy adındak# Yantuo adı Su!shu’da 延陀, Be!sh! ve Tongd!an’de 延陁 b#ç#m#nde yazılmıştır. Xue 薛 (S#r?) adlı boyun Yantuo 延陀/延陁 adlı boyu fethed#p kend#s#ne bağlamasıyla oluşan bu boy b#rl#ğ# Türk l#teratüründe daha z#yade S!r-Tarduşlar olarak b#l#n#r, ancak Yantuo boy adının Esk# Türkçe karşılığının Tarduş olmadığı açıktır (Erkoç, “T#ele 鐵勒 ve Töl#ş I”, s. 395-455; Erkoç, “T#ele 鐵勒 ve Töl#ş II”, s. 30-71). 52. Be!sh! 99.3303; Su!shu 48.1879; Tongd!an 199.5464. Bu boylardan yalnızca Xue Yantuolar hakkında Ç#n kaynaklarında ayrıntılı b#lg#ler vardır. Xue Yantuolar sonradan Batı Türk Kağanlığı’na #syan ederek doğuya göç etm#şler, kısa b#r sürel#ğ#ne Doğu Türk Kağanlığı’na bağlı yaşadıktan sonra 628’de bu devlete karşı da ayaklanarak Ötüken’de kend# kağanlıklarını kurmuşlardır. Xue Yantuo Kağanlığı 646’da Ç#nl#ler ve Uygurlar tarafından yıkılıncaya kadar varlığını sürdürmüştür. 53. Erkoç, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, s. 64-67; Hayrett#n İhsan Erkoç, “Göktürkler”, İslam Önces! Türk Tar!h! ve Kültürü, ed. Muhammed B#lal Çel#k, Nobel Akadem#k Yayıncılık Eğ#t#m Danışmanlık T#c. Ltd. Şt#., Ankara 2020, s. 70. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 1 45 Batıyı Yatıştırma Büyük Askerî Val#l#ğ#’n# (Anx# Da Duhufu 安西大都護府) kurmasıyla şeh#r-devletler# Tang’a bağlılıklarını b#ld#rm#şlerd#r. 640’ta Koço Devlet# Tang tarafından yıkılmış, 644’te Agn#, 648’de de Kuça ve tekrardan Agn# şeh#r-devletler# Tang Hanedanı’na bağlanmıştır. N#tek#m Tang yönet#m# 648’de Tanrı Dağları’nın güney#nde Tarım Havzası’nı kapsayan Dört Garn#zon’u (S#zhen 四鎮) kurmuş ve buraya askerî b#rl#kler yerleşt#rm#şt#r. Batı Türk Kağanlığı son güçlü dönem#n#, Işbara Kağan (Shaboluo Kehan 沙鉢羅可汗) ünvanını alan Ash#na Helu’nun 阿史那賀 魯54 zamanında (651-658) yaşamıştır. Ancak Işbara Kağan’ın Ç#nl#ler tarafından ele geç#r#lmes# üzer#ne, Batı Türk Kağanlığı f##len sona erm#ş ve topraklarında Tang Hanedanı tarafından askerî val#l#kler kurulmuştur.55 Gök Türkler Batı Türk#stan’da Tardu Kağan’ın dönem#nden (576-583) #t#baren s#kke bastırmaya başlamışlardır. Ha3a 7. yüzyılda bölgedek# kargaşa dönem#nde bu bölgedek# şeh#r-devletler#n#n bazılarının İranî hanedanlarının Türk beyler# tarafından devr#ld#ğ# ve bu devletler#n Türk kökenl# hanedanlar tarafından yönet#lmeye başlandığı görülmekted#r. Hem Batı Türkler#nden hem de onlara bağlı şeh#r-devletler#nden kalma çok sayıda s#kke günümüze ulaşmıştır.56 Tanrı Dağları’nın kuzey#nde 7. yüzyılın #lk yarısında Batı Türk Kağanlığı’na bağlı yaşayan Türk boyları, 639’da On Oklar (Esk# Türkçe On Oḳ, Ç#nce “On Ok” anlamıyla Sh!j!an 十箭 ve “On Soy” anlamıyla Sh!x!ng 十姓) adıyla yen#den teşk#latlanmışlardır. İlk başta 658’den #t#baren Tang Hanedanı’na bağlanan bu boylar, Batı Türk Kağanlığı’nın f##len ortadan kalkmasıyla bölgede oluşan otor#te boşluğundan yararlanarak s#yasî güce er#şmeye başlamışlardır. N#tek#m bu boylardan b#r#s# olan Türg#şler (Ç#n kaynaklarında genell#kle Tuq!sh! 突騎施), beyler# Oçırlık (Wuzh#le 烏 質勒)57 önderl#ğ#nde 690 veya 699’da bağımsızlıklarını elde etm#şlerd#r. Tanrı Dağları’nın kuzey#nde Batı Türk Kağanlığı’na kâğıt üzer#nde bağlı olan topraklar da böylece Türg#ş hâk#m#yet#ne g#rm#şt#r.58 Önceden Suyab’ın (Su#ye 碎葉) kuzeybatı sınırında oturan Oçırlık, sonradan otağını kuzeydoğuya taşımış, Suyab Vad#s#’ne (Su#yechuan 碎葉川, günümüzdek# Çu Vad#s#) Büyük Ordugâh (Da Ya 大牙) ve Gongyue Kent# (Gongyuecheng 弓月城) #le İl# Irmağı’na (Y#l#shu# 伊麗水) Küçük Ordugâh (X!ao Ya 小牙) adlarını verm#şt#r.59 Türg#ş Kağanlığı, doğudan gelen İk#nc# Türk 54. Bu k#ş# #ç#n bk. Gökçen Kapusuzoğlu, “Batı Göktürk Kağanı Aş#na He-lu (Kutlug)’nun Türkçe Adı ve B#yograf#s# Üzer#ne B#r İnceleme”, Gaz! Türk!yat Derg!s!, 19, (2016), s. 209-211. 55. Erkoç, “Göktürkler”, s. 71-72. 56. Gaybullah Babayar, Köktürk Kağanlığı S!kkeler! Kataloğu, Türk İşb#rl#ğ# ve Kalkınma Da#res# Başkanlığı, Ankara 2007. 57. Bu ünvan #ç#n bk. Hayrett#n İhsan Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler: Kırgızlar, Türg!şler, Karluklar ve Oğuzlar, Kron#k K#tap, İstanbul 2023, s. 54. 58. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 49-52, 57-60. 59. J!u Tangshu 194B.5190 Tongd!an 199.5461-5462; X!n Tangshu 215B.6066; Z!zh! Tongj!an 207.6563; Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 60. 1 4 6 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Kağanlığı tarafından 710’da geç#c# b#r sürel#ğ#ne fethed#lm#şt#r.60 Bu sefer sırasında Gök Türk ordusu, Türg#şler# yend#kten sonra Maveraünneh#r’dek# Soğd bölges#ne doğru #lerlerken Seyhun Irmağı’nı aşmış ve T!ns! Oġlı #LGo#sn#t61 den#len doruklu Ek Dağı’nı (beŋl#g Ek Taġ GTkglhb)62 geçm#şt#r.63 Sonrasında İk#nc# Türk Kağanlığı’nın #ç kargaşalara düşmes#n# fırsat b#len Türg#şler, yen#den bağımsızlıklarını elde etm#şler ve Suluk Kağan’ın (Sulu Kehan 蘇祿可汗)64 dönem#nde (716-738) en güçlü zamanlarını yaşamışlardır.65 Bu dönemde Suluk Kağan, zaman zaman Tanrı Dağları’nın güney#ne #nerek T#betl# mü3ef#kler#yle b#rl#kte Tang kontrolündek# Dört Garn#zon’a akınlar düzenlem#şt#r.66 Suluk Kağan’ın ölümünün ardından Türg#ş Kağanlığı b#r #ç savaş yaşamış ve Sarı Türg#şler #le Kara Türg#şler olarak #k#ye bölünmüştür; Batı Türk Kağanlığı da bu sırada 742’de Türg#şler tarafından resmen ortadan kaldırılmıştır. Türg#şler#n b#rb#rler#yle mücadele ederek zayıflaması #se hem Tang Hanedanı’nı hem de 744’te bugünkü Moğol#stan’da kurulan Uygur Kağanlığı’nın önünden kaçan Karlukları bu bölgeye yönlend#rm#şt#r. N#tek#m Karluklar 750’ler#n başında Tanrı Dağları’nın kuzey#ndek# On Ok topraklarına sızmaya başlamışlar ve 766’da buradak# Türg#ş hâk#m#yet#ne son verm#şlerd#r.67 Türg#ş #ç savaşının yaşandığı dönemde bazı Türg#ş kağanları #le beyler#n#n Suyab, Talas (Daluos# 怛邏斯) ve Kulan (Julan 俱蘭)68 g#b# şeh#rlerde oturduklarına #l#şk#n Ç#n kaynaklarında kayıtlar vardır. Bu bölgelerde Türg#ş s#kkeler#n#n de bulunmuş olması, kaynaklardak# b#lg#ler# tey#t etmekted#r.69 Kırgız#stan #le güney Kazak#stan’da bulunan ve 6.-9. yüzyıllara tar#hlend#r#len kurganlar, kült alanları, #nsan b#ç#ml# heykeller, kaya res#mler# ve 60. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 62-63. 61. Bu yer adıyla #lg#l# bk. Aydın, Esk! Türk Yer Adları, s. 145. T!ns! #sn#t #fades# esasında Ç#ncede “Göğün Oğlu” anlamına gelen ve Ç#n #mparatorları #ç#n kullanılan b#r ünvan olan T!anz!’yı 天子 yansıtmaktadır. Aydın, Esk! Türk Yer Adları, s. 68. Bu #fadeden sonra Oġlı #LGo yan# “oğlu” #fades#n#n kullanılması #lg#nçt#r, z#ra bu durumda T!ns! Oġlı adı “Göğün Oğlunun Oğlu” anlamına gelmekted#r. 62. Bu #fadey# Ölmez beŋülüg ek tag olarak okuyup “Bengü Ek Dağı” şekl#nde çev#rm#ş, Aydın #se beŋl!g ek tag b#ç#m#nde okuyup “doruklu Ek Dağı” olarak tercüme etm#şt#r. 63. II. Tunyukuk Yazıtı Batı Yüzü 9. satır; Erhan Aydın, Orhon Yazıtları (Köl Teg!n, B!lge Kağan, Tonyukuk, Ong!, Kül! Çor), B#lge Kültür Sanat, İstanbul 2017, s. 115-116; Mehmet Ölmez, Orhon-Uygur Hanlığı Dönem! Moğol!stan’dak! Esk! Türk Yazıtları: Met!n-Çev!r!-Sözlük, B#lgeSu Yayıncılık, Ankara 2021, s. 159, 167, 307. Tunyukuk Yazıtı’nda geçen Ek Taġ’ın GTk neres# olab#leceğ#, ayrıca Menandros’tak# Ektag ve Su#shu’dak# Ba!shan’la aynı yer olup olmadığıyla #lg#l# kapsamlı tartışmalar #ç#n bkz. Aydın, Esk! Türk Yer Adları, s. 66-71. 64. Bu ünvan #ç#n bk. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 64. 65. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 64-71. 66. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 65-66. 67. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 58, 71-76. 68. Kazak#stan’ın güney#nde bulunan ve şu anda kazıları devam eden bu şeh#r #ç#n bk. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 80. 69. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 72-73, 75, 79. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 1 47 başta ok uçları #le kılıçlar olmak üzere s#lahlar, çok büyük olasılıkla Türg#şler ve d#ğer On Ok boylarından kalma olmalıdır.70 Kırgız#stan’da Talas Талас, Issık-Köl ve Koçkor Кочкор bölgeler#nde bugüne kadar Esk# Türk (Türk Run#k/ Gök Türk/Orhun) harfl# toplam 43 yazıt bulunmuştur. Topluca Tanrı Dağları Yazıtları olarak adlandırılan bu yazıtlar 8. yüzyılın #lk yarısına, Türg#şler#n bölgey# yöne3#kler# döneme tar#hlend#r#lmekted#r.71 Her ne kadar Tanrı Dağları’nın kuzey#ne 766’dan sonra Karluklar hâk#m olmuşlarsa da bölgede tam olarak b#r hâk#m#yet sağlayamadıkları görülmekted#r. Türg#şler hem Doğu hem Batı Türk#stan’da Tanrı Dağları’nın etekler#nde, b#r d#ğer On Ok boyu olan Barskanlar (Ç#n kaynaklarında Basa!gan 拔塞幹, İslam kaynaklarında şeh#r adı olarak Barsġan/Barsḫan)72 #se Tanrı Dağları’yla Issık-Köl arasında uzun b#r süre boyunca Karluklara d#ren#ş gösterm#şlerd#r.73 karluk, uygur, karahanlı ve kara k&tan dönemler& Tanrı Dağları’nın kuzey bölgeler# 750’l# yılların başlarında Türg#şler#n #ç savaşlarına, Karlukların sızmalarına ve kargaşadan yararlanmak #steyen Tang Hanedanı’nın #şgaller#ne sahne olmuştur. Tang yayılmacılığından bıkan yerl# şeh#r-devletler#, Abbasî Hal#fel#ğ#’n# (750-1258) yardıma çağırmışlardır. Abbasî ve Tang orduları 751’de bugünkü güney Kazak#stan’da bulunan Talas (Daluos# 怛邏斯, Taraz Тараз veya Atlah) şehr#nde karşılaşmış, Tang ordusundak# Karlukların taraf değ#şt#rmeler# üzer#ne muharebe Abbasî zafer#yle sonuçlanmıştır. Doğu Türk#stan’dak# askerî varlığını bu yen#lg#yle büyük oranda kaybeden Tang Hanedanı, 755’te Ç#n’#n kuzeydoğusunda çıkan An Lushan 安祿山 Ayaklanması’yla sarsılmış ve yıkılmanın eş#ğ#ne gelm#şt#r. Ayaklanmayı Uygur yardımıyla güçlükle bastırab#len Tang yönet#m#, bu süreçte Doğu Türk#stan’a askerî takv#yede bulunamamıştır; böylece Türk#stan’dak# Tang yayılması durma noktasına gelm#şt#r. Bundan yararlanan T#betl#ler 763’te Agn#, 764’te Gansu, 787’de Kuça, 792’de de Godan’ı ele geç#rm#şlerd#r.74 70. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 80. 71. Rysbek Al#mov, Tanrı Dağı Yazıtları: Esk! Türk Run!k Yazıtları Üzer!ne B!r İnceleme, Kömen Yayınları, Konya, 2014. 72. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 52. 73. Hayrett#n İhsan Erkoç, “Bozkır Halklarında Su Kültü”, Tar!h ve Kültür Penceres!nden Su ve Sağlık İl!şk!s! Uluslararası Sempozyumu B!ld!r!ler! – 10-11 Haz!ran 2019, İstanbul, ed. Arın Namal, Hacer Topaktaş Üstüner ve Bożena Płonka Syroka, Beykoz Beled#yes#, İstanbul, 2020, s. 95-96; Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 76-77, 79. 74. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 93-96. 1 4 8 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Yukarıda değ#n#ld#ğ# üzere, Tanrı Dağları’nın kuzey# 766’da Karlukların el#ne geçm#şt#r. Karluklar burada başında Yabgu ünvanını taşıyan hükümdarların olduğu b#r devlet kurmuşlardır. Zaman zaman Uygur ve Kırgız komşularıyla savaşan Karluklar, en çok kuzeybatı komşuları Oğuzlar #le batı komşuları Abbasîler ve 9. yüzyılın sonlarında onların Horasan val#ler# olarak Maveraünneh#r’e hâk#m olan Samanîlerle (819-999) savaşmışlardır. Samanî hükümdarı İsma#l b#n Ahmed (İsmâ‘îl b#n Aḥmed; hükümdarlığı 892-907), 9. yüzyılın #k#nc# yarısında #ç kargaşalardan ve komşuları Uygurların saldırılarından dolayı zayıflayan Karluklara 893’te b#r sefer düzenleyerek başkentler#n# ele geç#rm#şt#r. Karluklar, Samanîlere karşı aldıkları yen#lg#den sonra komşuları Oğuzlarla ve Kaşgar (Kâşġar) bölges#nde Yağmalarla yaptıkları savaşlar yüzünden daha da zayıflamışlardır. N#hayet 943’e gel#nd#ğ#nde Karahanlılar Suyab (Çu) Vad#s#’n# ele geç#rm#şler ve Karluk Yabguluğu’na son verm#şlerd#r.75 Moğol#stan’dak# Uygur Kağanlığı’nın 840’ta Kırgızlar tarafından yıkılmasının ardından, Uygurlar ve yakın akrabaları olan d#ğer Dokuz Oğuz (Esk# Türkçe Toḳuz Oġuz, Ç#nce J!ux!ng 九姓 yan# Dokuz Soy) boyları üç ana gruba ayrılarak dağılmışlardır. Bu gruplardan en kalabalık olanı, 843’te T#bet hâk#m#yet#ndek# Koço bölges#ne ve Doğu Türk#stan’ın kuzey bölgeler#ne göç etmeye başlamıştır. Gansu bölges#nde 848’de kurulan ve Tang Hanedanı’na bağlı özerk b#r yönet#m olan Gu#y# Ordusu (Gu#y# Jun 歸義軍; 851-1036), bu sırada Koço bölges#n# ele geç#rm#şt#r. Ancak Pugu Jun 僕固俊 komutasındak# Uygurlar 866’da Koço’yu alıp burada kend# devletler#n# kurmuşlar, kısa b#r süre #ç#nde Agn# ve Kuça’yı da ele geç#rerek Tanrı Dağları’nın güney#n#n öneml# b#r bölümüne hâk#m olmuşlardır. Bu devlet kurulduğu sırada kâğıt üzer#nde Tang Hanedanı’na bağlıyken, bu hanedanın 907’de yıkılmasının ardından 911’de bağımsızlığını elde etm#şt#r. Uygurların ve d#ğer Dokuz Oğuz boylarının bölgeye gelmes#yle, Toharca konuşan yerl# halklar kısa b#r süre #çer#s#nde Türkleşm#şlerd#r. Koço buradak# Uygur devlet#n#n kışlık başkent# olarak #şlev görmüştür k# bu devlet#n yazlık başkent#, oranın kuzeybatısında bulunan Beşbalık (Be#t#ng 北庭) olmuştur. 12. yüzyıla kadar bağımsızlıklarını koruyan Koço Uygurları, b#r yandan da kend#ler#n# fethetmek #steyen Karahanlılarla mücadele etm#şlerd#r. Bu devlet sonradan 1128’de Proto-Moğol halklardan K#tanlara (Q#dan 契丹)76 mensup Yelü Dash#’nın 耶律大石 (hükümdarlığı 1124-1143) kurduğu Kara K#75. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 98-101. 76. K#tanlar #ç#n bk. Herbert Franke, “K#tan ve Cürçenler: Mançurya Ormanlarının Sak#nler#”, çev. İsenb#ke Togan, Erken İç Asya Tar!h!, der. Den#s S#nor, İlet#ş#m Yayınları, İstanbul, 2003, s. 538-553; Herbert Franke, “The forest peoples of Manchur#a: K#tans and Jurchens”, The Cambr!dge H!story of Early Inner As!a, ed. Den#s S#nor, Cambr#dge Un#vers#ty Press, 2008, s. 401-412; Karl A. W#ttfogel ve Fêng Ch#a-shêng, H!story of Ch!nese Soc!ety L!ao (907-1125), Amer#can Ph#losoph#cal Soc#ety, Ph#ladelph#a 1961. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 1 4 9 tan (Kara H#tay) Devlet#’ne (1124-1218),77 1209’da #se Moğol İmparatorluğu’na (12061368) bağlanmıştır.78 Koço Uygurlarının kutsal kabul e3#kler# Ak Dağ’dan Alâedd#n Ata Mel#k Cüveynî (‘Alâe’d-Dîn ‘Aṭâ’ Mel#k Cuveynî), Tar!h-! C!hangüşa’da (Târîḫ-! C!hânguşâ) aktardığı Uygur türey#ş efsanes#nde söz etm#şt#r. Ona göre efsanevî Uygur hükümdarı Buku Han (tar#hte yaşamış Uygur hükümdarı Bögü Kağan; hükümdarlığı 759-780), otağının duman del#ğ#nden g#ren kutsal b#r kızla 7 yıl, 6 ay ve 22 gün boyunca her gece gün doğumuna kadar Ak Dağ’da (Ak Taġ) görüşmüştür. Son görüşmeler#nde kutsal kız, Buku Han’a doğudan batıya tüm ülkeler# fethedeceğ#n# müjdelem#ş, çalışkan olmasını ve halkına #lg# göstermes#n# öğütlem#şt#r. Bu dağ büyük olasılıkla, daha önce yukarıda gördüğümüz Ektag/Ek Taġ/Ba#shan’dır.79 Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasının ardından 840’lı yıllarda Tanrı Dağları’nın güney#nde kurulan b#r başka Türk devlet# Karahanlılardır. Bu devlet Tarım Havzası’nın kuzeybatısındak# Kaşgar’da B#lge Köl Kadır Han tarafından kurulmuştur. Devlet# yöneten hanedanın hang# Türk topluluğuna mensup olduğu kes#n b#r şek#lde b#l#nm#yorsa da büyük olasılıkla Yağmalara mensuptur, z#ra 840’larda Moğol#stan’dan Doğu Türk#stan’a yapılan göçler sırasında Kaşgar’a yerleşenler Yağmalardır. Karahanlı Devlet#, kurulmasından yaklaşık yüz yıl sonra Satuk Buğra Han dönem#nde (921-955) İslam#yet’e geçm#ş ve Türk#stan’dak# #lk Müslüman Türk devlet# olmuştur. 10. yüzyıl boyunca Tanrı Dağları’nın güneybatısına, kuzey#ne ve Maveraünneh#r’e doğru gen#şleyen Karahanlılar, bu süreçte 943’te Karluk Yabguluğu’nu, 999’da Samanî Devlet#’n# ve 1006’da Godan (Hoten) şeh#r-devlet#n# yıkarak Koço Uygur Devlet# dışında bütün Türk#stan’a hâk#m olmuşlardır. Godan’ın feth#yle de Doğu Türk#stan’da H#nt-Avrupalı d#ller konuşulan son bölge Türkleşm#şt#r. 11. yüzyıla gel#nd#ğ#nde #se Karahanlı Devlet#, başkent# Kaşgar #le Balasagun olan Doğu Karahanlılar ve başkent# Talas #le Semerkand olan Batı Karahanlılar olarak #k#ye bölünmüştür. Batı Karahanlılar 1089’da Büyük Selçuklu Sultanlığı’na ve 1141’de Kara K#tanlara bağlanmışlar, 1212’de #se Harezmşahlar (1077-1231) tarafından ortadan kaldırılmışlardır. Doğu Karahanlı Devlet# de 1204’te Kara K#tanlar tarafından yıkılmıştır.80 77. Bu devlet #ç#n bk. M#chal B#ran, The Emp!re of Qara Kh!ta! !n Euras!an H!story: Between Ch!na and the Islam!c World, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2005. 78. Golden, An Introduct!on…, s. 163-164, 167-169, 187; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 175-176, 180-181, 198. 79. The Ta’ríkh-!-Jahán-gushá of ‘Alá’u ‘d-Dín ‘Aṭá Mal!k-!-Juwayní (Composed !n A. H. 658 = A. D. 1260): Part I, Conta!n!ng the H!story of Ch!ngíz Khán and H!s Successors, Ed!ted W!th an Introduct!on, Notes and Ind!ces From Several Old Mss. by Mírzá Muḥammad Ibn ‘Abdu’l-Wahháb-!-Qazwíní, E. J. W. G#bb Memor#al Ser#es Vol. XVI, I., C I, E. J. Br#ll, Impr#mer#e Or#entale, Leyden 1912, s. 42; ‘Ala-ad-D#n ‘Ata-Mal#k Juva#n#, Gengh!s Khan: The H!story of the World Conqueror, çev. J. A. Boyle, Unesco Publ#sh#ng, Manchester 1997, s. 57. 80. Golden, An Introduct!on…, s. 214-216, 227; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 225-227, 239-240; Ömer Soner Hunkan, Türk Hakanlığı (Karahanlılar), IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2011. 15 0 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Karahanlılara başkentl#k yapmış olan Balasagun’un tam olarak ne zaman ve k#mler tarafından kurulduğu b#l#nmemekted#r.81 Kaşgarlı Mahmud (Maḥmûd el-Kâşġarî), D!vanu Lugat!’t-Türk’te (Dîvânu Luġât!’t-Turk) Zülkarneyn (Ḏû’l-Ḳarneyn)82 dönem#nde yaşamış b#r Türk hakanı olan Şu’yla #lg#l# b#r Türk efsanes#n# aktarmıştır. Efsaneye göre Şu, Balasagun yakınlarındak# Şu kales#n# fethetm#şt#r; bu dönemde henüz Talas, İsbîcâb (İsfîcâb, Sayram) ve Balasagun g#b# şeh#rler kurulmamıştır ve Türkler#n tamamı konargöçerd#r. Zülkarneyn Türk ülkeler#n# #st#la e3#ğ#nde, Şu’nun öncü b#rl#kler# İskender’#n öncüler#n# yenm#şlerd#r. Bunun üzer#ne yapılan barışın ardından Zülkarneyn, Uygur şeh#rler#n# kurarak b#r süre burada kalmıştır. Şu #se Balasagun’a ulaşmış ve kend# adını taşıyan Şu şehr#n# kurmuştur.83 Kaşgarlı, eser#nde Balasagun’un d#ğer Türkçe adlarını da verm#şt#r. Ona göre uluş kel#mes# Ç#ğ#l lehçes#nde “köy”, Balasagunlular ve onlara komşu Arguların lehçes#nde #se “şeh#r” anlamına geld#ğ# #ç#n Balasagun şehr# Ḳuz Uluş olarak adlandırılmıştır.84 Ordu kel#mes#n# “hükümdarın oturduğu yer” olarak açıklayan Kaşgarlı, bundan dolayı Kaşgar’a Ordu Kend den#ld#ğ#n# ve “hükümdarların oturdukları şeh#r” anlamına geld#ğ#n#, Balasagun yakınlarındak# b#r kasabanın Ordu adını taşıdığını, bu kel#meden yola çıkılarak da Balasagun’a Ḳuz Ordu den#ld#ğ#n# bel#rtm#şt#r.85 Cüveynî #se, Tar!h-! C!hangüşa’da Balasagun’un kurucusunun Buku Han olduğunu yazmış, ayrıca şehre kend# dönem#nde Ḳuz Balıḳ den#ld#ğ#n# eklem#şt#r. Onun aktardığı Uygur Türey#ş efsanes#ne göre Buku Han önce doğu ülkeler#n# fethetm#ş, ardından batı ülkeler#ne doğru sefere çıktığında Türk#stan sınırlarında otu ve suyu bol olan güzel b#r ovaya rastlamış, buraya yerleş#p Balasagun’u kurmuştur.86 Suyab şehr# 7.-10. yüzyıllar arasında altın dönem#n# yaşadıktan sonra terk ed#lmeye baş81. Enver Konukçu, “Balasagun”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 5, İstanbul 1992, s. 4. 82. Kaşgarlı, Hakan Şu Efsanes!’n# eser#nde üç ayrı yerde verm#şt#r. D#ğer kısımlarda Kaşgarlı, Zülkarneyn’#n adını İskender (Büyük İskender; Makedon kralı III. Alexandros; hükümdarlığı MÖ 336-323) olarak verm#şt#r (Maḥmûd b#n el-Ḥuseyn b#n Muḥammed el-Kâşġarî, K!tâbu Dîvânu Luġât!’t-Turk, M#llet Yazma Kütüphanes#, Al# Emîrî Arabî No. 4189, İstanbul, s. 58, 68-69; Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugât!’t-Türk: G!r!ş – Met!n – Çev!r! – Notlar – D!z!n, haz. Ahmet B. Erc#lasun ve Z#yat Akkoyunlu, Türk D#l Kurumu Yayınları, Ankara 2015, s. 44, 54-55; Maḥmūd al-Kāšγarī, Compend!um of the Turk!c D!alects (Dīwān Luγāt at-Turk), çev. Robert Dankoff ve James Kelly, C 1, Harvard Un#vers#ty, Duxbury 1982, s. 125, 139-140). B#l#nd#ğ# üzere Büyük İskender, Pers İmparatorluğu’nu yıkmak #ç#n çıktığı Asya Sefer#’nde Türk#stan’a da gelm#ş ve Seyhun Irmağı kıyılarına kadar ulaşmış, ardından H#nd#stan’a #nm#şt#r. 83. Maḥmûd b#n el-Ḥuseyn b#n Muḥammed el-Kâşġarî, age., s. 622-625; Kâşgarlı Mahmud, age., s. 519-520; Maḥmūd al-Kāšγarī, age., II, s. 364. Hakanın ve onun kurduğu şehr#n adı olan Şu, büyük olasılıkla Sûyâb’ın Sûy kısmını yansıtmaktadır. 84. Maḥmûd b#n el-Ḥuseyn b#n Muḥammed el-Kâşġarî, age., s. 43; Kâşgarlı Mahmud, age., s. 29; Maḥmūd al-Kāšγarī, age., I, s. 105. 85. Maḥmûd b#n el-Ḥuseyn b#n Muḥammed el-Kâşġarî, age., s. 74; Kâşgarlı Mahmud, age., s. 62; Maḥmūd al-Kāšγarī, age., I, s. 148-149. 86. The Ta’ríkh-!-Jahán-gushá…, s. 43; Ala-ad-D#n ‘Ata-Mal#k Juva#n#, age., s. 58. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 151 lanmış ve 11. yüzyılda tamamen terk ed#lm#şt#r. Bu şeh#r önem#n# kaybederken, ona çok yakın b#r konumda kurulan Balasagun şehr# büyümeye başlamış ve Karahanlı kültürünün öneml# b#r merkez# hâl#ne gelm#şt#r. N#tek#m Kutadgu B!l!g’#n (Ḳutadġu B!l!g) yazarı Yusuf Has Hac#b (Yûsuf Ḫâṣṣ Ḥâcib) ve tar#hç# Cemal-# Karşî (Cemâl-# Ḳarşî) de Balasagun’da doğmuşlardır. Kara K#tanlar #se 1130’da Balasagun’u ele geç#rm#şler ve bu şehr# kend#ler#ne başkent yapmışlardır.87 Karahanlı dönem#nde Tanrı Dağları’nın kuzey#nde b#r d#ğer öneml# şeh#r, geçm#ş# Türg#ş dönem#ne uzanan Barsgan’dır. Kaşgarlı, babası Hüsey#n’#n (Ḥuseyn) Barsgan şehr#nden olduğunu,88 Barsgan’ın aslında Efras#yab’ın (Efrâs#yâb, Kaşgarlı’ya göre efsanevî Türk hükümdarı Alp Er Toŋa) oğullarından b#r#s#n#n adı olup şehr#n onun tarafından kurulduğunu yazmıştır. Onun aktardığı başka b#r r#vayete göre #se Uygur hükümdarının sey#sler#nden b#r#s# bu adı taşımakta olup, havası güzel olduğu #ç#n o bölgede sey#sl#k yapmış ve sonradan bu şeh#r onun adıyla anılır olmuştur.89 moğol dönem& ve sonrası Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasının ardından bugünkü Moğol#stan’da uzun sürel# b#r otor#te boşluğu yaşanmıştır. Esasında Türk boylarının Moğol#stan’dan batıya doğru göçler# Uygur Kağanlığı’nın 744’te kurulmasıyla başlamış, bu kağanlığın yıkılmasıyla b#rl#kte sonrak# yüzyıllar boyunca, özell#kle 907’de K#tan Kağanlığı’nın (Ç#n kaynaklarında L!ao 遼 Hanedanı; 916-1125) kurulmasıyla artmıştır. Türk boyları batıya doğru göç e3#kçe, onlardan boşalan yerlere doğudan gelen Moğol (Moŋġol) boyları yerleşmeye başlamışlardır. 12. yüzyılın ortalarında doğan Moğol soylusu Temüc#n, zorlu b#r gençl#ğ#n ardından rak#pler#n# teker teker ortadan kaldırmış, Moğol#stan’dak# d#ğer konargöçer Türk-Moğol halklarını fethederek 1206’da Ç!ŋg!s Ḳan (Ceng!z Han; hükümdarlığı 1206-1227) ünvanını almış ve Moğol İmparatorluğu’nu kurmuştur. Bu süreçte Moğol#stan’ın batısında yaşayan Naymanlara mensup b#r soylu olan Küçlüg, Moğolların önünden kaçarak 1208’de Kara K#tan İmparatorluğu’na sığınmıştır. Ancak Küçlüg, aynı zamanda kayınpeder# olan Kara K#tan Gür Hanı’nı 1211’de dev#r#p kend#s# başa geçm#şt#r. Ne var k# yöne3#ğ# topraklardak# Müslüman halka yaptığı baskılar yüzünden, Karluklar Moğollardan yardım #stem#şlerd#r. Bunun üzer#ne 1216’da bölgeye gelen b#r Moğol ordusu, Küçlüg’ün peş#ne düşmüş ve kaçan Nayman bey# n#hayet 1218’de Pam#r Dağları dolaylarında Moğol87. B#ran, The Emp!re of Qara Kh!ta!, s. 39; Konukçu, agm., s. 4. 88. Kaşgarlı’nın kend#s# de burada doğmuştur (Maḥmūd al-Kāšγarī, age., I, s. 4). 89. Maḥmûd b#n el-Ḥuseyn b#n Muḥammed el-Kâşġarî, age., s. 625; Kâşgarlı Mahmud, age., s. xx#v, 521; Maḥmūd al-Kāšγarī, age., II, s. 362-363. 15 2 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ lar tarafından öldürülmüştür. Karlukların ve Uygurların da d#renmeden kend# #stekler#yle Ceng#z Han’a bağlanmalarının üzer#ne, Tanrı Dağları bölges# tamamen Moğol İmparatorluğu’nun hâk#m#yet#ne geçm#şt#r.90 Ceng#z Han, ölmeden önce #mparatorluğunu oğulları arasında paylaştırmış ve üçüncü oğlu Ögödey’# (Ögöde#; hükümdarlığı 1229-1241) kend# var#s# atayarak d#ğer oğullarının kend# bölgeler#n# ona bağlı yönetmeler#n# vas#yet etm#şt#r. Bu paylaştırma sırasında Türk#stan bölges#, Ceng#z Han’ın #k#nc# oğlu Çağatay’a (Ça’ada#) düşmüştür. Çağatay’ın yönet#m#nde kalan bölgeler, sonradan Moğol İmparatorluğu’nun parçalanmasıyla Çağatay Hanlığı’na dönüşmüştür. Ceng#z Han’ın torunu Möŋke Kağan’ın (hükümdarlığı 1251-1259) Ç#n’dek# beklenmed#k ölümü üzer#ne, kardeşler# Kub#lay (Ḳub#la#; hükümdarlığı 1260-1294) ve Arık Böke (Ar#ḳ Böke) arasında 1260’ta çıkan #ç savaşla b#rl#kte Moğol İmparatorluğu parçalanmıştır. Kub#lay b#r yandan Moğol kağanlığına tal#pken b#r yandan da Ç#n’# Yuan 元 Hanedanı (1271-1368) adıyla yönetmeye başlamıştır. Bu savaşta Çağatay Hanlığı, Arık Böke’n#n tarafını tutmuştur. 1264’te #ç savaş Kub#lay’ın zafer#yle sonuçlansa da onun kağanlığı Türk#stan’dak# Çağatay ve Karaden#z’#n kuzey#ndek# Altın Ordu hanlıkları tarafından tanınmamıştır. Ögödey Kağan’ın torunu olup onun Altaylar ve İrt#ş dolaylarındak# topraklarını yöneten Kaydu (Ḳa#du) da Kub#lay’ın kağanlığını tanımamış, Çağatay hükümdarı Barak Han’ın (hükümdarlığı 1266-1271) ölümünün ardından bu devlet#n kontrolünü el#ne almıştır. Kaydu’nun yönet#m#ndek# Ögödey-Çağatay haneler# #le Kub#lay Kağan’ın Ç#n merkezl# yönet#m# arasında, 1268-1301 yılları arasında uzun b#r #ç savaş yaşanmıştır. Savaş Kub#lay’ın torunu ve var#s# Temür Kağan’ın (hükümdarlığı 1294-1307) zafer#yle sonuçlanmış, 1304’te #se Moğol İmparatorluğu’nu oluşturan d#ğer hanlıkların Ç#n’dek# Moğol yönet#m#n#n kağanlığını tanımasıyla b#rl#kte en azından kâğıt üzer#nde s#yasî b#rl#k sağlanmıştır.91 90. B#ran, The Emp!re of Qara Kh!ta!…, s. 74-86; Golden, An Introduct!on…, s. 287; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 297; Peter Jackson, “The Mongol age #n Eastern Inner As#a”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 26-31; Peter Jackson, “Doğu İç Asya’da Moğol Çağı”, çev. Altay Tayfun Özcan, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 70-77. 91. M#chal B#ran, Qa!du and the R!se of the Independent Mongol State !n Central As!a, Curzon Press, Cornwall 1997; M#chal B#ran, “The Mongols #n Central As#a from Ch#ngg#s Khan’s #nvas#on to the r#se of Temür: the Ögöde#d and Chaghada#d realms”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 46-58; M#chal B#ran, “Ceng#z Han’ın İst#lasından T#mur’un Yüksel#ş#ne Orta Asya’da Moğollar: Ögedey ve Çağatay Soyunun İdareler#”, çev. Altay Tayfun Özcan, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 100-120; Jackson, “The Mongol age #n Eastern Inner As#a”, s. 39-40; Golden, An Introduct!on…, s. 289, 291; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 299, 301; Jackson, “Doğu İç Asya’da Moğol Çağı”, s. 91-92. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 153 Moğolların Tanrı Dağları’na gel#şler#n#n, bölgedek# şeh#rler açısından bazı etk#ler# olmuştur. Moğollar 1218’de Balasagun bölges#ne geld#kler#nde, şeh#r d#renmeden tesl#m olduğu #ç#n yıkımdan kurtulmuştur; n#tek#m Moğollar, buraya “Güzel Şeh#r” anlamına gelen Go/Gu Balık adını verm#şlerd#r. Ancak, 13. yüzyılın #k#nc# yarısında Moğollar arasında yaşanan #ç savaşlar sırasında Balasagun b#rkaç kere tahr#p ed#lm#ş ve 14. yüzyılda terk ed#lm#şt#r. Günümüzde şeh#rden ger#ye yalnızca Karahanlı dönem#nden kalma b#r m#nare, #ç kalen#n kalıntıları, b#rkaç Karahanlı dönem# türben#n temeller# ve kerp#ç surların temeller# kalmıştır. Ayakta kalan tek yapı m#nare olduğu #ç#n, bölgede yaşayan Kırgızlar günümüzde Balasagun’un kalıntılarına “M#nare” anlamına gelen Burana Бурана demekted#rler.92 Doğu Türk#stan’dak# şeh#rler#n bazıları da benzer akıbetler yaşamış, Moğol #ç savaşları sırasında yıkılmış ve sonrasında yen#den kurulmuştur.93 Tanrı Dağları’na hükmeden Çağatay Hanlığı, 1338’de Doğu ve Batı Hanlıkları olmak üzere #k#ye bölünmüştür. Maveraünneh#r’dek# Batı Çağatay Hanlığı’nda yaşayan Türkleşm#ş b#r Moğol soylusu olan Em#r T#mur (Temür Beg; hükümdarlığı 1370-1405), Maveraünneh#r’de f##len yönet#m# ele geç#rm#ş ve Batı Çağatay hanlarını kend# kuklası hâl#ne get#rm#şt#r. Moğul!stan (Moġûl!stân) olarak da b#l#nen Doğu Çağatay Hanlığı #se Tanrı Dağları’nı el#nde tutmaya devam etm#ş, ancak 1462’de Doğu ve Batı Hanlıkları olmak üzere #k#ye bölünmüştür. Batı Hanlığı 1514’te Yarkend Hanlığı’na, Doğu Hanlığı #se 1487’de Turfan Hanlığı’na dönüşmüştür. Turfan Hanlığı oldukça kısa sürel# olmuş ve 1570’te Yarkend Hanlığı tarafından fethed#lm#şt#r. Yarkend Hanlığı #se, Batı Moğolları olan Oyratların kurdukları Cungar Hanlığı (1634-1758) tarafından 1705’te yıkılana kadar ayakta kalmıştır. Oyratlar bu bölgede Müslüman hocaları val# olarak görevlend#rm#şlerd#r. Bu sıralarda Tunguz halklarından Mançular, Ç#n’# ele geç#rerek ülkey# Q!ng 清 Hanedanı (1644-1912) adıyla yönetmeye başlamışlardır. Cungar Hanlığı’yla savaşan Mançular, 1754-1759 arasında Doğu Türk#stan’ı #şgal etm#şlerd#r.94 Hokand’dan gelen Ya92. Konukçu, agm., s. 4. 93. Hayrett#n İhsan Erkoç, Esk! Türklerde Devlet Teşk!lâtı (Gök Türk Dönem!), (Yayımlanmamış Yüksek L#sans Tez#), Hacettepe Ün#vers#tes# Sosyal B#l#mler Enst#tüsü Tar#h Anab#l#m Dalı, Ankara 2008, s. 8, 61-62; Ahmet Taşağıl, “Turfan”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 41, İstanbul 2012, s. 416. 94. B#ran, “The Mongols #n Central As#a…”, s. 58-60; B#ran, “Ceng#z Han’ın İst#lasından…”, s. 120-123; N#cola D# Cosmo, “The Q#ng and Inner As#a: 1636-1800”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 333-353; N#cola D# Cosmo, “Ç#ng ve İç Asya: 1636-1800”, çev. Muhammed B#lal Çel#k, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 497-525; Golden, An Introduct!on…, s. 302-306, 313-316; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 312-317, 324-327; James M#llward, “Eastern Central As#a (X#nj#ang): 1300-1800”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 260-271; James M#llward, “Doğu Türk#stan (S#ncan): “1300-1800”, çev. Muhammed B#lal Çel#k, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k 15 4 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ kub Bey (Ya‘ḳûb Beg), 1865’te Mançu yönet#m#ne karşı harekete geçm#ş ve Doğu Türk#stan’da kend# devlet#n# kurmuştur. Ancak Mançular 1877’de bölgey# ger# almışlar ve 1878’de Doğu Türk#stan’ın resmî adını Yen! Sınır anlamına gelen X!nj!ang 新疆 olarak değ#şt#rm#şlerd#r. Ç#n’de Mançu yönet#m# 1912’de devr#lm#ş ve yer#ne Ç#n Cumhur#yet# (Zhonghua M#nguo 中華民國) kurulmuştur. Uygurlar Ç#n’dek# karışıklıklardan yararlanarak Ocak 1933’te Turfan’da Ç#nl#lere karşı ayaklanmışlar ve B#r#nc# Doğu Türk#stan Cumhur#yet#’n# kurmuşlardır, ancak bu ayaklanma kısa sürede bastırılmış ve 1934’te Ç#n #şgal#ne uğramıştır. Doğu Türk#stan’ın kuzey bölgeler#nde 1944’te kurulan İk#nc# Doğu Türk#stan Cumhur#yet# de çok uzun ömürlü olmamış ve 1946’da yıkılmıştır. Komün#st ve m#ll#yetç# Ç#nl#ler arasındak# #ç savaşı #se komün#stler kazandıktan sonra Eylül 1949’da Doğu Türk#stan komün#st Ç#nl#ler#n #şgal#ne uğramış, n#tek#m 1 Ek#m 1949’da Mao Zedong 毛澤東 tarafından Ç#n Halk Cumhur#yet# (Zhonghua Renm#n Gongheguo 中華人民共和國) #lan ed#lm#şt#r. Ç#n Halk Cumhur#yet# dönem#ndek# X#nj#ang Eyalet# (X#nj#ang Sheng 新疆省) #se, 1 Ek#m 1955’te X!nj!ang Uygur Özerk Bölges! (X!nj!ang We!wu’er Z!zh!qu 新疆維吾爾 自治區) adını almıştır. Doğu Türk#stan günümüzde de Ç#n Halk Cumhur#yet#’n#n #şgal# altındadır.95 Tanrı Dağları’nın kuzey#nde kalan bölgelere #se, 13.-18. yüzyıllar boyunca Güney S#b#rya’dan çeş#tl# dalgalar hâl#nde gelen Kırgızlar yerleşm#şler ve bölgedek# d#ğer Türk boylarıyla b#rleşm#şlerd#r.96 Buhara Hanlığı’ndan (1501-1785) kopan Hokand Hanlığı (1709-1876) da bölgen#n b#r bölümünü el#nde tutmuş ve Kırgızlarla mücadele etm#şt#r. Kırgızlar b#r yandan Tanrı Dağları’nın kuzey#n# Oyratlara karşı savunmuşlardır k# bu mücadeleler# onların ünlü Manas Destanı’na konu olmuştur. Bu sırada Rus Çarlığı gözler#n# Batı Türk#stan’a d#km#ş ve 1848’de Kazak#stan’ın #şgal#n# tamamladıktan sonra güneye doğru yayılmaya başlamıştır. Hokand Hanlığı’nın #şgal#yle Ruslar bölgede Türk#stan Genel Val#l#ğ#’n# (Turkestanskoe general-gubernatorstvo Туркестанское генерал-губернаторство) kurmuşlar ve 1898’de Tanrı Dağları’nın kuzey#n# buraya bağlamışlardır. Rusya’da 1917 Ek#m Devr#m#’n#n yaşanmasından sonra Türk#stan’da 30 N#san 1918 günü Türk#stan Özerk Sovyet Sosyal#st Cumhur#yet# (Turkestanskaya Avtonom#ya Sovetskaya Sots#al#st#çeskaya Respubl#ka Туркестанская Автономная Советская Социалистическая Республика) kurulmuştur. Rusya’da #se 30 Ek#m 1922 tar#h#nde Sovyet SosyaK#tap, İstanbul 2022, s. 397-413; Taşağıl, “Turfan”, s. 416; Ahmet Taşağıl, “Türk#stan”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 41, İstanbul 2012, s. 558-559. 95. Golden, An Introduct!on…, s. 316-317; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 327; M#llward, “Eastern Central As#a (X#nj#ang)”, s. 271-276; M#llward, “Doğu Türk#stan (S#ncan)”, s. 413-419; Taşağıl, “Turfan”, s. 416; Taşağıl, “Türk#stan”, s. 559-560; Muallâ Uydu Yücel, “Yâkub Beg”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 43, İstanbul 2013, s. 277-278. 96. Erkoç, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler, s. 40; Golden, An Introduct!on…, s. 343-345, 405; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 354-355, 415. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 155 l#st Cumhur#yetler B#rl#ğ# (Soyuz Sovetsk#h Sots#al#st#çesk#h Respubl#k Союз Советских Социалистических Республик) #lan ed#lm#şt#r. Türk#stan Özerk Sovyet Sosyal#st Cumhur#yet# 27 Ek#m 1924’te dağılmış ve bu sırada Tanrı Dağları’nın kuzey#nde Kırgızların çoğunlukla yaşadıkları bölgelerde 14 Ek#m 1924’te Kara-Kırgız Özerk Oblastı (Kara-K#rg#zskaya avtonom#ya oblast’ Кара-Киргизская автономная область) #hdas ed#lm#şt#r. 15 Mayıs 1925’te adı Kırgız Özerk Oblastı (K#rg#zskaya avtonom#ya oblast’ Киргизская автономная область) olarak değ#şt#r#len bu #darî yapı, 11 Şubat 1926’da Kırgız Özerk Sosyal#st Sovyet Cumhur#yet# (K#rg#zskaya Avtonom#ya Sovetskaya Sots#al#st#çeskaya Respubl#ka Киргизская Автономная Советская Социалистическая Республика), 5 Ek#m 1936’da #se Kırgız Sovyet Sosyal#st Cumhur#yet# (K#rg#zskaya Sovetskaya Sots#al#st#çeskaya Respubl#ka Киргизская Советская Социалистическая Республика) olarak yen#den düzenlenm#şt#r. Sovyetler B#rl#ğ#’n#n dağılmaya başlamasıyla, Kırgız Cumhur#yet# (Kırgız Respubl#kası Кыргыз Республикасы) 31 Ağustos 1991’de bağımsızlığını #lan etm#şt#r; n#tek#m Sovyetler B#rl#ğ# de resmî olarak 26 Aralık 1991’de dağılmıştır. Tanrı Dağları’nın Kazak#stan sınırları #çer#s#nde yer alan bölgeler# de benzer b#r süreçten geçm#şt#r.97 97. Golden, An Introduct!on…, s. 342-343, 345; Golden, Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş, s. 353, 355; Taşağıl, “Türk#stan”, s. 557-558. 156 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Harita 6. Tanrı Dağları (At#lla Karataş Koleks#yonu) T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 157 kaynakça Ağca, Ferruh, Uygur Harfl! Oğuz Kağan Destanı: Met!n-Aktarma-Notlar-D!z!n-Tıpkıbasım, Türk Kültürünü Araştırma Enst#tüsü Yayınları, Ankara 2019. ‘Ala-ad-D#n ‘Ata-Mal#k Juva#n#, Gengh!s Khan: The H!story of the World Conqueror, çev. J. A. Boyle, Unesco Publ#sh#ng, Manchester 1997. Al#mov, Rysbek, Tanrı Dağı Yazıtları: Esk! Türk Run!k Yazıtları Üzer!ne B!r İnceleme, Kömen Yayınları, Konya, 2014. Aydın, Erhan, Esk! Türk Yer Adları, B#lge Kültür Sanat, İstanbul 2016. Aydın, Erhan, Orhon Yazıtları (Köl Teg!n, B!lge Kağan, Tonyukuk, Ong!, Kül! Çor), B#lge Kültür Sanat, İstanbul 2017. Babayar, Gaybullah, Köktürk Kağanlığı S!kkeler! Kataloğu, Türk İşb#rl#ğ# ve Kalkınma Da#res# Başkanlığı, Ankara, 2007. Ban Zhao 班昭, Hanshu 漢書, Zhonghua Shuju 中華書局, Shangha# 上海 1964. Baykuzu, T#lla Den#z, Asya Hun İmparatorluğu, Kömen Yayınları, Konya 2012. B#ran, M#chal, Qa!du and the R!se of the Independent Mongol State !n Central As!a, Curzon Press, Cornwall 1997. B#ran, M#chal, The Emp!re of Qara Kh!ta! !n Euras!an H!story: Between Ch!na and the Islam!c World, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2005. B#ran, M#chal, “The Mongols #n Central As#a from Ch#ngg#s Khan’s #nvas#on to the r#se of Temür: the Ögöde#d and Chaghada#d realms”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 46-66. B#ran, M#chal, “Ceng#z Han’ın İst#lasından T#mur’un Yüksel#ş#ne Orta Asya’da Moğollar: Ögedey ve Çağatay Soyunun İdareler#”, çev. Altay Tayfun Özcan, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 100-132. Çoban, Gülşah, Kenkol Bölges!nde Hun Kurganları ve Kültürü, (Yayımlanmamış Yüksek L#sans Tez#), Hacettepe Ün#vers#tes# Sosyal B#l#mler Enst#tüsü Tar#h Anab#l#m Dalı, Ankara 2020. D# Cosmo, N#cola, “The Q#ng and Inner As#a: 1636-1800”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 333-362. D# Cosmo, N#cola, “Ç#ng ve İç Asya: 1636-1800”, çev. Muhammed B#lal Çel#k, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 497-535. 158 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Du You 杜佑, Tongd!an 通典, Zhonghua Shuju 中華書局, Be#j#ng 北京, 1996. Erc#lasun, Konuralp, Türk Tar!h!nde Asya Hunları: B!r!nc! Hâk!m!yet Dönem!, Dergâh Yayınları, İstanbul 2019. Erkoç, Hayrett#n İhsan, Esk! Türklerde Devlet Teşk!lâtı (Gök Türk Dönem!), (Yayımlanmamış Yüksek L#sans Tez#), Hacettepe Ün#vers#tes# Sosyal B#l#mler Enst#tüsü Tar#h Anab#l#m Dalı, Ankara 2008. Erkoç, Hayrett#n İhsan, “Batı Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu”, Hacettepe Ün!vers!tes! Edeb!yat Fakültes! Derg!s!, 33, (2016), s. 43-72. Erkoç, Hayrett#n İhsan, “T#ele 鐵勒 ve Töl#ş I”, Prof. Dr. Zafer Önler ARMAĞANI, ed. Osman Özer, Kanguru Yayınları, Ankara 2019, s. 395-455. Erkoç, Hayrett#n İhsan, “Bozkır Halklarında Su Kültü”, Tar!h ve Kültür Penceres!nden Su ve Sağlık İl!şk!s! Uluslararası Sempozyumu B!ld!r!ler! – 10-11 Haz!ran 2019, İstanbul, ed. Arın Namal, Hacer Topaktaş Üstüner ve Bożena Płonka Syroka, Beykoz Beled#yes#, İstanbul, 2020, s. 69-108. Erkoç, Hayrett#n İhsan, “Göktürkler”, İslam Önces! Türk Tar!h! ve Kültürü, ed. Muhammed B#lal Çel#k, Nobel Akadem#k Yayıncılık Eğ#t#m Danışmanlık T#c. Ltd. Şt#., Ankara 2020, s. 59-81. Erkoç, Hayrett#n İhsan, “T#ele 鐵勒 ve Töl#ş II”, Türk!stan’dan Anadolu’ya Tar!h!n İz!nde - Prof. Dr. Mehmet Alpargu’ya Armağan, ed. Zeynep İskef#yel# ve Muhammed B#lal Çel#k, C 1, Nobel Akadem#k Yayıncılık Eğ#t#m Danışmanlık T#c. Ltd. Şt#., Ankara 2020, s. 30-71. Erkoç, Hayrett#n İhsan, Yen!sey’den Seyhun’a Türkler: Kırgızlar, Türg!şler, Karluklar ve Oğuzlar, Kron#k K#tap, İstanbul 2023. Franke, Herbert, “K#tan ve Cürçenler: Mançurya Ormanlarının Sak#nler#”, çev. İsenb#ke Togan, Erken İç Asya Tar!h!, der. Den#s S#nor, İlet#ş#m Yayınları, İstanbul 2003, s. 537-568. Franke, Herbert, “The forest peoples of Manchur#a: K#tans and Jurchens”, The Cambr!dge H!story of Early Inner As!a, ed. Den#s S#nor, Cambr#dge Un#vers#ty Press, 2008, s. 400-423. Golden, Peter B., An Introduct!on to the H!story of the Turk!c Peoples: Ethnogenes!s and State-Format!on !n Med!eval and Early Modern Euras!a and the M!ddle East, Otto Harrassow#tz, W#esbaden 1992. Golden, Peter B., Türk Halkları Tar!h!ne G!r!ş: Ortaçağ ve Erken Yen!çağ’da Avrasya ve Ortadoğu’da Etn!k Yapı ve Devlet Oluşumu, çev. Osman Karatay, Ötüken Neşr#yat, İstanbul 2017. Hunkan, Ömer Soner, Türk Hakanlığı (Karahanlılar), IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2011. Jackson, Peter, “The Mongol age #n Eastern Inner As#a”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 26-44. Jackson, Peter, “Doğu İç Asya’da Moğol Çağı”, çev. Altay Tayfun Özcan, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 70-98. Kapusuzoğlu, Gökçen, “Batı Göktürk Kağanı Aş#na He-lu (Kutlug)’nun Türkçe Adı ve B#yograf#s# Üzer#ne B#r İnceleme”, Gaz! Türk!yat Derg!s!, 19, (2016), s. 209-211. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugât!’t-Türk: G!r!ş – Met!n – Çev!r! – Notlar – D!z!n, haz. Ahmet B. Erc#lasun ve Z#yat Akkoyunlu, Türk D#l Kurumu Yayınları, Ankara 2015. Kır#len, Gürhan, Bud!zm ve Orta Asya: Xuan Zang Seyahatnames!, Gece K#taplığı, Ankara 2015. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 159 Kır#len, Gürhan, Göktürklere Kalan M!ras, Ötüken Neşr#yat, İstanbul 2021. Konukçu, Enver, “Balasagun”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 5, İstanbul 1992, s. 4. de La Va#ss#ère, Ét#enne, D#ckens, Mark ve Varsány, Orsolya, “VIII. Arab#c Sources”, Hunn!c Peoples !n Central and South As!a: Sources for the!r Or!g!n and H!story, ed. Dán#el Balogh, Barkhu#s, Gron#ngen 2020, s. 193-217. L# Yanshou 李延壽, Be!sh! 北史, Zhonghua Shuju 中華書局, Be#j#ng 北京 1974. L#nghu Defen 令狐德棻, Zhoushu 周書, Zhonghua Shuju 中華書局, Be#j#ng 北京 1974. L#u Xu 劉昫, J!u Tangshu 舊唐書, Zhonghua Shuju 中華書局, Shangha# 上海 1975. Maḥmûd b#n el-Ḥuseyn b#n Muḥammed el-Kâşġarî, K!tâbu Dîvânu Luġât!’t-Turk, M#llet Yazma Kütüphanes#, Al# Emîrî Arabî No. 4189, İstanbul [Tıpkıbasımı #ç#n bkz.: “D!vanü Lûgat-!t-Türk Tıpkıbasımı “Faks!m!le”, Alâedd#n Kıral Basımev#, Ankara 1941.” ve “Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugât!’t-Türk (İnceleme-Tıpkıbasım), Türk#ye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2017.”]. Maḥmūd al-Kāšγarī, Compend!um of the Turk!c D!alects (Dīwān Luγāt at-Turk), çev. Robert Dankoff ve James Kelly, 3 C, Harvard Un#vers#ty, Duxbury 1982-1984-1985. Menander the Guardsman, The H!story of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translat!on and H!stor!ograph!cal Notes, çev. R. C. Blockley, Franc#s Ca#rns, Trowbr#dge 1985. M#llward, James, “Eastern Central As#a (X#nj#ang): 1300-1800”, The Cambr!dge H!story of Inner As!a: The Ch!ngg!s!d Age, ed. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambr#dge Un#vers#ty Press, Cambr#dge 2009, s. 260-276. M#llward, James, “Doğu Türk#stan (S#ncan): “1300-1800”, çev. Muhammed B#lal Çel#k, İç Asya Tar!h!: Ceng!zl!ler Çağı, haz. N#cola D# Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, çev. ed. Altay Tayfun Özcan, Kron#k K#tap, İstanbul 2022, s. 397-419. Moravcs#k, Gyula, Byzant!noturc!ca, 2 C, E. J. Br#ll, Le#den 1983. Ôsawa, Takash#, “Batı Göktürk Kağanlığı’ndak# Aş#naslı B#r Kağan’ın Şeceres#ne A#t B#r Kaynak”, Türkler, ed. Hasan Celâl Güzel, Kemal Ç#çek ve Sal#m Koca, C 7, Ankara 2002, s. 79-88. Ôsawa, Takash#, “Ş#n-j#ang Bölges#n#n Y#l# Irmak Kıyısında Bulunan Soğdca Yazılı B#r Taş Heykel -Mongolküre Yazıtı-”, XIV. Türk Tar!h Kongres! – Ankara: 9-13 Eylül 2002 – Kongreye Sunulan B!ld!r!ler, C 3, Ankara 2005, s. 559-580. Ouyang X#u 歐陽修, X!n Tangshu 新唐書, Zhonghua Shuju 中華書局, Shangha# 上海 1975. Ölmez, Mehmet, Orhon-Uygur Hanlığı Dönem! Moğol!stan’dak! Esk! Türk Yazıtları: Met!n-Çev!r!-Sözlük, B#lgeSu Yayıncılık, Ankara 2021. Özcan, Altay Tayfun, “Menander Protector’un Doğu Roma Elç#s# Zemarcus’un Göktürk Kağanlığı’na Yaptığı Seyahate İl#şk#n Kaydı”, Kubaba Arkeoloj!-Sanat Tar!h!-Tar!h Derg!s!, Yıl 11, S 23, 2024, s. 27-35. Özcan, Altay Tayfun, Hazar Kağanlığı ve Etrafındak! Dünya, Kron#k K#tap, İstanbul 2019. S#ma Guang 司馬光, Z!zh! Tongj!an 資治通鑑, Zhonghua Shuju 中華書局, Shangha# 上海 1976. S#ma Q#an 司馬遷, Sh!j! 史記, Zhonghua Shuju 中華書局, Shangha# 上海 1963. Taşağıl, Ahmet, “Turfan”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 41, İstanbul 2012, s. 414-416. 1 6 0 I T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ Taşağıl, Ahmet, “Türk#stan”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 41, İstanbul 2012, s. 556-560. The H#story of Theophylact S!mocatta: An Engl!sh Translat!on w!th Introduct!on and Notes, çev. M#chael Wh#tby ve Mary Wh#tby, Oxford Un#vers#ty Press, Oxford 1997. The Ta’ríkh-!-Jahán-gushá of ‘Alá’u ‘d-Dín ‘Aṭá Mal!k-!-Juwayní (Composed !n A. H. 658 = A. D. 1260): Part I, Conta!n!ng the H!story of Ch!ngíz Khán and H!s Successors, Ed!ted W!th an Introduct!on, Notes and Ind!ces From Several Old Mss. by Mírzá Muḥammad Ibn ‘Abdu’l-Wahháb-!-Qazwíní, E. J. W. G#bb Memor#al Ser#es Vol. XVI, I., 3 C, E. J. Br#ll, Impr#mer#e Or#entale, Leyden 1912. Theophylact! S!mocattae H!stor!arum L!br! Octo, ed. Immanuel Bekker, Corpus Scr#ptor#um H#stor#ae Byzant#nae, E. Weber, Bonn 1834. We# Zheng 魏徵, Su!shu 隋書, Zhonghua Shuju 中華書局, Be#j#ng 北京 1982. UNESCO World Her#tage Convent#on, “X#nj#ang T#en-shan”, https://whc.unesco.org/en/l#st/1414 [Er#ş#m Tar#h#: 21.06.2024]. UNESCO World Her#tage Convent#on, “Western T#en-shan”, https://whc.unesco.org/en/l#st/1490 [Er#ş#m Tar#h#: 21.06.2024]. Uydu Yücel, Muallâ, “Yâkub Beg”, Türk!ye D!yanet Vakfı İslâm Ans!kloped!s!, C 43, İstanbul 2013, s. 277-278. Wang Pu 王溥, Tang Hu!yao 唐會要, Zhonghua Shuju 中華書局, Shangha# 上海 1955. Wang Q#nruo 王欽若, Cefu Yuangu! 冊府元龜, Zhonghua Shuju 中華書局, Be#j#ng 北京 1994. W#ttfogel, Karl A. ve Fêng Ch#a-shêng, H!story of Ch!nese Soc!ety L!ao (907-1125), Amer#can Ph#losoph#cal Soc#ety, Ph#ladelph#a 1961. T Ü R K TA R İ H İ N İ N DAĞ L A R I , G Ö L L E R İ V E N E H İ R L E R İ I 1 61