(PDF) Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στη μελέτη της προέλευσης του ρωμαϊκού επιτάφιου βωμού / The type

PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 3 Τέχνης ἐμπειρία PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 5 Τέχνης ἐμπειρία Nέα Αρχαιολογικά Ευρήματα και Πορίσματα ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ Τιμητικός Τόμος για την Καθηγήτρια για την Καθηγήτρια Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ–ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ – ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ ΑΘΗΝΑ 2020 Αθήνα 2020 PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 7 PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 8 Τίτλος: Τέχνης ἐμπειρία Τιμητικός τόμος για την Καθηγήτρια Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά Επιμέλεια έκδοσης: Κώστας Κοπανιάς και Γιώργος Δουλφής Εικόνες Εξωφύλλου και Οπισθοφύλλου: Πήλινο ειδώλιο χορεύτριας ύστερης ελληνιστικής εποχής. Πανεπιστημιακή ανασκαφή Καρδάμαινας (αρχαίας Αλάσαρνας) Κω, αρ. ευρ. ΠΡΣΛ/Π5/2013. Εμπρόσθια και οπίσθια όψη (φωτογραφικό αρχείο Πανεπιστημιακής ανασκαφής – λήψεις: Ειρήνη Μίαρη) © Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα Αθήνα 106 79, Ιπποκράτους 8 Τηλ.: 210-3615156, Fax: 210-3631100 Ιστοσελίδα: www.kardamitsa.gr e-mail:

ISBN: 978-960-354-519-4 Διατηρούμε όλα τα δικαιώματα, συγγραφικά και εκδοτικά, αυτού του βιβλίου. Κανένα μέρος του δεν μπορεί να αναπαραχθεί, να αποθηκευθεί σε σύστημα αναπαραγωγής, να μεταδοθεί με οποιοδή- ποτε μέσο, ηλεκτρονικό, μηχανικό, φωτοαντιγραφικό κ.λπ. χωρίς την προηγούμενη άδεια του Ινστι- τούτου του Βιβλίου – Καρδαμίτσα, το οποίο εκπροσωπεί επίσης τούς συγγραφείς και τους συντε- λεστές της έκδοσης. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 9 O παρών τόμος αφιερώνεται στην καθηγήτριά μας Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά μετά την αφυπηρέτησή της από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ως ένδειξη αγάπης και τιμής και ως αντίδωρο για την διδακτική προσφορά της προς εμάς, τους μαθητές της, η οποία για εκείνην υπήρξε πάντοτε πρώτιστο καθήκον. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 11 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ Κώστας Κοπανιάς, Αναπληρωτής Καθηγητής Αρχαιολογίας Ανατολικής Μεσογείου, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Γιώργος Δουλφής, Εκπαιδευτικός, Δρ Κλασικής Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανε- πιστήμιο Αθηνών ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Έλενα Walter-Καρύδη, Ομότιμη Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Saarbrücken Χαράλαμπος Κριτζάς, Αρχαιολόγος, Επίτιμος Διευθυντής Επιγραφικού Μουσείου Παυλίνα Καραναστάση, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης Ewdoksia Papuci-Wladyka, Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Jagielloński, Κρακοβία Πλάτων Πετρίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας Εθνικού και Καποδιστρια- κού Πανεπιστημίου Αθηνών Στέλιος Κατάκης, Επίκουρος Καθηγητής Ρωμαϊκής Αρχαιολογίας Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Εκτός από την Επιστημονική επιτροπή, τα κείμενα που δημοσιεύονται επιμελήθηκαν ανώνυμοι κρι- τές, σύμφωνα με τις προδιαγραφές τού περιοδικού AURA του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Ε.Κ.Π.Α. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 13 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ τ. ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΝΟΜΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΔΗΜΟΥ ΣΠΑΡΤΗΣ Όταν, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του της σε ανάγκες και αιτήματα που γεννούσε η Νομικού Προσώπου Πολιτισμού και Περιβάλ- σύγχρονη αρχαιολογική (και όχι μόνον…) «κα- λοντος του Δήμου Σπάρτης, παρουσιάζεται η ευ- τάσταση πραγμάτων» της Σπάρτης. καιρία να αποδοθεί η οφειλόμενη Τιμή σε πρό- Με όλα τα παραπάνω θέλαμε, στην ουσία, να σωπα των οποίων το έργο στις Επιστήμες, τα γίνει κατανοητό γιατί το αίτημα αρωγής για την Γράμματα ή τις Τέχνες, αλλά και η εν γένει στάση έκδοση του τόμου αυτού των Πρακτικών έγινε, τους, έχουν κερδίσει την αναγνώριση των ομοτέ- καταρχήν, αμέσως αποδεκτό από το Διοικητικό χνων τους –και μάλιστα, όταν η προσφορά τους Συμβούλιο του Ν.Π.Π.Π. Αλλά και γιατί, τη- αυτή συνδέεται και με τον ιδιαίτερο τόπο μας–, ρώντας μέχρι τέλους την υπόσχεσή μας, θέλουμε αισθανόμαστε πως, πράττοντας τα αυτονόητα, να πιστεύουμε πως συμβάλαμε κι εμείς στο να τιμούμε και τον δικό μας θεσμικό ρόλο. υπερνικηθούν τα όχι λίγα εμπόδια που προέκυ- Ο έπαινος που απονέμουν στην ομότιμη κα- πταν στο ταξίδι προς την Ιθάκη της έκδοσης. θηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας, κυρία Γεωρ- Και στο σημείο αυτό, αισθανόμαστε την υπο- γία Κοκκορού-Αλευρά, συνάδελφοι και μαθητές χρέωση να ευχαριστήσουμε την Οργανωτική της με το Επιστημονικό Συμπόσιο «Νέα Αρχαιο- Επιτροπή, τους Επιμελητές καθώς και όλους τους λογικά Ευρήματα και Πορίσματα» και τον πα- συντελεστές της έκδοσης για την άψογη συνερ- ρόντα τόμο των Πρακτικών του, συνιστά ένα γασία και τη μεγάλη χαρά που μας έδωσε η συμ- μικρό αντίδωρο για τις δικές της δωρεές στη με- πόρευση και η τελική ευδοκίμηση του εγχειρή- λέτη και έρευνα της ελληνικής αρχαιότητας –και ματος. την αγάπη που καλλιέργησε στους μαθητές της Σπάρτη, 1η Ιουνίου 2018 γι’ αυτές. Στον «έπαινο», όμως, «των σοφιστών» ας Γεωργία Γαλανοπούλου προστεθεί και η αναγνώριση των συμπατριωτών Πρόεδρος Δ.Σ. της τόσο για το ενδιαφέρον που επέδειξε για ποι- Νομικού Προσώπου Πολιτισμού κίλους τομείς της λακωνικής αρχαιότητας, όσο και Περιβάλλοντος και για την ουσιαστική και ολοπρόθυμη αρωγή Δήμου Σπάρτης PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 15 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΩΝ «ΟΜΟΙΩΝ της ΜΑΝΗΣ» Το Ινστιτούτο για την προβολή και ανάπτυξη H συμμετοχή μας στην συγκεκριμένη έκδοση της Μάνης «Όμοιοι της Μάνης» γεννήθηκε για αποτελεί ξεχωριστή τιμή καθώς η τιμώμενη κα- να προωθήσει ένα μοντέλο κοινωνικής δράσης, θηγήτρια κατάγεται από την Λακωνία και η πε- όπου το άτομο υποβάλλεται και εξυπηρετεί μια ριοχή αποτέλεσε αντικείμενο επιστημονικού εν- συλλογική λειτουργία και όλοι μαζί, ως λειτουρ- διαφέροντος για την ίδια προσωπικά, ενώ ο τόμος γία πλέον, υπερασπίζουμε τα δίκια και προβάλ- περιλαμβάνει ιδιαίτερη αναφορά στις συμβολές λουμε την ιδιαιτερότητα της Μάνης. της Λακωνίας στην τέχνη και την αρχαιολογία. Με ιδιαίτερη χαρά συμμετέχουμε στην έκ- Στεκόμαστε αρωγοί στην προσπάθεια μιας δοση των πρακτικών του Επιστημονικού Συμ- εξαιρετικής ομάδας ερευνητών με επικεφαλής την ποσίου που διενεργήθηκε στην Αθήνα, 19-21 κα Γεωργία Κοκκορού–Αλευρά να διαφυλάξουν Φεβρουαρίου 2016, προς τιμήν της Ομότιμης την πολιτιστική κληρονομιά για τις επόμενες γε- Καθηγήτριας του Εθνικού και Καποδιστριακού νεές και να αναδείξουν την μοναδικότητα των αρ- Πανεπιστημίου Αθηνών Γεωργίας Κοκκορού– χαιολογικών ευρημάτων σε κάθε μία από τις πε- Αλευρά. Το Ινστιτούτο διανύει το τρίτο έτος από ριοχές ενδιαφέροντος σε όλη την χώρα. την ίδρυσή του και μεταξύ των κύριων στόχων του είναι η προαγωγή της επιστημονικής γνώσης Αθήνα, 4 Φεβρουαρίου 2020 μέσω επιστημονικών μελετών και τεκμηριωμέ- νων ερευνητικών προσπαθειών αλλά και η διά- Ο Πρόεδρος του Ινστιτούτου δοση και ανάδειξη της ιστορίας, της αρχαιολο- «ΟΜΟΙΟΙ της ΜΑΝΗΣ» γίας και του εν γένει πολιτιστικού υποβάθρου της Μιχάλης Κουτσιλιέρης ευρύτερης περιοχής. Καθηγητής Ιατρικής Ε.Κ.Π.Α. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 18 18 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ  Κεραμική και ταφικά έθιμα από νεκροταφείο του αρχαίου δήμου της Όης (οικόπεδο Κ. Τούλα στο Κορωπί) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 από την Παναγιώτα Γαλιατσάτου  οὐδὲ κόρδαχ’ εἵλκυσεν: Ένας πρώιμος κλασικός κρατήρας στην Ταρκυνία και η σύγχρονή του αττική κωμική σκηνή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 από τον Νικόλαο Χαροκόπο ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ  Στοιχεία πολεοδομίας, χωροταξίας και αρχιτεκτονικής των αρχαίων ροδιακών ιερών (4ος-1ος αι. π.Χ.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 από την Δήμητρα–Μαρία Λάλα  Η Αιγίδα των Σελευκιδών στο Νότιο Τείχος της Ακροπόλεως (Με παράρτημα του Δ. Ταμπακόπουλου) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 από την Μαίρη Γκικάκη  Ανάγλυφες παραστάσεις γυναικείων κινημένων μορφών: με αφορμή ένα ανάγλυφο από την Αμφίπολη και τη βάση στο Μουσείο της Ακρόπολης αρ. 3363. . . . . . . . . . . . . 239 από τον Δημήτρη Δαμάσκο  Αγαλμάτια Αφροδίτης από τον χώρο του αρχαίου εργαστηρίου γλυπτικής της Πάρου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 από την Σοφία Δετοράτου  Ονόματα γυναικών σε ενσφράγιστες λαβές εμπορικών αμφορέων (With Appendix by Anno Hein) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 από την Βικτωρία Γεωργοπούλου  The Hunchback Reloaded. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 by Anastasia Meintani ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΡΩΜΑΪΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ  Η στήλη του κιθαρωδού στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 από τον Νικόλαο Πετρόχειλο  An Unpublished Portrait Head in the National Archaeological Museum of Athens and its Importance for Attic Herm Portraits . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 by Eleni Kalavria  Ερμαϊκή στήλη με απεικόνιση Ηρακλή από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο . . . . . . . 315 από τον Γεώργιο Μοστράτο  Ερμαϊκή στήλη ρωμαϊκών χρόνων από την ανασκαφή του Μετρό Αθηνών στο οικόπεδο Μακρυγιάννη. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 από την Βασιλική Χριστοπούλου PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 19 Περιεχόμενα 19  Μαρμάρινα ημίεργα σκεύη από τα απορρίμματα ενός νεοαττικού εργαστηρίου στις υπώρειες της Ακρόπολης της Αθήνας. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 από την Ειρήνη Πουπάκη  Επιτύμβιο άγαλμα νεαρού θλιμμένου ήρωα από τη Νότια Νεκρόπολη της Μυτιλήνης. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 από τον Γιάννη Κουρτζέλλη  Μαρμάρινη κεφαλή Διονύσου με στοιχεία εικονιστικού αγάλματος από τη Λάρισα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 από την Ιφιγένεια Λεβέντη  Ιματιοφόρος ανδριάντας νέου από την νεκρόπολη της Ρόδου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 από την Καλλιόπη Μπαϊράμη  Σκέψεις πάνω στην υπ’ αριθμόν 549 σαρκοφάγο του Βατικανού . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 από τον Νικόλαο Βαβλέκα  Fashion or Devotion? Roman Lamps with Images of Antinoos from Greece and Asia Minor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 425 by Dimitris Grigoropoulos  Πρότυπα πλαστικής στα ψηφιδωτά δάπεδα των αυτοκρατορικών χρόνων του ελλαδικού χώρου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 απὀ την Φωτεινή Κοκκίνη  Ο ψηφιδωτός διάκοσμος της Ρωμαϊκής Έπαυλης στην πόλη της Μυτιλήνης . . . . . . . . . 453 από την Θάλεια Κυριακοπούλου  «Νήσσων εἱερῶν ἀρξάμενος»: Προσωπογραφικές και άλλες παρατηρήσεις για μια υστερορωμαϊκή επιγραφή από την Κώρυκο της Κιλικίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 από τον Γεώργιο Δεληγιαννάκη ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ  Από την κλασική αρχαιολογία στη θεωρία της αρχαιολογικής επιστήμης: σε αναζήτηση κοινού τόπου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 από τον Χρήστο Μηλιώνη  Ἀπειροκαλίαι και βανδαλισμοί. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 από τον Αλέξη Ευσταθόπουλο ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ  Νέα προϊστορική θέση στην περιοχή Βρυσικά Ξηροκαμπίου. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 από τους Μαρία Τσούλη, Ανδριάνα Κώτση και Δημήτρη Βλαχάκο PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 20 20 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ  Νεότερα στοιχεία για τους λακωνικούς αρχαϊκούς ανάγλυφους πίθους . . . . . . . . . . . . . . 537 από τον Γεώργιο Τσιαγγούρη  Αγροτική εγκατάσταση στην Τόριζα Παλαιοπαναγιάς Λακωνίας . . . . . . . . . . . . . . . . . 551 από την Αφροδίτη Μαλτέζου  Νέες αγροτικές και οικιστικές εγκαταστάσεις αρχαϊκών, κλασικών και πρώιμων ελληνιστικών χρόνων στη Βόρεια Λακεδαίμονα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567 από τον Λεωνίδα Σουχλέρη  Νέο ανάγλυφο από τη Σπάρτη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 583 από την Ελένη Κουρίνου  Ευρήματα ιερού από σωστική ανασκαφή στη Σπάρτη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 589 από την Ελένη Ζαββού  Ομάδα αττικών σαρκοφάγων και επιφανή ταφικά μνημεία από την ευρύτερη περιοχή της Σπάρτης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 607 από την Μαρία Τσούλη  Αρχαία γλυπτά, αρχιτεκτονικά μέλη και λίθινα αγγεία από την ευρύτερη περιοχή τού Μυστρά . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 625 από τον Γιώργο Δουλφή ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΩ  The Prehistory of Kos, a Synthesis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 647 by Merkouris Georgiadis  Φοινικικές ενδείξεις στην Κω των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων . . . . . . . . . . . . . . 661 από τον Γεώργιο Μπουρογιάννη  Οι πρώιμες φάσεις του Ιερού του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα και η τοπική αρχαϊκή κεραμική . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 675 από την Μαρία Κουτσουμπού  Ρωμαϊκή Αλάσαρνα: ανιχνεύοντας λατρείες σε λύχνους από το ιερό του Απόλλωνα . . . . 689 από τον Νικόλα Δημάκη  Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στη μελέτη της προέλευσης του ρωμαϊκού επιτάφιου βωμού . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 703 από την Χρυσάνθη Τσούλη PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 21 ΠΡΟΛΟΓΟΣ O παρών τόμος αφιερώνεται στην καθηγήτριά φροντίζοντας επιμελώς για την κατάρτιση πολλών μας Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά μετά την αφυπηρέ- και ικανών νέων αρχαιολόγων, αφιερώνοντάς τους τησή της από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας χρόνο τον οποίο στερούσε από τον εαυτό της και του Πανεπιστημίου Αθηνών ως ένδειξη αγάπης και την οικογένειά της, και προσφέροντας τον εαυτό της τιμής και ως αντίδωρο για την διδακτική προσφορά ως παράδειγμα ηθικού και αφοσιωμένου ερευνητή. της προς εμάς, τους μαθητές της, η οποία για εκείνην Η οργανωτική επιτροπή απλώς διεκπεραίωσε υπήρξε πάντοτε πρώτιστο καθήκον. τις διαδικασίες για να διεξαχθεί το συμπόσιο και να Όταν αρχίσαμε να οργανώνουμε επιστημονικό ολοκληρωθεί ο τόμος. Οφείλονται, λοιπόν, πολλές συμπόσιο προς τιμήν της κας Κοκκορού-Αλευρά, ευχαριστίες σε πολλούς ανθρώπους. Καταρχάς, σκεφτήκαμε να προσκαλέσουμε όχι μόνον τους μα- στους παλαιούς και νέους φοιτητές της κυρίας θητές της, αλλά και τους φίλους της από την Ελλάδα Αλευρά, από τους οποίους, ανεξάρτητα από τον κα- και το εξωτερικό. Σύντομα, όμως, διαπιστώσαμε ότι θένα και από όλους μαζί ταυτόχρονα, γεννήθηκε η είναι τόσο πολλοί όλοι εκείνοι που θα ήθελαν να συμ- ιδέα του συμποσίου και του τόμου. Στο Γερμανικό μετάσχουν σε ένα τέτοιο συνέδριο, που θα έπρεπε Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και ιδιαίτερα στη Διευ- να διαρκέσει τουλάχιστον μία εβδομάδα! Γι’ αυτόν θύντρια καθηγ. κα Katja Sporn, για την φιλοξενία τον λόγο, αναγκαστήκαμε να περιορίσουμε αυτό το της δεύτερης και της τρίτης ημέρας του συμποσίου. συνέδριο μόνο στους μαθητές της. Στους νεότερους συναδέλφους, προπτυχιακούς και Διάφορες συγκυρίες επέτρεψαν να δημοσιευθούν μεταπτυχιακούς φοιτητές, Γιώργο Βαλσαμάκη, στον τόμο αυτό ορισμένες μόνο από τις συμβολές Μαρία Καζαντζίδη, Αινεία Καπουράνη, Ουρανία που ανακοινώθηκαν στο συμπόσιο που πραγματο- Κίσσα, Γωγώ Μαυροειδή, Νίκο Νικολόπουλο, Έφη ποιήθηκε από τις 19 έως τις 21 Φεβρουαρίου 2016 Ρηγάτου, Αλίνα Σακελλαροπούλου και Κέλυ Χρι- στην Αθήνα (Κεντρικό Κτήριο Πανεπιστημίου στοδούλου, για την οργανωτική υποστήριξη του Αθηνών και Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο). συμποσίου. Στους φίλους και συναδέλφους Ρένα Άλλες πάλι συγκυρίες προσέφεραν στον τόμο κεί- Πουπάκη, Νικόλα Δημάκη, Χρυσάνθη Τσούλη, μενα που δεν είχαν ανακοινωθεί στο συμπόσιο. Και, Ελένη Καλάβρια και Μιράντα Λάλα για την πολύ- βέβαια, δεν είναι λίγοι οι μαθητές της τιμώμενης πλευρη βοήθειά τους. Στους επίσης φίλους και συ- που, παρά τη θέλησή τους, δεν μπόρεσαν να συμμε- ναδέλφους συγγραφείς τού τόμου αυτού για την τάσχουν ούτε στο συμπόσιο ούτε τώρα στον τόμο. εμπιστοσύνη τους και για την υπομονή τους, χάρη Έτσι, λοιπόν, ο τόμος αυτός, αφιερωμένος σε έναν στις οποίες μπορέσαμε να ξεπεράσουμε τα αλλεπάλ- άνθρωπο που πρόσφερε πολλά σε πολλούς, μόνο ως ληλα προβλήματα που καθυστέρησαν την έκδοση. δείγμα ευγνωμοσύνης μπορεί να θεωρηθεί. Ελπί- Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στην Επιστη- ζουμε η προσπάθεια αυτή να γίνει ευμενώς δεκτή μονική επιτροπή του τόμου, στους φίλους, συναδέλ- από τη δασκάλα μας, από τους μαθητές της –συμ- φους της τιμώμενης, Χαράλαμπο Κριτζά, Παυλίνα μετέχοντες και μη–, από την επιστημονική κοινό- Καραναστάση, Ewdoksia Papuci-Wladyka, Πλά- τητα, την οποία τόσο πολύ πλούτισε η τιμώμενη, τωνα Πετρίδη και Στέλιο Κατάκη. Θα θέλαμε ξε- PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 22 22 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ χωριστά να αναφερθούμε στην ομ. καθηγ. κα Έλενα χάρη στην οποία δρομολογήθηκαν οι χορηγίες, την Walter-Καρύδη, η οποία στάθηκε ακούραστη συμ- οποία και ευχαριστούμε θερμά. Εγκάρδιες ευχαρι- παραστάτις και καθοδηγήτρια σε όλη την πορεία στίες οφείλουμε και στην κα Ευαγγελία Πάντου, προετοιμασίας του τόμου. Καθοριστική για την προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας άρτια δημοσίευση των κειμένων υπήρξε και η συμ- για την υποστήριξή της. βολή των ανώνυμων κριτών που τα επιμελήθηκαν, Η υπομονή και η επαγγελματικότητα του εκδο- σύμφωνα με τις προδιαγραφές του περιοδικού τικού οίκου Καρδαμίτσα, που δεν εφείσθη εξόδων, AURA. με τον οποίο, εξάλλου, η τιμώμενη συνδέεται με πο- Η έκδοση του τόμου θα ήταν αδύνατη χωρίς την λύχρονη συνεργασία και φιλία, καθώς και των συ- οικονομική αρωγή του Νομικού Προσώπου Πολι- νεργατών του, και ιδιαιτέρως του κ. Άλκη Δάνου, τισμού και Περιβάλλοντος του Δήμου Σπάρτης, το υπήρξε καθοριστική για το άρτιο αποτέλεσμα του Διοικητικό Συμβούλιο του οποίου ευχαριστούμε τόμου που κρατάτε. θερμά και ιδιαιτέρως την πρόεδρο κα Γεωργία Γα- Πολύ συχνά, στην ανασκαφή στην Καρδάμαι- λανοπούλου, καθώς και τους κ.κ. Βασίλη Γεωργιάδη να, η κυρία Αλευρά αναφέρει πόσο την συγκινεί η και Χαρά Γιαννακάκη για την συνεργασία κατά τις ιστορία δύο γιατρών, δασκάλου και μαθητή, όπως διαδικασίες. Καθοριστική υπήρξε επίσης, η οικονο- αποτυπώνεται σε δύο τιμητικές επιγραφές, μία για μική συμβολή που ενέκρινε το Διοικητικό Συμβού- τον καθένα, που αποφασίστηκε μάλιστα να στη- λιο του Ινστιτούτου για την προβολή και την ανά- θούν η μία δίπλα στην άλλη. Από αυτήν που αναφέ- πτυξη της Μάνης «Όμοιοι της Μάνης», και γι’ αυ- ρεται στον μαθητή και στην αφοσίωσή του προς τον τήν ευχαριστούμε τα μέλη του και ιδιαιτέρως τον δάσκαλό του (βλέπε σελ. 23) δανειζόμαστε κι εμείς πρόεδρό του, καθ. κ. Μιχάλη Κουτσιλιέρη, καθώς τον τίτλο του τόμου αυτού, καθώς η δασκάλα μας, και την γενική γραμματέα κα Κατερίνα Κουσουρή όπως κι εκείνος ο γιατρός-δάσκαλος Αντίπατρος, για τις συνεννοήσεις. προσπάθησε να μας καταστήσει μετόχους τᾶς κατὰ Ξεχωριστά πρέπει να αναφερθεί η συμβολή της τὰν τέχναν ἐμπειρίας. δρος Μαρίας Τσούλη, προϊσταμένης του Τμήματος Κώστας Κοπανιάς Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και Γιώργος Δουλφής Μουσείων της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας, PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 23 Επιγραφή IG XII 4, 109 23 ΕΠΙΓΡΑΦΗ IG XII 4, 109 (γύρω στο 150 π.Χ.) ἐπὶ μονάρχου Φιλίσκου, μηνὸς Πανάμου ὀγδᾶι Τη χρονιά που ήταν μόναρχος ο Φιλίσκος, στις 28 του μηνός Πα‐ ἐξ εἰκάδος, ναποῖαι εἶπαν Νίκαρχος Τεισία, Ἀρίσ‐ νάμου, οι ναοποιοί Νίκαρχος Τεισία, Αρίστων Χαρμύλου και Φι‐ των Χαρμύλου, Φιλωνίδας Διδυμάρχου· v ἐπειδὴ Ὀνά‐ λωνίδας Διδυμάρχου εισηγήθηκαν: επειδή ο ιατρός Ονάσαν‐ σανδρος Ὀνησίμου ἰατρὸς μαθὼν παρὰ Ἀντιπάτρωι δρος Ονησίμου, αφού έμαθε την ιατρική τέχνη κοντά στον Αν‐ 5 τῶι Διοσκουρίδα{ι} τὰν τέχναν, καθ’ ὃν ὁ διδάσκαλος τίπατρο Διοσκουρίδα, κατά το χρονικό διάστημα που ο δάσκα‐ αὐτοῦ καιρὸν ἐδαμοσίευε παρ’ ἁμεῖν, συνὼν ἐκείνω[ι] λός του υπηρετούσε ως δημόσιος γιατρός κοντά μας, όντας τάν τε ἀναστροφὰν ἐποιεῖτο ποτὶ πάντας ἄλυπον δίπλα του, φρόντιζε με την συμπεριφορά του να μη λυπεί κανέ‐ τοῖς τε ποτιδεηθεῖσι τῶν δαμοτᾶν ἀπαράκλητος πα‐ ναν, και σε όσους από τους δημότες τον χρειάζονταν, προσέ‐ ρείχετο τὰν ἀπὸ τᾶς τέχνας χρείαν· κατασταθεὶς φερε χωρίς ανταλλάγματα την τέχνη του· όταν δε ανέλαβε υπη‐ 10 δὲ καὶ ὑπηρέτας ἐφ’ ἕτη καὶ πλείονα ἀπόδειξιν ἐποι‐ ρεσία, για χρόνια απέδειξε ακόμη περισσότερο και την εμπειρία ήσατο πολλῶι μᾶλλον τᾶς τε κατὰ τὰν τέχναν του στην ιατρική τέχνη και τον ορθό βίο του, χωρίς να υπολογίζει ἐμπειρίας καὶ τᾶς κατὰ τὸν βίον εὐταξίας, οὔτε κα‐ ούτε ταλαιπωρίες ούτε κανένα κόστος, εξαιτίας των οποίων θα κοπαθίαν οὔτε δαπάναν οὐδεμίαν ὑφορώμενος, ἐ‐ μπορούσε ίσως να λείψει κάτι αναγκαίο για την υγεία των πο‐ ξ ὧν ἤμελλέν τι τῶν συμφερόντων τοῖς δαμόταις ἐλ‐ λιτών· όταν δε τοποθετήθηκε και ο δάσκαλός του στην ιατρική 15 λείψειν· ταγέντος δὲ καὶ τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ ἐπὶ τὸ κα‐ υπηρεσία τής πόλης της Κω, ο Ονάσανδρος, αφού θεώρησε ότι τὰ πόλιν ἔργον Ὀνάσανδρος κρίνας καὶ αὐτὸς συνλειτουρ‐ όφειλε και ο ίδιος να υπηρετεί μαζί με αυτόν που εξαρχής τον γεῖν πρᾶτον τῶι διδάξαντι, ὑπηρετῶν ἐκείνωι, καὶ πολ‐ δίδαξε βοηθώντας τον, και όταν πολλοί από τους δημότες τον λῶν ἐπιδεηθέντων αὐτοῦ τῶν δαμοτᾶν διὰ τὸ πρότε‐ παρακαλούσαν, επειδή ήδη γνώριζαν γι’ αυτόν και την ιατρική ρον ἐπεγνώκεν τὰν ὑπάρχουσαν περὶ αὐτὸν κατά τε τὰν του εμπειρία και την καθημερινή συμπεριφορά του, ήταν δια‐ 20 τέχναν ἐμπειρίαν καὶ τὰν κατὰ τὸν βίον ἀναστροφὰν πᾶ‐ θέσιμος και πρόθυμος σε όλους, βοηθώντας και συμβάλλοντας, σιν ἐκτενῆ καὶ πρόθυμον ἑαυτὸν παρείχετο βοαθῶν καὶ όσο εξαρτιόταν από τον ίδιο, στην σωτηρία τους, όπως μάλιστα παραίτιος γινόμενος ὅσον ἐφ’ ἑαυτῷ τᾶς σωτηρίας, καθότι μάλιστα αὐτοὶ τοὶ ποτιδεηθέντες αὐτοῦ ἐπεγνώκαντι· επιβεβαιώνουν αυτοί οι ίδιοι που προσέφυγαν σ’ αυτόν παρα‐ κρίνας δὲ καὶ καθ’ ἑαυτὸν ἀνοῖξαι ἰατρεῖον καὶ ἰδιωτεύεν κα‐ καλώντας τον· όταν δε αποφάσισε να ανοίξει το προσωπικό του 25 τὰ πόλιν καί τινων τῶν χρωμένων αὐτῶι συντάξεις φερόν‐ ιατρείο και να ιδιωτεύει στην πόλη και κάποιοι από αυτούς που των ὅμως παρ’ οὐθενὸς τῶν δαμοτᾶν, ὅσοι ποτιδεδέηνται τον χρειάζονταν του προσέφεραν αμοιβή, ο Ονάσανδρος ποτέ αὐτοῦ χάριν τᾶς κατὰ τὰν ἰατρικὰν τέχναν ἐμπειρίας δεν έλαβε χρήματα ή άλλη αμοιβή από οποιονδήποτε από τους οὔτε μισθὸν πέπρακται οὔτε σύνταξιν ὑπομεμένει‐ δημότες, από όσους τον χρειάστηκαν χάρη της εμπειρίας του κεν λαμβάνειν καίτοι γ’ ἱκανὸν δυνάμενος ἀπὸ τῶν στην ιατρική τέχνη, αν και θα μπορούσε να έχει αποκτήσει ση‐ 30 τοιούτων περιποιήσασθαι διάφορον διὰ τὸ πολλὸς μαντική περιουσία από τέτοιες περιπτώσεις, καθώς πολλοί από τῶν χρωμένων αὐτῶι τῶν δαμοτᾶν καὶ ἐν ἀρρωστί‐ τους δημότες που τον χρειάζονταν, και αρρώστησαν επικίνδυνα αις ἐπισφαλέσι γεγόνεν καὶ ἐν θεραπεύμασιν παρα‐ και θεραπεύτηκαν από περίεργες ασθένειες, αλλά πάντα βάζον‐ δόξοις, ἀλλ’ ἀεί ποκα τιθέμενος ἐν ἐλάσσονι τὸ ἴδιον τας σε δεύτερη μοίρα το προσωπικό του συμφέρον, σε όλους λυσιτελὲς πᾶσιν ἐκτενῆ καὶ πρόθυμον παρέσχηται προσέφερε πρόθυμα τη βοήθειά, και στον υπόλοιπο βίο του 35 αὑτὸν βοαθὸν ἔν τε τῶι λοιπῶι βίωι ἄλυπον ἑαυ‐ κρατήθηκε μακριά από δυσάρεστες συμπεριφορές προς οποιον‐ τὸν τετήρηκεν ποτὶ πάντας καὶ ἄ<ξ>ιον οὐ μόνον δήποτε και φάνηκε αντάξιος όχι μόνο του επάγγελματός του [τ]οῦ ἐπιταδεύματος ἀλλὰ καὶ τᾶς ποτὶ τὸς δαμό‐ αλλά και της μέριμνας προς τους πολίτες· προκειμένου, λοιπόν, [τα]ς εὐνοίας· ὅπως οὖν καὶ τοὶ δαμόται φαίνωνται και οι δημότες να δείξουν ότι δεν τιμούν μόνον από τους πολίτες μηθὲ̣ μόνον τῶν πολιτᾶν τὸς ἀγαθὸς καὶ εὐν<ο>ϊκῶς δι‐ τους αγαθούς και αυτούς που φέρονται ευνοϊκά προς αυτούς 40 ακειμένος ποθ’ αὑτὸς τιμῶντες, ἀλλὰ καὶ τῶν παροί‐ αλλά και αυτούς από τους παροίκους που συμπεριφέρονται με κων τὸς ἐκτενῶς καὶ φιλοτίμως ἐμ παντὶ καιρῶι ποτὶ καλή διάθεση και φιλοτιμία σε κάθε περίσταση στο λαό, και τὸ πλῆθος ποτιφερομένος Ὀνάσανδρός τε τιμα‐ προκειμένου ο Ονάσανδρος, αφού τιμηθεί επαξίως, να διαθέτει θεὶς ταῖς καταξίαις τιμαῖς πολὺ προθυμότερον ἑα̣[υ]‐ τον εαυτό του με ακόμα περισσότερη προθυμία στους δημότες· τὸν παρέχηται ἐς τὸς δαμότας, vac. ἀγαθᾶι τύχαι, δεδό‐ με αγαθή τύχη, αποφασίστηκε από τον δήμο των Αλασαρνιτών 45 χθαι τῶι δάμωι τῶι Ἁλασαρνιτᾶν ἐπαινῆσθαι Ὀνάσα[ν]‐ να επαινεθεί ο Ονάσανδρος Ονησίμου, ιατρός, και για την στάση δρον Ὀνησίμου ἰατρὸν ἐπί τε τᾶι αἱρέσει ἇι ἔχει ποτὶ πά[ν]‐ τας τὸς δαμότας καὶ κατὰ τὰν ἰατρικὰν τέχναν ἐμ‐ την οποία έχει προς όλους τους δημότες και για την εμπειρία πειρίαι, ἦμεν δὲ αὐτῶι καὶ μετουσία<ν> πάντων τῶν ἱερῶν του στην ιατρική τέχνη, να επιτρέπεται δε σε αυτόν και η συμ‐ ὧν μέτεστι καὶ τοῖς δαμόταις, τοὶ δὲ ναποῖαι τελεσάντω μετοχή σε όλα τα ιερά στα οποία επιτρέπεται συμμετοχή στους 50 ἔς τε τὰν στάλαν καὶ τὰν ἀναγραφὰν ἀπὸ τῶν ὑπαρχόντων δημότες, οι δε ναοποιοί να πραγματοποιήσουν την ανίδρυση τοῖς θεοῖς χρημάτων καὶ ἀναθέντωσαν ἐς τὸ ἱερὸν τοῦ της στήλης και την χάραξη της επιγραφής στην στήλη με χρή‐ Ἀπόλλωνος παρὰ τὰν στάλαν τὰν Ἀντιπάτρου τοῦ διδασ‐ ματα από αυτά που έχουν οι θεοί και να την στήσουν στο ιερό κάλου αὐτοῦ. ψᾶφοι ταὶ κυροῦσαι τὰν γνώμαν τῶν ναποιᾶν τού Απόλλωνα, δίπλα στην στήλη τού Αντιπάτρου, του δασκά‐ στερεαί· διακόσιαι τεσσαράκοντα ὀκτώ, ἐναντία· λου του. Ψήφοι θετικές που κυρώνουν την πρόταση των ναο‐ 55 οὐδεμία. ποιών· διακόσιες σαράντα οκτώ. Αντίθετες· καμία. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 24 ΕΡΓΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Η Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά γεννήθηκε στον κτησε δύο κόρες, την Ελένη και την Ασπασία. Πειραιά αλλά μεγάλωσε στο Ξηροκάμπι Λακωνίας Η κα Αλευρά επέστρεψε στην Ελλάδα μετά την και είναι ένα από τα τρία παιδιά του Κλεομένη Κοκ- ολοκλήρωση των σπουδών της και την πτώση της κορού και της Ασπασίας Διβέρη-Κοκκορού, βιβλιο- δικτατορίας. Αρχικά μελέτησε ανασκαφικό υλικό πώλη και δασκάλας, αντίστοιχα. Στα γυμνασιακά από το ιερό του Απόλλωνα Μαλεάτα στην Επί- της χρόνια μετακόμισαν στον Πειραιά, όπου τελεί- δαυρο ως υπότροφος του Εθνικού Ιδρύματος Ερευ- ωσε το γυμνάσιο και πέρασε με εξαιρετική επιτυχία νών υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Β. Λαμπρι- στις εισαγωγικές εξετάσεις της Φιλοσοφικής Σχο- νουδάκη. Το 1980 και μετά από επιτυχή συμμετοχή λής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 1962 έως σε γραπτό διαγωνισμό του Υπουργείου Πολιτισμού, και το 1967 σπούδασε στο Ιστορικό και Αρχαιολο- διορίστηκε επιμελήτρια Αρχαιοτήτων της Αρχαιο- γικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπι- λογικής Υπηρεσίας με έδρα την Θήβα και λίγο αρ- στημίου Αθηνών με υποτροφία του Ιδρύματος Κρα- γότερα, το ίδιο έτος, εξελέγη Επιμελήτρια του Τμή- τικών Υποτροφιών και με καθηγητές τους Ν. Κον- ματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστη- τολέoντα, Σπ. Μαρινάτο, Ν. Τωμαδάκη, Δ. Ζακυ- μίου Αθηνών. Επί τριάντα δύο χρόνια, από το 1980 θηνό και πολλούς άλλους. Αν και η αρχική της επι- έως και το 2012, υπηρέτησε με ήθος και αυταπάρ- θυμία ήταν να ασχοληθεί με την Ιστορία της Τέχνης, νηση το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως Λέκτορας, Επί- την κέρδισε η Αρχαιολογία. Με βάση τις επιδόσεις κουρη, Αναπληρώτρια και Τακτική Καθηγήτρια του της στα αρχαιολογικά προ πάντων μαθήματα επι- Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας. λέχθηκε από τον καθηγητή Νικόλαο Κοντολέοντα Κατά την διάρκεια της σταδιοδρομίας της τιμή- για να συμμετάσχει στην ανασκαφή στην Γρόττα θηκε με πολλές υποτροφίες και διακρίσεις από τα της Νάξου. Μάλλον από τότε δρομολογήθηκε η ιδι- Γερμανικά Αρχαιολογικά Ινστιτούτα του Βερολίνου αίτερη επιστημονική της κλίση στη μελέτη της αρ- και της Ρώμης, το Ίδρυμα Fulbright για πραγμα- χαϊκής πλαστικής και των αρχαίων λατομείων του τοποίηση κύκλου διαλέξεων σε πανεπιστήμια της νησιού. Μετά την αποφοίτησή της από την Φιλο- Αμερικής, καθώς και το Center for Hellenic Stud- σοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών επιλέ- ies στο Princeton. Εξελέγη τακτικό μέλος της Ελ- γεται ως υπότροφος του Deutscher Akademischer ληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας και της ASMO- Austausch Dienst (DAAD, Γερμανική Υπηρεσία SIA, αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαι- Ανταλλαγών) για να συνεχίσει τις σπουδές της σε ολογικού Ινστιτούτου, μέλος του American Insti- μεταπτυχιακό επίπεδο στο Ludwig-Maximilians tute of Archaeology, μέλος της εκδoτικής επιτρο- Universität του Μονάχου, όπου και εκπόνησε την πής Studies in Ancient Art and Civilization του διδακτορική διατριβή της με τίτλο «Archaische Πανεπιστημίου της Κρακοβίας, καθώς και μέλος Naxische Plastik» με επόπτη καθηγητή τον E. της επιστημονικής επιτροπής του αρχαιολογικού Homann-Wedeking. Καθηγητές της εκεί ήταν επί- περιοδικού του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολο- σης οι D. Ohly, I. Scheibler, H. Bengtson και άλ- γίας του Πανεπιστημίου Αθηνών AURA. λοι. Στο Μόναχο γνωρίστηκε με τον μετέπειτα Στο Πανεπιστήμιo Αθηνών εξελέγη σε σημαν- σύζυγό της Γιάννη Αλευρά, μαζί με τον οποίο απέ- τικές διοικητικές θέσεις: PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 25 Εργοβιογραφία Γεωργίας Κοκκορού–Αλευρά 25 • Από το 1995 έως το 1997 υπηρέτησε ως η πρώ- την έρευνα, αλλά και δημιούργησαν θέσεις εργασίας τη γυναίκα Διευθύντρια του Τομέα Αρχαιολο- για αποφοίτους του Τμήματος και νέους ερευνητές. γίας και Ιστορίας της Τέχνης. Επί της θητείας Από το 2001 έως το 2004 διετέλεσε υπεύθυνη του της διοργανώθηκε μεταξύ άλλων και η πρώτη ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ για την «Αναμόρφωση Μεταπτυχια- Διημερίδα για το ερευνητικό έργο του Τομέα Αρ- κού Προγράμματος Σπουδών Τμήματος Ιστορίας χαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, η οποία και και Αρχαιολογίας» και από το 2010 έως το 2012 έγινε έκτοτε θεσμός του Τομέα. Αποσκοπώντας του «Προγράμματος Πρακτικής Άσκησης Φοιτη- στον εκσυγχρονισμό του γνωστικού φάσματος τών». Διεκδίκησε επίσης και διαχειρίστηκε ως επι- του Τομέα εισηγήθηκε τη διεύρυνσή του με νέα, στημονική υπεύθυνη τρία μεγάλα ευρωπαϊκά ερευ- πλησιέστερα στο σύγχρονο διεθνές πνεύμα γνω- νητικά προγράμματα: α) στο πλαίσιο του προγράμ- στικά αντικείμενα που απουσίαζαν από τις μέχρι ματος «ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ» την μελέτη των ανασκα- τότε προσφερόμενες παραδόσεις και σεμινάρια. φικών ευρημάτων της αρχαίας Αλάσαρνας και των • Από το 2001 έως και το 2007 ως Διευθύντρια αρχαίων ελληνικών λατομείων, β) στο πλαίσιο του του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών προγράμματος «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ» την επιφα- του Τμήματος συνέβαλε στην αναμόρφωση του νειακή έρευνα του αρχαίου δήμου των Αλασαρνιτών Προγράμματος στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού στην Κω, και γ) στο πλαίσιο του Πρόγραμματος Προγράμματος ΕΠΕΑΕΚ. αριστείας «ΘΑΛΗΣ» την δημοσίευση των ανα- • Από το 2007 έως και το 2009 υπηρέτησε ως η σκαφικών ευρημάτων με τίτλο: «Ιερό Απόλλωνος πρώτη γυναίκα Πρόεδρος του Τμήματος Ιστο- –Παλαιοχριστιανισμός Οικισμός στην Αλάσαρνα ρίας και Αρχαιολογίας και κατά την θητεία της της Κω». Μόνο σε αυτό το τελευταίο πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε η πρώτη αξιολόγηση του συνεργάστηκαν συνολικά 55 ερευνητές. Υπήρξε, Τμήματος. επίσης, υπεύθυνη του ευρωπαϊκού προγράμματος • Από το 2001 έως και την αφυπηρέτησή της διε- «Marie Curie» για την μελέτη του φαινομένου του τέλεσε υπεύθυνη της Συλλογής Πετρωμάτων, θανάτου στον αρχαιοελληνικό versus νεοελλληνικό Ορυκτών και Μεταλλευμάτων του Αρχαιολογι- κόσμο από την δρα Ε. Haaland με θέμα «Greek κού Μουσείου του Τμήματος, μία συλλογή που Women and Death: ancient and modern». η ίδια οργάνωσε. Η κα Αλευρά συμμετείχε σε πολλές ανασκαφές, • Υπηρετώντας την αντίληψή της για διεύρυνση στη Νάξο, την αρχαία Ολυμπία,την Επίδαυρο και των διεθνών επαφών του ελληνικού πανεπιστη- την Θήβα, όπου εργάστηκε επί μία διετία περίπου μίου υπήρξε από τους πρωτεργάτες για την κα- ως έκτακτη αρχαιολόγος στο εκεί Αρχαιολογικό θιέρωση του ευρωπαϊκού προγράμματος Era- Μουσείο. Από το 1985 μέχρι και σήμερα είναι συν- smus. Μέχρι την αφυπηρέτησή της συντόνισε διευθύντρια της συστηματικής πανεπιστημιακής με επιτυχία ανταλλαγές φοιτητών μεταξύ του ανασκαφής στο Ιερό του Απόλλωνα και στον Πρώι- Πανεπιστημίου Αθηνών και πολλών γερμανι- μο Βυζαντινό Οικισμό στην Καρδάμαινα (αρχαία κών, ιταλικών, πολωνικών και σουηδικών πανε- Αλάσαρνα) της Κω, από κοινού με τις καθηγήτριες πιστημίων, ενώ επόπτευσε επίσης τις σπουδές Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσο- πολλών αλλοδαπών ερευνητών εκτός Ευρώπης, γλου. Αυτή η συστηματική πανεπιστημιακή ανα- υποτρόφων του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας σκαφή με την 35ετή μέχρι στιγμής διάρκεια, έφερε και άλλων ιδρυμάτων. στο φως ένα πολύ σημαντικό ιερό της Κω, το οποίο Πέρα όμως από αυτά, η κα Αλευρά έφερε στο λειτουργούσε από τα γεωμετρικά έως και τα ρωμαϊ- Πανεπιστήμιο μία σειρά από ευρωπαϊκά προγράμ- κά χρόνια, και έναν πρώιμο βυζαντινό οικισμό που ματα, τα οποία προσέφεραν πολύτιμους πόρους για το διαδέχτηκε στον ίδιο χώρο με διάρκεια ζωής μέχρι PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 26 26 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ τον 7ο αι. μ.Χ. και απέδωσε πλήθος σπουδαίων ευ- καθηγητές ελληνικών και ξένων πανεπιστημίων, ως ρημάτων. Από το 2003 έως και το 2006 διηύθυνε λειτουργοί της Αρχαιολογικής υπηρεσίας, ως εκπαι- την επιφανειακή έρευνα στον αρχαίο δήμο των Αλα- δευτικοί και ως ανεξάρτητοι ερευνητές. σαρνιτών στην Καρδάμαινα της Κω. Από το 2002 Εξίσου εντυπωσιακό είναι το επιστημονικό της έως και το 2013 διηύθυνε την έρευνα πεδίου για το έργο ως προς τον αριθμό και την ποιότητα των δη- «Corpus των αρχαίων ελληνικών λατομείων» στο μοσιεύσεων αλλά και την μεγάλη θεματική ποικιλία πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «ΚΑΠΟ- του. Προσέφερε επίσης συνολικά 53 ανακοινώσεις ΔΙΣΤΡΙΑΣ». Από την έρευνα της ερευνητικής σε διεθνή και τοπικά συνέδρια, καθώς και 40 διαλέ- ομάδας που συντόνιζε προέκυψε ο πρώτος πλήρης ξεις σε μεγάλα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα και συστηματικός κατάλογος αρχαίων λατομείων της Ευρώπης και της Αμερικής. Επίσης, συνέγραψε της Ελλάδας. Στις ανασκαφές και τα ερευνητικά της 4 τεύχη πανεπιστημιακών σημειώσεων, καθώς και, προγράμματα εκπαιδεύτηκε πλήθος φοιτητών. Υπο- σε συνεργασία με εκπαιδευτικούς, δύο σχολικά βι- λογίζεται ότι μόνο στην πανεπιστημιακή ανασκαφή βλία. Τέλος, συνεργάστηκε σε διάφορα αρχαιολο- της Καρδάμαινας έχουν συμμετάσει περισσότεροι γικά ντοκιμαντέρ της κρατικής και της ιδιωτικής από 1500 φοιτητές. τηλεόρασης. Για εμάς τους μαθητές της όμως η πιο σημαντική Οι μονογραφίες της αποτελούν σημεία αναφο- δραστηριότητά της ήταν το διδακτικό της έργο. ράς στην διεθνή έρευνα. Κατ' αρχάς η διδακτορική Όλοι μας θυμόμαστε τα μαθήματά της, που γίνον- της διατριβή «Archaische Naxische Plastik», που ταν πάντοτε με τρόπο εύληπτο, κριτικό και ελκυ- δημοσιεύτηκε το 1975 στο Μόναχο, υπήρξε η βάση στικό με πλούσιο εποπτικό υλικό και επιπλέον συν- μίας νέας μονογραφίας με τίτλο «Archaische Nax- οδεύονταν από εκπαιδευτικές επισκέψεις σε μουσεία ische Bildhauerei», που προήλθε από την διατριβή και αρχαιολογικούς χώρους. Θυμόμαστε επίσης τον αλλά εμπλουτίστηκε με νέα στοιχεία, σκέψεις και χρόνο που τόσο γενναιόδωρα αφιέρωνε σε όλους βιβλιογραφία και δημοσιεύτηκε στην σειρά Antike μας, τις συζητήσεις σχετικά με τα προβλήματα της Plastik το 1995. Τα δύο αυτά έργα αποτελούν την έρευνάς μας, παρασύροντάς μας στο μεράκι που έχει απαραίτητη αφετηρία για κάθε ερευνητή που και η ίδια για την αρχαιότητα και αντιμετωπίζοντάς μας σήμερα ακόμη θέλει να μελετήσει την αρχαϊκή να- πάντα με κατανόηση καθώς κάναμε τα πρώτα βή- ξιακή και κυκλαδική πλαστική. Το βιβλίο της «Η ματα στην έρευνα που αυτή υπηρετούσε, διδάσκον- Τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας», το οποίο εκδόθηκε τάς μας με το παράδειγμά της, την τιμιότητα απέ- τρεις φορές από το 1990 έως το 1995 και ανατυπώ- ναντι στο αντικείμενο της έρευνας και απέναντι θηκε πολλές φορές, τελευταία το 2019 πλήρως ανα- στους συναδέλφους. Η επιστημονική της κατάρ- δομημένο και με προσθήκες, εξακολουθεί να προσ- τιση, το διεθνές της κύρος, καθώς και η ζεστή της φέρεται ως σύγγραμμα στους φοιτητές πολλών ελ- ευγένεια, η ανθρωπιά και η ευρυμάθειά της, προσήλ- ληνικών πανεπιστημίων. Το εγχειρίδιο αυτό, το πρώ- κυσαν πολλούς φοιτητές σε αυτήν. Από το 1990 έως το στα ελληνικά μετά το κλασικό βιβλίο του Χρ. και σήμερα παρακολούθησε δεκάδες διδακτορικών Τσούντα με τίτλο «Τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας» διατριβών, 26 από τις οποίες ως κύρια επόπτρια και το 1925, προσφέρει ουσιαστική, συνοπτική, επο- δύο σε συνεπίβλεψη με πανεπιστήμια της Γερμα- πτική και έγκυρη εισαγωγή στη συνολική σπουδή νίας, ενώ συμμετείχε επιπλέον σε κρίσεις διατριβών της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Στο βιβλίο της «Αρ- σε πανεπιστήμια της Γερμανίας και της Γαλλίας. χαία Αλάσαρνα Ι. Οι Επιγραφές», το οποίο εκδό- Τέλος, υπήρξε κύρια επόπτρια μεγάλου αριθμού με- θηκε το 2004, δημοσιεύονται όλες οι επιγραφές ταπτυχιακών διπλωματικών εργασιών. Πολλοί από αυτού του τόσο σημαντικού ιερού της Κω με τρόπο αυτούς τους μαθητές της διακρίνονται σήμερα ως αναλυτικό και εμπεριστατωμένο, προσφέροντας νέα PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 27 Εργοβιογραφία Γεωργίας Κοκκορού–Αλευρά 27 στοιχεία για την ιστορία της αρχαίας Αλάσαρνας φόρων κέντρων και τοπικών εργαστηρίων, σχετικά και της Κω. Δημοσίευσε, επίσης, από κοινού με τις με τα γλυπτά και κοροπλαστικά ευρήματα των ελ- καθηγήτριες Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιω- ληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων από το ιερό του τίδη-Κεσίσογλου, έναν επιστημονικό και εύληπτο Απόλλωνα στην Αλάσαρνα και τον αρχαίο δήμο οδηγό για τους επισκέπτες του αρχαιολογικού χώ- των Αλασαρνιτών, με τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, ρου της Καρδάμαινας στα ελληνικά και στα αγ- τα ανασκαφικά δεδομένα, τις επιγραφές, την μικρο- γλικά. Σε συνεργασία με μαθητές της και άλλους τεχνία και άλλα ευρήματα της ανασκαφής και της ερευνητές, συνέγραψε το μοναδικό μέχρι σήμερα επιφανειακής έρευνας στην Καρδάμαινα. Ένα ση- στο είδος του εγχειρίδιο «Αρχαία Ελληνικά Λατο- μαντικό μέρος των ερευνών και δημοσιεύσεών της μεία», το οποίο εκδόθηκε από το Πολιτιστικό Ίδρυ- αποτελούν επίσης γλυπτά και αρχιτεκτονικά μέλη μα της Τράπεζας Πειραιώς, καθώς και το ογκώδες όλων των εποχών - από τους αρχαϊκούς έως και τους βιβλίο με τίτλο «Corpus Αρχαίων Λατομείων. Λα- ρωμαϊκούς χρόνους - από την Λακωνία, την ιδιαί- τομεία του ελλαδικού χώρου από τους προϊστορικούς τερη πατρίδα της, και τέλος η πρωτοποριακή έρευνα έως τους μεσαιωνικούς χρόνους», το οποίο αποτελεί και μελέτη για τα αρχαία λατομεία στον ελλαδικό τον πρώτο συστηματικό κατάλογο λατομείων της χώρο. Οι κατευθύνσεις της έρευνάς της αφορούν Ελλάδας. Επιμελήθηκε επίσης την έκδοση πρακτι- τόσο τον προσδιορισμό με στυλιστικά και εικονο- κών συνεδρίων: γραφικά-τυπολογικά κριτήρια του τόπου προέλευ- • «Ιστορία – Τέχνη – Αρχαιολογία της Κω» σης των μνημείων και της εξέλιξης της καλλιτε- (2001), από κοινού με τις καθηγήτριες Ά. Λαι- χνικής παραγωγής αυτών των περιοχών όσο και ερ- μού και Ε. Σημαντώνη-Μπουρνιά. μηνευτικές-κοινωνικοπολιτικές προσεγγίσεις των • «Μέθοδοι Προσέγγισης και Έρευνας της Αρχαίας διαφόρων κέντρων γλυπτικής και αρχιτεκτονικής Ελληνικής και Ρωμαϊκής Γλυπτικής» (2007), σε δια μέσου της ανάλυσης και ενδελεχούς μελέτης των συνεργασία με τον αναπληρωτή καθηγητή Κ. μνημείων, ενώ δεν απουσιάζουν και οι θεωρητικές Κοπανιά. μεθοδολογικές συμβολές. Η ακρίβεια των περιγρα- • «Νέα ευρήματα Αρχαϊκής Πλαστικής από Ελλη- φών, ο καθορισμός του ιδιαίτερου χαρακτήρα και νικά Ιερά και Νεκροπόλεις» (2007), από κοινού της εποχής δημιουργίας των μνημείων μέσω αυστη- με τον διευθυντή του Γερμανικού Αρχαιολογικού ρών επιστημονικών κριτηρίων και μεθοδικής ανά- Ινστιτούτου καθηγητή W.- D. Niemeier. λυσης ήταν σταθερό ζητούμενο της έρευνάς της. • Υπό έκδοση είναι ακόμη δέκα συλλογικοί τόμοι, Είναι δύσκολο να παρουσιάσει κανείς πλήρως το όπου δημοσιεύονται ευρήματα από την Πανεπι- πολυσχιδές επιστημονικό έργο, την διοικητική δρα- στημιακή Ανασκαφή στην Καρδάμαινα (αρχαία στηριότητα και το διδακτικό έργο της κας Αλευρά Αλάσαρνα) της Κω, στο πλαίσιο του ερευνητι- μέσα σε ένα σύντομο κείμενο. Όχι μόνο είναι πολλές κού προγράμματος «ΘΑΛΗΣ». οι ετεροαναφορές στο έργο της, αλλά και ο αριθμός Εκτός όλων αυτών, η κα Αλευρά συνέγραψε ως των μαθητών της είναι μεγάλος. τώρα περισσότερα από 100 επιστημονικά άρθρα με Κώστας Κοπανιάς θέματα κυρίως γύρω από την αρχαϊκή γλυπτική δια- Ειρήνη Πουπάκη PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 28 ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΩΝ (έως το 2019) Μονογραφίες – Βιβλία – Αρχαιολογικοί Οδηγοί 1) Archaische Naxische Plastik (Διδακτ. διατρ., Μόναχο 1975). 2) Η Τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας. Σύντομη Ιστορία 1050-50 π.Χ. (1η έκδ. 1990, 3η εκδ. 1995, νέα έκ- δοση 2019). 3) Archaische Naxische Bildhauerei, Antike Plastik 24, 1993 (1995) 37-138. 4) Αρχαία Αλάσαρνα Ι. Οι Επιγραφές (Αθήνα 2004). 5) Kardamaina (Ancient Halasarna) on the Island of Kos. A Guide (Αθήνα 2006, συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 6) Ιστορία Α΄ Γυμνασίου. Βιβλίο για τον μαθητή (Αθήνα 2006, συνεργασία με Θ. Κατσουλάκο και Β. Σκουλάτο). 7) Ιστορία Α΄ Γυμνασίου. Βιβλίο για τον καθηγητή (Αθήνα 2006, συνεργασία με Θ. Κατσουλάκο και Β. Σκουλάτο). 8) Καρδάμαινα. Αρχαία Αλάσαρνα. Οδηγός (πρβλ. αρ. 16, Athens 2010, συνεργασία με Σ. Καλοπίση- Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 9) Αρχαία Ελληνικά Λατομεία (Αθήνα 2010, συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη και Α. Ευσταθόπουλο). 10) Corpus Αρχαίων Λατομείων. Λατομεία του ελλαδικού χώρου από τους προϊστορικούς έως τους μεσαι- ωνικούς χρόνους (Αθήνα 2014, συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο και Α. Χατζηκων- σταντίνου). Επιμέλεια επιστημονικών τόμων/εκδόσεων 11) Ν. Λερίου – Μ. Τσούλη, Η Κύπρος από τους Αρχαϊκούς έως και τους Ρωμαϊκούς Χρόνους, στο: Ιστορία και Πολιτισμός της Κύπρου. Από τους Προϊστορικούς Χρόνους μέχρι και σήμερα. Ηλεκτρονικό βιβλίο του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, 1998 (καθοδήγηση και εποπτεία). 12) Ιστορία – Τέχνη – Αρχαιολογία της Κω (Αθήνα 2001, συνεργασία με Α. Λαιμού και Ε. Σημαντώνη- Μπουρνιά). 13) Μέθοδοι Προσέγγισης και Έρευνας της Αρχαίας Ελληνικής και Ρωμαϊκής Γλυπτικής (Αθήνα 2007, συνεργασία με Κ. Κοπανιά). 14) Ειρ. Πουπάκη, Λίθινα Αγγεία, Χειρόμυλοι και Άλλα Τέχνεργα από το Ιερό του Απόλλωνα και τον πα- λαιοχριστιανικό οικισμό στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω (Αθήνα 2011). 15) Νέα ευρήματα Αρχαϊκής Πλαστικής από Ελληνικά Ιερά και Νεκροπόλεις, Πρακτικά Διεθνούς Συμ- ποσίου, Αθήνα, 2-3 Νοεμβρίου 2007, Athenaia 3 (München 2012, συνεργασία με H.-D. Nie- meier). 16) Γλυπτική-Λιθοτεχνία-Επιγραφές από το ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου/Πυθαέως και τον πρώιμο βυ- ζαντινό οικισμό, Aλάσαρνα VI (Αθήνα 2017). PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 29 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 29 17) Αρχαία Αλάσαρνα της Κω. Όψεις της ιστορικής διαδρομής ενός αρχαίου δήμου από την προϊστορική έως και την πρώιμη βυζαντινή περίοδο, Πρακτικά Διημερίδας, Κως, 21-22 Οκτωβρίου 2017 (υπό έκδοση, συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 18) Ο αρχαίος Δήμος των Αλασαρνιτών στην Κω. Αποτελέσματα της Συστηματικής Επιφανειακής Έρευ- νας 2003-2006 (υπό έκδοση, συνεργασία με Κ. Κοπανιά). 19) Επιμέλεια των τόμων Aλάσαρνα III-V, VII, ΙΧ, ΧΙ (υπό έκδοση). Άρθρα – Δημοσιεύσεις Ανακοινώσεων σε Συνέδρια 20) «Παρατηρήσεις σχετικά μ’ ένα αρχαϊκό κεφάλι», Αρχαιογνωσία 2,2 (1981), 264-272. 21) «Apollo» στο: Lexicon Ikonographicum Mythologiae Classicae (LIMC) II (1984) αρ. 689-816, 1045-1053 και Kommentar C. 22) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Αρχαιολ. Εφημερίς 1985, Χρονικά 1-18 (συνεργασία με Σ. Καλπίση-Βέρτη, Ν. Κούρου, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 23) «Neue archaische Skulpturen im Archäologischen Museum von Rhodos» στο: H. Kyrieleis (εκδ.), Archaische und klassische Griechische Plastik Ι (Mainz am Rhein 1986) 79-91. 24) «Ένα Γνωστό-Άγνωστο Αγγείο του Ζωγράφου του Μειδία» στα: Πρακτικά του XII. Διεθνούς Αρ- χαιολογικού Συνεδρίου, Αθήνα 1983 (1988) 103-114. 25) «Heracles and the Hydra of Lerna», «Herakles and the Hesperides» στο: LIMC V, 1990, αρ. 1990-2173, 2676-2787 και Commentaries. 26) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1986 (1990) 298-330 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 27) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1987 (1991) 325-355 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 28) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω κατά τα έτη 1988-1990», Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας (1990) 342-367 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη, Α. Λαιμού και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 29) «Τα Αρχαία Λατομεία Μαρμάρου της Νάξου», Αρχαιολ. Εφημ. 1992, 101-127. 30) «Die Entstehungszeit der naxischen Delos-Löwen und anderer Tierskulpturen der Archaik», Antike Kunst 36, 1993, 91-102. 31) «Τμήμα Κούρου από τo Τουρκολέκα Μεγαλοπόλεως» στο: O. Palagia – W. Coulson (επιμ.), Sculpture from Arcadia and Laconia (London 1993) 13-25. 32) «Σχέσεις Νάξου-Αιγύπτου κατά τους Αρχαϊκούς Χρόνους» στο: Ι.Κ. Προμπονάς – Σ.Ε. Ψαρράς (επιμ.) Η Νάξος διά μέσου των αιώνων (Αθήνα 1994) 331-343. 33) «The traditional archaeological characterisation of marble sculpture and the results of modern scientific techniques» στο: Y. Maniatis – N. Herz – Y. Basiakos (επιμ.), The Study of Marble and Other Sones Used in the Antiquity (London 1995) 95-102 (συνεργασία με Β. Μαντή, Α.Π. Γριμάνη, Γ. Μανιάτη). 34) «Ανασκαφή στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω», Κωακά Ε΄, 1995, 141-163 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 30 30 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ 35) «Τεχνικές και Μέθοδοι Ανασκαφής» στα Πρακτικά του Επιμορφωτικού Σεμιναρίου Ξεναγών με θέμα: Η Ελλάδα μέσα από τις πρόσφατες ανασκαφές (Αθήνα 1995) σελ. 45-50. 36) «Το λιοντάρι αρ. 274 του Μουσείου Κομοτηνής» στο: Δ. Τριαντάφυλλος – Δ. Τερζοπούλου (επιμ.), Αρχαία Θράκη: αρχαϊκοί, κλασικοί, ελληνιστικοί, ρωμαϊκοί χρόνοι. Πρακτικά 2ου Διεθνούς Συμποσίου Θρακικών Σπουδών, Κομοτηνή, 20-27 Σεπτεμβρίου 1992 (Κομοτηνή 1997) 591-600. 37) «Ionian Sculpture of the Archaic Period on Dorian Rhodes» στο: I. Jenkins – G. B. Waywell (επιμ.), Sculpture and Sculptors of the Dodecanese and Caria (London 1997) 150-156. 38) «Excavation at Kardamaina (ancient Halasarna) in Kos», Αρχαιογνωσία 9, 1995-96 (1998), 313-326 (συνεργασία με Σ. Καλοπίση-Βέρτη και Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου). 39) «Ο Απόηχος της Αρχαϊκής Παριανής Γλυπτικής σε Ένα Γυναικείο Κεφάλι στο Μουσείο της Τρί- πολης» στο: Ν. Σταμπολίδης (επιμ.), Φως Κυκλαδικόν. Μνήμη Ν. Ζαφειρόπουλου (Αθήνα 1999), 254-261. 40) Βιβλιοπαρουσίαση-βιβλιοκρισία της μονογραφίας του H. Kyrieleis, Samos X. Der Grosse Kuros von Samos. Mit Beiträgen von H. Kienast und Günter Neumann (Mainz 1996), σσ. 130, πίν. 48, εικ. 8, Αρχαιογνωσία 10 (1999) 231-37. 41) «Το Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω. Έντεκα Χρόνια ανασκα- φικής Έρευνας» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά – Α. Λαιμού – Ε. Σημαντώνη-Μπουρνιά (επιμ.), Ιστορία – Τέχνη – Αρχαιολογία της Κω (Αθήνα 2001) 91-105. 42) «The Use and Distribution of Parian Marble during the Archaic Period» στο: Δ. Σκιλάρντι – Ν. Κατσωνοπούλου (επιμ.), Παρία Λίθος, Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου Αρχαιολογίας Πάρου και Κυκλάδων, (Αθήνα 2001) 143-153. 43) «Eine Ehreninschrift römischer Zeit aus dem Heiligtum des Apollo in Alt-Halasarna (heute: Kardamaina) auf Kos» στο: E. Papuci-Wladyka και I. Sliva (επιμ.), Studia Archaeologica. Liber Amicorum Ianussio A. Ostrowski ab amicis et discipulis oblatus, (Cracoviae 2001) 177-88. 44) «Δραστηριότητες των Αττικών Εργαστηρίων Γλυπτικής κατά την Εποχή της Ρωμαιοκρατίας» στο: Α. Αλεξανδρή και Ι. Λεβέντη (επιμ.), Καλλίστευμα. Μελέτες προς τιμήν της Ο. Τζάχου-Αλε- ξανδρή (Αθήνα 2001) 307-336. 45) «Euthykartides» στο: R. Vollkommer (επιμ.), Künstlerlexikon der Antike, τόμ. Ι (2001). 46) «Τα Εικονογραφικά Πρότυπα του Αετώματος με τη Γέννηση της Αθηνάς της Ακαδημίας Αθηνών», Αρχαιογνωσία 11 (Αθήνα 2001-02) 219-32. 47) «Η Αιγινήτικη Σχολή Γλυπτικής», H Αιγιναία 5 (2002) 104-25. 48) «Αρχαϊκή Λακωνική Γλυπτική. Θέματα και Κοινωνία» στα: Πρακτικά Α΄ Τοπικού Συνεδρίου Λα- κωνικών Σπουδών (Αθήναι 2002) 123-44. 49) «Το ναξιακό μάρμαρο ως παράγοντας οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης του νησιού κατά την αρχαιότητα» στα Πρακτικά του Β΄ Πανελληνίου Συνεδρίου με θέμα: Η Νάξος διά μέσου των Αιώνων. Χαλκί 4-7 Σεπτεμβρίου 1997 (Αθήνα 2003) 177-94. 50) «New Epigraphical Evidence on the Cults of Ancient Halasarna in Cos» στο: K. Höghammar (επιμ.), The Hellenistic Polis of Kos, State, Economy and Culture. Proceedings of an International Seminar organized by the Department of Archaeology and Ancient History, Uppsala University 11-13 May 2000, Boreas 28 (2004) 119-127. 51) «Ημίεργο άγαλμα κούρου, Μουσείου Μπενάκη» στο: Στ. Βλίζος (επιμ.), Ελληνική και Ρωμαϊκή Γλυπτική από τις Συλλογές του Μουσείου Μπενάκη (Αθήνα 2004) 42-44 αρ. 7. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 31 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 31 52) «Μαρμάρινο αγγείο με ανάγλυφα δελφίνια στο του Μουσείου Μπενάκη» στο: Στ. Βλίζος (επιμ), Ελ- ληνική και Ρωμαϊκή Γλυπτική από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη (Αθήνα 2004) 54-62, αρ. 11. 53) «Nassti[ad]es» στο: R. Vollkommer (επιμ.), Künstlerlexikon der Antike, τόμ. IΙ (2004) 34. 54) «Μία ενδιαφέρουσα λατρευτική κατασκευή μπροστά από το κτίριο Γ στο Ιερό του Απόλλωνα στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω» στο: Χάρις Χαίρε. Μελέτες στη μνήμη της Χάρης Κάντζια. Α΄ (Αθήνα 2004) 83-99 (συνεργασία με Γ. Δεληγιαννάκη). 55) «Ο Ludwig Ross και οι Αρχαιότητες της Κω» στο: Ό. Παλαγγιά – H.R. Goette (επιμ.), Ο Lud- wig Ross και η Ελλάδα, Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου, Αθήνα 2-3 Οκτωβρίου 2002 (2005) 189-203. 56) «Τα αρχαία λατομεία μαρμάρου της Προκοννήσου στην Προποντίδα» Αρχαιογνωσία 13, 2005, 155-195 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο, Κ. Κοπανιά και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 57) «Τα νησιά του Αιγαίου στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Εποχή» στο: Α. Βλαχόπουλος (επιμ.), Νησιά του Αιγαίου (Αθήνα 2005) 72-77. 58) «Αρχαία Λατομεία στη «Γυναίκα» και στο «Πλατυβούνι» Ταϋγέτου» στα: Πρακτικά Β΄ Το- πικού Συνεδρίου Λακωνικών Σπουδών. Λακωνικαί Σπουδαί - Παράρτημα 13, Α΄ (2006) 109-121 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο, Κ. Κοπανιά και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 59) «Laconian Stone Sculpture from the eight Century B.C. until the outbreak of the Pelopon- nesian Wαr» στο: Alexander Onassis Public Benefit Foundation (USA) (εκδ.), Athens-Sparta (Ν. York 2006) 89-94. 60) «Research Methods in Ancient Greek and Roman Sculpture» στο: G. Kokkorou-Alevras – Κ. Kopanias (επιμ.), Methods of Approach and Research in Ancient Greek and Roman Sculpture, Proceedings of an International Conference organised by the Program of Postgraduate Studies, Department of History and Archaeology, University of Athens, Athens 1st of April 2004 (Athens 2007) 15-21. 61) «An Archaic Head in the Archaeological Museum of Sparta» στο: N. Kaltsas (επιμ.), Proceed- ings of the International Conference in conjunction with the exhibition “Athens-Sparta” organized in collaboration with the Hellenic Ministry of Culture and the National Archaeological Museum, Athens. Saturday, April 21, 2007, Onassis Cultural Center (New York) 24-31. 62) «Les Cavaliers archaϊques de Delos» στο: Y. Kourayos – Fr. Prost (επιμ.), La Sculpture des Cy- clades à l époque archaïque, Histoire des Ateliers, Rayonnement des Styles. Actes du colloque in- ternational organisépar l’Éphorie des Antiquités préhistoriques et classiques des Cyclades et l’École française d’Athènes (7-9 septembre 1998), BCH Supplement 48 (2008) 417-435. 63) «Απολογισμός Συνεδρίου Ρωμαϊκής Αθήνας» στο: Στ. Βλίζος (επιμ.), Η Αθήνα κατά τη Ρωμαϊκή Εποχή. Πρόσφατες ανακαλύψεις, νέες έρευνες. Μουσείο Μπενάκη, 4ο Παράρτημα (Αθήνα 2008) 487-488 (συνεργασία με Ο. Παλαγγιά). 64) «Corpus of Ancient Greek Quarries» στο: Proceedings of ASMOSIA VII (Association of Marble and Other Stones Used in the Antiquity), Θάσος 15-18 Σεπτεμβρίου 2003 (2009) 709-718 (συ- νεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 65) «Ancient Quarries of Kythera» στο: Ph. Jockey (επιμ.), La Pierre dans tous ses etats, 8ème Col- loque International Aix-en Provence, France 12/18 Juin 2006 (2009) 177-188 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 66) «Συστηματική ανασκαφική έρευνα και έρευνα επιφανείας στην αρχαία Αλάσαρνα της Κω. Απο- PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 32 32 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ λογισμός εικοσαετούς δραστηριότητας» στο: Χρ. Λούκος – Ν. Ξιφαράς – Κλ. Πατεράκη (επιμ.), Ubi Dubium ibi Libertas. Tιμητικός Τόμος για τον καθηγητή Νικόλα Φαράκλα (Ρέθυμνο 2009) 135-155. 67) «Ancient Quarries in Laconia» στο: W.G. Cavanagh – C. Gallou – M. Georgiadis (επιμ.), Proceedings of the International Conference “Sparta and Laconia. From Prehistory to Post-Mod- ern”, Sparta 17-20 of March 2005 (2009) 169-179 (συνεργασία με Ε. Ζαββού, Ν. Θέμο, Ειρ. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλο, Κ. Κοπανιά και Α. Χατζηκωνσταντίνου). 68) «Der antike Demos von Ηalasarna auf Kos. Vorläufiger Bericht über die Ergebnisse der Aus- grabungen und des Surveys» στο: Cl. Reinholdt – P. Scherrer – W. Wohlmayr (επιμ.), ΑΙ- ΑΚΕΙΟΝ. Beiträge zur Klassischen Altertumswissenschaft zu Ehren von Florens Felten (Βιέννη 2009) 59-66. 69) «Εκπαιδευτικές Συλλογές του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Συλλογή Πετρωμάτων και Ορυκτών» στα Πρακτικά της Αρχαιολογικής – Μουσει- ολογικής Συνάντησης: Μουσειακές Εκθέσεις και Επανεκθέσεις, 26-28 Νοεμβρίου 1999, Σπάρτη (υπό έκδοση). 70) «Άγαλμα κόρης, ανάθημα της Ναξίας Νικάνδρης, από τη Δήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 1» στο: Γ. Δεσπίνης – Ν. Καλτσάς (επιμ.), Εθνικό Αρχαιολ. Μουσείο, Κατάλογος Γλυπτών (Αθήνα 2014) 3-10, αρ. Ι.1.1. 71) «Αγαλμάτιο κόρης από το Πτώο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 4» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 10-13, αρ. Ι.1.2. 72) «Γυναικεία κεφαλή από Πτώο, ΕΑΜ xωρίς αρ.ευρ.» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 13-14, αρ. Ι.1.3. 73) «Κορμός αγαλματίου κόρης από το Πτώο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 3443» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 14, αρ. Ι.1.4. 74) «Άγαλμα κόρης από το Πτώο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 2+3» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 15-17, αρ. Ι.1.5. 75) «Κορμός κούρου από το Μοσχάτο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 3858» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 117- 121, αρ. Ι.1.87. 76) «Κεφαλή κούρου από Μήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 115» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 146-148, αρ. Ι.1.124. 77) «Άγαλμα κούρου από τη Μήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 1558» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 150- 153, αρ. Ι.1.129. 78) «Κεφάλι κούρου από την Επίδαυρο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 63» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 153- 156, αρ. Ι.1.130. 79) «Κεφαλή κούρου από Μήλο, ΕΑΜ αρ. ευρ. 1586» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 156-157, αρ. Ι.1.131. 80) «Κεφάλι κούρου από Μέγαρα, ΕΑΜ αρ. ευρ. 4509» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 161- 163, αρ. Ι.1.135. 81) «Ημίεργο άγαλμα κούρου από τη Νάξο, ΕΑΜ αρ.ευρ. 14» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 188-190, αρ. Ι.1.176. 82) «Ο κούρος Μεγάρων, ΕΑΜ αρ. ευρ. 13» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 190-193, αρ. Ι.1.177. 83) «Κνήμη κούρου από τα Μέγαρα, ΕΑΜ αρ. ευρ. 4545» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 193- 194, αρ. Ι.1.178. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 33 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 33 84) «Κορμός Κούρου, ΕΑΜ αρ. ευρ. 3757» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 194-196, αρ. Ι.1.179. 85) «Πεσσόμορφη στήλη από την Τανάγρα, ΕΑΜ αρ. ευρ. 56» στο: Δεσπίνης – Καλτσάς ό.π., σελ. 377- 380, αρ. Ι.1.352. 86) «Στήλη Αλξήνορος, ΕΑΜ αρ. ευρ. 39» στο: Δεσπίνης-Καλτσάς ό.π., σελ. 438-442, αρ. Ι.1.387. 87) «Caryatid Head in the Sparta Archaeological Museum» στο: G. Kokkorou-Alevras – W.-D. Niemeier (επιμ.) Archaic Sculpture from Greek Sanctuaries and Necropoleis: New Discoveries, Proceedings of the International Conference, Athens, 2-3 of November 2007, Athenaia 3 (2012), 19-31. 88) «A Terracotta Figurine from Ancient Halasarna, Cos and Coan Coroplastic Production during the Archaic-Classical Period» στο: Α. Γιαννικουρή (επιμ.), Κοροπλαστική και μικροτεχνία στον αιγαιακό χώρο από τους γεωμετρικούς χρόνους έως και τη ρωμαϊκή περίοδο. Διεθνές συνέδριο στη μνήμη της Ηούς Ζερβουδάκη, Ρόδος, 26-29 Νοεμβρίου 2009 (Αθήνα 2014) 111-18. 89) «Ο αρχαίος Δήμος των Αλασαρνιτών στην Κω. Αποτελέσματα της Συστηματικής Επιφανειακής Έρευνας 2003-06» (υπό έκδοση, συνεργασία με Κ. Κοπανιά). 90) «Funerary Sculpture from the Peloponnese» στο: Β. Cavanagh (επιμ.), Ηοnouring the Dead in the Peloponnese, Proceedings of the International Conference of CSPS (Center of Spartan and Peloponnesian Studies), Sparta, 23-25 April 2009 (http://www.nottingham.ac.uk/ csps/ open-source/index.aspx) 91) «Ancient Halasarna on Cos as a port through the ages» στο: K. Höghammar – B. Alroth – A. Lindhagen (επιμ.), Ancient Ports. The Geography of Connections, Boreas 34 (Uppsala 2016) 167-200 (συνεργασία με Δ. Γρηγορόπουλο, Χ. Διαμαντή και Μ. Κουτσουμπού). 92) « Ένα ακόμη αινιγματικό λακωνικό ανάγλυφο» στο: Α. Δεληβορριάς – Γ. Δεσπίνης – Α. Ζαρκάδας (επιμ.), EΠΑΙΝΟΣ Luigi Beschi, Μουσείο Μπενάκη - 7ο Παράρτημα (Αθήνα 2011) 177-188. 93) «Η διαιώνιση της μνήμης των νεκρών στην Πελοπόννησο κατά τους αρχαϊκούς χρόνους» στο: Η μνήμη της Κοινότητας και η διαχείρισή της. Ιστορήματα 3 (2011) 125-147. 94) «Koren in der archaischen Plastik» στο: M. Xagorari-Gleissner (επιμ.), Kore. Das Mädchen in der antiken griechischen Gesellschaft und Kunst. Begleiheft zur Sonderausstellung in der An- tikensammlung des Archäologischen Instituts der Friedrich-Alexander Universität, Erlangen- Nürnberg 9. Dezember 2011- 29. Februar 2012 (2011) 8-10. 95) «The Birthplace of Greek Monumental Sculpture revisited» στο: Χ. Charalambidou – C. Morgan (επιμ.), Interpreting the 7th c. B.C. Tradition and Innovation (Oxford 2017) 24-30. 96) «An honorary votive relief from Laconia» στο: J. Bodzek (επιμ.), Studies of Ancient Art and Civilization 17 (2013) 181-88. 97) «Συστηματική ανασκαφική έρευνα στην αρχαία Αλάσαρνα της Κω του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών» στο: Π. Τριανταφυλλίδης (επιμ.), Το Αρχαιολο- γικό Έργο στα νησιά του Αιγαίου, Πρακτικά του Διεθνούς Αρχαιολογικού Συνεδρίου του Αρχαιολο- γικού Ινστιτούτου Αιγαιακών Σπουδών, Ρόδος 27 Νοεμβρίου έως 1η Δεκεμβρίου 2013 (Μυτιλήνη 2017) 317-26. 98) «“Throne” of Apollo Amyklaios. Provenance of the Stones: Preliminary Conclusions» στο: A. Delivorrias – St. Vlizos (επιμ.), Amykles Research Project: Works 2005-2010, Μουσείο Μπε- νάκη 11-12 (Αθήνα 2015) 139-48. 99) «Πρώιμα Δωρικά Κιονόκρανα από τη Λακωνία» στο: Κ. Ζάμπας – Β. Λαμπρινουδάκης – Ευ. PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 34 34 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Σημαντώνη-Μπουρνιά – Αe. Ohnesorg (επιμ.), ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ. Τιμητικός Τόμος για τον καθη- γητή Μ. Κορρέ (Αθήνα 2016) 295-302. 100) «Περίοπτα γλυπτά και ανάγλυφα έργα από το ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου-Πυθαέως και τον πρώιμο βυζαντινό οικισμό» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά (επιμ.), Αλάσαρνα VI (Αθήνα 2017) 13-65. 101) «Νέες Επιγραφές (Β΄)» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά (επιμ.), Αλάσαρνα VI (Αθήνα 2017) 119-51 (συνεργασία με Γ. Δουλφή). 102) «Δύο Όψιμα Ιωνικά Κιονόκρανα από τη Λακωνία» στο: Μ. Κορρές – Στ. Μαμαλούκος – Κ. Ζάμ- πας – Φ. Μαλλούχου-Tufano (επιμ.), ΗΡΩΣ ΚΤΙΣΤΗΣ. Μνήμη Χαράλαμπου Μπούρα (Αθήνα 2018) 581-86. 103) «Parian Marble in Koan Statuary and Utilitarian Artifacts during the Hellenistic and the Roman Period. The finds of the Sanctuary of Apollo at Kardamaina (ancient Halasarna) on Κos» στο: E. Angliker – J. Truly (επιμ.), Cycladic Archaeology and Research. New approaches and discoveries (Oxford 2018) 201-214 (συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Γ. Μανιάτη και Δ. Ταμ- πακόπουλο). 104) «Head of Heracles from ancient Halasarna on Cos and the Heros Cult in the Deme of the Halasarnitae» στο: T. Korkut – B. Özen-Kleine (επιμ.), Festschrift für Heide Froning (Istanbul 2018) 151-64. 105) «Τhe painted Decoration on the garment of the Nikandre statue» στο: Ph. Jockey (επιμ.), Les Arts de la couleur en Grèce ancienne... et ailleurs. Approches interdisciplinaires, BCH Suppl. 56 (Paris 2018) 116-30. 106) Βιβλιοπαρουσίαση-βιβλιοκρισία της μονογραφίας της Κ. Καρακάση, Οι Αρχαϊκές Κόρες (εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2017), σελ. 225, διαγράμματα 52, πίν. 212 α/μ + 66 έγχρ., μετάφρ. Μ. Βασιλείου, γεν. επιστημ. επιμ. Γ. Δουλφής, AURA 1 (2018) 223-30. 107) «The Sanctuary of Apollo Pythaeus/Pythaios at Halasarna, Cos» στο: Colloque Ιnternationale “Analyse topographique du fait religieux”, Paris, 29-31 janvier 2015 (υπό έκδοση, συνεργασία με Ν. Δημάκη). 108) «A new Hellenistic grave relief stele from the Sanctuary of Apollo Pythaeus-Pythaios at ancient Halasarna on the island of Kos» στο: Μνήμη Γ. Δεσπίνη (υπό έκδοση) 105-116. 109) «Πήλινα ειδώλια από το Ιερό του Απόλλωνα Πυθαέως-Πυθαίου στην αρχαία Αλάσαρνα (σύγχρονη Καρδάμαινα) της Κω» (συνεργασία με Α. Σακελλαροπούλου) στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά (επιμ.), Αλάσαρνα VII (υπό έκδοση). 110) «Αρχαιολογικά Ευρήματα από την περιοχή του τ. Δήμου Φάριδος στη Λακωνία» στο: Μνήμη Ν. Μπιργάλια (υπό έκδοση). 111) «Τhree Male Ηeads from the Sanctuary of Apollo Pythaeus-Pythaios at Halasarna (modern Kardamaina), Kos» στο: ΕhΣΟΧΟΣ ΑΛΗΟΝ. Τιμητικός τόμος για την ομότ. Καθηγήτρια Ε. Ση- μαντώνη-Μπουρνιά (υπό έκδοση). 112) «Marble: a luxury material in Early Greek Architecture» στο: Luxury and Wealth in the Ar- chaic to Hellenistic Peloponnese. University of Nottingham, 14-15 April 2016 (υπό έκδοση). 113) «Ανασκαφή στο ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου-Πυθαέως στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) της Κω» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά – Σ. Καλοπίση-Βέρτη – Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου (επιμ.), Η Αρχαία Αλάσαρνα της Κω (υπό έκδοση). 114) «Περίοπτα Γλυπτά και Ανάγλυφα Έργα από το ιερό του Απόλλωνα στην αρχαία Αλάσαρνα (σύγ- PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 35 Αναλυτικός Κατάλογος Δημοσιεύσεων 35 χρονη Καρδάμαινα) της Κω ως λατρευτικές, καλλιτεχνικές, κοινωνικές και οικονομικές μαρτυρίες» στο: Γ. Κοκκορού-Αλευρά – Σ. Καλοπίση-Βέρτη – Μ. Παναγιωτίδη-Κεσίσογλου (επιμ.), Η Αρχαία Αλάσαρνα της Κω (υπό έκδοση). 115) «Dedications, Dedicators and Cults at Ancient Halasarna of Kos» στο: M.I. Stefanakis (επιμ.), Religion and Cults in the Dodecanese during the first Millennium B.C. Recent Discoveries and Research (υπό έκδοση, συνεργασία με Γ. Δουλφή). 116) «Το ιερό του Απόλλωνα Πυθαίου-Πυθαέως στην αρχαία Αλάσαρνα της Κω κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Το κτίριο Δ» στα Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα: Ιερά και Λατρείες στο Αιγαίο, Λήμνος 11/09/2019-15/09/2019 (υπό έκδοση, συνεργασία με Ειρ. Πουπάκη, Δ. Γρηγορόπουλο και Γ. Αντωνίου). Πανεπιστημιακές Σημειώσεις 117) Μαθήματα Αρχαϊκής Πλαστικής (τελευταία έκδοση 1987). 118) Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία (1986). 119) «Ελληνιστική Πλαστική», ελεύθερη, περιληπτική απόδοση δύο τόμων του τετράτομου έργου του L. Alscher, Griechische Plastik (τόμ. ΙΙΙ: «Nachklassik und Vorhellenistmus», 1956· τόμ. IV: «Hellenismus», 1957) (1986). 120) Αρχαϊκά Αγάλματα και Ανάγλυφα. Από το Λατομείο στον Τόπο Ανίδρυσής τους (συμπεριλαμβά- νονται εν μέρει οι σημειώσεις ό.π. αρ. 117) (2008). Συνεντεύξεις – Κείμενα στον Τύπο και σε περιοδικά (επιλογή)  «Ανοιχτή επιστολή» στο Η Φάρις, τεύχ. Γ΄14, Απρίλιος 1996, 3-4.  «Πρότυπα κάλλους. Με τη “γλώσσα” της γλυπτικής» στο: Ε. Προύσαλη (επιμ.), Ομορφιά: ο μύθος του ωραίου, Ελευθεροτυπία – Αφιέρωμα, τεύχ. 140, Τρίτη 11 Δεκεμβρίου 2001, 6-9.  «Το νησί του Ιπποκράτη» στο Κως, Επτά Ημέρες της Καθημερινής, 4 Αυγούστου 2002, 2-4.  «Αρχαϊκή Λακωνική Γλυπτική» στο Λακωνικόν Ημερολόγιον 2008, 17-20.  «Αμφίπολη: Γιατί δεν έγινε καύση του νεκρού» στο The TOC.gr, 20-11-2014.  «Ο αγαπημένος μου ήρωας: Σέμνη Παπασπυρίδη-Καρούζου» στο περ. Έθνος-Ιστορία-Σήμερα, τεύχ. 6, Μάρτιος 2013, 112-113.  «Αρχαία λατομεία στη “Γυναίκα” και στο Πλατυβούνι Ταϋγέτου» στο Λακωνικόν Ημερολόγιον 2015, 54-56.  «Ανασκαφή Πανεπιστημίου Αθηνών στην Καρδάμαινα (αρχαία Αλάσαρνα) κατά το 2019» στον κωακό Τύπο (συνεργασία με τους συνεργάτες της ανασκαφής). PROTOSELIDA (001-036)_Layout 1 14/1/2021 6:18 πμ Page 36 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 703 Ο ΤΎΠΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΤΆΦΙΟΥ ΠΕΣΣΌΣΧΗΜΟΥ ΒΩΜΟΎ ΣΤΗΝ ΚΩ: ΣΥΜΒΟΛΉ ΣΤΗΝ ΜΕΛΈΤΗ ΤΗΣ ΠΡΟΈΛΕΥΣΗΣ ΤΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΎ ΕΠΙΤΆΦΙΟΥ ΒΩΜΟΎ THE T YPE OF FPILLAR-SHAPED ALTAR IN KOS: A CONTRIBUTION TO THE STUDY OF THE ORIGINS OF ROMAN FUNERARY ALTAR Χρυσάνθη Τσούλη ABSTRACT altar, whose origins scholars had till now located The present article aims to present a type of in the West and which was predominant in Ro- Κoan funerary monument, the rectangular pil- me and Pompeii in the 1st c. AD, crowned either lar-shaped altar, named after the near square by moldings or by a free standing triangular or cross-section of its orthostat. In Kos this type of curvilinear pediment, combined with acroteria monument accounts for nearly 100 pieces and it and pulvini. From there it spread to North Italy can bear crown moldings (type Ε.I.α), crown and Iberia, and, from the 2nd c. to the 3rd c. AD, moldings with corner acroteria atop (type Ε.I.β), its use expanded in most of the Western, North two relief pediments on the short sides (type and East Provinces, and dominated in Macedo- E.I.γ), and, in the most common type, a relief nia. Nevertheless, the particular feature of the re- pediment on the front (type E.I.δ). All types are lief pediment in the front, appearing in the usually accompanied by a set- back stepped finial. majority of the Macedonian altars, for this reason The orthostat of the Koan altars is usually plain referred to by scholars as “Macedonian” type of or, rarely, adorned with a relief garland suspended altar, predominated in Kos as early as the Hel- by boucephalia, one in the middle of each side, or lenistic period. with a figurative scene in a panel. The systematic typological classification of the Koan pillar- Ένας από τους βασικούς τύπους επιτάφιων μνη- shaped altars revealed that their form is heavily μείων των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων στην depended on the Archaic Ionian altars with Κω είναι ο ορθογώνιος βωμός, με τονισμένο τον crown moldings, as well as on the wider dissem- άξονα του ύψους και ορθοστάτη κατά κανόνα τε- inated Classical altars with pedimented barriers τράγωνης διατομής, για αυτό και αποδώσαμε στον of Mainland and Island Greece. Their main mor- τύπο τον χαρακτηρισμό «πεσσόσχημος».1 Διά- phological features combined with different κριση επιμέρους ομάδων γίνεται με βάση τη διαμόρ- types of crowning remain constant in the Koan φωση της επίστεψης (Eικ. 1, 2, 3). Έτσι, διακρί- production from the 3rd c. BC to the 1st c. AD, νουμε τον τύπο του βωμού με κυματιοφόρο επί- entering into decline in the 2nd c. AD. The same στεψη (Ε.I.α), με γωνιαία ακρωτήρια (Ε.I.β), με basic form is reproduced by the Roman funerary ανάγλυφα αετώματα στο επίθημα των στενών πλευ- 1. Το άρθρο αυτό αφιερώνεται στη δασκάλα μου, Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά. Αποτελεί μια συντετμημένη και ελαφρώς 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 704 704 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ E.I.α.i E.I.α.ii E.I.α.iii E.I.β.i E.I.β.ii E.I.δ.i E.I.δ.ii E.I.δ.iii E.I.ε Εικ. 1 Ο τύπος των κωακού πεσσόσχημου βωμού με κυ- ματιοφόρο και γεισόμορφη επίστεψη (σχέδιο Χρ. Τσούλη). Εικ. 3 Ο τύπος των κωακού πεσσόσχημου βωμού με ανά- ρών (E.I.γ) και με ανάγλυφο αέτωμα στο επίθημα γλυφο αέτωμα στο επίθημα της κύριας όψης (σχέδιο Χρ. Τσούλη). της κύριας όψης (E.I.δ). Οι βωμοί αυτοί εμφανίζον- ται σποραδικά στον 3ο αι. π.Χ. και παράγονται συ- Σε μεμονωμένα παραδείγματα ο ορθοστάτης στηματικά από τον 2ο αι. π.Χ. έως τον 1ο αι. μ.Χ., φέρει στην κύρια όψη ανάγλυφη ή γραπτή παρά- χωρίς να εκλείπουν κατά τον 2ο αι. μ.Χ. σταση σε εισέχον ορθογώνιο πεδίο.2 Μοναδική είναι η περίπτωση βωμού, στον ορθοστάτη του οποίου αποδίδεται ανάγλυφη παράσταση μέσα σε έξεργο ναΐσκο με αετωματική επίστεψη (Εικ. 4).3 Μια ευά- ριθμη ομάδα βωμών, η οποία απαρτίζεται από έργα όλων των υποκατηγοριών, φέρει στον ορθοστάτη E.I.γ.i E.I.γ.ii.α E.I.γ.ii.β διάκοσμο από φυτική γιρλάντα, που αναρτάται κατά κανόνα από βουκεφάλια,4 ένα στο μέσον κάθε Εικ. 2 Ο τύπος των κωακού πεσσόσχημου βωμού με ανά- πλευράς του βωμού πλην της οπίσθιας (Εικ. 5). γλυφα αετώματα στις στενές πλευρές (σχέδιο Χρ. Τσούλη). Η κυματιοφόρος επίστεψη (τύπος Ε.I.α, Eικ. 1) τροποποιημένη μορφή του αντίστοιχου κεφαλαίου της διδακτορικής διατριβής μου (Τσούλη 2013, κεφ. V.E.I.), όπως προέκυψε μετά από την ενημέρωση της πλέον πρόσφατης βιβλιογραφίας και την επεξεργασία των ερεθισμάτων που δό- θηκαν κατά την συζήτηση της ανακοίνωσής μου στην διάρκεια της διημερίδας προς τιμήν της καθ. Γ. Κοκκορού-Αλευρά. Η αντίστοιχη ομάδα βωμών στην πρόσφατη μελέτη των Bosnakis και Hallof 2016: «arae sepulcrales tetragonales», αρ. 1398-1525· 2018, αρ. 3060-3063, 3116-3120, 3151-3152, 3171, 3195-3196, 3254-3258, 3372, 3841, περι- λαμβάνει αρκετούς βωμούς χαμένους από το 19ο αιώνα ή άλλους που διατηρούνται αποσπασματικά, ενώ ελάχιστοι απει- κονίζονται, με αποτέλεσμα να μην προσφέρουν περισσότερα στοιχεία σε μια μελέτη της τυπολογίας των μνημείων. 2. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 784 και 769 αντίστοιχα. 3. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 763 (2ος αι. π.Χ.). Για άλλους βωμούς με παράσταση σε έξεργο ναΐσκο, με οριζόντια όμως επί- στεψη, βλ. Brea 1956, πίν. 27.2, 27.6 (Άκρες Σικελίας, πεσσόσχημοι βωμοί)· Berges 1986, αρ. 95 (Ιασός)· Γιακουμάκη 1997, 1089 αρ. ευρ. Ε4827 (Ρόδος) (κυλινδρικοί βωμοί). Το μορφολογικό χαρακτηριστικό του πλαστικά αποδοσμένου ναόσχημου πλαισίου του πεδίου της παράστασης είναι ιδιαίτερα δημοφιλές κατά τους ελληνιστικούς χρόνους σε επιτύμβιες στήλες του ροδιακού κύκλου, ενώ σποραδικά απαντά και σε άλλα ελληνιστικά εργαστήρια της νησιωτικής, ηπειρωτικής αλλά και της Μεγάλης Ελλάδας, βλ. Τσούλη 2004, 137 σημ. 12-3. Στην Αττική των υστεροελληνιστικών χρόνων πα- ράγεται περιστασιακά αυτός ο τύπος στήλης (von Moock 1998, 50 πίν. 7.4), για να υιοθετηθεί κατά την αυτοκρατορική περίοδο το τόξο στη θέση του οριζόντιου επιστυλίου (von Moock 1998, 48-9· Καραπαναγιώτου 2013, 46-7). Τα πρό- τυπα της ναόσχημης πλαισίωσης του πεδίου της παράστασης ανάγονται στα αττικά επιτύμβια του 4ου αι. π.Χ., όπου αποδιδόταν περιστασιακά είτε γραπτώς σε στήλες, είτε ανάγλυφα σε επιτύμβιες λουτροφόρους και ληκύθους (Scholl 1996, 208· Kokula 1984, σποράδην· Καραπαναγιώτου 2013, 46 σημ. 206). 4. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 764, 778, 785-789, 843, 844 και 790, 791, 842 με γιρλάντα μόνο. Tsouli 2020, 183-84 εικ. 8. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 705 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 705 Εικ. 4 Ο βωμός της Ζωπυρίδος και του Ζωπύρου στο Εικ. 5 Ο βωμός του Μάρκου Εγνατίου Πρόκλου στο Κάστρο της Νερατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαι- Κάστρο της Νερατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαι- οτήτων Δωδεκανήσου / ΤΑΠ). οτήτων Δωδεκανήσου / ΤΑΠ). αποτελεί τον απλούστερο τύπο επίστεψης των κωα- Ο απλός τεκτονικός τύπος του επιτύμβιου βω- κών βωμών,5 αφού διαρθρώνεται σε στενό κανόνα μού με κυματιοφόρο βάση και επίστεψη,7 ο οποίος πάνω από το σύστημα κυματίων και ορθογώνιο, πα- είναι συγγενής τυπολογικά με την τράπεζα, αν και ραλληλεπίπεδο επίθημα (Εικ. 6). Το τελευταίο είναι έχει συνήθως τονισμένο τον κατακόρυφο άξονα, στενότερο εν συγκρίσει με τα εξέχοντα κυμάτια της απαντά στον ελλαδικό χώρο ήδη από την όψιμη αρ- επίστεψης6 –στην ουσία αποτελεί την συνέχεια του χαϊκή περίοδο, με παραδείγματα από την Ιωνία, τη ορθοστάτη με την ανάλογη μείωση και όχι ευρύ Σάμο, τη Θήρα και τη Βοιωτία.8 Ο τύπος εξαπλώ- μέλος αντίστοιχο με την πλίνθο της βάσης. νεται κατά τους κλασικούς χρόνους, πέρα από τις 5. Τσούλη 3013, αρ. κατ. 763-768 (2ος αι. π.Χ.-3ος αι. μ.Χ.). 6. Το μορφολογικό αυτό χαρακτηριστικό της επίστεψης των βωμών πραγματεύεται πολύ πρόσφατα και ο Coulton (2016, 326-28), ο οποίος το ονομάζει «set back slab», αναφέροντας παραδείγματα βωμών του μικρασιατικού χώρου από τους ρωμαϊκούς χρόνους και απεικονίσεις τους από τους πρώιμους ελληνιστικούς. Στενότερο επίθημα παρουσιάζουν και αρκετοί ρωμαϊκοί βωμοί από τις δυτικές και βόρειες επαρχίες, βλ. Scholz 2012, 236 (ο όρος αποδίδεται ως Abacus και αποτελεί χαρακτηριστικό των βωμών της Παννονίας). 7. Για τον τύπο σε μνημειακούς, λατρευτικούς βωμούς βλ. πρόσφατα Aktseli 1996, 58-9· Ohnesorg 2005, 3, 191 (χα- ρακτηρίζονται ως Blockaltäre, με τονισμένο κατά κανόνα τον άξονα του πλάτους). 8. Jacobstahl 1906, 415-20, ιδιαίτερα 415-17· Wrede 1929, 91 αρ. a πίν. 37.2· Μπακαλάκης 1963, 164 πίν. 72β· Ohnesorg 2005, 237, 239-40 (Σάμος)· Ευσταθίου 2001, 233, εικ. 3-4 (Θήρα)· Plassart 1958, 112-17 (Βοιωτία). 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 706 706 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ προαναφερθείσες περιοχές, και στα παράλια της Η τεκτονική μορφή του βωμού αυτού του τύπου, Θράκης, στην Αττική, τη Μεγάλη Ελλάδα, τη Σι- ενίοτε με διαφόρων ειδών επιθήματα, προτιμάται κελία, με μεμονωμένα παραδείγματα και από τη κατ’ εξοχήν στους ρωμαϊκούς χρόνους στη Ρώμη, Μακεδονία και τη Θεσσαλία.9 Κατά την ελληνι- τη Β. Ιταλία, την Ισπανία, τη Βοιωτία και τη Μα- στική περίοδο απαντά σποραδικά και στη Ν. Ρω- κεδονία, ενώ υπολογίσιμα αριθμητικά παραδείγ- σία, τα παράλια της Μ. Ασίας και τα νησιά του ματα εντοπίζονται κατά περίπτωση σε όλη την Αιγαίου,10 όπου δεν είναι άγνωστος και ο τύπος με επικράτεια της αυτοκρατορίας.12 Οι μελετητές των διάκοσμο βουκεφαλίων και γιρλάντας στον ορθο- ρωμαϊκών επιτύμβιων βωμών είχαν παλαιότερα στάτη.11 αναζητήσει την αρχή του τύπου στον δυτικό ρω- 9. Για τη Σάμο, Wrede 1929, 90-3 αρ. 1-2, b-c, f πίν. 37.1, 38.1-2, 39.1· Buschor 1957, 21-2 πίν. 22-3· Ohnesorg 2005, 237-40. Για την Αττική, Δεσπίνης 1963, 52-6· Peek 1941, 66-7 αρ. 14 (Μεγαρίδα). Για τη Βοιωτία, Fossey 1991, 200 τύπος 5 εικ. 7Α.5· Μαχαίρα 2000, αρ. 5, 23· 2009, 289 σημ. 13-5. Για τη Θεσσαλία, Μπάτζιου-Ευσταθίου και Καραγ- κούνης 2013, 13 εικ. 13 (Κραννώνα, με αναφορά και σε άλλους βωμούς ίδιου τύπου). Για τη Θράκη, Bakalakis 1952, Beibl. 1-6 εικ. 1-2· 1963, 162-63 αρ. 3 πίν. 73α-β, αρ. 4 πίν. 72α· Λουκοπούλου κ.ά. 2005, αρ. 141, 415, 424. Για τη Σι- κελία, Orsi 1900, 278-79 εικ. 2 (Γέλα)· Gabrici 1917, 345 αρ. 6-8 εικ. 8. Για τη Μακεδονία, Σαατσόγλου-Παλιαδέλη 1984, αρ. 55 (Βεργίνα)· Στεφανίδου-Τιβερίου 1986, 25-6 εικ. 3 (Δίον)· Kalaitzi 2016, αρ. 166 (Ουρανούπολη, με ανά- γλυφη παράσταση)· Ρωμιοπούλου και Τουράτσογλου 1970, 388 πίν. 325δ (χωριό Κλειδίον, κοντά σε Λευκάδια). Για κύ- βους-πεσσίσκους από τη Μακεδονία, Γουναροπούλου κ.ά. 2015, αρ. 470, 473, 485, 489, 531, 534, 601. Ορθογώνιοι βωμοί εμφανίζονται σποραδικά και βορειότερα στη Βαλκανική Χερσόνησο, βλ. Scholz 2012, 243 σημ. 825 ( Ίστρια, με ανάγλυφη φιάλη στο άνω μέρος), 826 (Οδησσός). Πρβλ. απεικονίσεις αυτού του τύπου του βωμού στην αγγειογραφία του 5ου αι. π.Χ., Rupp 1991, 58, τύπος V.A εικ. 3· Aktseli 1996, 74-5, 80 κ.ε. τύπος Rb εικ. 2· Ohnesorg 2005, 191 σημ. 1066, καθώς και σε αττικά αναθηματικά ανάγλυφα του 4ου αι. π.Χ.· Yavis 1949, 157-58 §61 αρ. 29-48. Από τον 5ο αιώνα βωμοί του τύπου απεικονίζονται και σε νομίσματα της Μεγάλης Ελλάδας και τη Σικελίας, βλ. Aktseli 1996, 55 πίν. 12.4. 10. Για τη Σάμο, Wrede 1929, 92, αρ. e· IG XII 6.2, αρ. 813, 816, 818, 823-25. Για την Ιωνία, Herrmann 1998, αρ. 459 (Μίλητος)· Bru και Lafli 2011, 196-99 αρ. 5 (Μύρινα). Για την Καρία, Blumel 1991, αρ. 270, 613 (Ροδιακή Πε- ραία)· Aydaș 2004, 122 αρ. 3 (Kys). Για τη Μακεδονία, Γουναροπούλου και Χατζόπουλου 1998, αρ. 160 (Βέροια)· Γου- ναροπούλου κ.ά. 2015, αρ. 454, 484 (Πέλλα)· Kalaitzi 2016, αρ. 513, 530 (Πέλλα), 599 (Ευρωπός). Για τη Ν. Ρωσία, Kieseritzky και Watzinger 1909, αρ. 83-6. Για την Πάρο, Ohnesorg 2005, 237 σημ. 1269, πίν. 45. Για τη Δήλο, von Moock 2004, 384 πίν. 89.1 (με παράσταση σε εισέχον πεδίο). Πολυάριθμοι είναι οι βοιωτικοί βωμοί του τύπου, συχνά χωρίς κυμάτια στη βάση, βλ. Fossey 1991, 204 εικ. 8 κάτω αριστερά· Fossey 2014, 221 αρ. 13, 258-59 αρ. 7-8 πίν. 19, 38. Ο τύπος απαντά και στην Κεντρική Ιταλία κατά την ελληνιστική περίοδο, βλ. Gabelmann 1977, 225. Για παραδείγ- ματα σε αναθηματικούς, λατρευτικούς ή οικιακούς βωμούς βλ. Pernice 1932, πίν. 38.4-5, 39.1-4, 41.1 (Πομπηία)· Yavis 1949, §61 156 αρ. 24 (Πομπηία), 158-59 αρ. 54 (Πέργαμον), 159 αρ. 63 (Πριήνη), 160 αρ. 68 (Capua)· Herrmann κ.ά. 2006, αρ. 1235, 1310, 1323 (Μίλητος). Για απεικονίσεις βωμών του τύπου σε αναθηματικά ανάγλυφα βλ. Εμμ. Βου- τυράς, στο Δεσπίνης κ.ά. 1997, αρ. 67 (Θεσσαλονίκη)· Hamiaux 1998, αρ. 196 (Βοιωτία), 204 (Κύζικος), 205-07 (Μύ- σιον). Για απεικονίσεις βωμών του τύπου σε επιτύμβιες στήλες βλ. Kalaitzi 2016, αρ. 117, 194, 195 (Μακεδονία). 11. Yavis 1949, §61, τύπος Α.3, 159-60· Γουναροπούλου και Χατζόπουλου 1998, αρ. 194 (Βέροια)· Χατζή 1971, 448, αρ. 3, πίν. 448γ· Kourtzellis και Kyriakopoulou 2018, εικ. 2 (Μυτιλήνη). Πρβλ. επίσης απεικόνιση βωμού αυτού του τύπου σε χάλκινο πλακίδιο, ένθετο σε μαρμάρινη αναθηματική στήλη, στο ιερό της Αγαθής Τύχης στη Δήλο, Hausmann 1960, 82-6 εικ. 52-3. 12. Βλ. ενδεικτικά για τον ιταλικό χώρο, Gabelmann 1977, 212, 218· Boschung 1987, 12, 38· Dexheimer 1998, 8 κ.ε.· Kleiner 1987, 31. Για την Ιβηρική Χερσόνησο, Gamer 1989, αρ. T67, T69, T96, C3, C5, BA33 κ.ά. Για τις βόρειες επαρχίες, Scholz 2012, 223-86, σποράδην. Για τη Θράκη, Slawisch 2007, αρ. P22, P54, Au9-10, AuUm 10, SeUm 1, Pa6. Για την Αιγαιακή Θράκη, Λουκοπούλου κ.ά. 2005, αρ. Ε280, Ε438. Στη Μακεδονία ο τύπος απαντά κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα της Κάτω Μακεδονίας, πρωτίστως στη Θεσσαλονίκη και τη Βέροια, αλλά κατά περίπτωση και στο Δίον, τη βόρεια Πιερία, την Έδεσσα και την Ηράκλεια Λυγκιστική, ενώ η ύπαιθρος χώρα, ιδιαίτερα της Άνω Μα- κεδονίας, παρουσιάζει σπάνια μνημεία του τύπου, βλ. Ριζάκη και Τουράτσογλου 2000, 253 σημ. 54· Spiliopoulou-Don- 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 707 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 707 βωμών, από την άλλη, είχαν κατά καιρούς επισημά- νει τoν συσχετισμό του τύπου του ρωμαϊκού μονό- λιθου ορθογώνιου βωμού με τα μνημεία των αρχαϊ- κών και κλασικών χρόνων από τον ελλαδικό χώρο.14 Τα τελευταία χρόνια η έρευνα τείνει να αναγνωρίσει την εξάρτηση του τύπου από τα πρώιμα παραδείγ- ματα της αρχαϊκής Ιωνίας και τα ευρύτερα διαδεδο- μένα της κλασικής εποχής.15 Εντούτοις, εξακολου- θεί να διατηρεί κάποιες επιφυλάξεις ως προς το εάν το χρονικό διάστημα από τον 4ο αι. π.Χ., που απαν- τούν τα τελευταία κλασικά παραδείγματα, μέχρι τον 1ο αι. μ.Χ., που εμφανίζεται ο τύπος σε ταφικά μνημεία αρχικά στη Ρώμη και στην Πομπηία και κατόπιν στη Β. Ιταλία,16 για να διαδοθεί στη συνέ- χεια στις γερμανικές επαρχίες και τις Δαλματικές ακτές και να φτάσει στη Μ. Ασία και τη Μακεδονία στις αρχές του 2ου αι. μ.Χ.,17 θα μπορούσε να γε- φυρωθεί από τα πενιχρά δείγματα του τύπου των ελληνιστικών χρόνων. Τα προαναφερθέντα παρα- δείγματα των ελληνιστικών χρόνων από τον ελλα- Εικ. 6 Ο βωμός του Μύρωνος Θευδότου στο Κάστρο της δικό χώρο,18 καθώς και η ομάδα των κωακών βω- Νερατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων Δω- μών που εξετάζουμε, πολύ περισσότερο μάλιστα οι δεκανήσου / ΤΑΠ). μεγαλύτερες αριθμητικά ομάδες του τύπου, που θα μαϊκό κόσμο με προδρόμους στην αρχαιότερη εξετασθούν στη συνέχεια με τα παράλληλά τους, και ετρουσκική τέχνη.13 Οι μελετητές των ελληνικών οι οποίες διατηρούν την ίδια απλή τεκτονική μορφή derer 2002, 11-2· Αδάμ-Βελένη 2002, 31 κ.ε.· Rizakis και Touratsoglou 2016, 124· Παπαγεωργίου 2017, 297· Brélaz 2014, 58-9 αρ. 91, 197 και με pulvini στην επίστεψη αυτόθι, αρ. 44, 78-9, 81, 96, 223 (Φίλιπποι). Για νεότερα ευρήματα από τη Θεσσαλονίκη, Nigdelis 2017, αρ. 1390, 1398, 1400-1402, 1408, 1409, 1413. Για τη Βοιωτία, Μαχαίρα 2000· 2009. Για τον μικρασιατικό χώρο, Buckler και Calder 1939, αρ. 122-23, 190, 193· Dörner 1941, αρ. 43, 69, 119-21· Șahin 1982, αρ. 260· 1994, 142, 144, 147, 155· 2010, αρ. 1565, 1568. 13. Altmann 1905, 1-8, 27, 32-3. 14. Μπακαλάκης 1963, 161, 165· Δεσπίνης 1963, 66. 15. Dräger 1994, 19-21· Dexheimer 1998, 9· Αδάμ-Βελένη 2002, 56 σημ. 2· Spiliopoulou-Donderer 2002, 7 σημ. 54-7, 20 σημ. 235-36, με τις επιφυλάξεις της. Ciongradi 2007, 64 σημ. 481. Η Μαχαίρα (2000, 850) σημειώνει ότι στις Θεσπιές τουλάχιστον παρουσιάζεται συνέχεια της παλαιότερης τοπικής παράδοσης. Αντίθετα επιφυλακτική πα- ραμένει η Ohnesorg (2005, 237: «Würfelförmige Altäre wie die samischen scheinen, wenigstens in griechischen Zeit, keine rechte Nachfolge gefunden zu haben außer vielleicht in Miniaturaltären für Votiv- und Grabzwecke, die auch aus Terrakotta und Bronze bestehen können. (…) einem “singulären” klassischen Grabaltar in Komotini, nennt G. Bakalakis “samisch-milesisch”, da dieser Typ sonst offenbar nicht vorkommt»). 16. Για τη Ρώμη, βλ. Gabelmann 1977, 212 σημ. 52· Boschung 1987, 14 κ.ε.· Kleiner 1987, 41, τύπος VII. Για τη Β. Ιταλία, βλ. Dexheimer 1998, 9. 17. Ριζάκη και Τουράτσογλου 2000, 253 σημ. 54· Αδάμ-Βελένη 2002, 57· Spiliopoulou-Donderer 2002, 7, 20, 112. 18. Βλ. ανωτέρω, σημ. 10. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 708 708 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ είναι η ομάδα των κωακών πεσσόσχημων βωμών (Εικ. 7) που επιστέφεται από στενό κανόνα εν είδει γείσου με γωνιαία ακρωτήρια και εισέχον ορθογώνιο επίθημα (τύπος Ε.I.β, Εικ. 1).19 Τα ακρωτήρια, με ελλειψοειδείς αποφύσεις στη ρίζα τους, όπως και τα ακρωτήρια των στηλών με αετωματική επίστεψη,20 αποδίδονται σε ιδιαίτερα έξεργο ανάγλυφο στο μέ- τωπο του επιθήματος, σε κάποια δε έργα σχεδόν ελεύθερα, όχι μόνο στην κύρια όψη αλλά και στις πίσω γωνίες των πλευρών των βωμών. Ο τύπος του ορθογώνιου βωμού με ακρωτήρια στις γωνίες, «κεραούχος» κατά τον Déonna που τον μελέτησε διεξοδικά,21 είναι δημοφιλής από την ελληνιστική περίοδο. Η χρήση του ως μνημείο λα- τρευτικού χαρακτήρα ανάγεται στην Ανατολή σε χρόνους πολύ πρωιμότερους,22 ενώ στον ελλαδικό χώρο χρησιμοποιήθηκε αρχικά επίσης σε λατρευ- τικά μνημεία, με πρωιμότερο τον βωμό του Αττάλου Α΄ στο Πέργαμο του ύστερου 3ου αι. π.Χ. και ομά- δα βωμών του ύστερου 2ου αι. π.Χ. από το Σαρα- Εικ. 7 Ο βωμός της Ζωπύρας Αριστίωνος στο Κάστρο πείον Β της Δήλου, που σχετίζονται με την λατρεία της Νερατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων αιγυπτιακών θεοτήτων. Ο τύπος απαντά και σε μι- Δωδεκανήσου / ΤΑΠ). κρούς φορητούς βωμίσκους για αναθηματική και οι- με διαφορετικό επίθημα, τεκμηριώνουν όχι πλέον κιακή χρήση, όπως δείχνει πληθώρα παραδειγμά- την περιστασιακή παρουσία, αλλά την συνέχεια του των από την Δήλο23 και λιγότερα από την Ιλλυρία, τύπου στον ελλαδικό χώρο κατά τους ελληνιστικούς τον μικρασιατικό χώρο και άλλες περιοχές.24 Η τα- χρόνους. φική του χρήση τεκμηριώνεται σε λίγα μνημεία των Εξίσου ευάριθμη με την προηγούμενη κατηγορία ελληνιστικών χρόνων,25 και με πολύ μεγαλύτερη συ- 19. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 769-776. Tsouli 2020, 183-84, εικ. 8. Χρονολογούνται στην πλειονότητά τους από τον 3ο έως τον 1ο αι. π.Χ. και δύο έργα μόνο στους ρωμαϊκούς χρόνους. 20. Ο Déonna (1934, 438-41) παραδέχεται ότι οι περισσότεροι βωμοί του τύπου από τον ελλαδικό χώρο πλησιάζουν περισσότερο τα ακρωτήρια της μνημειακής αρχιτεκτονικής, που υιοθετήθηκαν και στις στήλες του ελλαδικού χώρου, και όχι τα «μυτερά κέρατα» των παραδειγμάτων από την Ανατολή. Υπέρ της άποψης του χαρακτηρισμού του μορφολογικού αυτού στοιχείου ως ακρωτηρίων και όχι ως κεράτων είναι και η Ohnesorg (2005, 103) και ο Coulton (2005, 132). 21. Déonna 1934· Επίσης, Soukiassian 1983· Coulton 2005, 132-33. 22. Déonna 1934, ιδ. 386-420. 23. Coulton 2005, 132 (με ανάγλυφα ακρωτήρια) και Déonna 1934, 381-86, 423-26· Ohnesorg 2005, 102-03 (με ελεύθερα, ενίοτε ένθετα, ή ανάγλυφα ακρωτήρια). 24. Cabanes 1995, αρ. 20, 178 (Ιλλυρία)· Bresson κ.α. 2001, αρ. 26, 38· Blumel 1991, 752 (οι δύο τελευταίοι τιμητικοί βωμοί, Pisye, Ροδιακή Περαία)· Wörrle 1996 (περιοχή Αrykanda Καρίας)· Bruns-Ozgan 2001 (Μύλασα Καρίας). Για παραδείγματα από άλλες περιοχές βλ. Déonna 1934, 427-28· Freiherr και von Gaertringen 1904, 174 εικ. 170 (Θήρα). 25. Στον 3ο αι. π.Χ. χρονολογείται παράδειγμα από την Αλεξάνδρεια, Adriani 1963-1966, 117 αρ. Ν69 πίν. 145. Στον 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 709 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 709 χνότητα στους ρωμαϊκούς χρόνους, με ακριβές πα- κωακών επιστέψεων, πιθανότατα χτιστών βωμών ράλληλο από την Αλικαρνασσό σε έναν από τους του ίδιου τύπου.29 Αναζητώντας τα πρότυπα της πρωιμότερους κωακούς βωμούς με ανάγλυφα φρού- βαθμιδωτής διαμόρφωσης της επίστεψης διαπιστώ- τα στην άνω επιφάνεια (Εικ. 8).26 Κατά τους χρό- νουμε ότι από τον 4ο αι. π.Χ. επιλέγεται ως επί- νους αυτούς ο τύπος είναι δημοφιλής τόσο στον στεψη μνημειακών ταφικών κτισμάτων και μαυσω- δυτικό όσο και στον ανατολικό χώρο σε ταφικούς27 λείων στον μικρασιατικό χώρο, με πλέον χαρακτη- αλλά και τιμητικούς βωμούς, οι οποίοι αποτελούν ριστικά παραδείγματα το Μαυσωλείο της Αλικαρ- στην ουσία βάσεις τιμητικών αγαλμάτων.28 νασσού και τον τάφο του Λέοντος στην Κνίδο, ενώ Ένα άλλο χαρακτηριστικό της ομάδας των κωα- σποραδικά εμφανίζεται και στα νησιά και τον κυ- κών βωμών με γεισόμορφη επίστεψη, καθώς και ρίως ελλαδικό χώρο.30 Κατά την ελληνιστική πε- αυτών με ανάγλυφο αέτωμα που θα δούμε στη συ- ρίοδο η χρήση της συνεχίζεται και σε ταπεινότερα νέχεια, είναι η εμφάνιση, παράλληλα με το απλό ορ- ταφικά κτίσματα, ενώ στους ρωμαϊκούς χρόνους θογώνιο επίθημα, και δίβαθμου, ή τρίβαθμου επι- απαντά στον ιταλικό χώρο ο τύπος του τάφου-βω- θήματος, μειούμενου κλιμακωτά προς τα πάνω. Το μού με βαθμιδωτή επίστεψη.31 Θεωρούμε πιθανόν βαθμιδωτό επίθημα εντοπίζεται και σε μια ομάδα οι κωακοί πεσσόσχημοι βωμοί με τις βαθμιδωτές 1ο αι. π.Χ. εντοπίζεται παράδειγμα από την Μυσία, Bru και Lafli 2016, αρ. 8. Στη Μυτιλήνη έχουν βρεθεί αρκετές επι- στέψεις βωμών, τετράγωνης διατομής, με ακρωτήρια στις γωνίες και ελαφρώς κυρτή την άνω επιφάνεια, Ευαγγελίδης 1927-1928, 20-1 αρ. 4-5 εικ. 12-3· Χαριτωνίδης 1963, 269 αρ. 5· Pfuhl και Möbius 1979, αρ. 2233· Coulton 2005, 133 (τα χαρακτηρίζει ως καλύμματα οστοθηκών)· Kourtzellis και Kyriakopoulou 2018, 308 σημ. 28-30 εικ. 5. Πα- ρεμφερή μνημεία, που έχουν ερμηνευθεί ως καλύμματα οστοθηκών, έχουν βρεθεί και στο Πέργαμο, βλ. Pfuhl και Mobius 1979, αρ. 2229-31, 2235 (το τελευταίο στο Izmir), όλα των ύστερων ελληνιστικών χρόνων. 26. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 770 (Κως, 3ου αι. π.Χ.)· Maiuri 1921-22, 471-72 αρ. 14 (Αλικαρνασσός, 1ος αι. μ.Χ.). Για ρωμαϊκούς βωμούς με φρούτα στο επίθημα της επίστεψης βλ. ενδεικτικά Gamer 1989, 157 (Ιβηρική Xερσόνησος)· Scholz 2012, αρ. 1906 εικ. 180 (Άνω Γερμανία). 27. Bλ. ενδεικτικά για τον Ιταλικό χώρο, Boschung 1987, εικ. 1 τύπος 4.2· Dräger 1994, 21 εικ. 1a.8 σημ. 49 (με ελεύθερα ακρωτήρια)· Dexheimer 1998, 8 σημ. 55 (με ανάγλυφα ακρωτήρια), σημ. 56 (με ελεύθερα ακρωτήρια). Ο τύπος αυτός των βωμών της Β. Ιταλίας παρουσιάζει επίσης παραδείγματα με εισέχον επίθημα, όπου αποδίδονται ανάγλυφα, εγγεγραμ- μένα όμως πλήρως, τα ακρωτήρια, μαζί με έναν κανόνα, εν είδει οριζόντιου γείσου, να τα ενώνει, βλ. αυτόθι, αρ. κατ. 62, 66-74, 88-90, 221, και σε ελάχιστες περιπτώσεις ελεύθερα, να εξέχουν του επιθήματος, πρβλ. αυτόθι, αρ. κατ. 60, 79, 80, 186. Ομοίως ανάγλυφα σε εισέχον επίθημα και σε ορισμένες βόρειες επαρχίες, ιδιαίτερα στην Παννονία βλ. Scholz 2012, αρ. 2017, 2018, 2025 (Νωρικόν), αρ. 2060, 2067-2069 (Παννονία), 2128, 2132, 2136, 2139, 2141-2144, 2146 (Δακία). Για τον χώρο της Θράκης, Slawisch 2007, αρ. P49, P53, K2-K4, Au8 κ.ά. Για την Ιλλυρία, Ehmig και Haensch 2012, αρ. 56, 61, 64, 79-80 κ.ά. Για τη Μακεδονία, Αδάμ-Βελένη 2002, 41, 46-7 πίν. 12· Spiliopoulou-Donderer 2002, τύπος ΙΙ, 14 σημ. 152-63· Lagogianni-Georgakarakos 1998, αρ. 125 (Σέρρες). Σπάνιος ο τύπος στην Αχαΐα, Rizakis 1998, 71-2. Για τον μικρασιατικό χώρο, βλ. ενδεικτικά Calder 1928, αρ. 1-5, 19, 41-2, 55-7, 59, 62, 66, 92, 102, 127, 161, 183, 190, 191, 219, 262, 264-65, 314, 343· Buckler κ.ά. 1933, αρ. 118, 228, 230-31, 337-38, 340, 345-46· Cox και Cameron 1937, αρ. 7, 12, 106, 113, 127-28, 134· Buckler και Calder 1939, αρ. 133, 223, 246, 301, 319, 325· Dörner 1941, αρ. 94, 110, 114, 132, 140· Şahin 1994, αρ. 136, 138, 139· 2010, αρ. 1563· Bru και Lafli 2016, αρ. 9. Βλ. και ομάδα πεσσόσχημων βωμών του 1ου-2ου αι. μ.Χ. στο Μουσείο του Βurdur με κυλινδρικό επίθημα ανάμεσα στα ελεύθερα σχεδόν ακρωτήρια, ενίοτε και με κοιλότητα για χοές, Horsley 2007, αρ. 208, 212, 219, 221, 223 κ.ά. 28. Αδάμ-Βελένη 2002, 41 σημ. 129-30 (Μακεδονία)· Coulton 2005, 133-36 πίνακας 3a (Μ. Ασία). 29. Τσούλη 2017. 30. Τσούλη 2013, 154-55· Held 2014, 252-53· Lundgren 2016, 252-55· Τσούλη 2017, 189 σημ. 28 και 26-7 για πρώιμα παραδείγματα του τύπου σε ταφικούς πεσσούς και μνημεία στην Ανατολή, αλλά και χτιστούς βωμούς της Σικελίας και κυκλικά βαθμιδωτά ταφικά μνημεία της Ετρουρίας. 31. Για τα ελληνιστικά ταφικά μνημεία, Τσούλη 2017, 189 σημ. 29. Για τον ρωμαϊκό τάφο-βωμό, που ονομάζεται στην 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 710 710 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ επιστέψεις να έχουν επηρεαστεί τόσο από τα προ- αναφερθέντα μνημειακά ταφικά κτίσματα των πα- ραλίων της Μ. Ασίας, ιδιαίτερα της γειτονικής Κα- ρίας, όσο και από κάποιες ταπεινότερες μονολιθικές ή χτιστές βαθμιδωτές κατασκευές, που εμφανίζονται στη χερσόνησο των Λωρύμων (Ροδιακή Περαία), την Κυρήνη, την Αλεξάνδρεια και την Σικελία.32 Αρκετές εξ αυτών λειτουργούν όχι μόνο ως βάσεις αλλά και ως αυτοτελή επιτάφια σήματα στον τύπο της «βαθμιδωτής τράπεζας», με την οποία άλλω- στε οι ορθογώνιοι βωμοί έχουν μορφολογική αλλά και λειτουργική συγγένεια. Βαθμιδωτή επίστεψη σε βωμούς απαντά σε με- μονωμένες απεικονίσεις στην αγγειογραφία του 5ου αι. π.Χ.33 ενώ δεν είναι άγνωστη και κατά τους ελ- ληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους,34 εμφανίζεται δε και σε τυπολογικά συγγενή με βωμούς ελληνι- στικά πεσσόσχημα επιτάφια μνημεία από τις νεκρο- πόλεις της Αλεξάνδρειας, της Κυρήνης και σπανιό- τερα της Σικελίας.35 Εικ. 8 Ο βωμός της Δίης Διοδότου στο Κάστρο της Νε- Η πλέον πολυάριθμη ομάδα κωακών πεσσόσχη- ρατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδε- μων βωμών είναι αυτή με ανάγλυφο στο επίθημα κανήσου / ΤΑΠ). του ορθοστάτη αέτωμα, το οποίο αποδίδεται είτε ξένη βιβλιογραφία «Grabaltar», βλ. Kockel 1983, 155-58· Scholz 2012, 248-71. 32. Τσούλη 2013, 153, 155· 2017, 189-90 σημ. 31. Ιδιαίτερα για τα μνημεία των Λωρύμων βλ. πρόσφατα Held 2003, αρ. 13-16, 20-21, 23· Held 2014· Lundgren 2016, 255-65. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά του Διόδωρου (Διόδ. Σικ. 16.83.3), σχετικά με τις ελληνικές αποικίες της Σικελίας, ότι είχαν τάφους πυραμίδων πολλῶν καὶ μεγάλων διαφόρων ταῖς φιλοτεχνίαις, βλ. Burkhardt 2013, 229. Οι βωμοί και οι τράπεζες της ροδιακής νεκρόπολης, οι οποίες συχνά τοπο- θετούνταν πάνω σε βαθμιδωτά πόδια, δίνουν μια παρόμοια εικόνα, βλ. Patsiada 1996, 99, 101. Άλλωστε, μία από τις πρώιμες επιτάφιες τράπεζες του Κεραμεικού (Conze 1911-1923, αρ. 1764) έχει τη μορφή δίβαθμου, χαμηλού μνημείου. 33. Nakayama 1982, 279 πίν. Ι, τύπος GB-I (ορθογώνιος βωμός με βαθμιδωτό επίθημα, πάνω ή πίσω από το οποίο απεικονίζεται στήλη)· Aktseli 1996, 109 αρ. Gd1 εικ. 16 (βωμός με αετωματικό κρατευτή και τετράβαθμο επίθημα, σε ερυθρόμορφη κύλικα του 470-60 π.Χ.). 34. Tαφικός επιμήκης ορθογώνιος βωμός στο Pasha Liman, κοντά στο ακρωτήριο Τερμέριον της χερσονήσου της Αλι- καρνασσού (Newton 1863, πίν. 77 κάτω). Επιτύμβιος κυβικός βωμός με ανάγλυφη παράσταση από την Κραννώνα της Θεσσαλίας (Μπάτζιου-Ευσταθίου και Καραγκούνης 2013, 13 εικ. 13). Πεσσόσχημος βωμός των ρωμαϊκών χρόνων από το Δορύλαιον με δίβαθμο επίθημα, σε κάθε βαθμίδα του οποίου αποδίδονται ανάγλυφα από τρία ακρωτήρια (Cox και Cameron 1937, 5-6 αρ. 10 πίν. 15). Βαθμιδωτή επίστεψη, ενίοτε με πρόσθετο επίθημα, φέρουν και μεμονωμένα παραδείγματα ρωμαϊκών επιτύμβιων ορθογώνιων βωμών από τις δυτικές και βόρειες επαρχίες, βλ. Dexheimer 1998, αρ. 221, 227 (Β. Ιταλία)· Ehmig και Haensch 2012, αρ. 49, 73, 77, 94, 100 (Ιλλυρία)· Scholz 2012, 246, αρ. 2379 (Μοισία). Για βαθμιδωτό επίθημα σε αναθηματικούς ρωμαϊκούς βωμούς βλ. French 2003, αρ. 33 (Ankara). Poljakov 1989, αρ. 14 (Τράλλεις). 35. Adriani 1963-1966, 117-118 αρ. Ν146 πίν. 39 (Αλεξάνδρεια)· Thorn 2005, εικ. 245 αρ. Ν.87, 191, 245, 383 (Κυρήνη). Πρόκειται για πεσσόσχημα μνημεία πάνω σε βαθμιδωτές βάσεις, με διαμόρφωση παραστάδων στις ακμές του 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 711 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 711 νιου επιτύμβιου βωμού με το ιδιαίτερο χαρακτηρι- στικό των κυλινδρικών αποφύσεων38 στην επιφά- νεια της τράπεζας απαντά σε μια πληθώρα μνημείων των ελληνιστικών χρόνων από την ίδια τη Ρόδο, τα γειτονικά της νησιά και την Περαία της και θεωρεί- ται ροδιακής παραγωγής,39 ενώ μεμονωμένα παρα- δείγματα έχουν βρεθεί και σε άλλες περιοχές.40 O τύπος του βωμού με ελεύθερο ή ανάγλυφο αέ- τωμα στους κρατευτές των στενών πλευρών έχει μια μακραίωνη, αδιάλειπτη παρουσία στον ελλαδικό χώρο, κυρίως δε στον νησιωτικό,41 από τους ύστε- ρους αρχαϊκούς μέχρι και τους ελληνιστικούς χρό- νους, σε λατρευτική πάντα χρήση. Περιστασιακά Εικ. 9 Ο βωμός του Αριστομ[---] στο Κάστρο της Νε- κατά την ελληνιστική περίοδο ο τύπος με το αέτωμα ρατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδε- ανάγλυφο στην οριζόντια απόληξη του κρατευτή εμ- κανήσου / ΤΑΠ). φανίζεται και σε οικιακούς ή αναθηματικούς βωμί- στις δύο στενές πλευρές είτε, συχνότερα, στην κύρια σκους, όπως διαπιστώνουμε σε παράδειγμα από τη όψη μόνο, εξ ου προκύπτουν οι δύο παραλλαγές του Δήλο, το Δυμόκαστρο Ηγουμενίτσας και το Νυμ- τύπου (τύποι Ε.I.γ και Ε.I.δ, Εικ. 2-3). φαίο στις βόρειες ακτές της Μαύρης Θάλασσας.42 Σε μία μόνο περίπτωση (Εικ. 9, Εικ. 2 αριστερά) Η χρονική περίοδος κατά την οποία ο τύπος υιοθε- απαντά βωμός με αετώματα ανάγλυφα στους κρα- τήθηκε στα επιτάφια μνημεία δεν μπορεί να προσ- τευτές36 των στενών πλευρών, κατασκευασμένος διορισθεί με ασφάλεια. Τουλάχιστον από τον 2ο αι. από λάρτιο λίθο,37 στοιχείο που υποδεικνύει τη ρο- π.Χ., όπως ήδη είδαμε, έχουμε πληθώρα επιτάφιων διακή προέλευσή του. Ο τύπος αυτός του ορθογώ- βωμών με κρατευτές με ανάγλυφα αετώματα στη Ρό- ορθοστάτη και βαθμιδωτό επίθημα πάνω από κυματιοφόρο επίστεψη. Βαθμιδωτό επίθημα παρουσιάζει πιθανότατα και πεσσόσχημος βωμός στις Άκρες, βλ. Brea 1956, 139, αρ. 21 πίν. 27.3. 36. Για τον όρο και τη χρήση του βλ. Ορλάνδος 1967/68, 184 σημ. 1· Dräger 1994, 20 σημ. 40. 37. Fraser 1977, 25 σημ. 116 εικ. 54d· Segre 2007, αρ. 655· Τσούλη 2013, τύπος Ε.Ι.γ.i, αρ. κατ. 777. 38. Για τη χρήση τους ως ομοιώματα ποπάνων ή ως βάση για τη στερέωση εσχάρας ή στεφάνων βλ. Fraser 1977, 20-4· Ohnesorg 2005, 118. 39. Ο τύπος, με ταφική και αναθηματική χρήση, μελετήθηκε αρχικά από τον Laurenzi (1939, 42-4) και στη συνέχεια διεξοδικά από τον Fraser (1977, 13-25), χωρίς όμως κατάλογο και χρονολόγηση των ροδιακών μνημείων, παρά μόνο των ενεπίγραφων αναθηματικών βωμών από την Λίνδο, αφιερωμάτων κυρίως επιστατών, βλ. αυτόθι, 14 σημ. 56, 58. Στην πόλη της Ρόδου ο τύπος χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως επιτάφιο μνημείο. Για παραδείγματα από τα γειτονικά νησιά και τη Ροδιακή Περαία βλ. Fraser 1977, 24, σημ. 107-111. Πρόσφατα τον τύπο πραγματεύτηκε και η Ohnesorg (2005, 137-38 αρ. IIIE10). 40. Οhnesorg 2005, 43-5 αρ. ΙΙΙΒ14 εικ. 19 πίν. 46.1-3 (επίστεψη βωμού από την Πάρο). 41. Λόγω της πληθώρας των μνημείων από τον νησιωτικό χώρο η Ohnesorg (2005, 193) ονομάζει αυτόν τον τύπο κρα- τευτών «kykladischen Giebelwagen». Βλ. συγκεντρωμένα παραδείγματα λατρευτικών βωμών αλλά και απεικονίσεις βωμών του τύπου στην αγγειογραφία και σε αναθηματικά ανάγλυφα σε Τσούλη 2017, 191-92 σημ. 50-3. 42. Βλ. αντίστοιχα πεσσόσχημο βωμίσκο από τη Δήλο με ανάγλυφο αέτωμα στους κρατευτές των δύο στενών πλευρών, Déonna 1934, αρ. 166 εικ. 31· πεσσόσχημο, μικρογραφικό βωμίσκο από το Δυμόκαστρο του νομού Ηγουμενίτσας με ανάγλυφο αέτωμα στις τρεις πλευρές, Καντά-Κίτσου κ.ά. 2008, 74 εικ. 2· ορθογώνια επιμήκη, πήλινη arula από το Νυμ- φαίο με αετώματα ανάγλυφα στους κρατευτές των δύο στενών πλευρών, Finoguenova 1991, 131-34, ιδ. 131 πίν. 36a. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 712 712 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ δο και τις γειτονικές της περιοχές.43 Στην Κω, από την άλλη, παρουσιάζεται συχνό- τερα η παραλλαγή (Εικ. 10) με αέτωμα ανάγλυφο στο απλό κυβικό ή βαθμιδωτό επίθημα των δύο στε- νών πλευρών (τύπος Ε.Ι.γ.ii, Εικ. 2 μέσον και δε- ξιά).44 Ο κωακός τύπος, κατά συνέπεια, συνδυάζει τον τύπο του ορθογώνιου βωμού με αετώματα στις στενές πλευρές, που προήλθε από τους λατρευτικούς βωμούς με αετωματικούς κρατευτές, με το χαρακτη- ριστικό για τους επιτάφιους βωμούς του νησιού βαθ- μιδωτό επίθημα. Oι κωακοί βωμοί δεν είναι οι μοναδικοί στον ελ- λαδικό χώρο που έχουν αέτωμα ανάγλυφο όχι πλέον σε κρατευτή, αλλά στην επίστεψη του βωμού. Σπο- ραδική εμφάνιση αυτού του τύπου έχουμε με βεβαι- ότητα από τους ελληνιστικούς χρόνους, όπως πι- στοποιεί ο βωμός του Διονύσου στο θέατρο της Αλι- καρνασσού,45 λατρευτικός βωμός στην Κω με ανά- γλυφο αέτωμα στις τέσσερις πλευρές του46 και δύο μονολιθικοί ορθογώνιοι βωμοί στη Μυτιλήνη με ανάγλυφα αετώματα στις απολήξεις των στενών πλευρών.47 Οπωσδήποτε επιτύμβιο αλλά και περισ- σότερο συγγενές με τα κωακά παραδείγματα είναι ένα πεσσόσχημο μνημείο από τις Συρακούσες με βαθμιδωτό επίθημα, στην κατώτερη βαθμίδα του οποίου αποδίδονται ανάγλυφα αετώματα.48 Εικ. 10 Ο βωμός της Παραψύχης στο Κάστρο της Νε- Τα πρωιμότερα ρωμαϊκά μνημεία του τύπου εν- ρατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδε- τοπίζονται στον μικρασιατικό χώρο, συνήθως σε μη κανήσου / ΤΑΠ). ταφική χρήση: ένα επιβλητικό μνημείο προς τιμήν τη μορφή επιμήκους ορθογώνιου βωμού49 με ανά- του αυτοκράτορα Κλαυδίου, το οποίο ανιδρύθηκε γλυφο αέτωμα στις στενές πλευρές της επίστεψης. στο δρόμο που ενώνει τα Μύρα με τα Λίμυρα, έχει Αέτωμα αποδοσμένο ανάγλυφο στις τρεις πλευρές 43. Βλ. ανωτέρω, σημ. 39-40. 44. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 778-783 (o αρ. κατ. 778 φέρει ανάγλυφο αέτωμα στην πρόσθια και την οπίσθια όψη). Χρο- νολογούνται στον 1ο αι. π.Χ.-1ο αι. μ.Χ. 45. Ohnesorg 2005, 194-95 πίν. 74.1. 46. Maiuri 1925, αρ. 665· IG XII.1 αρ. 407 (α΄ μισό 2ου αι. π.Χ.). Ύψος 0,51, μήκος 0,56, βάθος 0,45μ., αφιερωμένος στον Δία και την Αθηνά Σωτήρα. 47. Ο ένας, στον υπαίθριο χώρο του Νέου Μουσείου Μυτιλήνης, αρ. ΜΜ 403, είναι αδημοσίευτος (μνεία σε Τσούλη 2013, 162, σημ. 829· Kourtzellis and Kyriakopoulou 2018, 305 σημ. 12). Ο δεύτερος έχει χαρακτηρισθεί ως μικρή βάση, βλ. Χαριτωνίδης 1968, αρ. 59 εικ. 15. 48. Gentili 1967-68, 25 σημ. 20 πίν. IV.1, όπου αναφέρεται ένα ακόμα παρεμφερές μνημείο από την ίδια περιοχή. 49. Marksteiner και Wörrle 2002, 545-69, ιδ. 546-49 εικ. 6-7 (θεωρούν το μνημείο επηρεασμένο από τους βωμούς με 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 713 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 713 της απόληξής τους έχουν δύο βωμόσχημες βάσεις tengiebel), άμεσα επηρεασμένος από τους κλασι- τιμητικών αγαλμάτων από την Τέω της εποχής του κούς κρατευτές,53 με μεταφορά του μορφολογικού Αυγούστου,50 ενώ κατά την ίδια περίοδο εμφανίζε- αυτού στοιχείου από τις πλάγιες στην πρόσθια όψη ται και ταφικός βωμός με αέτωμα στην επίστεψη του βωμού. Ανάγλυφο αέτωμα σε οριζόντια απόληξη από την Κνίδο.51 εμφανίζεται σε μεμονωμένα παραδείγματα βωμών Ένας από τους τύπους του μονόλιθου πεσσόσχη- του ιταλικού χώρου, με κυρίαρχο τύπο και πάλι αυ- μου βωμού που χρησιμοποιήθηκε αρχικά ως λατρευ- τόν με το «καμπύλο αέτωμα».54 Κατά τον 2ο αι. τικό και από τον πρώιμο 1ο αι. μ.Χ. ως ταφικό μ.Χ., που η διάδοση του μονόλιθου ορθογώνιου επι- μνημείο στη Ρώμη, την Πομπηία και κατόπιν και τύμβιου βωμού γενικεύεται σε όλη την επικράτεια στην Β. Ιταλία και την Ιβηρική Χερσόνησο έφερε της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αρχικά στις επαρχίες ως επιστέγασμα είτε αμφικλινή στέγη με ελεύθερο της Αδριατικής και τις Παραδουνάβιες επαρχίες αέτωμα, είτε, συχνότερα, «καμπύλο αέτωμα», συν- που βρίσκονται σε γειτνίαση με την Β. Ιταλία55 και δυασμένα αμφότερα με γωνιακά ακρωτήρια ή, συ- κατόπιν στις υπόλοιπες επαρχίες, ο τύπος της επί- χνότερα, pulvini.52 Ο τύπος του «καμπύλου αετώ- στεψης με το εγγεγραμμένο αέτωμα απαντά σε με- ματος» κοσμείται συχνά με ζεύγος ελίκων (Volu- μονωμένα παραδείγματα στις ανατολικές56 και δυ- αετωματικούς κρατευτές της κλασικής περιόδου, εντούτοις σημειώνουν ότι το μεγάλο ύψος του είναι απαγορευτικό για τη χρήση του ως βωμού, ενώ δεν μπορεί να τεκμηριωθεί ούτε η χρήση του ως βάσης, καθώς δεν σώζει ίχνη στο άνω μέρος για την ένθεση κάποιου τιμητικού αγάλματος). 50. Herrmann 2000, 87-97, ιδ. 91-5 αρ. 4-5. 51. Blumel 1992, αρ. 415. 52. Για τον τύπο στη Ρώμη, με ελεύθερο αέτωμα, οξυκόρυφο ή καμπύλο βλ. Boschung 1987, 16-22, τύποι 2.1-2 και 1.1-2 αντίστοιχα, με τύπο διακόσμησης του αετώματος Β-Η, πίν. 1-2· Kleiner 1987, 37-8, τύπος III και IV αντίστοιχα· Dräger 1994, 21 σχ. 1a 10 και 9 αντίστοιχα. Μελετώντας την προέλευση του τύπου ο τελευταίος σημειώνει, αυτόθι, 19 «Formal wurden die Aufsätze in augusteischer Zeit auf der Grundlage traditioneller hellenistischer Formen neu gestaltet», 21 «Erst die Anordnung des Giebels an den Front des Altars und die Verknüpfung mit der tradi- tionsreichen Pulvinusform begründet die neue formale Tradition». Σπάνιο το ελεύθερο αέτωμα στη Β. Ιταλία, βλ. Dexheimer 1998, αρ. 47, 140, 212. Σε ορισμένες περιοχές της Ιβηρικής Χερσονήσου, όπως στη Βαρκελώνη, την Ταρ- ρακώνα και τη Valencia, επικρατεί ο τύπος με δύο μικρογραφικά τριγωνικά αετώματα ανάμεσα σε ακρωτήρια ή pulvini, βλ. ενδεικτικά Gamer 1989, 101-03 αρ. T39, T49, T52, T81, B2, B5-B6, L2, Lu17, V7, V11, V16, V19, ενίοτε μπροστά από κυλινδρικό επίθημα (Focus), αυτόθι, αρ. Τ42, Τ46-Τ47, Τ54-Τ56, Τ60-Τ61, B1, B3-B4, BU2, BU4, NA1, NA4, LO1-LO2, BA20-BA21, BA26, BA29-BA31 κ.ά. Ας επισημανθεί ότι ο βωμός Gamer 1989, αρ. SE 19 φέρει αετώματα στις τρεις πλευρές της επίστεψης. 53. Kleiner 1987, 15-6, τύπος Aa, εικ. 1· Dräger 1994, 21. Βλ. ανωτέρω, σημ. 41, για τους πρώιμους κλασικούς κρα- τευτές, που αποτέλεσαν το πρότυπο του τύπου. 54. Altmann 1905, 52 αρ. 5 εικ. 42, 192 αρ. 259 εικ. 154· Kleiner 1987, αρ. 24, 50, 90· Boschung 1987, αρ. 390, 992· Dexheimer 1998, αρ. 26, 40, 50. 55. Spiliopoulou-Donderer 2002, 112· Scholz 2012, 276· Cambi 2013, 89, 98· Rizakis και Touratsoglou 2016, 124 σημ. 39-40. 56. Για μικρασιατικούς βωμούς με ανάγλυφο αέτωμα εγγεγραμμένο στο επίθημα της κύριας όψης βλ. Adak και Șahin 2004, 96 αρ. 10 (Τλως)· McLean 2002, αρ. 111, με αέτωμα ανάγλυφο στις τρεις πλευρές του (Μ. Konya)· Marksteiner κ.ά. 2007, 254-55 αρ. 1, 271 εικ. 10 (λατρευτικός βωμός από την Α. Λυκία). Για βωμούς με ελεύθερο αέτωμα βλ. ενδεικτικά Buckler κ.ά. 1933, αρ. 342, 351, 353, 359-360 και με γιρλάντα στον κορμό αυτόθι, αρ. 354-57· Buckler και Calder 1939, αρ. 43, 226 (Φρυγία)· Corsten 1995, 221-24 αρ. 5 (Ευμένεια κοντά στην Ιεράπολη)· Dörner 1941, αρ. 122 (Βιθυνία)· Asgari 1981, 29 εικ. 36 (Φρυγία)· Özsait κ.ά. 2011, 273-75 αρ. 13-14 εικ. 16-17 (Απολλωνία της Φρυγίας)· Varinlioğlu 1988, αρ. 67 (Στρατονίκεια)· 2012, 178 εικ. 13-4, 16 (περιοχή του Burdur με αέτωμα κοσμημένο στην πρόσθια και την οπίσθια όψη). Παράδειγμα με ελεύθερο αέτωμα και από την Απολλωνία της Ιλλυρίας, Cabanes 1995, αρ. 236. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 714 714 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ τικές επαρχίες,57 με μεγαλύτερη δε συχνότητα σε κάποιες περιοχές της Ιβηρικής Χερσονήσου58 ενώ έχει ευρύτατη απήχηση στην Κάτω Μακεδονία. Οι βωμοί από τον μακεδονικό χώρο, με το ιδιαίτερο γνώρισμα των ανάγλυφων αετωμάτων και στις τρεις πλευρές των επιθημάτων τους, αποτελούν το μεγα- λύτερο αριθμητικά σύνολο του τύπου με το ανά- γλυφο αέτωμα, και οδήγησαν τους μελετητές να τον ονομάσουν «μακεδονικό».59 Εντούτοις, στην Κω επιχωριάζει ήδη από την ελ- ληνιστική περίοδο ο τύπος του ταφικού βωμού με αέτωμα ανάγλυφο στο επίθημα της κύριας όψης (τύπος Ε.Ι.δ, Εικ. 3),60 ο οποίος μάλιστα αποτελεί και την πλέον πολυάριθμη κατηγορία ορθογώνιων βωμών στο νησί (Εικ. 11). Οι βωμοί αυτοί ανεγεί- ρονται για πρώτη φορά στο μεταίχμιο από τον 3ο στον 2ο αι. π.Χ. και διατηρούν την ίδια τεκτονική μορφή καθόλη την διάρκεια των ελληνιστικών χρό- νων, ενώ χρησιμοποιούνται μέχρι και τον 1ο/2ο αι. μ.Χ., διαφοροποιούμενοι μόνο εν μέρει ως προς την αναλογία των μερών τους (περισσότερο τονισμένα Εικ. 11 Ο βωμός της Ερασενείκας Ερταίου στο Κάστρο τα κυμάτια της βάσης και της επίστεψης κατά τους της Νερατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων ρωμαϊκούς χρόνους). Από τους ρωμαϊκούς βωμούς Δωδεκανήσου / ΤΑΠ). άλλων περιοχών, ιδιαίτερα της Μακεδονίας, όπου ρίας που ξεπερνά σε αριθμό την κωακή ομάδα,61 δια- απαντά το μόνο σύνολο βωμών αυτής της κατηγο- φοροποιούνται ως προς τη μορφή του αετώματος, 57. Scholz 2012, αρ. 1949, 1985 (Άνω Γερμανία), 2003, 2013α (Ραιτία), 2139, 2141 (Δακία)· Ciongradi 2007, αρ. Α/Α4 (Άνω Δακία, με ανάγλυφο αέτωμα και στις τρεις πλευρές της επίστεψης)· Kurilić 2007, 92 σημ. 20-2 (ανάγλυφο αέτωμα), αρ. 1-2 (ελεύθερο αέτωμα)· Cambi 2013, 89 εικ. 50 (Δαλματία). Στις επαρχίες αυτές, όπου αφθονούν βωμοί ή πεσσόσχημα μνημεία με πυραμιδοειδή απόληξη, ενίοτε αποδίδονται ανάγλυφα αετώματα στο κάτω μέρος της πυραμίδας, βλ. Scholz 2012, αρ. 1940, 1941, 1943, 1958 (Άνω Γερμανία) και εικ. 131 (Γαλλία), 134 (Κάτω Γερμανία), 154-55 (Ραιτία), 161 (Νωρικόν). Σποραδικά και μόνο απαντά σε βωμούς των Γερμανικών επαρχιών ελεύθερο μικρογραφικό τριγωνικό αέτωμα ανάμεσα σε ακρωτήρια ή pulvini, βλ. Scholz 2012, αρ. 1913, 1919 (Κάτω Γερμανία), 1968, 1988 (Άνω Γερμανία), 2014 (Ραιτία)· Maršik 2013, 387 (Δαλματία). 58. Gamer 1989, αρ. T48, T53, T75, T77, T82, CO3-CO4, CA2, BAA11, V6, V13, TO5, CC27, BA3 BA4, BA31-BA32, ALA27. 59. Αδάμ-Βελένη 2002, 23 σημ. 3, 59 σημ. 245, όπου και παλαιότερη βιβλιογραφία. Για πρόσφατα δημοσιευμένα πα- ραδείγματα, πλην των αναφερόμενων στις μονογραφίες των Αδάμ-Βελένη 2002 και Spiliopoulou-Donderer 2002, 13- 4 σημ. 135-143, βλ. Γουναροπούλου κ.ά. 2015, αρ. 216, 222-23, 235, 237-238, 610 (Έδεσσα), 587 (περιοχή Πέλλας). Σε αντίθεση με την μητρόπολη (βλ. ανωτέρω σημ. 52), είναι σπάνιο στη Μακεδονία το ελεύθερο αέτωμα ως επίστεψη των βωμών, βλ. Spiliopoulou-Donderer 2012, αρ. D1, D3 (Δίον). Ας σημειωθεί ότι στον αύλειο χώρο του Αρχαιολο- γικού Μουσείου Θεσσαλονίκης φυλάσσεται επίστεψη ορθογώνιου βωμού με απόληξη σε μορφή τετράριχτης στέγης (αρ. ευρ. 6092). 60. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 784-841· Tsouli 2020, 183-84, εικ. 8. 61. Θα πρέπει, βεβαίως, να ληφθεί υπόψη η μεγάλη διαφορά στη γεωγραφική έκταση των δύο περιοχών. Η κωακή ομάδα 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 715 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 715 αλλά και του ορθοστάτη. Στα κωακά παραδείγματα το αέτωμα αποδίδεται σε ιδιαίτερα έξεργο ανάγλυφο στο εισέχον ως προς το γείσο επίθημα, με αποτέλε- σμα τα γωνιαία ακρωτήρια, συχνά δε και το κορυ- φαίο, να αποδίδονται σχεδόν ελεύθερα (Εικ. 12), ενώ στους ρωμαϊκούς βωμούς άλλων περιοχών το αέτωμα αποδίδεται σε ρηχό ανάγλυφο, σχεδόν εγ- χάρακτο, εγγεγραμμένο σε επίθημα ίσου πλάτους με τα κυμάτια της επίστεψης και χωρίς κορυφαίο ακρωτήριο. Διαφορές υπάρχουν και στον διάκοσμο του ορθοστάτη· οι κωακοί βωμοί έχουν κατά κανόνα ακόσμητο ορθοστάτη ή φέρουν διάκοσμο με γιρ- λάντα που αναρτάται από βουκεφάλια, ένα στο μέσον κάθε πλευράς, ενώ οι ρωμαϊκοί βωμοί είναι συχνά κοσμημένοι, είτε με γιρλάντα και φέροντα στοιχεία (βουκεφάλια, κριοκεφαλές, ερωτιδείς) στις ακμές των πλευρών,62 είτε, πολύ συχνότερα, με ει- κονιστικές παραστάσεις ή την επιγραφή σε διάχωρο πλαισιωμένο από κυμάτια.63 Η απόδοση του αετώματος στην κύρια όψη, στη μοναδική δηλαδή θέση στην οποία ένας βωμός δεν Εικ. 12 Ο βωμός του Ζωπύρου Δημητρίου στο Κάστρο μπορεί να φέρει κρατευτή,64 αποσυσχετίζει τους της Νερατζιάς, Κως (© ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων κωακούς βωμούς από τον τύπο του βωμού με κρα- Δωδεκανήσου / ΤΑΠ). τευτές και μας οδηγεί να αναζητήσουμε τα πρότυπά μού στις γειτονικές στην Κω περιοχές δεν είναι εύ- του στις στήλες με αετωματική επίστεψη, τύπο ιδι- κολο να ανιχνευθεί. Το ανάγλυφο αέτωμα στην αίτερα αγαπητό στην Κω από τον 3ο αι. π.Χ. έως κύρια όψη του επιθήματος επιτύμβιων βωμών εμ- τον 3ο αι. μ.Χ., από τις οποίες υιοθέτησε και τα κο- φανίζεται μόλις τον 1ο αι. μ.Χ. σε μεμονωμένα πα- σμήματα στο τύμπανο του αετώματος.65 ραδείγματα στο δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας Η απήχηση αυτού του ελληνιστικού τύπου βω- και κατόπιν στο ανατολικό, ενώ στον χώρο της Μα- με το ανάγλυφο αέτωμα απαριθμεί 57 παραδείγματα, αριθμό που ισούται με τα ρωμαϊκά παραδείγματα της Βέροιας, της Έδρας του Κοινού των Μακεδόνων, ενώ ξεπερνά αυτά της Θεσσαλονίκης (40), πρωτεύουσας της Επαρχίας της Μακε- δονίας, και κατά πολύ των υπολοίπων μακεδονικών πόλεων, βλ. αριθμητικά στοιχεία σε Spiliopoulou-Donderer 2002, 13 σημ. 135-43. 62. Δημοφιλής είναι αυτός ο τύπος διακόσμησης στους ρωμαϊκούς βωμούς του ανατολικού (βλ. ανωτέρω, σημ. 56) και του δυτικού τμήματος της αυτοκρατορίας, βλ. Boschung 1987, 22-7 (Ρώμη)· Dexheimer 1998, 46 κ.ε. (Β. Ιταλία)· Ehmig και Haensch 2012, αρ. 65 (Ιλλυρία)· Scholz 2012, αρ. 1895Β (Βρετανία). Στη Μακεδονία απαντά ένα μόνο παράδειγμα, Spiliopoulou-Donderer 2002, 10-1, αρ. D11 (Δίον). 63. Ειδικά για τη Μακεδονία βλ. Spiliopoulou-Donderer 2002, 7-10· Αδάμ-Βελένη 2002, 36-8. Για τους βωμούς των υπολοίπων ανατολικών και δυτικών επαρχιών, βλ. ανωτέρω, σημ. 12. 64. Πρβλ. εντούτοις βωμό του δεύτερου μισού του 4ου αι. π.Χ., αφιερωμένο στην Αθηνά, τον Δία και την Ήρα, κοντά στο πρόπυλο της Αγοράς των Ιταλών στη Δήλο, με κρατευτές με ανάγλυφα ακρωτήρια στις στενές πλευρές και ανάγλυφο αέτωμα στη μία μακρά πλευρά, Vallois 1929, 225-28 εικ. 27. 65. Τσούλη 2013, 98-106. Βλ. αντίστοιχα και για τα πρότυπα του αετώματος των μακεδονικών βωμών Αδάμ-Βελένη 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 716 716 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ κεδονίας εξαπλώνεται από τις αρχές του 2ου αι. θα γνώρισαν τον τύπο του ορθογώνιου βωμού, ο μ.Χ.66 Κατά συνέπεια, δεν μπορούμε να διαπιστώ- οποίος άλλωστε απαντά σε μεμονωμένα πρώιμα πα- σουμε εάν ο τύπος διαδόθηκε στις ανατολικές επαρ- ραδείγματα και στην ίδια την Μακεδονία, με τις ιδι- χίες υπό την ελληνιστική παράδοση,67 ή υπό την αίτερες επιστέψεις των γωνιαίων ακρωτηρίων –δη- επιρροή των νέων ρευμάτων και προτύπων από την μοφιλείς στη Δήλο– και των ανάγλυφων αετωμά- Ρώμη και την Β. Ιταλία.68 Έχει ήδη διατυπωθεί η των των στενών πλευρών –που επιχωριάζουν στη άποψη ότι ο τύπος πιθανότατα εξαπλώθηκε στη Ρόδο–, πιθανώς δε και τον γειτονικό κωακό τύπο με Μακεδονία από την μητρόπολη μέσω του μικρασια- το αέτωμα στην κύρια όψη. Τους τύπους αυτούς θα τικού χώρου.69 Επιρροές, τόσο μορφολογικές όσο προσάρμοσαν, υπό τη νέα ώθηση που έδωσε η εξά- και εικονογραφικές, έχουν ήδη διαπιστωθεί κατά πλωση του ρωμαϊκού μητροπολιτικού βωμού, σε ένα την ύστερη ελληνιστική και πρώιμη ρωμαϊκή πε- νέο τύπο με γωνιαία, σχηματοποιημένα ακρωτήρια ρίοδο και στα επιτύμβια μνημεία κάποιων μακεδο- ή αετώματα και στις τρεις πλευρές του επιθήματος νικών εργαστηρίων, όπως αυτού της Βέροιας, από και ορθοστάτη που ακολουθεί άλλοτε την ελληνι- τα καλλιτεχνικά κέντρα του αιγαιακού κόσμου, ιδι- στική παράδοση και παραμένει λιτός με απλαισίωτη αίτερα της Δήλου και της Ρόδου.70 Λαμβάνοντας επιγραφή, ενίοτε και παράσταση, τύπο που προτι- υπόψη μας τα ανωτέρω, θα τολμούσαμε να εκφρά- μάται στο εργαστήριο της Βέροιας, ή μένει περισ- σουμε την υπόθεση ότι οι Mακεδόνες καλλιτέχνες σότερο πιστός στον ρωμαϊκό τύπο που ήταν του 2002, 59, σημ. 252-54. Στο γεγονός της υιοθέτησης του αετώματος από τις ταφικές στήλες οφείλεται, προφανώς, και η αποκλειστική ταφική χρήση του τύπου του βωμού με το ανάγλυφο αέτωμα στην Κω, με εξαίρεση τον αναφερόμενο ανω- τέρω, σημ. 46, λατρευτικό βωμό. 66. Βλ. ανωτέρω, σημ. 54-9. Tsouli 2020, 186, σημ. 78-9. 67. Όπως ήδη αναφέρθηκε, πέραν από την κωακή ομάδα, το ανάγλυφο στην επίστεψη, και μάλιστα στις δύο ή στις τρεις πλευρές της, αέτωμα εμφανίζεται σε ελληνιστικα παραδείγματα από το Δυμόκαστρο Ηγουμενίτσας και την Μυτιλήνη (βλ. ανωτέρω, σημ. 42 και 47 αντίστοιχα) και στον μικρασιατικό χώρο σε μεμονωμένα τιμητικά βωμόσχημα μνημεία ήδη από τον πρώιμο 1ο αι. μ.Χ., ενώ την ίδια περίοδο απαντά και επιτύμβιος βωμός με ελεύθερο αέτωμα στην Κνίδο (βλ. ανωτέρω, σημ. 49 και 51 αντίστοιχα). Ελληνιστικών χρόνων αδημοσίευτο παράδειγμα με ανάγλυφο στην κύρια όψη αέτωμα φυλάσσεται στο κάστρο της Αλικαρνασσού (ευχαριστώ τη συνάδελφο Ειρ. Πουπάκη για την πληροφορία). Παραλλαγή του ελεύθερου αετώματος εμφανίζεται επίσης σε υστεροελληνιστικούς ορθογώνιους βωμούς από τη Μυτιλήνη, με επίστεψη σε μορφή «τετράριχτης στέγης» και ακρωτήρια στις γωνίες, βλ. Ευαγγελίδης 1924-25, 48-9 εικ. 14· Χα- ριτωνίδης 1963, 266 πίν. 307α-β· Χατζή 1971, 448 πίν. 448δ. 68. Gabelmann 1977, 218 κ.ε. Συγκεκριμένα για τη Μακεδονία, Lagogianni-Georgakarakos 1998, 19 σημ. 16· Spiliopoulou-Donderer 2002, 20 σημ. 240-41, 112 σημ. 1205, 1211-12, η οποία τονίζει ότι ο τύπος του βωμού στη Μακεδονία προήλθε από τη Β. Ιταλία, αλλά προσαρμόσθηκε στην ισχυρή ύστερη κλασική–ελληνιστική τοπική παρά- δοση. Την άποψη αυτή συμμερίζονται και οι Rizakis και Touratsoglou 2016, 124 σημ. 36-38. 69. Αδάμ-Βελένη 2002, 57· 2012, 159. Για σχέσεις των μακεδονικών βωμών με έργα από την ΝΔ Μ. Ασία (Kαρία, Φρυγία) και κυρίως από τη Θράκη και τη Βιθυνία, βλ. Αδάμ-Βελένη 2002, 58 σημ. 239-42. Η Α. Τατάκη (1988, 509), η οποία θεωρεί αρκετά πιθανή τη συνέχεια του τύπου στη Μακεδονία από την ελληνιστική στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, αναφέρει ένα χαμένο από παλιά παράδειγμα του ύστερου 1ου αι. μ.Χ., στον τύπο του πεσσόσχημου βωμού ή βάσης, ως «μεταβατικό» μνημείο από τη μία περίοδο στην άλλη. Η Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου (2006, 633, 636· 2014, 27 σημ. 209 και 213, 28) τονίζει την εξάρτηση του τύπου κατά τον 2ο-3ο αι. μ.Χ. από μικρασιατικά μνημεία, ιδιαίτερα της ΒΔ Μ. Ασίας (Βιθυνίας, Μυσίας) και της Θράκης και όχι από τα ιταλιωτικά. 70. Αλλαμανή και Τζαναβάρη 1999, 58-9· Αλλαμανή-Σουρή 2014, 55 με σημ. 79, 288, 302-03 με σημ. 1368-71, και ιδιαίτερα 304, όπου σημειώνεται χαρακτηριστικά σχετικά με τους βωμούς: «Η ύπαρξη στη Βέροια ενός σημαντικού συνόλου τιμητικών και επιτύμβιων βωμών δίνει το μέτρο της αποδοχής των ρωμαϊκών προτύπων, αφού τα μνημεία αυτά αποτελούν τις κατεξοχήν προσφιλείς επιλογές της Ιταλίας. Αντίθετα, ο σχετικά μικρός αριθμός που φέρει προτομές, κα- 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 717 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 717 συρμού, με περίτεχνα πλαίσια ακόμα και στις επι- νοντας, ότι φορείς της κατηγορίας αυτού του επιτά- γραφές των βωμών, ιδιαίτερα στη Θεσσαλονίκη και φιου μνημείου στην Κω, όπως προκύπτουν από τα το Δίον.71 ονομαστικά στοιχεία των επιγραφών τους, είναι Η πρόταση αυτή, παρότι ιδιαίτερα θελκτική, δεν στην πλειονότητά τους ελεύθεροι πολίτες και λιγό- μπορεί να επιβεβαιωθεί με τα σημερινά δεδομένα, τεροι μέτοικοι ή άτομα ταπεινής καταγωγής, και κυρίως λόγω της χρονικής72 και γεωγραφικής από- μόνο από τον 1ο αι. μ.Χ. αρχίζει ο τύπος να επιλέ- στασης των εργαστηρίων, κωακού-αιγαιακού και γεται ή να επαναχρησιμοποιείται σποραδικά από μακεδονικών. Μελλοντικές δημοσιεύσεις ανάλογων πολιτογραφημένους Ρωμαίους, μέλη του εγχώριου παραδειγμάτων, ίσως από τον μικρασιατικό χώρο, πληθυσμού και, σε μία μόνο περίπτωση, από άτομο πιθανώς να αποτελέσουν τον συνδετικό κρίκο ανά- ιταλιωτικής καταγωγής.73 μεσα στις δύο περιοχές. Σε κάθε περίπτωση, ο τύπος του μονόλιθου κωακού βωμού που παρουσιάσθηκε Χρυσάνθη Τσούλη τεκμηριώνει την δημιουργία του τύπου με το ανά- Δρ Κλασικής Αρχαιολογίας γλυφο στο επίθημα της κύριας όψης αέτωμα ήδη Συλλογή Γλυπτών στους ελληνιστικούς χρόνους και την εντοπίζει στον Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου νησιωτικο-ιωνικό χώρο. Αξίζει να σημειωθεί, κλεί-

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Adak, M. και S. Șahin. 2004. “Neue Inschriften aus Tlos”. Gephyra 1: 85-105. Αδάμ-Βελένη, Π. 2002. Μακεδονικοί Βωμοί, Αθήνα. ___. 2012. “Μακεδονικοί βωμοί. Τιμητικοί και ταφικοί βωμοί των αυτοκρατορικών χρόνων από τη Θεσ- σαλονίκη”. Στο Αγρός – Οικία – Κήπος – Τόπος, επιμ. Π. Αδάμ-Βελένη και Δ. Τερζοπούλου, 153- 65. Θεσσαλονίκη. Adriani, Α. 1963-1966. Repertorio d’Arte dell’Egitto greco-romano, Palermo. Aktseli, D. 1996. Altäre in der archaischen und klassischen Kunst. Untersuchungen zu Typologie und Ikonographie, Espelkamp. Αλλαμανή, Β. και Κ. Τζαναβάρη, 1999. “Τα υστεροελληνιστικά εργαστήρια της Βέροιας”. Στο Μακεδονία VI. Ανακοινώσεις κατά το έκτο Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 15-19 Οκτωβρίου 1996, στη μνήμη της Ιουλίας Βοκοτοπούλου. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου 272, 45-75. Θεσσαλονίκη. θώς και οι επιμέρους τυπολογικές ή στιλιστικές επιλογές, καταδεικνύουν τις υπάρχουσες σχέσεις τους με τις περιοχές του ΒΑ Αιγαίου, της Μ. Ασίας και της Αττικής». 71. Spiliopoulou-Donderer 2002, 21-2· Αδάμ-Βελένη 2002, 126, 129· Αλλαμανή-Σουρή 2014, 305. 72. H έναρξη παραγωγής βωμών των μακεδονικών εργαστηρίων (2ος αι. μ.Χ.) συμπίπτει με τη λήξη παραγωγής των κωακών. 73. Τσούλη 2013, αρ. κατ. 763, 767, 770-71, 775-77, 779, 793, 795-978, 806-07, 810-12, 814-15, 819-21, 829, 835-39, 841-43, 845-46, 849, 851-53 (πολίτες), 773, 781, 785-86, 789, 801, 803, 809, 811, 824, 827, 847α, 849, 854 (μέτοικοι), 769 (μονομάχος), 774, 780, 802, 804, 812-13, 816, 823, 833, 834, 836, 855 (ελληνικό όνομα μόνο, ταπεινής καταγωγής), 778, 783, 822, 826, 828, 831-32, 840, 857 (Έλληνες πολιτογραφημένοι Ρωμαίοι), 787 (τρία nomina ρωμαϊκά, ιταλιωτικής καταγωγής). 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 718 718 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Αλλαμανή-Σουρή, Β. 2014. Επιτύμβιες στήλες και ανάγλυφα από την Βέροια και την περιοχή της, Θεσ- σαλονίκη. Altmann, W. 1905. Die römischen Grabaltäre der Kaiserzeit, Berlin. Asgari, N. 1981. “Ușak Selçikler ve çevresinden Roma çaği lahitleri ve mermer ocaklari”. TürkArkDerg 15(2): 11-47. Aydaș, M. “New Inscriptions from Asia Minor”. EpigAnat 37: 121-25. Bakalakis, G. 1952. “Grabaltar aus Komotini”. ÖJh 39, Beiblatt: 1-5. Berges, D. 1986. Hellenistische Rundaltäre Kleinasiens. Διδ. Διατρ. Παν/μιο Freiburg. Freiburg. Boschung, D. 1987. Antike Grabaltäre aus den Nekropolen Roms, Bern. Bosnakis, D. και K. Hallof. 2016. Inscriptiones Graecae Insularum Maris Aegaei praeter Delum, fasc. IV. Inscrptiones Coi Calymnae insularum Milesiarum, pars III Inscriptiones Coi insulae. Tituli sepulcrales urbani (IG XII, 4.3). Berlin. Bosnakis, D. και K. Hallof. 2018. Inscriptiones Graecae Insularum Maris Aegaei praeter Delum, fasc. IV. Inscrptiones Coi Calymnae insularum Milesiarum, pars IV Inscriptiones Coi insulae: Tituli sepulcrales demorum, Tituli varii incerti alieni - Inscrptiones insularum Milesiarum (IG XII, 4.4). Berlin. Blümel, W. 1991. Die Inschriften der Rhodische Peraia, Bonn. ___.1992. Die Inschriften von Knidos, Bonn. Brea, B. 1956. Akrai, Catania. Brélaz, C. 2014. Corpus des inscriptions grecques et latines de Philippes, τόμ. 1. Paris. Bresson, A., P. Brun και E. Varinlioğlu. 2001. “Les inscriptions grecques et latines”. Στο Les Hautes terres de Carie, επιμ. P. Debord και E. Varinlioğlu, 81-242. Bordeaux & Paris. Bru, H. και E. Lafli. 2011. “Inscriptions gréco-romaines d’Anatolie. Chronique d’Orient. Chronique 2011”. Dialogues d’histoire ancienne 37(2): 191-216. ___. 2016. “Inscriptions gréco-romaines d’Anatolie V. Chronique d’Orient. Chronique 2016”. Dia- logues d’ histoire ancienne 42: 224-39. Bruns-Ozgan, Chr. 2001. “Tyche und Agathos Daimon und hen Horen”. EpigAnat 33: 137-41. Buckler, W., W. Calder και W. Guthrie. 1933. Monuments and Documents from Eastern Phrygia and Western Galatia, London. Buckler, W. και W. Calder, 1939. Monuments from Phrygia and Caria, Manchester. Burkhardt, Ν. 2013. “Von Grabsteinen und Grabbauten – Typen und Entwicklung oberirdischer Grabaufsätze in den Nekropolen der westgriechischen Kolonien”. Στο Sporn επιμ. 2013, 219- 39. Buschor, Ε. 1957. “Altsamische Bauschmuck”. AM 72: 1-34. Cabanes, P. 1995. Corpus des inscriptions grecques d’Illyrie méridionale et d’Épire, τόμ. I.1, Paris. Calder W. 1928. Eastern Phrygia, Manchester. Cambi, N. 2013. “A review of the development of the funerary monuments in Dalmatia”. Στο Cambi και Koch 2013, 81-99. Cambi, N. και G. Koch. Επιμ. 2013. Funerary sculpture of the Western Illyricum and neighbouring re- gions of the Roman Empire. Proceedings of the International Scholarly Conference held in Split from September 27th to the 3rd October 2009, Split. Ciongradi, C. 2007. Grabmonumente und sozialer Status in Oberdakien, Cluj & Napoca. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 719 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 719 Conze, A. 1911-1922. Die attischen Grabreliefs, τόμ. IV. Berlin. Corsten, Th. 1995. “Inschriften aus dem Museum von Denizli”. ADerg 3: 215-24. Coulton, J. 2005. “Pedestals as ‘altars’ in Roman Asia Minor”. AnatSt 55: 127-57. ___. 2016. “Statue bases in altar form: an example from Messene”. Στο Αρχιτέκτων: τιμητικός τόμος για τον καθηγητή Μανόλη Κορρέ, επιμ. Κ. Ζάμπα, Β. Λαμπρινουδάκη, Ε. Σημαντώνη-Μπουρνιά και A. Ohnesorg, 323-29. Αθήνα. Cox, C. και A. Cameron. 1937. Monuments from Dorylaeum and Nacolea, Manchester. Déonna, W. 1934. “Mobilier délien”. BCH 58: 381-447. Δεσπίνης, Γ. 1963. “Επιτύμβιοι τράπεζαι μετ’ αναγλύφων παραστάσεων”. ΑΕ: 46-68. Δεσπίνης, Γ., Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου και Εμμ. Βουτυράς. Επιμ. 1997. Κατάλογος Γλυπτών του Αρχαι- ολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, τόμ. Ι. Θεσσαλονίκη. Dexheimer, D. 1998. Oberitalische Grabaltäre. Ein Beitrag zur Sepulkralkunst der römischen Kaiserzeit, Oxford. Dörner, Fr. 1941. Inschriften und Denkmäler aus Bithynien, Berlin. Dräger, O. 1994. Religionem Significare. Studien zu reich verzierten römischen Altären und Basen aus Marmor, Mainz. Ehmig U. και R. Haensch. 2012. Lateinisch Inschriften aus Albanien, Bonn. Ευαγγελίδης, Δ. 1924-1925. “ΙΒ΄ αρχαιολογική περιφέρεια”. ΑΔ 9(Παρ.): 41-54. ___.1927-1928. “Ανασκαφαί και αρχαία εκ Μυτιλήνης”. ΑΔ 11(Παρ.): 14-21. Ευσταθίου, Μ. 2001. “Η αρχαία Οία και οι πρόσφατες ανασκαφές στην περιοχή Καμαρίου”. Στο Σαντο- ρίνη, επιμ. Ι. Δανέζης, 229-40. Αθήνα. Finoguenova, S. 1991. “Les petits autels en terre cuite au nord de la Μer Noire”. Στο L’espace sacrificial dans les civilisations méditerranéennes de l’antiquité. Actes du Colloque tenu à la Maison de l’Ori- ent, Lyon 4-7 juin 1988, επιμ. R. Étienne και M.-Th. Le Dinahet, 131-34. Lyon. Fossey, J. 1991. Epigraphica Boeotica, τόμ. I. Amsterdam. Fossey, J. 2014. Epigraphica Boeotica, τόμ. IΙ. Leiden & Boston. Fraser, P.M. 1977. Rhodian Funerary Monuments, Oxford. Freiherr, Fr. και H. von Gaertringen. 1904. Stadtgesichte von Thera. Untersuchungen, Vermessungen und Ausgrabungen in den Jahren 1895-1902, τόμ. 3. Berlin. French, D. 2003. Roman, Late Roman and Byzantine Inscriptions from Ankara, Ankara. Gabelmann, H. 1977. “Zur Tektonik oberitalischet Sarkophage, Altäre und Stelen”. BJb 177: 199- 244. Gabrici, E. 1917. “Sicilia”. NSc: 341-48. Gamer, G. 1989. Formen römischer Altäre auf der hispanischen Halbinsel, Mainz am Rhein. Gentili, G. 1967-68. “Resti di un grandi mausoleo ellenistico a Siracusa”. ArchStorSir 13: 12-32. Γιακουμάκη, Χ. 1997. “ΚΒ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Οδός Παρθενώνος (Ντοκούζ Σοκάκ. Ο.Τ. 341α. Οικόπεδο Ατσίδη)”. ΑΔ 52(Β΄3): 1087-89. Γουναροπούλου, Λ. και Μ. Χατζόπουλου. 1998. Επιγραφές Κάτω Μακεδονίας, τεύχ. Α΄, Επιγραφές Βέροιας, Αθήνα. Γουναροπούλου, Λ., Π. Πασχίδη και Μ. Χατζόπουλου. 2015. Επιγραφές Κάτω Μακεδονίας, τεύχ. Β΄, Μεταξύ του Βερμίου Όρους και του Αξιού Ποταμού, Αθήνα. Hamiaux, M. 1998. Musée du Louvre. Les sculptures grecques, τόμ. II. Paris. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 720 720 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ Hausmann, U. 1960. Griechische Weihreliefs, Berlin. Held, W. 2003. “Neue und revidierte Inschriften aus Loryma und der karischen Chersones". EpigAnat 36: 61-85. Held, W. 2014. “Hellenistische Grabmonumente der Karischen Chersones”. Στο Stadtkultur im Hel- lenismus, επιμ. A. Matthaei και M. Zimmermann, 250-53. Heidelberg. Herrmann, P. 1998. Inschriften von Milet, Berlin & New York. ___. 2000. “Eine berühmte Familie in Teos”. Στο Studien zur Religion und Kultur Kleinasiens und der ägäischen Bereiches. Festschrift für Baki Ögun, επιμ. C. Işik, 87-97. Bonn. Herrmann, P., W. Günther και N. Ehrhardt. 2006. Inschriften von Milet. Milet VI 3. Berlin & New York. Horsley, G. 2007. The Greek and Latin Inscriptions in the Burdur Archaeological Museum, London. Jacobstahl, P. 1906. “Hybla”. AM 31: 415-20. Kalaitzi, M. 2016. Figured Tombstones from Macedonia, Oxford. Καντά-Κίτσου, Αικ., Ο. Πάλλη και Ιφ. Αναγνώστου. 2008. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας, Ηγου- μενίτσα. Καραπαναγιώτου, Α.-Β. 2013. Γυναίκα και κοινωνική προβολή στην Αθήνα. Η μαρτυρία των επιτυμβίων αναγλύφων της ύστερης ελληνιστικής και της αυτοκρατορικής περιόδου, Βόλος. Kieseritzky, G. von και C. Watzinger. 1909. Griechische Grabreliefs am Südrussland, Berlin. Kiyashkina, P., A. Bozkova και T. Marvakov. 2012. A guide to the Collections of the Archaeological Museum of Nessebar, Plovdiv. Kleiner, D. 1987. Roman imperial funerary altars with portraits, Rome. Kockel, V. 1983. Die Grabbbauten vor dem Herculaner Tor in Pompei, Mainz. Kokula, G. 1984. Marmorlutrophoren, Berlin. Kourtzellis, I. και Th. Kyriakopoulou. 2018. “Reliefs altars from the Island of Lesbos. A Preliminary Report”. Στο Sculpture in Roman Asia Minor. Proceedings of the International Conference at Selçuk, 1st-3rd October 2013, επιμ. M. Aurenhammer, 303-16. Wien. Kurilić, Α. 2007. “ Two Roman Sepulchral Altars from Asseria”. Asseria 5: 83-110. Laurenzi, L. 1939. “Rilievi e statue d’arte rodio”. RM 54: 42-65. Lagogianni-Georgakarakos, M. 1998. Die Grabdenkmäler mit Porträts aus Makedonien, Athen. Λουκοπούλου, Λ., Α. Ζουρνατζή, Μ.-Γ. Παρισάκη και Σ. Ψωμά. 2005. Επιγραφές της Θράκης του Αιγαίου, μεταξύ των ποταμών Νέστου και Έβρου, Αθήνα. Lundgren, C. 2016. “Leben und Tod in Loryma. Topographische Bezüge zwischen Nekropolen, Heiligtümern, Siedlung und Gehöften”. Στο Death and Burial in Karia, επιμ. E. Mortensen και B. Poulsen, 250-75. Odense. Μαχαίρα, Β. 2000. “Το θέμα του ήρωα ιππέα στους επιτύμβιους βωμούς του Μουσείου “». Επετηρίς της Εταιρείας Βοιωτικών Μελετών 3: 848-71. Machaira, V. 2009. “Les autels funéraires du Musée de Thèbes: un exemple particulier d’atelier local”. Στο Les ateliers de sculpture régionaux: techniques, styles et iconographie, Actes du Xe Colloque in- ternational sur l’art provincial romain, Arles et Aix-en-Provence, 21-23 mai 2007, επιμ. V. Gag- gadis-Robin, A. Hermary, M. Reddé και Cl. Sintes, 287-95. Aix-en-Provence & Arles. Maiuri, A. 1921-22. “Viaggio di esplorazioni in Caria. III. Nuove iscrizioni dalla Caria”. ASAtene 4- 5: 461-88. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 721 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 721 Maiuri, A. 1925. Nuova silloge epigrafica di Rodi e Cos, Firenze. Marksteiner, Th. και M. Wörrle. 2002. “Ein Altar für Kaiser Claudius auf dem Bonda Tepesi zwischen Myra und Limyra”. Chiron 32: 545-69. Marksteiner, Th., B. Stark, M. Wörrle και B. Yener-Marksteiner. 2007. “Der Yalak Başi auf dem Bonda Tepesi in Ostlykien”. Chiron 37: 242-93. Maršik, D. 2013. “Funerary altars of Roman Iader. The study of the topical character and function of funerary altars of the Roman Province of Dalmatia”. Στο Cambi και Koch 2013, 383-418. McLean, B. 2002. Greek and Latin Inscriptions in the Konya Archaeological Museum, London. von Moock, D.W. 1998. Die figürlichen Grabstelen Attikas in der Kaiserzeit. Studien zur Verbreitung, Chronologie, Typologie und Ikonographie, Mainz am Rhein. ___. 2004. “Delische Rundaltäre”. AM 119: 372-90. Μπακαλάκης, Γ. 1963. “Επιτύμβιοι βωμοί από την Θράκη”. ΑΔ 18: 161-65. Μπάτζιου-Ευσταθίου, Α. και Δ. Καραγκούνης. 2013. Κραννών, Αθήνα. Nakayama, Μ. 1982. “Untersuchung der aufweissgrundigen Lekythen dargestellten Grabmäler”. Διδ. Διατρ. Παν/μιο Freiburg. Freiburg. Newton, C.T. 1863. A history of discoveries at Halicarnassus, Cnidus and Branchidae, London. Nigdelis, P. 2017. Inscriptiones Macedoniae, fasc. I. Inscrptiones Thessalonicae et vicinae. Tituli int. MCMLX-MMXV reperti (IG X, I), Berlin. Ohnesorg, A. 2005. Ionische Altäre. Formen und Varianten einer Architekturgattung aus Insel- und Ostionien, Berlin. Ορλάνδος, Α. 1967/68. Η αρκαδική Αλίφειρα και τα μνημεία της, Αθήνα. Orsi, P. 1900. “Notizie degli scavi Luglio 1900. Sicilia”. NSc: 272-84. Özsait, M., N. Labarre και M. Özsait. 2011. “Nouvelles inscriptions et monuments de la vallée d’Apollonie (Phrygie – Pisidie)”. Adalya 14: 267-86. Özsait, M., G. Labarre, N. Özsait και I. Güceren. 2012. “Sites et status des communautés en Pisidie: l’exemple des Hadrianoi et Moulasseri”. Adalya 15: 171-201. Παπαγεωργίου, Π. 2017. “Ανάγλυφοι ταφικοί βωμοί από τη βόρεια Πιερία”. Στο Bonae Gratiae. Μελέτες ρωμαϊκής γλυπτικής προς τιμήν της καθηγήτριας Θεοδοσίας Στεφανίδου-Τιβερίου, επιμ. Ε. Βουτυρά, Ε. Παπαγιάννη και Ν. Καζακίδη, 297-305. Θεσσαλονίκη. Patsiada, V. 1996. “Grabtische und Grabaltäre in der Nekropole von Rhodos”. Παράρτημα στο Run- daltäre aus Kos und Rhodos, επιμ. D. Berges, 84-109. Berlin. Pernice, E. 1932. Hellenistische Tische, Zisternmündungen, Beckenuntersätze, Altäre und Truhen, Berlin & Leipzig. Peek, W. 1941. “Griechische Epigramme III”. AM 66: 47-86. Pfuhl, E. και H. Möbius. 1979. Die ostgriechische Grabreliefs, τόμ. II, Mainz am Rhein. Plassart, A. 1958. “Inscriptions de Thespies”. BCH 82: 107-67. Polat, G. 2013. “Antandros – The Necropolis in the Classical Period”. Στο Sporn επιμ. 2013, 191- 201. Poljakov, F. 1989. Die Inschriften von Tralleis und Nysa, Bonn. Rizakis, A. 1998. Achaïe II: La cité de Patras, épigraphie et histoire, Athènes. Ριζάκη, Α. και Ι. Τουράτσογλου. 2000 “Mors macedonica. Ο θάνατος στα επιτάφια μνημεία της Άνω Μακεδονίας”. ΑΕ 139: 237-81. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 722 722 Τέχνης ἐμπειρία ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΟΚΚΟΡΟΥ–ΑΛΕΥΡΑ ___. 2016. “In Search of Identities: A Preliminary Report on the Visual and Textual Context of the Funerary Monuments of Roman Macedonia”. Στο Beyond Boundaries. Connecting Visual Cul- tures in the Provinces of Ancient Rome, επιμ. S. Alcock, M. Egri και J. Frakes, 120-136. Los An- geles. Ρωμιοπούλου, Αικ. και Ι. Τουράτσογλου. 1970. “Αρχαιότητες και μνημεία Δυτικής, Μακεδονίας”. ΑΔ 25(Β΄2): 379-90. Rupp, D. 1991. “Blaring altars: the depiction of altars in attic vase painting”. Στο L’espace sacrificial dans les civilisations méditerranéennes de l’antiquité. Actes du Colloque tenu à la Maison de l’Ori- ent, Lyon 4-7 juin 1988, επιμ. R. Étienne και M.-Th. Le Dinahet, 56-62. Lyon & Paris. Şahin, Μ. 1982. Die Inschriften von Stratonikeia, τόμ. II,1. Bonn. ___. 1994. Die Inschriften von Arykanda, Bonn. ___. 2010. Die Inschriften von Stratonikeia, τόμ. III. Bonn. Scholl, A. 1996. Die attischen Bildfeldstelen des 4. Jhs. v. Chr. Untersuchungen zu den kleinformatigen Grabreliefs im spätklassischen Athen, Berlin. Scholz, M. 2012. Grabbauten des 1.-3. Jahrhunderts in den nördlichen Grenzprovinzen des Römischen Reiches, Mainz. Segre, M. 2007. Iscrizioni di Cos, τόμ. 2. Roma. Slawisch, A. 2007. Die Grabsteine der Römischen Provinz Thracia, Langenweissbaden. Soukiassian, G. 1983. “Les autels ‘à cornes’ ou ‘à acrotères’ en Egypte”. Bulletin de l’Institut Française d’Archéologie Orientale 83: 317-33. Spiliopoulou-Donderer, I. 2002. Kaiserzeitliche Grabaltäre Niedermakedoniens, Mannheim Möhne- see. Sporn, K. 2013. “Grabbezirke und Grabmarker im klassischen Griechenland”. Στο Sporn 2013, 261- 82. ___. Επιμ. 2013. Griechische Grabbezirke klassischer Zeit. Normen und Regionalismen. Akten des In- ternationalem Kolloquiums am Deutschen Archäologischen Institut, Abteilung Athen 20.-21. No- vember 2009, München. Σαατσόγλου-Παλιαδέλη, Χρ. 1984. Τα επιτάφια μνημεία από τη Μεγάλη Τούμπα της Βεργίνας, Θεσσα- λονίκη. Στεφανίδου-Τιβερίου, Θ. 1986. “Επιτάφια μνημεία του Δίου”. Στο Οι αρχαιολόγοι μιλούν για την Πιερία. Καλοκαίρι 1985, 23-32. Θεσσαλονίκη. ___. 2006. Βιβλιοκρισία: Kaiserzeitliche Grabaltäre Niedermakedoniens, της I. Spiliopoulou-Donderer. Gnomon 78: 631-36. ___. 2014. Die localen Sarkophage aus Thessaloniki, Ruhpolding. ___. 2018. “Die hellenistisch geprägten Nekropolen von Thessaloniki. Der Wandel ihres Erschein- ungsbildes vom 1. Jh. v. Chr. bis zum 4. Jh. n. Chr. im Spiegel der Grabdenkmäler.” στο Bilder und Räume. Antike Sarkophage im Kontext, επιμ. O. Dally, J. Fabricius και H. von Hesberg, 115- 47. Sarophag-Studien 10. Wiesbaden. Tataki, A.B. 1988. Ancient Beroea. Prosopography and Society, Athens & Paris. Thorn, J.C. 2005. The necropolis of Cyrene: two hundred years of exploration, Rome. Τσούλη, Χρ. 2004. “Η τυπολογία των επιτυμβίων αναγλύφων της Κω”. Στο Χάρις Χαίρε. Μελέτες στη μνήμη της Χάρης Κάντζια, επιμ. Δ. Δαμάσκου, τόμ. 1: 135-50. Αθήνα. 703-724 _Layout 1 5/1/2021 2:39 πμ Page 723 Ο τύπος του επιτάφιου πεσσόσχημου βωμού στην Κω: συμβολή στην μελέτη του επιτάφιου βωμού 723 ___. 2013. Ταφικά και επιτάφια μνημεία της Κω. Συμβολή στην μελέτη της τυπολογίας και της εικονο- γραφίας των επιτάφιων μνημείων των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Διδ. διατρ. ΕΚΠΑ. Αθήνα (http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/33274#page/1/mode/2up). ___. 2017. “Βαθμιδωτές επιστέψεις ταφικών(;) μνημείων από την Κω: ένας ιδιόμορφος τύπος μνημείων του αιγαιακού χώρου”. Στο Το Αρχαιολογικό Έργο στα νησιά του Αιγαίου, Διεθνές Επιστημονικό Συ- νέδριο, Ρόδος 27 Νοεμβρίου - 1 Δεκεμβρίου 2013, επιμ. Π. Τριανταφυλλίδη, 187-204. Μυτιλήνη. ___. 2020. “Grave markers (semata) of the Koan necropoleis (3rd century BC – 3rd century AD)”. Στο Mortuary variability and social diversity in ancient Greece. Studies on ancient Greek death and burial, επιμ. N. Dimakis και T. Dijkstra, 176-95. Oxford. Vallois, P. 1929. “Topographie délienne”. BCH 53: 185-315. Varinlioğlu, E. 1988. “Inschriften von Stratonikeia in Karien”. EpigAnat 12: 79-128. Wörrle, M. 1996. “Ein Weihaltar aus Kilepe / Yeșikoy”. Στο Fremde Zeiten. Festschrift für J. Borchhardt zum sechzigen Geburstag, επιμ. F. Blakolmer, K. Krierer και F. Κrizniger, τόμ.1: 153-60. Wien. Wrede, W. 1929. “Von Misokampos auf Samos”. AM 54: 65-95. Χαριτωνίδης, Σ. 1963. “Αρχαιότητες και μνημεία νήσων Αιγαίου”. ΑΔ 18(Β΄2): 265-72. ___.1968. Αι επιγραφαί της Λέσβου, Αθήνα. Χατζή, Δ. 1971. “Αρχαιότητες και μνημεία νήσων Αιγαίου”. ΑΔ 26(B΄2): 448-58. Yavis, C. 1949. Greek Altars. Origin and Typology, St. Louis.